Recenzenci:
prof. dr hab. JANUSZ FARYŚ
prof. dr hab. KRZYSZTOF KAWALEC

Redakcja i korekta: JOLANTA RUDZIŃSKA

Projekt serii: IWONA LEMIRSKA

Projekt okładki: RAJMUND DOPIERAŁA

Skład: RAJMUND DOPIERAŁA

Na okładce Projekt Marcina Ozgi na podstawie przedwojennego plakatu propagandowego Nie jesteśmy tu od wczoraj. Sięgaliśmy daleko na zachód

W poddruku na okładce: „Kurier Szczeciński”, 6 IV 1946

© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu
Oddział w Szczecinie, 2013

ISBN 978-83-65574-22-0

Instytut Pamięci Narodowej
Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu
ul. Wołoska 7, 02-675 Warszawa
tel. (+48 12) 581-87-78/77/76
e-mail: sekretariat.ipn@ipn.gov.pl
Zapraszamy na naszą stronę internetową
www.ipn.gov.pl
oraz do księgarni internetowej
www.ipn.poczytaj.pl

Wstęp

Badania nad polską myślą zachodnią są już bardzo zaawansowane, by wspomnieć tylko o pracach: Mariana Mroczki, Andrzeja Kwileckiego, Wojciecha Wrzesińskiego, Antoniego Czubińskiego i Grzegorza Straucholda[1]. Samo pojęcie „polska myśl zachodnia” nie jest jednoznaczne. Możemy jednak w ogólnym rozumieniu przyjąć, że myśl zachodnia jest teoretycznym założeniem i praktycznym wskazaniem dla działań ukierunkowanych na uzyskanie terytoriów położonych nad Odrą i Bałtykiem. Tak rozumiana idea stanowiła rewitalizację piastowskiej koncepcji terytorialnej państwa polskiego. Myśl zachodnia miała nie tylko uzasadnienie geopolityczne, ale również społeczne, gospodarcze i kulturowe.

Polskie zainteresowanie orientacją zachodnią sięga XIX w. Wzmianki o granicach opartych na Odrze i Bałtyku znalazły się już w programach polistopadowej emigracji, pismach politycznych działaczy Towarzystwa Demokratycznego Polskiego, hasłach głoszonych przez polskich konspiratorów i organiczników. Niewątpliwie jednak pierwszym myślicielem, który zarysował pełną wizję terytorium Odrodzonej Rzeczypospolitej z dostępem do morza i granicą opartą na rzece Odrze był Jan Ludwik Popławski, prekursor odnowionej idei piastowskiej, zwolennik przynależności ziem zachodnich rozumianych jako etnicznie polskie. „Bo nie może być Polski bez Górnego Śląska, bez Poznania, bez Prus Zachodnich, a nawet − chociażby ze względów terytorialnych − i Wschodnich” – pisał na łamach „Przeglądu Wszechpolskiego”[2]. W zarysowanym przez wszechpolaków programie terytorialnym państwo polskie zajmowało obszar od Bałtyku po Karpaty, od Odry po Dniepr, z polskim Śląskiem (Górnym), Wielkopolską, Opolszczyzną, Pomorzem Zachodnim (aż po wyspę Rugię) i Prusami Wschodnimi z Królewcem. Do dorobku Popławskiego w latach następnych sięgał cały obóz narodowy. Pomimo ideowo-politycznej ewolucji idea zachodnia pozostawała niezmiennym fundamentem programu Narodowej Demokracji.

Program zachodni szybko znalazł również swoich animatorów w innych nurtach polskiej myśli politycznej: od ludowego po komunistyczny. W pismach Bolesława Wysłoucha, Bolesława Limanowskiego, Ignacego Daszyńskiego, Juliana Marchlewskiego, Kazimierza Studentowicza, Michała Grażyńskiego, Ignacego Matuszewskiego i wielu innych reprezentantów różnych, nierzadko odmiennych szkół politycznego myślenia można było odnaleźć takowe intuicje ideowe. Tzw. program zachodni stał się jednym z elementów polskiej racji stanu. Był propagowany nie tylko w sferze politycznej, ale również w koncepcjach gospodarczych (np. Władysława Grabskiego, Eugeniusza Kwiatkowskiego, Henryka Biegańskiego), rozważaniach natury geopolitycznej czy też geohistorycznej (np. Eugeniusza Romera, Romana Dmowskiego, Mariana Seydy, Stanisława Bukowieckiego). Obecny był również w literaturze, by przywołać twórczość Stefana Żeromskiego, Poli Gojawiczyńskiej, Melchiora Wańkowicza, Józefa Kisielewskiego i Jana Władysława Grabskiego. Jeszcze bogatszy jest poczet badaczy, którzy w swoich pracach uzasadniali potrzebę naszego „zwrotu” na zachód. Badaniom dziejów Słowiańszczyzny swoje prace poświęcili m.in.: Zygmunt Wojciechowski, Tadeusz Lehr-Spławiński, Kazimierz Tymieniecki, Mikołaj Rudnicki, Oswald Balzer, Stanisław Pawłowski, Józef Kostrzewski i Gerard Labuda.

Oprócz uzasadnień natury zarówno politycznej, jak i naukowej w realizację myśli zachodniej włączyły się dziesiątki instytucji, takich jak: Związek Obrońców Kresów Zachodnich, Związek Powstańców Wielkopolskich, Związek Podoficerów Rezerwy, Instytut Zachodnio-Słowiański, Instytut Bałtycki, Instytut Zachodni, niezliczona liczba tytułów prasowych w kraju i na emigracji. Szczególna rola przypadła Kościołowi rzymskokatolickiemu. Polska myśl zachodnia stała się więc jednym z tematów obecnych w debacie publicznej.

Po zakończeniu II wojny światowej program zachodni stał się nie tylko najważniejszym składnikiem racji stanu, ale również czynnikiem (nie tylko propagandowym i ideologicznym) legitymizującym istnienie Polski Ludowej, jej pryncypiów ustrojowych i sojuszu z ZSRS. Dorobek na tym polu trudno kwestionować i lekceważyć, pomimo rozlicznych zwrotów w naszej historii i panujących w nauce polskiej trendów. Dalsze badania w zakresie polskiej myśli zachodniej nie są przysłowiowym „odgrzewanym kotletem”, lecz ważnym krokiem do zrozumienia skomplikowanych dziejów naszego państwa. Niektóre wątki należałoby odkryć, inne zinterpretować z nowej perspektywy.

* * *

Redaktorzy prezentowanego tomu studiów i materiałów mają świadomość, że badania nad myślą zachodnią są dalece zaawansowane i być może nie ma potrzeby ich dalszej kontynuacji. Nie taki jednak był cel projektu realizowanego wspólnie przez pracowników Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Szczecinie oraz Zakładu Historii XIX i XX w. Instytutu Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Szczecińskiego. Zamierzaliśmy przede wszystkim dokonać systematyzacji badań nad miejscem polskiej myśli zachodniej w refleksji politycznej, polityce państwowej oraz historiografii PRL. Dlatego ważne okazało się analityczne przedstawienie różnych koncepcji myśli zachodniej, sylwetek jej twórców oraz praktycznej realizacji od drugiej połowy XIX w. po schyłek PRL. Chcieliśmy odpowiedzieć na pytanie, na ile wymiar ideologiczny (ideowy) myśli zachodniej wpływał na funkcjonowanie propagandy w latach 1944/1945−1989? Jak polska emigracja interpretowała myśl zachodnią? Czy między wypracowanymi w kraju pomysłami a refleksjami rodzącymi się „nad Tamizą” zachodziły jakieś podobieństwa? Wreszcie, na ile postulaty mieszczące się w problematyce myśli zachodniej „legitymizowały” system Polski Ludowej, wpływając nierzadko na postawy społeczne i oceny PRL? Nie można również pozostać obojętnym na kwestię realizacji międzywojennych postulatów przez władze komunistyczne, nie tylko w sensie formalnoprawnym, ale również w warstwie propagandowej. Stąd niezwykle istotne było pokazanie pewnej zbieżności celów, które stanowiły swoiście rozumianą rację stanu, jeśli chodzi o kształt terytorialny powojennej Polski. Realizacja projektu umożliwiła badaczom reprezentującym różne ośrodki naukowe przedstawienie wyników własnych badań. Zależało nam na możliwie jak najszerszym spojrzeniu na zagadnienie myśli zachodniej. Nie chcieliśmy zamykać problemu tylko i wyłącznie w kontekście jednego nurtu politycznego czy jednej opcji ideologicznej. Zamierzaliśmy również określić rolę w popularyzowaniu i upowszechnianiu myśli zachodniej odegraną nie tylko przez twórców (polityków, publicystów, uczonych itd.), ale również przez środowiska naukowe, dziennikarskie, młodzieżowe, stowarzyszenia, Kościół katolicki, ludzi kultury i sztuki.

W monografii znalazły się 43 artykuły naukowe. Przyjęliśmy układ chronologiczno-problemowy, uznając ten wybór za optymalny. Jednocześnie dokonaliśmy podziału opracowań na pięć odrębnych działów. W pierwszej, wprowadzającej części, pt. Myśl zachodnia – rodowód, umieszczony został syntetyczny tekst Mariana Mroczki dotyczący genezy myśli zachodniej. W kolejnej części, pt. Ludzie, przedstawione zostały sylwetki i poglądy bardziej bądź mniej znanych twórców i propagatorów myśli zachodniej, m.in. Lecha Neymana (Rafał Sierchuła), Adama Doboszyńskiego (Krzysztof Kaczmarski), Zygmunta Wojciechowskiego (Maciej Motas), Józefa Kisielewskiego (Tomasz Dźwigał).

W trzeciej części zaprezentowano koncepcje myśli zachodniej promowane przez główne nurty polityczne: piłsudczykowski (Ryszard Tomczyk, Jacek Piotrowski, Arkadiusz Adamczyk), narodowy (Renata Knyspel-Kopeć), chadecki (Jarosław Rabiński, Tomasz Sikorski), ludowy (Konrad Wandowicz, Romuald Turkowski), socjalistyczny (Anna Siwik). Następnie ujęto ideę zachodnią w koncepcjach polskiego państwa podziemnego (Eugeniusz Ponczek) oraz emigracji politycznej (Arnold Kłonczyński, Jan Engelgard, Wojciech Turek).

Następna − czwarta część książki, zatytułowana Realizacja – obejmuje artykuły dotyczące różnorodnych wątków związanych z realizacją myśli zachodniej. W perspektywie ogólnopolskiej (centralnej) na problem ten spojrzeli m.in.: Waldemar Grabowski, Grzegorz Strauchold, Maciej Hejger, Patryk Pleskot, w skali regionalnej zaś: Cezary Trosiak, Zenon Romanow, Arkadiusz Słabig, Joanna Król, Robert Włodkowski, Przemysław Słowiński, Maciej Motas, Katarzyna Rembacka, Radosław Ptaszyński i Paweł Knap. Ciekawym, propagandowym odniesieniom do myśli zachodniej swoje artykuły poświęcili m.in.: Sylwester Karbowiak i Piotr Pirecki oraz Małgorzata Dąbrowska i Paweł Szulc. W ostatniej, piątej części książki, pt. Varia, znalazł się jeden tekst autorstwa Ryszarda Surmacza. Jest to głos utrzymany w stylu eseju historycznego, wyrażający osobiste przemyślenia autora.

Pewien problem stanowi zapis nazw ziem występujących w różnych koncepcjach myśli zachodniej – ziemie: zachodnie, zachodnie i północne, odzyskane czy też postulowane. Ujednolicenie tego zapisu nie jest możliwe ze względu chociażby na duży zakres chronologiczny opisywanych w książce zagadnień, co powoduje, że pojęcia te w różnych okresach historycznych mają odrębne znaczenie merytoryczne, a także związany z nimi ciężar ideologiczny. Dlatego też w poszczególnych artykułach zastosowano różne formy zapisu, adekwatne do opisywanych zagadnień i sposobu ich prezentacji.

* * *

Redaktorzy książki kierują szczególne podziękowania dla recenzentów niniejszego tomu: prof. dr. hab. Janusza Farysia i prof. dr. hab. Krzysztofa Kawalca za cenne wskazówki i uwagi. Za wsparcie udzielone inicjatywie podziękowania należą się także dr. Marcinowi Stefaniakowi, Dyrektorowi Oddziału IPN w Szczecinie, a także instytucjom, które objęły nad nią honorowy patronat: Urzędowi Miasta w Szczecinie, reprezentowanemu przez Pana Prezydenta Piotra Krzystka oraz Panu Olgierdowi Geblewiczowi, Marszałkowi Województwa Zachodniopomorskiego.

Magdalena Semczyszyn

Tomasz Sikorski

Adam Wątor

Myśl zachodnia – rodowód

Marian Mroczko

U źródeł polskiej myśli zachodniej

Przemiany społeczne i gospodarcze dokonujące się na ziemiach polskich w drugiej połowie XIX w., wraz z przełamywaniem nastrojów apatii wywołanych klęską powstania styczniowego, przyniosły ze sobą poważne zmiany – przede wszystkim doprowadziły do zaniku stanowej struktury społeczeństwa oraz ukształtowania się nowych, typowych dla kapitalizmu grup społecznych. Do najbardziej brzemiennych w skutki zjawisk tego okresu należały niewątpliwie: utrata przez szlachtę dotychczasowej dominującej roli w narodzie, zwiększenie liczebności burżuazji i drobnomieszczaństwa, wzrost znaczenia inteligencji zawodowej i robotników oraz stopniowe angażowanie do działań społecznych szerokich warstw chłopskich. Postępował proces demokratyzacji.

Pod wpływem idei pozytywistycznych przywódcze warstwy narodu polskiego odchodziły od koncepcji odzyskania niepodległości poprzez czyn zbrojny. Za pierwszoplanowe zadanie coraz powszechniej uznawano pracę organiczną. Konieczne stawało się także dokonanie obrachunku sił narodowych, określenie zasięgu i aspiracji polskich wpływów etnicznych oraz stanu i perspektyw bytu narodowego na krańcach dawnej Rzeczypospolitej[1].

Wzrost zainteresowania obszarami pogranicza przyczyniał się do pogłębiania wiedzy o nich oraz włączania rozwiązań ich dotyczących do programów politycznych. Podejmowanie tych działań było tym bardziej konieczne, że w państwie pruskim nasiliły się działania zarówno władz państwowych, jak i różnych kręgów społecznych oraz partii politycznych zmierzające do przyspieszenia germanizacji. Dokonywało się to na płaszczyźnie rozszerzania wpływów idei nacjonalistycznych, opartych na programie ekspansji politycznej, dla których ujednolicenie narodowe obszarów pogranicza stawało się szczególnie ważne[2].

Jeszcze w pierwszych latach rządów Bismarcka żywiono nadzieję, że zjednoczenie Niemiec spowoduje uznanie praw narodowych Polaków do niepodległego państwa. Jednakże z biegiem czasu, w miarę zaostrzania się bismarckowskiej polityki Kulturkampfu, w kręgach przywódczych kształtującej się polskiej myśli politycznej dostrzegano coraz wyraźniej, że pozory swobód obywatelskich w Niemczech, funkcjonowanie państwa prawa w zaborze pruskim, przy jawnej przemocy, której dopuszczano się na ziemiach zagarniętych przez Rosję, i swobodach panujących w Galicji, usypiają czujność polskiej opinii publicznej wobec polityki germanizacyjnej. W świadomości Polaków, w konfrontacji z tendencjami nacjonalistycznymi w Niemczech, coraz bardziej upowszechniać się zaczęło przekonanie o konieczności przeciwstawienia się polityce niemieckiej. Przekonanie to legło u podstaw kształtowania się polskiej myśli zachodniej. Rozwijała się ona na dwóch płaszczyznach: jako nurt intelektualny niemający bezpośrednich powiązań politycznych oraz – częściej – jako istotny element programowy poszczególnych ruchów politycznych. Stanowiła ona równocześnie syntezę trzech podstawowych komponentów:

1. dostrzegania znaczenia ziem zachodnich dla przyszłości narodu polskiego, tak w sferze gospodarczej, jak i ludnościowej;

2. upatrywania miejsca dzielnicy pruskiej w kontekście szeroko rozumianego stosunku Niemiec do Polski, szczególnie zaś tego, co określane było mianem Drang nach Osten;

3. reorientacji terytorialnej zachodzącej w postawie polskiego społeczeństwa[3].

W tym samym kierunku podążały, choć brzmiały nieco inaczej, pojęcia „idei” lub „tradycji” piastowskiej, występujące jako zrost pojęć „myśl zachodnia”, „program zachodni” czy też sugerującego bardziej rozległy zakres znaczeniowy pojęcia „ideologia zachodnia”. Zaczęły one funkcjonować znacznie później niż obejmowane nimi treści. Zawsze jednak zawierały w sobie odwołanie do „idei” lub „tradycji” piastowskiej. Zatem, niezależnie od występujących różnic w nazewnictwie, pojęcie „myśl zachodnia” wydaje się być wystarczająco dobrym określeniem dla jednego z niezwykle silnych nurtów polskiej refleksji politycznej.

W tym miejscu warto ponadto zauważyć, że zakres pojęciowy myśli zachodniej traktowany był przez samych jej twórców bardzo pragmatycznie. Nabierając wyraźnego kształtu na przełomie XIX i XX w., podlegał on w okresie późniejszym dopracowaniu i przepracowaniu. W pierwszym okresie koncentrował się głównie na obronie języka, kultury i praw ludności polskiej wobec germanizacji oraz formułowaniu wizji terytorialnej przyszłej Polski. W czasie I wojny światowej skupiał się na zabiegach o umiędzynarodowienie sprawy polskiej, o zdobycie dla niej poparcia mocarstw zachodnich oraz uzyskanie jak najkorzystniejszego przebiegu granic. W okresie międzywojennym zakres pojęciowy myśli zachodniej ponownie się poszerzył. Wynikało to z najnowszych doświadczeń wyniesionych z okresu walki o kształt zachodniej granicy Polski, z konieczności jej utrwalenia i obrony przed odradzającym się niemieckim rewizjonizmem, a podczas niemieckiej okupacji w latach II wojny światowej – z potrzeby obrony przed biologicznym wyniszczeniem narodu oraz przygotowania struktur organizacyjnych i planów przesunięcia granicy polskiej na zachód.

Próby bliższego określenia pojęcia „myśl zachodnia” podejmowało wielu historyków: Marian Orzechowski, Antoni Czubiński oraz Andrzej Kwilecki i Władysław Tomaszewski. Myślę, iż można je wszystkie sprowadzić do zaproponowanego przez Zbigniewa Mazura stwierdzenia, że myśl zachodnia „stanowiła w nowoczesnej ideologii narodowej kwintesencję refleksji geopolitycznej, zmierzającej do ustalenia przede wszystkim, choć nie wyłącznie, optymalnych podstaw terytorialnych bytu narodowego i państwowego”[4]. Refleksja ta mogła wykraczać poza myśl zachodnią, ale pod warunkiem zachowania z nią strukturalnego powiązania. Oprócz Narodowej Demokracji, pojawiała się ona także w innych nurtach myśli politycznej, ale w niepełnej postaci.

Największe znaczenie dla sformułowania polskiego programu terytorialnego na obszarze polsko-niemieckiego pogranicza miały przemyślenia i propozycje sformułowane w kręgu działaczy obozu narodowo-demokratycznego, zwłaszcza przez Jana Ludwika Popławskiego. Przedstawił on najbardziej zwarty zespół poglądów na sprawy ziem zachodnich i północnych oraz ich znaczenia dla przyszłości całego narodu. Oceniając, że Polska zawsze będzie narażona na konflikt z Niemcami, uznawał, że najlepszą obroną przed ich ekspansją byłoby uzyskanie odpowiednich nabytków terytorialnych na zachodzie, zwłaszcza nad Bałtykiem. Uważał, że umocnienie polskiego stanu posiadania na tym obszarze to powrót do tradycji piastowskich oraz historyczny obowiązek. A punktem wyjścia do tego celu powinno być zlikwidowanie rządów niemieckich na zachodzie. W trzyczęściowym artykule zamieszczonym w warszawskim tygodniku „Głos”, ukazującym reorientację polskiej myśli politycznej w kierunku ziem zachodnich, których zasięg wytyczały granice Polski z epoki pierwszych Piastów, Popławski pisał: „Ograniczenie obrony do terytorium W[ielkiego] Ks[ięstwa] Poznańskiego – to poświęcenie dwóch trzecich środków odporu w celu zachowania jednej trzeciej, ale poświęcenie bezowocne, gdyż dzielnica ta, wysunięta klinem, z dwóch stron ściskanym przez masy niemieckie, nieuchronnie skazaną byłaby na zagładę. Na wielkiej równinie, gdzie nie ma podziałów naturalnych, granice narodowości nie mogą zbyt odbiegać od linii prostej. Wolny dostęp do morza, posiadanie całkowite głównej arterii wodnej kraju – Wisły, to warunki konieczne prawie istnienia naszego. Całe to porzecze Bałtyku od Wisły do ujścia Niemna [...] musi być odzyskanym przez narodowość polską. [...] Nasi politycy marzą jeszcze o Wilnie i Kijowie, ale o Poznań mniej dbają, o Gdańsku zapomnieli prawie zupełnie, a o Królewcu i Opolu nie myślą zgoła. Czas zerwać z tą tradycją [...]. Czas już po tylu wiekach błąkania się po manowcach wrócić na starą drogę, którą ku morzu trzebiły krzepkie dłonie wojów piastowskich”[5].

W przekonaniu Popławskiego ziemie zachodnie odgrywały w dziejach Polski rolę szczególną. Ich utrata w przeszłości, przy równoczesnym znacznym zaangażowaniu sił na wschodzie, stały się później – jego zdaniem – jedną z przyczyn upadku Rzeczypospolitej. Odchodząc zatem od koncepcji powrotu do granic przedrozbiorowych, Popławski uważał, że należy przede wszystkim skoncentrować wysiłki na rzecz utrzymania polskości obszarów dotąd jeszcze niezgermanizowanych oraz objąć działalnością rewindykacyjną te ziemie, które (jak Prusy Wschodnie) uległy wprawdzie już procesowi germanizacji, ale w przyszłości będą państwu polskiemu niezbędne dla zapewnienia bezpieczeństwa wobec zaborczości niemieckiej. Dlatego w innym miejscu podkreślał: „marną byłaby ta przyszła Polska [...] nie tylko bez Poznania, ale i bez Śląska, bez dostępu do morza, a więc bez Gdańska i Królewca. Te prowincje, które dziś do Prus należą, są koniecznym warunkiem istnienia państwa polskiego, jak dziś są warunkiem utrzymania potęgi prusko-niemieckiej. [...] Bez tych ziem Polska nie może istnieć, i choćby w innych granicach powstała, do opanowania tych ziem dążyć musi”[6].

Do tego programu wracał Popławski również w kolejnych latach. Uzasadniał go koniecznością skupienia w granicach przyszłego państwa wszystkich etnicznie polskich ziem na zachodzie. Wysuwając w 1903 r. postulat wzmożenia pracy uświadamiającej w Prusach Wschodnich, ostrzegał: „Jeżeli zrezygnujemy ze spolszczenia Prus Wschodnich, lub przynajmniej poważnego wzmocnienia w tej prowincji żywiołu polskiego, to musimy zrezygnować z Prus Zachodnich i, co za tym idzie, z dostępu do morza [...]. Można sobie wyobrazić przyszłe państwo polskie bez znacznej jego części, ale bez Prus Zachodnich byłoby ono dziwotworem politycznym i ekonomicznym, niezdolnym do rozwoju, nawet do dłuższego życia. A Prus Zachodnich nie można utrzymać bez Prus Wschodnich, ten więc kraj za wszelką cenę musi być polskim”[7].

Obserwując zachodzące na przełomie wieków zmiany w polityce europejskiej, dostrzegał w nich Popławski szanse dla Polski. Uważał, że kwestia polska stanie się w niedalekiej przyszłości czynnikiem o decydującym znaczeniu dla Europy oraz postulatem polityki ekonomicznej państw zachodnioeuropejskich[8]. Podkreślał, że w tej sytuacji aspiracje polskie nie mogą ograniczać się tylko do obszarów dzielnicy pruskiej, gdyż ziemie polskie to także obszary wschodnie dawnej Rzeczypospolitej. W 1901 r. pisał: „Dzisiaj nasza polityka narodowa musi być na dwa fronty prowadzona, bo z obu stron grozi nam niebezpieczeństwo jednakowe [...]. Warunki przyrodzone mamy pod wieloma względami korzystne. Kraj między Odrą i Dnieprem, pomiędzy Bałtykiem a Karpatami i Morzem Czarnym przedstawia odrębną, organiczną całość, spojoną wspólnością warunków terytorialnych, interesów ekonomicznych, wreszcie tradycji historycznych”[9]. Dodajmy tylko, tytułem uzupełnienia, że Popławski, kreśląc zasięg obszaru zainteresowań narodowych, nadawał nieco inną treść tradycji historycznej. Dla niego nie ograniczała się ona do granic z 1772 r., lecz wybiegała dalej w przeszłość, dostrzegając ją także w dobie Polski pierwszych Piastów[10].

Ta modyfikacja tradycji granic dawnej Polski, kładąca większy nacisk na problem ziem zachodnich i północnych, nie była charakterystyczna tylko dla koncepcji Popławskiego czy endecji w ogóle. Zaznaczała się ona także w wypowiedziach wielu innych, dalekich od endecji działaczy i naukowców. W tym miejscu warto nadmienić, że przywołany wyżej pogląd Popławskiego dotyczący tzw. przyrodzonych warunków terytorium polskiego między Bałtykiem, Karpatami i Morzem Czarnym był zbieżny m.in. ze stanowiskiem wyrażanym przez wybitnego geografa i współtwórcę zasad ideowych obozu niepodległościowego, profesora Uniwersytetu Lwowskiego Eugeniusza Romera[11]. Wydaje się jednak, że bez obawy o popadnięcie w przesadę można stwierdzić, iż rola Popławskiego w formułowaniu terytorialnego programu niepodległej Polski była szczególna. Była to wszakże koncepcja mająca szanse upowszechnienia. Mieściła się bowiem w zasadach programowych obozu politycznego, który dysponował wówczas stosunkowo znacznymi wpływami we wszystkich trzech zaborach.

Analogiczne, choć wówczas jeszcze nie do końca sprecyzowane stanowisko zajmował Roman Dmowski. Pisząc w 1901 r. na łamach „Przeglądu Wszechpolskiego” o konieczności oparcia przyszłego państwa polskiego na granicach przyrodzonych, tj. Bałtyku na północy i Karpatach na południu, pierwszoplanową rolę przypisywał obszarowi pomorskiemu. Podkreślał: „zdaje się, że istotnie nie można myśleć dziś o państwie polskim bez Gdańska i nawet Królewca”[12]. Podobne stanowisko zajmował również w kolejnych latach, kiedy – przyjmując tezę o większym zagrożeniu dla polskości ze strony silniejszego i bardziej ekspansywnego niż rosyjski nacjonalizmu niemieckiego oraz rozwijając teorię o możliwości pogodzenia się Polaków z Rosją na gruncie antyniemieckim – kreślił przed narodem polskim perspektywę powrotu do tej roli dziejowej, jaką przed wiekami odgrywało państwo Piastów, które skonsolidowało się w walce z żywiołem niemieckim. Równocześnie w dążeniu do utrzymania tożsamości narodowej nie widział Dmowski możliwości oparcia się na Austrii. Stała się ona bowiem – jak stwierdzał – z instytucji i z ducha państwem niemieckim oraz przedmiotem pokojowej ekspansji niemieckiej. Rosja natomiast, po klęsce w wojnie z Japonią, okazała się państwem znacznie słabszym niż się wydawało. Stąd też zalecał przyjęcie taktyki „powalenia wroga najpotężniejszego i najgroźniejszego [tj. Niemiec – M.M.], gdyż z mniej silnym [tj. Rosją – M.M.] łatwiej potem będzie dać sobie radę”[13].

W stwierdzeniu tym, o relatywnie większej słabości Rosji niż Niemiec, dostrzegamy akcenty, które zostały podniesione niemal do rangi koncepcji programowej – o niższości cywilizacyjnej Rosji – uzasadniającej celowość wyboru orientacji antyniemieckiej i szukania równocześnie wsparcia w Rosji.

Dmowski uważał, że sytuacja polskości w zaborze rosyjskim, mimo utrzymującego się tam ostrego kursu antypolskiego, jest znacznie korzystniejsza. Tam bowiem – podkreślał – „wyższość kultury była i jest po stronie zwyciężonych a nie zwycięzców”[14]. Z tego względu zalecał podjęcie współpracy z Rosją celem wspólnego przeciwstawiania się polityce Berlina. Niemcy bowiem „przy środkach, jakie im daje w ręce dzisiejsza potęga państwowa, nie przestają być dla polskości groźnymi, a ciągłe przez rząd pruski zaostrzanie sposobów walki przeciw naszemu narodowi czyni niebezpieczeństwo z tej strony coraz większym. Z niebezpieczeństwem tym musimy się liczyć tym bardziej ze względu na postępującą ciągle zależność od Niemiec dwóch pozostałych państw, do których ziemie polskie należą”[15].

Zdaniem Dmowskiego Niemcy nie byli zdolni zniszczyć odrębności plemiennej Polaków, żyjących własną tradycją i ideą narodową. Sami natomiast dążyli do odebrania nam tych środków kulturalnych i ekonomicznych, które są niezbędne dla utrzymania narodowego bytu i odrębności kulturalnej. Grozi to sprowadzeniem Polaków do roli szczepu pozbawionego własnej organizacji życia w zakresie wyższych potrzeb umysłowych i moralnych. Z tych względów, wyrażając optymizm wynikający z oporu Polaków wobec niemieckiej polityki germanizacyjnej, Dmowski pisał: „Świadomość niebezpieczeństwa niemieckiego utrwaliła się dziś w całej Polsce i cały naród [...] uważa dziś Niemcy za głównego swego wroga, rozumiejąc, że wszystko, co się gdziekolwiek czyni dla wzmocnienia i obrony polskości jest w ostatniej instancji walką z Niemcami”[16].

Odtąd też opowiadał się Dmowski, i jego stronnictwo, konsekwentnie po stronie Rosji. Uważał bowiem, że uwikłane w konflikty na Dalekim Wschodzie oraz zagrożone wojną z Niemcami carskie imperium złagodzi wkrótce antypolski kurs swej polityki. W orientacji na Rosję, na kilka lat przed wybuchem Wielkiej Wojny, widział ponadto szansę na zjednoczenie wszystkich ziem polskich w ramach jednego państwa, zakładając równocześnie, że zjednoczona w ten sposób Polska siłą rzeczy musi być państwem niepodległym. Główną siłę polityczną tej organizacji stanowiła Liga Narodowa oraz jawna jej ekspozytura – Stronnictwo Demokratyczno-Narodowe, działające na terenie wszystkich trzech zaborów.

Ważną rolę w procesie formowania się polskiej myśli zachodniej spełniało nie tylko podjęcie w ruchu narodowym rozważań na temat siedziby narodowej Polaków, zagrożenia ze strony Niemiec oraz szczególnego znaczenia zaboru pruskiego w walce o zachowanie bytu narodowego. Brutalność stosowanej wobec Polaków polityki niemieckiej dostrzegali również przedstawiciele innych orientacji politycznych. Nie ujmowali oni jednak tego zjawiska w tych samych kategoriach i nie wyciągali z niego podobnych wniosków i zaleceń programowych. Do ruchu ludowego problematykę zachodnią wprowadzali Maria i Bolesław Wysłouchowie, którzy na łamach „Przeglądu Społecznego” informowali na bieżąco o problemach polityki germanizacyjnej z zaborze pruskim i prześladowaniach dotykających ludność polską. Korespondencje ze Śląska Jana Kasprowicza, studenta Uniwersytetu Wrocławskiego w latach 1884–1888, omawiały zagadnienia obrony polskości na Śląsku, warunki bytu ludności polskiej i walkę z germanizacją. Oceniając politykę pruską jako szkodliwą dla Polaków, wyrażano troskę o zachowanie całości polskiego obszaru etnicznego i wzywano do walki z germanizacją. Na łamach tego pisma sformułowany został bardzo konkretny i oparty na zasadach demokratycznych polski program terytorialny, uwzględniający zarówno polskie prawa do ziem zachodnich, jak też akcentujący wyraźnie prawa wszystkich narodowości wchodzących kiedykolwiek w skład państwa polskiego do samodzielnego rozwoju[17]. Postulowane terytorium przyszłego państwa polskiego obejmować miało według Wysłoucha ziemie rozciągające się od Tatr na południu (ze Spiszem włącznie) po Bałtyk na północy. W ich obrębie winny znaleźć się także m.in. Prusy Wschodnie, Pomorze Gdańskie, Poznańskie, Śląsk Opolski oraz część powiatów Dolnego Śląska zamieszkanych przez ludność polską[18]. Podobne poglądy na temat ziem zachodnich wyrażał Karol Lewakowski, jeden z czołowych działaczy ruchu ludowego[19].

Problemy zaboru pruskiego na przełomie XIX i XX w. znalazły się również w polu zainteresowania polskiego ruchu robotniczego, zwłaszcza jego nurtu reformistyczno-niepodległościowego. O życiu Polaków w tym zaborze informował dość systematycznie „Przedświt” – organ Polskiej Partii Socjalistycznej. Wynikało to z uznania funkcji walki narodowej dla realizowania podstawowych celów programowych PPS. Najwyraźniej sformułował je Władysław Gumplowicz, reprezentujący pogląd, że granica polsko-niemiecka winna być w przyszłości poddana zasadniczym korekturom w imię bezpieczeństwa odrodzonego państwa polskiego. Z kolei Polska powinna w zamian zrezygnować z ziem etnicznie niepolskich na wschodzie. „Ze spokojnym sercem rozpatrywać będziemy – pisał Gumplowicz – pretensje Litwinów do Wilna, kiedy Gdańsk będzie znowu naszym portem”[20].

Podobne zainteresowania wykazywali w swym pisarstwie Bolesław Limanowski i Leon Wasilewski. Kładli przy tym silny akcent na problematykę społeczno-ekonomiczną ziem zachodnich, głównie robotniczego Śląska. Limanowski łączył w swych pracach ideę walki o wyzwolenie społeczne z wątkiem powstańczo-niepodległościowym[21]. Z kolei Wasilewski z faktu odradzania się polskiego ruchu narodowego na Śląsku, Warmii, Mazurach oraz zniemczonych zakątkach Pomorza wyprowadzał wniosek, że prowadzona w zaborze pruskim polityka germanizacyjna skazana jest z góry na niepowodzenie[22]. Uważał, że w programie odbudowy Polski należy postulować granice etnograficzne w miejsce historycznych[23]. W podobnym tonie wypowiadał się Ignacy Daszyński, a także wybitny teoretyk polskiego socjalizmu Kazimierz Kelles-Krauz[24].

Pewne elementy świadczące o zainteresowaniu problematyką zachodnią znaleźć można również w poglądach ideologów krakowskiego obozu konserwatywnego. Wprawdzie walkę o odzyskanie niepodległości odsuwali oni na moment bardziej dogodny. Jednak politykę germanizacyjną w zaborze pruskim uważali za zjawisko przejściowe, szkodliwe również dla samych Niemiec i nieprzynoszące oczekiwanych rezultatów. Zalecali zatem Polakom lojalizm wobec państwa z równoczesnym zdecydowanym przeciwstawianiem się wszelkim naciskom germanizacyjnym. Znany historyk literatury na Uniwersytecie Jagiellońskim Stanisław Tarnowski uznawał, że istnieje szansa powstrzymania zapędów germanizacyjnych wobec Pomorza, a nawet ich regresu. W tym celu koniecznym byłoby, jego zdaniem, nieustanne uświadamianie narodowe miejscowej ludności, wstrzymanie wychodźstwa zarobkowego Polaków do Niemiec i za ocean oraz utrzymanie polskiego stanu posiadania ziemi[25]. Wskazywał na integralny związek Gdańska i Pomorza z polskim zapleczem gospodarczym, obejmującym ziemie wszystkich zaborów w obrębie całego dorzecza Wisły.

Istotny udział w procesie kształtowania świadomości narodowej oraz przeciwstawiania się pruskiej polityce wynaradawiającej odegrało polskie duchowieństwo katolickie[26]. Znakomita większość świadomych narodowo Polaków, a także do tej świadomości dojrzewających, była wierząca, należała do Kościoła katolickiego i ściśle z tą religią związana. Na Śląsku i Pomorzu katolicyzm wiązał z polskością głównie lud wiejski, natomiast w Wielkopolsce również ludność miejską. Na wzrost uczuć religijnych i ich splecenie z patriotycznymi wpłynęło kilka czynników. Wśród nich wskazać można na ukształtowane w atmosferze walk i ofiar pierwszej połowy XIX w. postawy romantyczne, literackie i filozoficzne uzasadnienia mesjanistyczne, wiążące nierozerwalnie losy Polaków z dziejami wyznania katolickiego. W warunkach wzmożonego ucisku narodowego głośna zbiorowa modlitwa polska, śpiew i książka religijna spełniały niejednokrotnie funkcje instytucji zespalających elementy kultury religijnej z narodową. W tym wypadku szczególną rolę odegrały manifestacje kościelno-narodowe, zwłaszcza masowe pielgrzymki na Jasną Górę oraz do innych miejsc kultu, szczególnie maryjnego (np. Kalwaria Zebrzydowska i Pacławska, Piekary Śląskie, Skępe, Gietrzwałd). Organizowane we wszystkich zaborach, mimo przeszkód stawianych przez władze, nie traciły one na intensywności, a nawet można było zauważyć wzrost aktywności na tym polu. Były widoczną negacją – w sensie moralnym – granic zaborczych. Przyczyniały się do utrwalenia hasła Polak-katolik, wyrastającego głównie z potrzeby utrzymania spoistości społeczeństwa polskiego. Potrzeba ta wzrastała w miarę politycznego obezwładniania narodu. Rozwijany zaś z wielkim pietyzmem, nawiązujący do patronatu Najświętszej Maryi Panny, kult Maryi – matki, opiekunki narodu i pocieszycielki, stał się bardziej emocjonalny i prostszy niż kult Chrystusowy. Wiązał się ze wzrostem znaczenia modelu matki Polki, kobiety poświęcenia i posłannictwa, zespalającej w sobie najlepsze cechy narodowe i religijne[27]. Proces ten podtrzymywała skutecznie polska prasa katolicka. Wydawana na Śląsku przez Adama Napieralskiego gazeta „Katolik” stała się w okresie Kulturkampfu symbolem ruchu polskiego oraz walki o prawa języka polskiego i rodzimą kulturę[28]. Na Pomorzu podobną rolę spełniał wydawany w Pelplinie od 1869 r. tygodnik „Pielgrzym”[29].

Istotny wkład w rozwój badań nad problematyką zachodnią oraz upowszechnianie jej w szerokich kręgach polskiego społeczeństwa wniosła nauka, szczególnie zaś badania polskich geografów, historyków, archeologów i językoznawców przełomu XIX i XX w., skupionych głównie wokół dwóch uniwersytetów galicyjskich (w Krakowie i Lwowie), Akademii Umiejętności w Krakowie oraz Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu i Towarzystwa Naukowego w Toruniu. Szczególna rola przypadła w tym względzie historykom polskim. Wraz ze wzrostem dążeń niepodległościowych narodu, dezaktualizującym się coraz wyraźniej koncepcjom historycznej „pesymistycznej” szkoły krakowskiej przeciwstawiali oni bardziej „optymistyczną” i dynamiczną historię szkoły warszawskiej, ukazującą żywotność i ciągłość życia narodu mimo upadku państwa. Dzieje Polski w takim ujęciu służyć miały integracji rozdartego na trzy części narodu, umacniając w nim wiarę w możliwości odzyskania niezależnego bytu[30].

Z ostrą polemiką wobec fałszywych poglądów historiografii niemieckiej, pragnącej w ten sposób znaleźć usprawiedliwienie dla walki z polskim ruchem narodowym w zaborze pruskim, wystąpili historycy polscy. Rozwinęli oni własne badania nad dziejami Polski, antagonizmu polsko-niemieckiego oraz polskich ziem zachodnich, w szczególności Pomorza. W tym zakresie wybitną rolę odegrali m.in. nestor szkoły krakowskiej Józef Szujski oraz ze środowiska lwowskiego Tadeusz Wojciechowski, Wojciech Kętrzyński i Oswald Balzer. Szujski w wydanej w latach 1862–1866 czterotomowej syntezie dziejów Polski mianem czynnika germanizacyjnego określał średniowieczną kolonizację niemiecką. Natomiast dokonaną przez Krzyżaków aneksję Pomorza w 1308 r. nazwał najbardziej haniebnym czynem germanizacyjnym w dziele Drang nach Osten, który zapoczątkował wielowiekowy konflikt polsko-krzyżacki[31]. Z kolei Wojciechowski wyrażał sprzeciw wobec nacjonalistycznego nurtu w historiografii i propagandzie niemieckiej, uzasadniającego tezę, jakoby wszelka kultura i jakiekolwiek wyższe formy życia religijnego przyszły do Polski z Zachodu, zwłaszcza z Niemiec. Badając pochodzenie najstarszych roczników polskich, stwierdził w nich zapiski zapożyczone z rocznika klasztoru w Nowej Korbei. Na tej podstawie wysunął hipotezę, że właśnie stamtąd mogli przybyć do Polski pierwsi misjonarze. A ponieważ ślady rocznika korbejskiego prowadziły również do Czech, a z tego kraju pochodziła żona Mieszka I – Dobrawa, rezultatem wspomnianej polemiki było upowszechnienie się poglądu wskazującego na Czechy i Bawarię jako środowiska, z którego wywodzili się pierwsi działający w Polsce misjonarze[32].

Pochodzący z na wpół zgermanizowanej rodziny mazurskiej Wojciech Kętrzyński podjął w swoich badaniach polemikę z historiografią niemiecką na temat terytorialnego zasięgu ludności słowiańskiej. Uzasadniając tezę o autochtonizmie Słowian na Pomorzu, przesuwał obszar ich starożytnych rubieży daleko na zachód, aż po Ren. Jakkolwiek teza ta okazała się niemożliwa do utrzymania, to jednak przyczyniła się do tego, że historycy, zwłaszcza słowiańscy, powrócili do samej zasady autochtonizmu, popartej następnie przez archeologów, antropologów i językoznawców. Również zainteresowanie Kętrzyńskiego dziejami Prus, Krzyżaków, stosunkami polsko-pruskimi i polsko-krzyżackimi znalazło wyraz w wielu jego recenzjach i innych pracach naukowych. Powstawały one w większości jako replika na wywody niemiecko-pruskich apologetów zakonu krzyżackiego[33]. Podobne cele przyświecały temu historykowi w badaniach nad problematyką stosunków narodowościowych na terenie dawnego państwa krzyżackiego. Rezultatem tych badań było obszerne jego dzieło o ludności polskiej w dawnych Prusach krzyżackich[34]. Autor uzasadniał w nim, podobnie jak w innych pracach, związki Prus z Polską, wbrew historiografii niemieckiej, która ich nie dostrzegała lub lekceważyła. Wykazywał, że „historia pruska nie jest wyłącznie niemiecką”. Natomiast w pracy dotyczącej sprowadzenia zakonu przez Konrada Mazowieckiego oraz utworzenia państwa krzyżackiego kosztem ziem polskich i pruskich stwierdzał, iż wydarzenia te pociągnęły za sobą fatalne skutki zarówno dla Polski, jak i dla samych Prusów. Tych ostatnich „zamiast nawrócić i oświecić, ujarzmiono i wytępiono tak dalece, że od wieków już śladu ich nie ma. Potomkowie zaś Krzyżaków postępują dziś w ten sposób z potomkami ich dobroczyńców, wykupując ich ziemię, odbierając im język i narodowość, zamykając im dostęp do urzędów i dostojeństw, traktując ich dziś, jak niegdyś Prusaków”[35].

Badania Kętrzyńskiego spotkały się z dużym zainteresowaniem w zaborze pruskim. Dostarczały one działaczom polskim (zwłaszcza mazurskim) argumentów w walce o odrodzenie polskości. Stanowiły inspirację do wzrostu zainteresowania obszarami zaboru pruskiego również ze strony historyków galicyjskich. Podobieństwo bowiem problematyki ziem zachodnich z ziemiami wschodnimi wynikało z mieszanego charakteru tych obszarów oraz zaostrzających się na nich coraz wyraźniej konfliktów narodowościowych.

Uczeni lwowscy i krakowscy odegrali szczególną rolę w przeciwstawianiu się tendencyjnym poglądom historiografii niemieckiej wobec Polski, w rozwijaniu badań nad rolą Piastów jako twórców silnego państwa, zdolnego przeciwstawić się skutecznie ekspansji niemieckiej, zasięgiem osadnictwa i kolonizacji niemieckiej w średniowieczu (Oswald Balzer), dziejami relacji polsko-niemieckich, polsko-niemieckiej rywalizacji nad Bałtykiem, historią Polski na morzu (Stanisław Smolka, Wacław Sobieski, Adam Szelągowski), wreszcie stosunkami panującymi w zaborze pruskim (Feliks Koneczny, Józef Buzek)[36]. Nie sposób wymienić, a tym bardziej omówić w tak krótkim referacie wszystkie osiągnięcia i zasługi tych uczonych. Nadmienię tylko, że ich badania spotkały się z dużym zainteresowaniem ze strony polskich warstw przywódczych.

Do rozwoju polskiej myśli zachodniej przyczyniały się także badania archeologiczne prowadzone w ramach działającego od 1857 r. przy Poznańskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk Muzeum Starożytności Polskich i Słowiańskich (później Muzeum im. Mielżyńskich) oraz istniejącego od 1860 r. Muzeum Miejskiego w Toruniu (od 1875 r. Muzeum Towarzystwa Naukowego w Toruniu). W tym miejscu należy zwrócić uwagę na działalność i twórczość naukową znanego pisarza Józefa Ignacego Kraszewskiego. Prowadząc obserwacje etnograficzne i badania archeologiczne na wyspie Rugii, doszedł on do przekonania, że tamtejsza ludność, żyjąca od stuleci w izolacji, zachowała wiele reliktów kultury prasłowiańskiej. Kraszewski interesował się także żywą jeszcze, choć stopniowo zanikającą kulturą słowiańską Łużyczan (na terenie Dolnej Saksonii)[37].

Badania historyków i archeologów wsparli językoznawcy (Kazimierz Nitsch, Jan Ignacy Baudouin de Courtenay), geografowie (Antoni Sujkowski, Wacław Nałkowski, Eugeniusz Romer), którzy na podstawie antropologicznej analizy ziem polskich stwierdzali, iż naturalną geograficzną granicę Polski na zachodzie stanowi linia największego zwężenia niziny między najbardziej na północ wysuniętym zasięgiem Sudetów, skąd wypływa Nysa Łużycka, i najbardziej na południe wybiegającym zakolem Zatoki Pomorskiej u ujścia Odry[38].

Szczególną rolę odegrała także twórczość literacka najwybitniejszych ówczesnych pisarzy polskich. Wspomniany Józef Ignacy Kraszewski w cyklu 29 powieści historycznych (od Starej baśni – 1876 do Saskich ostatków – 1889) wprowadził problematykę niemiecką do rozległej, zbeletryzowanej panoramy dziejów Polski. Wskazywał w nich na dziejową ciągłość i różne formy germańskiego niebezpieczeństwa: od agresji Niemiec cesarskich poczynając (Bracia zmartwychwstańcy, Królewscy synowie), przez wrogie poczynania zakonu krzyżackiego (Waligóra, Jelita, Krzyżacy. Obrazy przeszłości 1410 roku), „praktyki rakuskie”, czyli dyplomatyczne intrygi Habsburgów w czasie elekcji królów (Infantka, Banita, Bajbuza), do saskiego panowania (Hrabina Cosel, Brühl, Z siedmioletniej wojny), które – zdaniem pisarza – było nieszczęściem dla kraju. W okresie zaostrzenia antypolskiej polityki Bismarcka podjął Kraszewski ostrą krytykę działalności „żelaznego kanclerza”, dając temu wyraz m.in. w powieści Czarna godzina, publikowanej w 1887 r. na łamach warszawskiego tygodnika „Kłosy”[39].

Do twórczości Kraszewskiego nawiązywał w swoim pisarstwie Henryk Sienkiewicz. Jego Trylogia, pisana „dla pokrzepienia serc”, przypominając okres świetności Rzeczypospolitej Obojga Narodów i jej oręża, stała się wyrazem buntu przeciw niewoli, odgrywając równocześnie ogromną rolę w procesie uświadomienia narodowego. Z protestu przeciw uciskowi zaborców, 10 lat po opublikowaniu Trylogii, w okresie wzmożonej na przełomie XIX i XX w. antypolskiej polityki w zaborze pruskim, powstała jego wielka powieść Krzyżacy. Sięgając do dziejów walk polsko-krzyżackich, przedstawił w niej Sienkiewicz kulminacyjny punkt zmagań, przypominający bohaterski okres Grunwaldu. W ówczesnej sytuacji politycznej, w jakiej znajdowały się ziemie polskie, powieść ta miała aktualną wymowę polityczną. Była manifestacją żywiołowej siły narodu polskiego i wiary w jego przyszłość. Grunwald zaś przedstawiony został nie tylko jako zwycięstwo w wielkiej bitwie, lecz również jako wymierzenie sprawiedliwości dziejowej[40]. Problematyce zachodniej poświęcił Sienkiewicz wiele miejsca również w publicystyce politycznej, zapoczątkowanej w 1895 r. wypowiedzią o Bismarcku. W kolejnych latach opublikował wiele artykułów o wymowie antypruskiej[41]. Występował w obronie dzieci polskich strajkujących we Wrześni w 1901 r., rozwinął w 1907 r. akcję na rzecz mobilizowania opinii międzynarodowej przeciw antypolskiemu ustawodawstwu pruskiemu[42], a w okresie I wojny światowej organizował akcję pomocy dla głodującej ludności polskiej.

Do problemu walki o ziemię oraz szkodliwości kolonizacji niemieckiej nawiązywał również Bolesław Prus w swojej publicystyce, a także w powieści Placówka. Oddając cześć broniącym z uporem swej ojcowizny, uzasadniał, że obrona stanu posiadania jest jednym z podstawowych nakazów patriotycznych. Poczynania te przyczyniały się do konsolidacji ludu polskiego i mobilizowały do walki w obronie tożsamości narodowej.

Reasumując, można bez obawy popadnięcia w przesadę skonstatować, że u źródeł polskiej myśli zachodniej legły rozwijane przez publicystów, uczonych i pisarzy dążenia mające na celu uratowanie polskiej substancji narodowej w zaborze pruskim oraz określenie polskiego programu terytorialnego na rubieżach zachodnich. Podjęło się tego pokolenie określane w literaturze mianem „niepokornych”. Ukształtowane w tym czasie orientacje ideowe obejmowały szeroką paletę poglądów – od radykalnego nurtu socjalizmu, pomijającego myśl o odbudowie państwa polskiego, poprzez patriotyczny nurt socjalizmu zakładający odzyskanie niepodległości w drodze rewolucji społecznej, po nowoczesną myśl narodową, stawiającą przed sobą jako cel podstawowy odbudowanie państwa polskiego.

Marian Mroczko (ur. 1938 r.), prof. dr hab., prof. zw. Akademii Marynarki Wojennej w Gdyni, autor ok. 170 prac naukowych, w tym m.in. książek: Polska myśl zachodnia 1918−1939 (kształtowanie i upowszechnianie), Poznań 1986; Ziemie dzielnicy pruskiej w polskich koncepcjach i działalności politycznej 1864–1939, Gdańsk 1994; Stanisław Kozicki (1876−1958). Biografia polityczna, Gdańsk 1999; Stanisław Kozicki. Pamiętnik 1876−1939, oprac., przedm. i przyp. M. Mroczko, Słupsk 2009; Eugeniusz Romer (1871−1954). Biografia polityczna, Słupsk 2008 (wyd. 2: 2010).

Ludzie

Tomasz Nodzyński

Twórcy myśli zachodniej w kraju przed i po 1945 r.
Wybrane sylwetki i poglądy[1]

Zmiany okoliczności formułowania myśli zachodniej w latach 1939−1945

Wybuch, przebieg i bezpośrednie konsekwencje polityczne II wojny światowej radykalnie zmieniły warunki kształtowania się polskiej myśli politycznej, w tym jednej z jej ważnych form – myśli zachodniej[2]. Przez tę ostatnią rozumiemy zbiór refleksji i postulatów dotyczących byłych i aktualnych zachodnich rubieży państwa polskiego oraz szczególnie ważnych dla tych ziem – choć nie tylko dla nich – kwestii stosunków z Niemcami. Niemiecka agresja i okupacja w latach 1939–1945 stworzyły zupełnie nowy kontekst formułowania poglądów dotyczących wymienionych spraw. Polityka hitlerowska, zmierzająca nie tylko do trwałego unicestwienia państwowości polskiej, ale także kulturowego i w części biologicznego wyniszczenia polskiego narodu, realizowana za pomocą bezprawnych i zbrodniczych środków, stanowiła bowiem nową jakość w stosunku do epoki rozbiorów i wcześniejszych konfliktów. Zarazem działania wojenne III Rzeszy w wymiarze globalnym, które podobnie jak w latach 1914–1918 uwikłały Niemcy w zmagania z mocarstwami zachodniej Europy, Francją i Wielką Brytanią, a od 1941 r. także z ZSRR i USA, pozwalały na przewidywanie jej ostatecznej klęski i snucie przewidywań o możliwych polskich rekompensatach politycznych, moralnych, materialnych i terytorialnych. Właśnie sprawa powojennego kształtu terytorialnego Polski, w tym szczególnie granicy wschodniej i zachodniej, stała się jednym z najważniejszych punktów odniesienia polskiej myśli politycznej w jej wielkim przecież zróżnicowaniu[3].

Kwestia ta nierozerwalnie wiązała się ze stosunkiem do innych problemów, wynikających dla sprawy polskiej z przebiegu wojny, jak np. z określeniem miejsca Polski w koalicji antyhitlerowskiej (szczególnie trudne to było po zerwaniu stosunków dyplomatycznych ZSRR z rządem Sikorskiego w 1943 r.), charakteru i roli Polski w powojennym świecie, w tym jej stosunków z pokonanymi Niemcami i będącym w obozie zwycięzców Związkiem Radzieckim. Im bliżej było do zakończenia wojny, tym bardziej stawało się dla wszystkich sił politycznych jasne, iż w związku z objęciem środkowej Europy strefą wpływów ZSRR sprawa granic będzie nierozerwalnie związana z kwestią ustroju społeczno-politycznego Polski. Jest zrozumiałe, że w takiej sytuacji musiała rozpaść się pewna ogólna wspólnota celów bardzo różnych polskich orientacji politycznych, od narodowej prawicy po komunistów, w odniesieniu do postulatów znacznego przesunięcia granicy z Niemcami na zachód. Linią podziału, obok wspomnianych kwestii ustrojowych i ideowych, stała się też perspektywa ostatecznej utraty województw wschodnich II Rzeczypospolitej, zajętych przez ZSRR po 17 września 1939 r.

Najwcześniej po klęsce wrześniowej postulat rewindykacji granicy zachodniej podniósł obóz narodowej demokracji. Było to zgodne z tradycją tego ruchu. Publicystyka endecka, rozwijając koncepcje głoszone jeszcze przez Romana Dmowskiego i Jana Ludwika Popławskiego, już na przełomie 1939 i 1940 r. wspominała o możliwości ustanowienia granicy z Niemcami na Odrze i Nysie Łużyckiej[4]. Z narodowo-demokratycznej ideologii wywodziła się zawiązana z końcem 1939 r. w Poznaniu organizacja „Ojczyzna”, która spowodowała utworzenie latem następnego roku Delegatury Rządu Polskiego dla Ziem Zachodnich. Oddział „Ojczyzny” w Warszawie powołała grupa Wielkopolan wysiedlonych z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa. Szerzyli oni tutaj idee „powrotu nad Bałtyk i Odrę”, lepiej znane na zachodnich rubieżach kraju[5].

Wychodząc z odmiennych niż narodowi demokraci przesłanek ideowych i historycznych, także inne partie i ugrupowania dochodziły w toku refleksji nad klęską wrześniową i przebiegiem okupacji do podobnych postulatów. Najwyraźniej stawiały je Stronnictwo Pracy i Stronnictwo Ludowe, a także obóz postsanacyjny. Mniej zdecydowane było stanowisko Polskiej Partii Socjalistycznej[6].

Wymienione ugrupowania (w najmniejszym stopniu piłsudczycy) tworzyły rząd polski na uchodźstwie. Program „zachodni” tego rządu nie był prostą wypadkową poglądów tworzących go środowisk. Oficjalne stanowisko gabinetu Władysława Sikorskiego uzależnione było od przebiegu wojny i opinii aliantów. Premier ograniczał się z reguły do ogólnych deklaracji o potrzebie szerokiego dostępu do morza oraz bezpiecznych granic. W tym kontekście wspomniał jednak w jednym z memoriałów o możliwości utworzenia granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej[7]. Następca Sikorskiego, Stanisław Mikołajczyk, sprawę granicy zachodniej traktował koniunkturalnie, jako element rozgrywki ze Stalinem o przyszły ustrój Polski. Kolejny premier, Tomasz Arciszewski, postrzegając problem zmiany granic jako część stalinowskiego szantażu, w głośnym, dramatycznym wystąpieniu z grudnia 1944 r. wyrzekł się żądań Polski sięgających Odry i Nysy Łużyckiej (Wrocławia i Szczecina, choć bez rezygnacji z Opolszczyzny i Prus Wschodnich) kosztem Kresów Wschodnich[8]. Znamienne, że podobne stanowisko zajmował od 1944 r. Marian Seyda, wieloletni orędownik „idei zachodniej”, który w rządzie Sikorskiego przewodniczył zespołom przygotowującym program rewindykacji granic z Niemcami, obejmujących Gdańsk, Prusy Wschodnie i Śląsk Opolski[9]. Ewentualna stalinizacja Polski i utrata ziem wschodnich wydawała się tym politykom ceną zbyt wysoką za pożądane od dawna nabytki terytorialne na zachodzie. Podobne stanowisko zajmowała delegatura krajowa rządu, która w sprawie ziem zachodnich wysuwała częściowo samodzielne, oryginalne koncepcje. Wypracowywano je w Biurze Ziem Zachodnich pod kierownictwem wybitnego znawcy problematyki, prof. Zygmunta Wojciechowskiego przy elementach krytyki przedwojennej polityki wschodniej. Zakładały one przesunięcie Polski nad Odrę i Nysę Kłodzką/Łużycką, a więc objęcie także części Pomorza Zachodniego i Dolnego Śląska. Za delegaturą rządu takich rozwiązań nie wykluczała Komenda Główna AK[10]. W tym duchu agitował też odrodzony w 1942 r. Polski Związek Zachodni, utworzony w porozumieniu z delegatem rządu, ale działający formalnie jako społeczna organizacja pozarządowa. Obok wyżej wymienionych terytoriów postulował on przyłączenie ziem byłej Marchii Granicznej w zachodniej Wielkopolsce, całego Dolnego Śląska i ziemi lubuskiej. Przedwojenną granicę oceniano w publikacjach Związku jako „granicę naszej krzywdy, naszego upośledzenia, naszego zagrożenia”. Przesunięcie granicy na zachód – bez rezygnacji z Kresów Wschodnich – miało służyć zniwelowaniu przewagi gospodarczej i militarnej Niemiec oraz ogólnemu wzmocnieniu pozycji międzynarodowej Polski[11]. W kręgu związanym z Delegaturą Rządu prowadzono w warunkach konspiracyjnych działalność informacyjną i publicystyczną, mającą przygotowywać społeczny grunt dla rozszerzenia terytorium Polski na zachód. Sekcja Zachodnia Departamentu Informacji i Propagandy Delegatury Rządu wydawała m.in. „Biuletyn Zachodni”, „Ziemie Zachodnie Rzeczypospolitej”, „Zachodnią Straż Rzeczypospolitej”[12]. W celu przybliżania problematyki „zachodniej” kadrom dziennikarskim z inicjatywy red. Edmunda Męclewskiego (wówczas pracownika Sekcji Zachodniej Departamentu Informacji i Propagandy) utworzono Zrzeszenie Dziennikarzy Ziem Zachodnich. Podnoszeniu kwalifikacji tej grupy zawodowej służyły też Tajne Wyższe Kursy Dziennikarskie, na których problematykę polsko-niemiecką i ziem zachodnich wykładali m.in. tacy wybitni znawcy zagadnień jak Zygmunt Wojciechowski, Zdzisław Kaczmarczyk, Stanisław Kutrzeba, Andrzej Grodek, Maria Kiełczewska. Kursanci formułą ślubowania zostali zobowiązani do podjęcia w swojej publicystyce – także po wojnie – problematyki „ziem powracających”. Część z nich, idąc w ślady m.in. Zygmunta Wojciechowskiego czy Edmunda Męclewskiego, wywiązało się z tego zobowiązania po 1945 r. Wiedzę na temat przedwojennych i postulowanych zachodnich rubieży Polski wśród szerszych grup społeczeństwa szerzyły też w konspiracji Tajny Uniwersytet Ziem Zachodnich, Studium Zachodnie, Tajny Instytut Morski, Wydawnictwo Zachodnie[13].

W diametralnie różnych uwarunkowaniach ideowych i politycznych formułował swój program zachodni obóz lewicy proradzieckiej. Wśród motywacji, które skłoniły działaczy Związku Patriotów Polskich i Polskiej Partii Robotniczej do podjęcia programu przesunięcia Polski na zachód kosztem ziem wschodnich były przede wszystkim przesłanki koniunkturalne i geopolityczne. Ruch komunistyczny nic nie wniósł do odbudowy i kształtowania granic II Rzeczypospolitej. Uwikłany w „błędy luksemburgizmu” w latach 1918–1923 stawiał na szybkie rozszerzenie bolszewickiej rewolucji i zwalczał „burżuazyjne państwo polskie”, próbując realizować uniwersalne, w jego przekonaniu, cele społeczne[14]. Z czasem, szczególnie od 1923 r., Komunistyczna Partia Polski zmieniała swoje stanowisko w kwestii narodowej, uznając istnienie państwa polskiego za fakt obiektywny. Krytykowała nadal politykę narodowościową II Rzeczypospolitej, szczególnie w województwach wschodnich, godząc się na ich oddanie Związkowi Radzieckiemu w akcie woli tamtejszych mniejszości narodowych[15]. Nie towarzyszyły temu żądania rekompensat terytorialnych na zachodzie, gdyż konflikt polsko-niemiecki był dla komunistów wtórny wobec konfliktów klasowych. Dlatego nie popierali nawet wcielenia Górnego Śląska do Polski, nie mówiąc już o innych spornych, a bardziej zgermanizowanych terytoriach[16]. To jednak nie KPP, rozbita przez stalinowskie represje w końcu lat trzydziestych, ale odbudowana po przystąpieniu ZSRR do wojny nowa rewolucyjna lewica w postaci ZPP i PPR tworzyła uzasadnienia dla radykalnego przeorientowania geopolitycznego Polski. Zredukowana została marksistowska, klasowo-rewolucyjna retoryka na rzecz propagandy narodowo-państwowej. Obóz proradziecki przygotowywał się do objęcia władzy w imieniu potężnego sojusznika, co dla przedwojennych komunistów – poza 1920 r. – było tylko możliwością teoretyczną. Szermując hasłami antyniemieckimi, bardzo nośnymi w realiach wojny i okupacji, obóz ten tworzył uzasadnienie dla przesunięcia Polski na zachód i uczynienia z niej – po przesiedleniach ludności – państwa w praktyce jednolitego etnicznie. Nie znaczy to, że program zachodni komunistów wynikał tylko z politycznych kalkulacji i nie miał żadnych podstaw ideowych i historycznych. Reorientację polityki polskiej ze wschodniej – „jagiellońskiej” na zachodnią – „piastowską” wiązano z odejściem od szlachecko-magnackiej tradycji ekspansji wschodniej i demokratyzacją struktury społecznej. Ziemie zachodnie – od 1945 r. „odzyskane” – miały znaleźć się w awangardzie tych procesów[17]. Nie było to myślenie zupełnie nowe i oryginalne, można bowiem znaleźć przykłady takiego powiązania u Aleksandra Świętochowskiego, Bolesława Wysłoucha, Eugeniusza Kwiatkowskiego czy Floriana Znanieckiego[18].

W środowiskach radykalnej lewicy w czasie II wojny światowej do głównych ideologów „powrotu na ziemie zachodnie” (w kontekście braku łączności państwowej na przestrzeni kilkuset lat był to propagandowy eufemizm) zaliczali się Alfred Lampe, Wanda Wasilewska, Władysław Gomułka i Stefan Jędrychowski[19]. Ich teksty – bez względu na zrzucany im koniunkturalizm – dawały podstawę programowym manifestom ZPP, PPR, Krajowej Rady Narodowej i Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, takim jak deklaracja O co walczymy z listopada 1943 r. czy słynny manifest z 22 lipca 1944 r.[20] Prezentowały one radykalny, choć niedoprecyzowany w szczegółach program „powrotu nad Odrę i Bałtyk” przy rezygnacji z ziem wschodnich[21].

Wcześniejsza od manifestu PKWN deklaracja programowa prolondyńskiej Rady Jedności Narodowej z 15 marca 1944 r. określała natomiast szczegółowo polskie postulaty terytorialne, mówiąc o „całych Prusach Wschodnich” (a więc z Królewcem – T.N.), „zniemczonych siłą i podstępem”, Gdańsku, klinie pomorskim pomiędzy Bałtykiem i ujściem Odry a Notecią (bez większości zachodnich powiatów Wielkopolski, tworzących przed wojną Marchię Graniczną w Niemczech), ziemiach między Notecią i Wartą (a więc bez Środkowego Nadodrza – ziemi lubuskiej), Śląsku Opolskim „z odpowiednim pasem bezpieczeństwa” (a więc bez Dolnego Śląska). Wzdłuż całego biegu Odry „winny być trwale zabezpieczone żywotne interesy Polski” – jednak bez wcielania na stałe środkowego odcinka. Mówiono jedynie o „długotrwałej okupacji tych terenów (także na zachód od nowej granicy) przez wojsko polskie”. Na wschodzie natomiast manifest RJN stał na gruncie granicy ryskiej[22]. W tej właśnie sprawie (podobnie jak w zasadniczych kwestiach ustrojowo-politycznych) pojawiły się między oboma wrogimi obozami politycznymi zasadnicze różnice. Za próbę ich zniwelowania można uznać działania podejmowane w latach 1944–1945 przez Stanisława Mikołajczyka, który stopniowo, nie bez oporu, skłaniał się ku uznaniu linii Curzona na wschodzie przy zagwarantowaniu rekompensat na zachodzie i zachowaniu demokratycznego charakteru państwa[23]. Podpisał się pod takimi postulatami już jako wicepremier Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej, utworzonego w czerwcu 1945 r. na podstawie porozumień jałtańskich[24]. O ile wiara w możliwość zachowania demokracji i praworządności w warunkach stalinowskiego dyktatu okazała się całkowitą ułudą, o tyle program terytorialny zrealizowano z żelazną konsekwencją, wiążąc go z masowymi przesiedleniami ludności. Obydwie kwestie były ze sobą oczywiście powiązane, gdyż realizowano je zgodnie z wolą radzieckiego dyktatora i za faktycznym przyzwoleniem pozostałych mocarstw koalicji antyhitlerowskiej[25]. Kompromisowa postawa grupy Mikołajczyka niewątpliwie tę politykę ułatwiała. Z kolei pomocne dla objęcia, zagospodarowania i asymilacji ziem zachodnich okazało się postępowanie ludzi często bardzo odległych od ideologii partii komunistycznej, ale decydujących się z różnych względów (nie tylko programowych) na współpracę z nowym reżimem.

Przykładem przedwojennego naukowca i publicysty o znaczącym dorobku, który swoim nazwiskiem firmował budowany w nowych warunkach politycznych ruch zachodni, był Andrzej Wojtkowski. Związany przed wojną z Poznaniem, uczeń prof. Adama Skałkowskiego, dyrektor Biblioteki Raczyńskich, był autorem wielu opracowań historycznych dotyczących zaboru pruskiego oraz ekspertyz na temat spraw niemieckich, tworzonych dla Ministerstwa Spraw Zagranicznych. W listopadzie 1944 r. stanął na czele Komitetu Organizacyjnego tworzonego w Lublinie, już pod kuratelą PKWN, nowego Polskiego Związku Zachodniego[26]. Organizacja ta, przejmując dawną nazwę, przechodziła do porządku dziennego nad istnieniem wcześniej wspomnianego PZZ, zrywając ciągłość instytucjonalną, ale zachowując w dużym stopniu elementy programowe[27]. Nie zmieniała tego ostra krytyka poprzedniego charakteru Związku, ocenianego jako endecki programowo i prosanacyjny politycznie[28]. Niezmienne natomiast, tyle że radykalnie wzmocnione i uzupełnione o deklaracje sojuszu z ZSRR, pozostały hasła antyniemieckie[29].

Nowy PZZ przejmował istniejące i odtwarzał dawne lub organizował nowe środki przekazu informacji i propagandy. W październiku 1945 r. dyrekcja PZZ w Poznaniu zdecydowała o przejęciu utworzonej przez Edmunda Męclewskiego w 1944 r. Zachodniej Agencji Prasowej oraz o założeniu nowego pisma – „Polska Zachodnia”[30]. Na następny rok przewidziano natomiast wznowienie wydawania programowego czasopisma przedwojennego PZZ – „Strażnicy Zachodniej”. W latach 1922–1939 był to organ reprezentujący (szczególnie do 1934 r.) radykalny nurt polskiej myśli zachodniej, bardzo krytyczny wobec Niemiec i obecności mniejszości niemieckiej w Polsce. W stosunku do zachodnich granic państwa w „Strażnicy” pojawiały się sugestie dalszych rewindykacji, zawarte w stosowanym na jej łamach pojęciu „kresów niewyzwolonych”. Rozumiano przez nie przede wszystkim Śląsk Opolski, Gdańsk, Powiśle, Warmię i Mazury oraz tereny Marchii Granicznej w zachodniej Wielkopolsce. Wspominano także o tradycjach polskich wpływów politycznych sięgających Odry i Nysy Łużyckiej, a nawet Łaby[31]. Odnotowywano istnienie i działalność blisko 1,5-milionowej Polonii w Niemczech, w tym jej sztandarowej organizacji – Związku Polaków w Niemczech[32]. Nie było natomiast w przedwojennej „Strażnicy Zachodniej” i w innych publikacjach Związku Obrony Kresów Zachodnich/Polskiego Związku Zachodniego, elementów lewicowego radykalizmu społecznego (oblicze ideowe organizacji można określić jako pośrednie między linią sanacyjną a endecką) ani poglądów prorosyjskich, o proradzieckich nie wspominając. Przełom lat 1944 i 1945 całkowicie zmienił kontekst geopolityczny tworzonej w kraju myśli zachodniej. Ci z przedwojennych działaczy i publicystów, którzy chcieli kontynuować swą działalność, musieli to wziąć pod uwagę. Dotyczyło to takich osób jak m.in. wspomniani Zygmunt Wojciechowski, Edmund Męclewski, Edward Serwański, Zdzisław Kaczmarczyk, Andrzej Wojtkowski czy Tadeusz Lehr-Spławiński, a także Roman Lutman, Józef Borowik, Józef Widajewicz, Władysław Kowalenko, Bolesław Srocki i inni. Bez aktywności ich i wielu innych – także mniej znanych – uczonych i działaczy ruchu zachodniego okresu międzywojnia i okupacji, kontynuowanej po 1945 r., asymilacja nowo pozyskanych ziem zachodnich byłaby o wiele trudniejsza. Wnosili oni bowiem do tego procesu swoją wiedzę historyczną, geograficzną, statystyczną, prawną, ekonomiczną i inną. Poniżej bliżej przedstawię sylwetki trzech z wymienionych wybitnych działaczy ruchu zachodniego, którzy kierowali ważnymi instytucjami tego ruchu przed, w czasie i po II wojnie światowej: Zygmunta Wojciechowskiego (Instytut Zachodni), Romana Lutmana (Instytut Śląski) i Józefa Borowika (Instytut Bałtycki).

Zygmunt Wojciechowski (1900–1955)

Wspomniano już o profesorze Zygmuncie Wojciechowskim, który był głównym współorganizatorem i pierwszym dyrektorem zalegalizowanego dekretem Rządu Tymczasowego w lutym 1945 r., a działającego już wcześniej w konspiracji Instytutu Zachodniego[33]. Jego prace naukowe, nasycone emocjami wyniesionymi z okresu okupacji, z programową rozprawą Polska – Niemcy. Dziesięć wieków zmagania (wydanie konspiracyjne 1943, pierwsze wydanie oficjalne Poznań 1945) na czele, zawierające sformułowaną już przed wojną piastowską koncepcję „ziem macierzystych Polski” (Pomorze Gdańskie i Zachodnie, ziemia lubuska, Łużyce, Wielkopolska, Śląsk, Mazowsze, Małopolska z ziemią czerwieńską), wyznaczyły kierunki badań niemcoznawczych i myśli zachodniej w Polsce Ludowej na dziesięciolecia. W międzywojniu związany był z tym odłamem ruchu narodowego, który w imię interesów państwa, a szczególnie jego kresów zachodnich, szukał porozumienia z sanacją. Dawał temu wyraz, redagując od 1928 r., m.in. wraz z Jerzym Drobnikiem, Ryszardem Piestrzyńskim i Janem Zdzitowieckim, związane z prosanacyjnym Związkiem Młodych Narodowców pismo „Awangarda. Ruch Młodych” (potem pt. „Awangarda Państwa Narodowego”)[34]. Tu w 1934 r. opublikował jeden ze swoich programowych tekstów politycznych O nowoczesny polski obóz państwowo-narodowy, w którym postulował syntezę myśli narodowej i sanacyjnej w celu budowy silnego państwa narodowego, zdolnego oprzeć się zagrożeniom zewnętrznym – przede wszystkim niemieckiemu. Silnego, a więc według ówczesnych pojęć obu obozów – nie demokratyczno-parlamentarnego, ale dającego zdecydowaną przewagę władzy wykonawczej (choć bez kopiowania modelu niemieckiego lub włoskiego)[35]. Zaowocowało to rok później poparciem przez Zygmunta Wojciechowskiego i jego środowisko konstytucji kwietniowej (z zastrzeżeniem w sprawie braku w niej odwołania się do narodu...)[36].

Jedną z konsekwencji zbliżenia się do sanacji stało się włączenie do obszaru „ziem macierzystych” jako terytorium zamieszkanego w wyniku procesów historycznych w „zwartszej masie narodowej” przez ludność polską Wileńszczyzny. Natomiast w odniesieniu do południowo-wschodnich kresów (województwa: tarnopolskie, stanisławowskie, częściowo lwowskie), gdzie nie było zdaniem Wojciechowskiego „zwartszej masy polskiej”, należało do tego stanu dążyć poprzez asymilację państwową, a potem narodową ludności ukraińskiej. Konsekwencją tego rozumowania był następujący wniosek, wyciągnięty krótko przed wojną: „Nie ma sprzeczności między ideą piastowską i jagiellońską: obie dążą ku temu samemu celowi, ku idei wielkiego państwa pomiędzy Niemcami i Rusią”[37]. Poglądy te wyrażone zostały w 1938 i powtórzone w publikacji z 1939 r., a więc już w obliczu realnego zagrożenia niemieckiego. W sytuacji tej Wojciechowski w zasadzie popierał politykę Józefa Becka, z tą różnicą, że dostrzegał – według Zbigniewa Mazura – większą potrzebę „uspokojenia ZSRR co do pokojowych intencji Warszawy” (ten cytat później będzie ważny w kontekście zarzutów wysuwanych pod adresem Wojciechowskiego w latach pięćdziesiątych), zniechęcenia go do współpracy z Niemcami, a najlepiej skierowania ich zainteresowań na Daleki Wschód[38].

Na początku okupacji Zygmunt Wojciechowski wszedł w skład powstałej w Poznaniu organizacji „Ojczyzna”, skupiającej wywodzących się głównie z zachodnich województw i ruchu narodowego działaczy, takich jak ks. Józef Prądzyński, Kirył Sosnowski, Witold Grott, Alojzy Targ, Jan Jacek Nikisch, Roman Łyczywek, Edward Serwański i inni[39]. Po wysiedleniach lub ucieczkach z ziem wcielonych do Rzeszy ludzie ci podjęli działalność przede wszystkim w GG, głównie w Warszawie. Była to organizacja prorządowa, mająca ambicje reprezentowania wobec władz i społeczeństwa interesów ziem zachodnich. Zarazem ideowo była związana ze Stronnictwem Narodowym, przystępując organizacyjnie w kwietniu 1944 r. do Porozumienia Organizacji Narodowych, stawiających sobie za cel uzyskanie po wygranej wojnie granicy na Odrze i Nysie (Kłodzkiej lub Łużyckiej) – przy zachowaniu granicy ryskiej na wschodzie. Po utworzeniu Krajowej Rady Narodowej w styczniu 1944 r., „Ojczyzna” razem z ponad dwudziestoma organizacjami ogłosiła na wniosek Społecznego Komitetu Antykomunistycznego protest przeciwko PPR jako obcej agenturze, sile rozbijającej jedność narodu i zwartość terytorium państwa poprzez gotowość do oddania województw wschodnich. Nic nie wiadomo o tym, by Zygmunt Wojciechowski się od tego stanowiska zdystansował[40]. Krótko potem „Ojczyzna” z poręki Stronnictwa Narodowego weszła do prolondyńskiej Rady Jedności Narodowej. O jej programie terytorialnym z marca 1944 r. już wspominano. Zygmunt Wojciechowski w opracowaniu napisanym prawdopodobnie (nie jest datowane) po marcowej deklaracji RJN odstąpił nieco od linii Odry–Nysy, zwracając uwagę na kłopot z asymilacją lub przesiedleniem gęsto zaludnionego przez Niemców obszaru pomiędzy dolną i środkową Odrą a Nysą Kłodzką lub Łużycką[41]. Trzeba też zwrócić uwagę na coraz wyraźniej zarysowujące się od przełomu 1943 i 1944 r. pośrednie polemiki z tzw. rewolucyjną lewicą w kraju i w ZSRR, stopniowo dochodzącą do sformułowania postulatu przesunięcia Polski na zachód kosztem ziem wschodnich, w powiązaniu z radykalnymi zmianami społecznymi (a de facto z podporządkowaniem ZSRR). Środowisko „Ojczyzny” z Zygmuntem Wojciechowskim reprezentowało przeciwny biegun ideowy, uważało komunizm za ustrój barbarzyński, obcy zachodniej i polskiej kulturze, a praktykujący go ZSRR za drugie po Niemczech zagrożenie[42]. Jednak tuż po manifeście PKWN i instalacji tego tworu w Lublinie wśród działaczy „Ojczyzny” przeważyło przekonanie, że trzeba podjąć współpracę – licząc na wzajemne uznanie rządu londyńskiego i jego struktur krajowych. Najdalej szedł Edmund Męclewski, który chciał natychmiast udać się do Lublina, by doradzać PKWN w sprawach ziem zachodnich (początkowo do tego nie doszło)[43]. Tymczasem władze wojskowe i cywilne państwa podziemnego z komendantem Armii Krajowej gen. Tadeuszem Borem-Komorowskim, delegatem rządu Stanisławem Jankowskim i przewodniczącym RJN Kazimierzem Pużakiem od razu zdystansowały się od PKWN jako „rzekomego organu polskiego powołanego celem uzależnienia Polski od ZSRR”. Od tego momentu, jak stwierdza Zbigniew Mazur, drogi środowiska „Ojczyzny” i kierownictwa państwa podziemnego zaczęły się rozchodzić. Przełom przyniosła jednak, zdaniem Zbigniewa Mazura i Grzegorza Straucholda, klęska powstania warszawskiego. Będący, jak się wydaje, pod jej wielkim wrażeniem Zygmunt Wojciechowski w pisanych na gorąco tekstach porównał ją do poprzednich klęsk antyrosyjskich powstań, do których w wymiarze politycznym zaliczył też sierpniowo-wrześniowy warszawski zryw. Nawiązując jakby do filozofii politycznej Aleksandra Wielopolskiego, skrytykował kierowanie się emocjami i uwznioślanie klęski, radząc kierować się chłodnymi racjami. Te zaś nakazywały, zdaniem Wojciechowskiego, przyjęcie do wiadomości, że to ZSRR będzie dyktował warunki w Europie Środkowej. W związku z tym należy pogodzić się z ostateczną utratą województw wschodnich i przyjąć ofertę przesunięcia państwa na zachód, proponując nowym władzom swoje usługi w przejmowaniu i asymilowaniu ziem zachodnich[44]. Praktycznym wnioskiem, wysuniętym w tej sytuacji przez Wojciechowskiego i ludzi wokół niego skupionych (Jan Jacek Nikisch, Jan Zdzitowiecki, Maria Kiełczewska), było zwrócenie się do premiera promoskiewskiego (i tylko przez Moskwę uznawanego) Rządu Tymczasowego Edwarda Osóbki-Morawskiego z memoriałem o utworzenie IZ. Osóbka-Morawski, zdając sobie sprawę z tego, że potrzebni są ludzi z wiedzą i doświadczeniem w kwestii ziem zachodnich, wyraził zgodę i w lutym 1945 r. Instytut Zachodni został oficjalnie powołany (w praktyce – zalegalizowany) z Zygmuntem Wojciechowskim jako dyrektorem[45]. Jak stwierdził Maciej Motas, odwołując się m.in. do refleksji Gerarda Labudy, decyzja Wojciechowskiego była dowodem pragmatyzmu, a zarazem większego zrozumienia dla jego idei (i w ogóle myśli zachodniej) ze strony obozu promoskiewskiego niż londyńskiego, a tym bardziej przedwojennych władz sanacyjnych, które nie mogły oderwać się od myślenia antyrosyjskiego[46]. Należy jednak podkreślić, że wola współpracy z nowym reżimem (a de facto podporządkowania się Stalinowi, który jak stwierdził Strauchold, sam wstępnie wytyczył nowe granice Polski i zasugerował je lojalnym mu komunistom)[47] wyrażona została w warunkach narzucania faktów dokonanych i braku suwerenności. Oznaczało to groźbę przyjęcia do wiadomości narzucenia Polsce jednego z najbardziej zbrodniczych systemów politycznych w historii. Sytuacja była nieporównywalna z warunkami, na jakich niepodległa II Rzeczpospolita kształtowała stosunki z ZSRR. Historyk musi zadać pytanie o cenę, jaką środowisko związane z Zygmuntem Wojciechowskim (podobnie jak całe społeczeństwo Polski) zapłaciło za poparcie „władzy ludowej” już w lutym 1945 r. Następne dziesięciolecie pokazało, jak wysoka była to cena.

Na stanowisku dyrektora Instytutu Zachodniego Zygmunt Wojciechowski pozostał aż do śmierci w 1955 r., kierując jego badaniami w coraz bardziej zaciskającym się stalinowskim gorsecie polityczno-ideologicznym. Jego wcześniejsza orientacja polityczno-ideowa nie była powszechnie znana, ale przez rosnące w siłę kręgi komunistycznej ortodoksji przypominana i przeciw niemu (i innym osobom z jego środowiska) wykorzystywana. Pierwszy raz poważnie zaatakowany został po przesileniu 1948 r., w czasie wrocławskiej konferencji poświęconej reinterpretacji historii stosunków polsko-niemieckich w duchu marksistowsko-stalinowskim. Prace Wojciechowskiego i innych badaczy z IZ podawano wówczas jako przykład ujęć idealistycznych i nacjonalistycznych[48]. W ślad za tymi zarzutami, inspirowanymi i kontrolowanymi przez stalinowskie już wtedy władze, poszło ograniczanie i utrudnianie (m.in. przez zmniejszanie dotacji) działalności IZ. Walczący o jego przetrwanie Wojciechowski w liście do ministra szkolnictwa wyższego i nauki z 1952 r. przekornie stwierdził, że z ciężkich warunków pracy Instytutu ucieszyłby się sam... Konrad Adenauer[49]. Jednak zamiast większej pomocy sformułowano na łamach „Kwartalnika Historycznego” w 1953 r. jeszcze poważniejsze zarzuty, zaliczając Wojciechowskiego do grona historyków „burżuazyjnych”, popierających agresywną politykę II RP wobec ZSRR. W świetle tego, o czym wspomniano wyżej, był to zarzut absurdalny, ale w tamtej epoce nawet błahe oskarżenia mogły doprowadzić do uwięzienia, a nawet śmierci. Zygmunt Wojciechowski podjął przeciwdziałanie, wystosowując list do najwyższych władz – Biura Politycznego Komitetu Centralnego PZPR. Zapewniał w nim, że nigdy nie podżegał do wojny ze Związkiem Radzieckim. Na skutek interwencji na tym szczeblu „Kwartalnik Historyczny” częściowo wycofał się ze swoich zarzutów[50]. Andrzej Kwilecki przypuszcza natomiast, że przed dalej idącymi konsekwencjami w 1948 i 1953 r. uchroniła Wojciechowskiego wpływowa funkcjonariuszka Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego Julia Brystygierowa, którą znał on przed wojną[51]. W latach 1948–1949 aresztowano natomiast i skazano na kary 7–8 lat więzienia pod zarzutami uprawiania nacjonalizmu, kontynuowania działalności konspiracyjnej i wrogości wobec władz jego bliskich współpracowników z „Ojczyzny” i Instytutu Zachodniego: Jana Jacka Nikischa, Edwarda Serwańskiego i Kiryła Sosnowskiego, a także innych działaczy zachodnich z przedwojennym stażem[52]. Cena polityczna (nie mówię o moralnej) kontynuowania działalności była więc niesłychanie wysoka. Trzeba dodać i pamiętać, że więziony w tym okresie był Władysław Gomułka, były minister ziem odzyskanych, który wielu działaczy przedwojennych dopuścił do współpracy oraz związany z nim PPR-owiec, prezes Zarządu Głównego PZZ i członek kuratorium IZ – Józef Dubiel[53]. Wracając do ceny, jaką zapłacił Zygmunt Wojciechowski, wiele wskazuje na to, że opisane doświadczenia przyczyniły się do rozwoju jego choroby i przedwczesnej śmierci w pełni sił twórczych, w wieku 55 lat.

Możemy uznać, że podobne do wskazywanych dylematy towarzyszyły wszystkim propagatorom myśli zachodniej z przedwojennym stażem, świadomych tego, jaką politykę wobec Polski i Polaków prowadziła leninowska bolszewicka Rosja i stalinowski ZSRR, szczególnie od 17 września 1939 r. Poniżej zwrócę jeszcze uwagę na osoby pełniące porównywalne do stanowiska Zygmunta Wojciechowskiego w Instytucie Zachodnim funkcje dyrektorów Instytutów Śląskiego i Bałtyckiego – Romana Lutmana i Józefa Borowika.

Roman Lutman (1897−1973)

Roman Lutman był dyrektorem Instytutu Śląskiego w latach 1934–1939, 1945–1949 i 1957–1963. Przed II wojną światową, na początku lat dwudziestych, był działaczem plebiscytowym na Górnym Śląsku, związanym z grupą Michała Grażyńskiego, przeciwną Wojciechowi Korfantemu, z którym toczył na łamach „Polski Zachodniej” i „Strażnicy Zachodniej” ostre polemiki w sprawie podziału zasług w pozyskaniu Górnego Śląska dla Polski. Należy pamiętać, że po przewrocie majowym, a szczególnie od sprawy brzeskiej krytyki pod adresem Korfantego były równoległe z szykanami policyjno-sądowymi, które zmusiły go do emigracji. Lutman był działaczem Związku Obrony Kresów Zachodnich i publicystą jego organów, zajmując się przede wszystkim kwestią mniejszości niemieckiej w Polsce, której obecność i aktywność polityczną ostro krytykował[54]. Od 1931 r. był zastępcą dyrektora Józefa Borowika w Instytucie Bałtyckim. W 1934 r. sanacyjny wojewoda śląski Michał Grażyński powołał go na stanowisko dyrektora utworzonego wtedy Instytutu Śląskiego, zajmującego się sprawami tego regionu – w stałych polemikach z nauką i publicystyką niemiecką. Instytut Śląski miał mocnych politycznych protektorów: w jego kuratorium, obok wojewody śląskiego, znaleźli się marszałek sejmu śląskiego oraz wicepremier rządu (był nim Eugeniusz Kwiatkowski). W czasie okupacji Roman Lutman odtworzył działalność Instytutu Śląskiego w Warszawie, Krakowie i Lwowie, zachęcając do pracy konspiracyjnej około trzydziestu naukowców[55]. W lutym 1945 r., po przybyciu do Katowic i uzyskaniu poparcia pełnomocnika Rządu Tymczasowego w województwie śląskim, komunisty gen. Aleksandra Zawadzkiego oraz legendarnego na Górnym Śląsku Jerzego Ziętka, stanął na czele ponownie zalegalizowanego Instytutu Śląskiego. W jego kuratorium – podobnie jak przed wojną – znalazły się ważne postacie polityczne: wspomniany Aleksander Zawadzki, Władysław Gomułka, ale też prezes Polskiej Akademii Umiejętności prof. Kazimierz Nitsch i administrator apostolski w Opolu ks. Bolesław Kominek[56]. Pozornie zapowiadało to więc otwartą formułę ideowo-polityczną, co – podobnie jak w przypadku Instytutu Zachodniego – zmieniało się wraz z postępującą stalinizacją.

Od początku nowej epoki Lutman kontynuował swą wyraźnie antyniemiecką publicystykę, wpisując ją teraz w propagandę Ziem Odzyskanych oraz retorykę zapoczątkowanych przez nowe władze przemian społecznych. Oto przykłady: „Złączenie całego terytorium śląskiego z państwem polskim oznacza powrót do dawnej geopolitycznej struktury sprzed IX wieków. Obecna chwila [1948 – T.N.] przyniosła likwidację naszego kierunku rozwoju [wschodniego – T.N.], który trwał VI wieków i przyniósł wiele bogactwa jednej uprzywilejowanej klasie społecznej bez korzyści dla szerokich warstw ludowych... Jutro Śląska musi być wolne od tej wiecznej zmory niemieckiej, która dławiła ten kraj przez wieki... Tu na Zachodzie zrodzi się nowa polska kultura z nowymi pierwiastkami, które rozwinie nasza świadoma wola... na nowych ziemiach tworzyć możemy nowe życie na nowych podstawach, nie skrępowane żadnymi przesądami społecznymi ani żadną tradycją [podkr. T.N.]”[57]. Trzeba dodać, że publicystyka ta przesycona była emocjami swojego czasu – narodowymi i społecznymi. W naukowym tekście Podstawy metodologiczne historiografii, zamieszczonym w Pamiętniku VII Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich we Wrocławiu z drugiej połowy 1948 r., Lutman zachowuje daleko idący umiar, nie nawiązując w ogóle do ujęć Marksa – Lenina – Stalina, co robili już inni autorzy[58]. Jest to jednak jedna z ostatnich publikacji w bibliografii Lutmana, przed przerwą, która nastąpiła do 1953 r. (dłuższa była spowodowana okupacją). Lutman stał się ofiarą wspomnianych wyżej działań władz ograniczających zakres i możliwości działania instytucji myśli zachodniej. Wśród krytyki jej przedwojennych działaczy pojawiły się też ostrzeżenia przed wpływami związanych z Michałem Grażyńskim „sanacyjnych naprawiaczy” (członków Związku Naprawy Rzeczypospolitej i grupy „Naprawa”), do których należał także Lutman[59]. Po włączeniu Instytutu Śląskiego do Instytutu Zachodniego (częściowo na wniosek Wojciechowskiego, ale w wyniku decyzji Dubiela i Gomułki w czerwcu 1948 r.) Lutman został przejściowo dyrektorem oddziału IZ we Wrocławiu, a następnie zastępcą dyrektora IZ. W latach 1950–1957 pracował w Bibliotece Zakładu Narodowego im Ossolińskich, gdzie zrobił habilitację i został docentem. W latach 1953–1955, u schyłku stalinizmu, sprawował mandat radnego Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach z ramienia Stronnictwa Demokratycznego. Po przełomie październikowym, w 1957 r. ponownie mianowano go dyrektorem odtworzonego Instytutu Śląskiego z siedzibą w Opolu. Funkcję tę pełnił do 1963 r., kiedy, jak stwierdził jego biograf Joachim Glensk: „nieco przedwcześnie musiał pożegnać się z Instytutem, kontentując się systematyczną działalnością w jego Radzie Naukowej...”[60] Umarł dziesięć lat później jako kawaler m.in. Orderu Sztandaru Pracy II klasy, Śląskiego Krzyża Powstańczego i Odznaki Budowniczego Wrocławia[61].

Józef Borowik (1891–1968)

Kolejny z działaczy zachodnich, Józef Borowik może być uznany za swoistego rekordzistę ciągłości sprawowania kierowniczej funkcji w instytucjach ruchu zachodniego przed i po II wojnie światowej. Stanowisko dyrektora Instytutu Bałtyckiego przejął (po innych wybitnych działaczach Stanisławie Srokowskim i Teodorze Tycu) w 1927 r. i pełnił je, z przerwą wojenną, do 1950 r. Przed objęciem tej funkcji Borowik był naczelnikiem Wydziału Rybackiego w Ministerstwie b. Dzielnicy Pruskiej, gdzie wykorzystywał bogate doświadczenie w tej dziedzinie, zdobyte w przedwojennej i przedrewolucyjnej Rosji. Był człowiekiem czynu, a zarazem idealistą: jego ulubionymi lekturami w latach dwudziestych stały się Wiatr od morza i Przedwiośnie Żeromskiego, a wzorem bohatera był Cezary Baryka[62].

Instytut Bałtycki stawiał sobie następujące zasadnicze cele: 1) uświadamianie nierozerwalności Pomorza (od 1945 r. także Zachodniego ze Szczecinem) z Polską, 2) skierowanie ekspansji gospodarczej w kierunku morza, 3) zwiększenie udziału Polski w dziedzinie badań morskich.

Od chwili powstania w 1925 r. władze Instytutu Bałtyckiego akcentowały, że jego działalność ma charakter konkurencyjny i polemiczny w stosunku do niemieckich placówek badawczych i propagandowych, że ma zwracać uwagę na polityczne, ekonomiczne i militarne zagrożenia ze strony Niemiec. W publikacjach Instytutu pojawiały się też ostrożne sugestie rewindykacji terytorialnych wykraczających poza porządek wersalski z 1919 r., a dotyczące przede wszystkim Gdańska i Prus Wschodnich[63]. Dla Józefa Borowika były to o wiele bardziej interesujące kierunki ewentualnej polskiej ekspansji niż preferowany przez obóz piłsudczykowski kierunek wschodni; prywatnie ubolewał np., że w 1920 r. Piłsudski wyruszył na Kijów, a nie na Prusy Wschodnie[64]. W oficjalnych, publikowanych po zamachu majowym wypowiedziach w interesie swojego Instytutu oddawał jednak Marszałkowi należne hołdy[65]. Polityczne wsparcie działań Instytutu Bałtyckiego tworzyli, jako członkowie jego kuratorium i zarządu, wysocy urzędnicy państwowi z województw północno-zachodnich: pomorskiego, śląskiego i poznańskiego, m.in. Michał Grażyński, Bernard Chrzanowski, Adolf Bniński, Cyryl Ratajski. Zarazem statut Instytutu deklarował apolityczność i neutralność światopoglądową. Instytut prowadził ożywioną działalność naukowo-wydawniczą i popularyzatorsko-propagandową[66]. Dzięki wybitnym talentom organizacyjnym Borowika, Instytut Bałtycki pozyskał do współpracy ponad stu wybitnych uczonych ze wszystkich ośrodków akademickich w kraju oraz publicystów i polityków. Już pierwsza publikacja poświęcona zagadnieniom gospodarczym Pomorza, pt. Obrona Pomorza, zapoczątkowała obfitą działalność wydawniczą, obejmującą prace historyczne, etnograficzne, językowe i gospodarcze. Ukazywały się one w serii „Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego”. Józef Borowik największy nacisk w pracach Instytutu Bałtyckiego kładł na naukową promocję Pomorza. W 1936 r. zdobył stopień doktora filozofii w zakresie nauk przyrodniczych (z wykształcenia był ichtiologiem) na Uniwersytecie Jagiellońskim. Umiał nieustannie zapalać innych do aktywności na rzecz obrony i promocji morza, Pomorza oraz regionu bałtyckiego. Doceniał rolę publikacji w języku niemieckim i angielskim.

Na początku okupacji hitlerowskiej, już we wrześniu 1939 r., Józef Borowik został – jako działacz ruchu zachodniego w Polsce – aresztowany. Tylko dzięki zimnej krwi i zbiegowi okoliczności uniknął rozstrzelania w grupie aresztantów, choć nadal był więziony – w Stutthofie i w twierdzy Królewiec. Okres ten, o którym niewiele mówił i publikował (zachowały się prywatne zapiski), a w którym doznawał bolesnych szykan i ocierał się o śmierć, jego biografka ocenia jako traumatyczny. Dzięki umiejętnemu ukrywaniu swojej prawdziwej tożsamości i przeszłości udało mu się w 1942 r. uzyskać zwolnienie[67]. Ostatnie lata okupacji spędził w Warszawie. Nie brał udziału w konspiracji zbrojnej i krytykował podziemne plany powstańcze jako – jego zdaniem – nierealne i niebezpieczne[68]. Kontynuował natomiast w konspiracji działalność Instytutu Bałtyckiego, organizując w imieniu Delegatury Rządu jego prace w Warszawie, Krakowie, Lwowie i Puławach[69].

Na początku 1945 r. Borowik podjął działania zmierzające do kontynuowania oficjalnego funkcjonowania Instytutu w nowych warunkach politycznych. Jak pisze we wspomnieniach jego żona, Maria Boduszyńska-Borowikowa, w styczniu 1945 r. zgłosił się on do siedziby Rządu Tymczasowego w Lublinie i tam po krótkiej rozmowie z „jakimś urzędnikiem”, w warunkach wojennej jeszcze improwizacji uzyskał zgodę na kontynuowanie działalności Instytutu Bałtyckiego pod swoim kierownictwem (a równocześnie na kierowanie Państwowym Instytutem Naukowym Gospodarstwa Wiejskiego w Puławach). Decyzja w sprawie Instytutu została uprawomocniona w lutym 1945 r., po zaaprobowaniu formalnego wniosku Borowika o wznowienie działania instytucji w Departamencie Morskim Ministerstwa Przemysłu Rządu Tymczasowego. Nową siedzibą Instytutu stał się Sopot. Później jego agendy instalowano w Gdyni, Gdańsku, Toruniu, Bydgoszczy, Olsztynie i Szczecinie (a więc przeważały ośrodki na ziemiach zwanych wówczas odzyskanymi...). Wśród najważniejszych współpracowników Borowika w pierwszym okresie znalazł się przedwojenny sanacyjny publicysta, znany m.in. z łamów „Strażnicy Zachodniej” Bolesław Srocki. Wykorzystując potencjał przedwojennych autorów i działaczy (takich jak Karol Górski, Władysław Konopczyński, Stanisław Srokowski), Józef Borowik w pierwszych latach powojennych miał według wspomnień Boduszyńskiej-Borowikowej wyrażać się o II Rzeczypospolitej bardzo krytycznie, jako o „dziwnym państwie, które rozpadło się po 20 latach”, w którym było „więcej nieudolności niż twórczości”[70]. W tym ogólniejszym kontekście oceniał ówczesne warunki dostępu Polski do morza jako „wybitnie nienormalne”, a polityki morskiej II RP jego zdaniem de facto nie prowadziła. Zauważał natomiast, że w przedwojennym Instytucie Bałtyckim przygotowywano program radykalnych polskich rewindykacji terytorialnych na Pomorzu: „Licząc, że najlepsze warunki obrony stwarza natarcie [podkr. T.N.], już przed dziesięciu laty zapoczątkowaliśmy i konsekwentnie realizowaliśmy program badawczy i wydawniczy w odniesieniu do obecnie odzyskanych ziem wschodniego i zachodniego Pomorza”[71]. Włączając się aktywnie w nurt budowy nowej, „ludowej” Polski, a szczególnie zagospodarowania wydatnie powiększonego polskiego Pomorza, Józef Borowik wszedł w sierpniu 1945 r. w skład delegacji Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej do Moskwy (z Bierutem i Mikołajczykiem), gdzie jako ekspert uczestniczył w rozmowach o przejmowaniu Szczecina i organizowaniu jego portu przez polską administrację[72]. Następne pięciolecie upłynęło mu jednak głównie na organizowaniu i prowadzeniu działalności Instytutu Bałtyckiego, do którego głównych celów zaliczył: „1) Ugruntowanie wiedzy o zawartości Wielkiego Pomorza, wykazanie nierozerwalnej łączności ziem północnych z całością polskiego organizmu polityczno-gospodarczego, wyjaśnianie roli Pomorza w zachowaniu niezależności i prężności państwa polskiego, 2) Gromadzenie i szerzenie wiadomości co do tradycyjnych więzi kulturalnych i gospodarczych, łączących Polskę przez ziemie pomorskie z całym regionem bałtyckim, 3) Powiązanie w świadomości społeczeństwa systemu gospodarczego Polski poprzez nasze porty bałtyckie: Szczecin, Gdynię i Gdańsk z całym światem”[73]. Cele te były realizowane w rozległej działalności badawczej i publikacyjnej Instytutu pod kierunkiem Borowika, ale stopniowo w coraz ciaśniejszym, stalinowskim gorsecie polityczno-ideowym. Cezurami były tu odsunięcie mikołajczykowskiego Polskiego Stronnictwa Ludowego od współrządzenia w 1947 r. oraz połączone z polityczną eliminacją Władysława Gomułki – ministra ziem odzyskanych − powstanie PZPR w 1948 r. Po tych wydarzeniach w propagandzie państwowo-partyjnej ogłoszono zakończenie procesu odbudowy i integracji Ziem Odzyskanych, włączonych – jak wszystkie dzielnice – w przyspieszony nurt budowy socjalizmu[74]. Przestały w tej perspektywie być potrzebne wyspecjalizowane organizacje, placówki i instytucje „frontu zachodniego”, które po kolei – poza osłabionym Instytutem Zachodnim – likwidowano: Polski Związek Zachodni, Instytut Śląski, Instytut Mazurski, wreszcie w 1950 r. – Instytut Bałtycki. Józef Borowik próbował temu ostrożnie przeciwdziałać, dostosowując swoje wypowiedzi i publikacje do obowiązującej, stalinowskiej retoryki, głosząc lojalność wobec władz i odcinając się od abstrakcyjnych „wrogich sił”[75]. Jednak w obliczu nieuchronności rozwiązania Instytutu, która nastąpiła formalnie 1 lipca 1950 r., sam złożył dymisję z dniem 1 kwietnia tego roku. Kilkanaście lat później, w liście do Eugeniusza Kwiatkowskiego tak oceniał okoliczności tych wydarzeń: „Dla mnie wszystkie szykany sprowadziły się jedynie do napiętnowania szkodliwej działalności Instytutu Bałtyckiego, m.in. za marnotrawstwo grosza publicznego na »nikomu niepotrzebne wydawnictwa«. To było rozbrajająco śmieszne”[76]. W odpowiedzi Kwiatkowski zawarł niezwykle pochlebną ocenę zasług Borowika dla Instytutu Bałtyckiego: „Instytut Bałtycki był dziełem Pana, a wykonał on pracę na całe stulecie [...]. Zawsze patrzę na wielkie dzieło dokonane przez Pana z szacunkiem i podziwem”[77].

Po dymisji Józef Borowik pracował kolejno w Morskiej Stacji Sanitarnej, Instytucie Medycyny Morskiej i Polskim Instytucie Spraw Międzynarodowych. Od października 1956 do 1961 r. wykładał w Wyższej Szkole Rolniczej w Olsztynie. Nie podjął pracy w odnowionym w 1958 r. Instytucie Bałtyckim, nie zgadzając się ze zbyt wąskim, regionalnym w jego ocenie profilem działalności odnowionej placówki. Na jego dyrektora proponował zresztą nie siebie, ale ówczesnego przewodniczącego Komisji Planowania przy Radzie Ministrów a w latach 1951–1956 wicepremiera Stefana Jędrychowskiego. Został powołany do władz odnowionego Instytutu, ale nie brał już aktywnego ani kierowniczego udział w jego działalności. Na zebraniach Instytutu przede wszystkim dzielił się, jak to określiła Maria Boduszyńska-Borowikowa: „doświadczeniami z lat międzywojennych w zakresie działalności antyrewizjonistycznej”[78].

W 1961 r. Józef Borowik przeszedł na emeryturę. W latach sześćdziesiątych dystansował się od rzeczywistości PRL. Podjął kontakty ze zmierzającym w kierunku niezależności środowiskiem literackim skupionym wokół Lecha Bądkowskiego. Czynnie poparł protesty przedstawicieli tego środowiska przeciwko szykanowaniu studentów w marcu 1968 r.[79] Niespełna 2 miesiące po tym zmarł – 8 maja 1968 r. w Gdyni.

Próba podsumowania

Przedstawione powyżej sylwetki krzewicieli myśli zachodniej łączy ciągłość aktywności w kraju przed, w czasie i po II wojnie światowej. Wymagało to akceptowania kolejno zmieniających się uwarunkowań ustrojowo-politycznych, a wojna przyniosła w tym zakresie zmiany fundamentalne. W swej próbie głębokiej refleksji nad tym problemem Andrzej Kwilecki napisał: „Ludzie z pokolenia Zygmunta Wojciechowskiego wychowali się i żyli w ramach kilku różnych systemów politycznych i pod bardzo różną władzą: przed 1914 r.; 1914–1918; 1919–1926; 1926–1939; 1939–1944; 1945–1948; po 1948 r. Dla nich system polityczny i władza były czymś przemijającym i zmieniającym się. [...] Dla ludzi skupionych wokół Instytutu Zachodniego było oczywiste, że władza »komunistyczna« albo upadnie, albo będzie zmieniać się, ewoluować [...]. Uważali, że przyszłość i bezpieczeństwo Polski wymaga ustabilizowanych granic [...], zahamowania raz na zawsze ekspansji niemieckiej [...] i że każdy system polityczny – w jakimś stopniu zawsze przejściowy – będzie (na razie) dobry, jeśli umożliwi zrealizowanie tych zasadniczych postulatów”[80]. Zgadzając się generalnie z przemyśleniami wybitnego poznańskiego uczonego, trzeba jednak podkreślić, że ponieważ lata 1939–1945–1956 przyniosły narodowi polskiemu rządy totalitarnych reżimów hitlerowskiego i stalinowskiego – nieporównywalnych pod względem nihilizmu i zbrodniczości z jakimikolwiek poprzednimi, to decyzja o współpracy i podporządkowaniu się każdemu z nich była szczególnie dramatyczna i obciążona wysokimi kosztami politycznymi i moralnymi bez względu na przyświecające jej intencje. Wynikało to z dramatyzmu polskich losów w XX stuleciu.

Tomasz Nodzyński (ur. 1960 r.), dr hab., prof. Uniwersytetu Zielonogórskiego, pracownik Zakładu Historii XIX i XX w. tamtejszego Instytutu Historii. Jego zainteresowania badacze dotyczą m.in. polskiej myśli politycznej (w tym myśli zachodniej), stosunków polsko-niemieckich w XIX i XX w., dziejów politycznych zaboru pruskiego, a także historii regionu Środkowego Nadodrza (w tym szczególnie dziejów miast na tym obszarze). Autor m.in.: „Strażnica Zachodnia” 1922−1939. Źródło do dziejów myśli zachodniej w Polsce, Zielona Góra 1997, a także wielu artykułów naukowych.

Eugeniusz Koko

Problematyka zachodnia w piśmiennictwie Franciszka Rawity-Gawrońskiego

Franciszek Rawita-Gawroński był pisarzem, historykiem, a także jednym z czołowych polskich publicystów przełomu XIX i XX w.[1] W swym piśmiennictwie koncentrował się, co prawda, na problematyce ukraińskiej, postrzegał ją jednak zawsze w szerszym, międzynarodowym kontekście, w którym ważne miejsce zajmowały również Niemcy.

Obraz tego kraju kreował głównie przez pryzmat jego polityki wobec Polski, zwłaszcza w tych momentach dziejów, które zaznaczyły się agresywnymi poczynaniami Niemców wobec ich wschodnich sąsiadów oraz wrogim postępowaniem wobec polskiej ludności, która znalazła się po rozbiorach pod panowaniem Prus. „Prusacy, względnie Niemcy, rasa germańska – pisał w swych wspomnieniach w początkowym okresie I wojny światowej – mają odwieczną swoją politykę od Karola Wielkiego wrogą Słowianom, niszczycielską. [...] Zjedli wszystkie ludy słowiańskie nad Odrą i Elbą aż do morza. Dziś taką samą politykę niszczycielską, posunęli do niesłychanej bezprawności i niesprawiedliwości, ale pod płaszczykiem prawa prowadzą w Wielkopolsce, prześladując język, kościół, szkołę, narodowość”[2].

Taki też kierunek polityki Niemiec Rawita-Gawroński przedstawiał w swych opowiadaniach publikowanych w latach dziewięćdziesiątych XIX w. i w pierwszej dekadzie XX stulecia. W jednym z nich zaprezentował rozmowę nieznanego z nazwiska polskiego arystokraty z Bismarckiem. Kanclerz Niemiec jawił się w nim jako człowiek w pełni świadomy wagi i znaczenia sprawy polskiej w polityce europejskiej. Przyszły los Prus postrzegał przy tym z wielkim niepokojem. „Jest to konglomerat etniczny – mówił – który trącony silnie nogą rozleci się. Lepem, który go wiąże, jest przyjaźń Rosji i zwierzchnictwo nad Niemcami”[3]. W innym zaś opowiadaniu, w rozmowie z dziennikarzem angielskim Johnem Murrayem, konstatował: „państwo pruskie pracuje usilnie nad tym, ażeby z chwilą, kiedy dziś przodująca warstwa społeczna polska z pola ustąpi, pozostało Polaków tylko tyle, ile jest Serbów w Łużycach”[4].

W latach poprzedzających wybuch I wojny światowej Rawita-Gawroński z rosnącym zainteresowaniem analizował zmieniający się stan stosunków międzynarodowych, bacząc przy tym, jaki to może wywrzeć wpływ na losy sprawy polskiej. W najpełniejszy sposób dał temu wyraz w artykule pt. Polityka pruska wobec Rosji i Austrii, opublikowanym na łamach „Przeglądu Narodowego” w 1911 r.[5] Konstatował w nim, że zmiany w sytuacji międzynarodowej mogą „doprowadzić do poważnych konfliktów”[6]. Zwracał też uwagę, iż narastają one między trzema dotychczas zaprzyjaźnionymi państwami – Austrią, Rosją i Prusami. Prusy, jak zauważał, dążyły do rozbudowania swych wpływów w kierunku południowo-wschodnim, na obszarze państw bałkańskich i w Turcji. Z tej też przyczyny prowadziły dość dwuznaczną politykę wobec swego sojusznika – Austrii. „Udając życzliwość – pisał – zasłoniły go przed rozdrażnioną Rosją z powodu przyłączenia Bośni i Hercegowiny”. Skorzystały jednak „z zatargu Austrii z Serbią i Turcją i zdołały opanować rynki handlowe na Bałkanie [sic!], z ogromną stratą dla przemysłu austriackiego”, osadziły też trony w Grecji, Rumunii i Bułgarii przedstawicielami niemieckich dynastii[7].

Celem polityki pruskiej, jego zdaniem, było także przyłączenie prowincji nadbałtyckich. By go zrealizować, „Prusom – jak pisał – potrzebna nie Rosja silna, lecz osłabiona walkami wewnętrznymi, targana nierządem, zwichrzona anarchizmem narodowościowym i państwowym”[8]. Kierując się tym założeniem, rozwijały one kolonizację na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej, zyskując, tym samym, informatorów dla swej polityki. Poszerzały też wpływy dzięki karierom Niemców, którzy często zajmowali znaczące stanowiska w państwie rosyjskim. Zdaniem Rawity-Gawrońskiego, to właśnie opanowana przez nich biurokracja „wyzyskuje z niesłychaną zręcznością nienawiść narodu rosyjskiego do żydów i szeregiem praw wyjątkowych nie tylko drażni tę ludność, lecz zmusza ją niejako do obłudnego przypochlebiania się rządowi, gdy, wyrzucana ze wszystkich punktów państwa, skupia się na terenie Królestwa Polskiego – jedynym miejscu, gdzie wolno jej mieszkać w liczbie nieograniczonej”. Nieco dalej zaś dodawał: „Rzucając ogromne masy ciemnego żydostwa, nieuzdolnionego do jakiejkolwiek bądź pracy, oprócz handlu, na barki polskiego społeczeństwa, wywołuje się sztucznie niesnaski, których przedtem nigdy nie bywało między Polakami a żydami”[9].

Kolejnym posunięciem Niemiec mającym na celu osłabienie Rosji było pozyskanie, jak pisał, „Rusinów”. „Chodziło o to, ażeby południowe prowincje Rosji utrzymać w ciągłym wrzeniu, łudząc przywódców tego społeczeństwa podtrzymywaniem marzeń politycznych i wytwarzaniem dla siebie przyjaznego usposobienia”[10]. Według Rawity-Gawrońskiego polityka II Rzeszy starała się doprowadzić do zaostrzenia stosunków tej ludności z zamieszkałym tam polskim ziemiaństwem. Wyzyskiwano też, jak zauważał, „niezadowolenie Rusinów w Galicji, zarówno w stosunku do Polaków, jak i państwa austriackiego”[11].

Negatywny dla polskich interesów osąd polityki pruskiej sprawił, że reakcja Rawity-Gawrońskiego na wybuch I wojny światowej była zgodna z jego dotychczasowym stanowiskiem. 4 sierpnia 1914 r. zanotował: „Życie z Austrią, na poły słowiańską, pomimo pretensji niemieckich byłoby możliwe, z Niemcami nigdy. To wiekowi niszczyciele wszelkiego życia słowiańskiego, to robactwo, które stoczyło trupa północno-zachodniej Słowiańszczyzny, to polip, który wyssawszy krew słowiańską na północy od Morza Bałtyckiego, ścisnął swymi ramionami Poznańskie, a teraz po Królestwo wyciągnął je”[12]. Z tych też przyczyn z niechęcią odniósł się do zaangażowania się części polskich środowisk po stronie Austrii. „W gruncie rzeczy nasze siły – zapisał 20 sierpnia 1914 r. – pomagają do zwycięstwa Prusakom, z którymi nigdy nie może być zgody. To wróg plemienia naszego większy i silniejszy niż Rosja: Rosja prześladuje, a Prusy niszczą. [...] Kto chce iść z Polską nie może iść z Prusami”[13]. Myśl tę rozwinął nieco później w sposób następujący: „Czas przyjdzie do pomocy Niemcom i ich rozbójniczej polityki. Jednostki mogą mieć perspektywę życia kilkudziesięciu lat, a narody tysiące; w tym długim przeciągu czasu łatwo w morzu germańskim utoną Wielkopolanie, tak samo jak utonęły ludy słowiańskie [...]. Połknęła je paszcza germańska. [...] Niemiecka kultura, jakkolwiek wspólnego z nami pnia, ale zaprawna krzyżackim rozbojem, bezlitosna, bezwzględna. Część Polski, która się pod jej panowanie dostanie, skazana byłaby na oślinienie i pożarcie. To kwestia czasu. Niemcy są wobec nas podłe i rozumne drapieżnym rozumem, Rosja jest jeszcze dzika, barbarzyńska, uboga we własną inteligencję, ślepo ulega podszeptom niemieckim, ślepo naśladuje ich metodę, ale to się dzieje zawsze z narodami i państwami młodymi. Młody nabierze rozumu i doświadczenia, ale podły nigdy szlachetnym i sprawiedliwym nie będzie. Na pewno twierdzić, że nasza przyszłość narodowa z Rosją byłaby dla obu narodów pożyteczną, niepodobna, ale z pewnością zachowalibyśmy tam naszą siłę narodową, która w Austrii uległa zepsuciu, a w Niemczech zniszczeniu. Naród w niewoli musi wybrać przede wszystkim taką drogę dla siebie, ażeby mógł zachować w pełni życie, a czas wskaże najlepszą drogę do wyjścia”[14].

W następnych miesiącach Rawita-Gawroński z dużą uwagą śledził informacje dotyczące polityki Niemiec w sprawie polskiej, dostrzegając i takie głosy, którym nie były obce plany „odgrodzenia się – jak pisał – od wczorajszego przyjaciela, który stał się bardzo niebezpiecznym wrogiem”[15]. Podkreślał przy tym, że „przypomniano sobie polityczne kombinacje Bismarcka, które może legły w osnowę [...] dalszej polityki niemieckiej wobec Rosji”[16]. Powoływał się m.in. na artykuł zamieszczony w berlińskiej „Morgen Post”[17] z 7 sierpnia 1914 r., w którym uważano, że „jedynym, najskuteczniejszym hamulcem powstrzymania parcia Rosji na zachód [...] byłoby utworzenie niezależnego państwa polskiego z ziem zdobytych na Rosji”. Zauważał jednak, że autor artykułu „nie może pozbyć się myśli hakatystycznej, tj. niemczenia polskich ziem”, postulując przesiedlenie polskiej ludności z Poznańskiego na obszary Polesia i Wołynia[18]. Z dużą dozą realizmu konstatował, że „możemy te opinie powitać przychylnie, ale polegać na nich, budować własne kombinacje na przyszłość byłoby niesłychaną lekkomyślnością”[19]. Ostrożnie też reagował na akt 5 listopada: „Cele są zbyt przejrzyste – pisał – zaszachowanie bardzo niebezpieczne koalicji”. Dalej zaś, już jednak z pewną nadzieją, zanotował: „Może z tego ścierania się antagonizmów państwowych zrodzi się idea sprawiedliwości względem nas nie z etycznych i humanitarnych pobudek, ale z politycznych konieczności”[20].

W kolejnych latach wojny bardzo krytycznie ocenił zaangażowanie II Rzeszy w sprawy ukraińskie w konsekwencji zawarcia traktatu brzeskiego z Ukraińską Republiką Ludową[21], podkreślając, że jednym ze skutków takiej polityki było wyniszczenie polskiego ziemiaństwa na prawobrzeżnej Ukrainie[22].

Gawroński był przekonany, iż upokorzenie, jakiego Niemcy doznały, podpisując traktat wersalski, sprawi, że będą one zmierzać do odbudowy utraconej pozycji politycznej w Europie. Dostrzegał przy tym ich nienaruszony potencjał gospodarczy, dzięki któremu mogły łatwo odbudować swą siłę militarną. Trafnie też oceniał, iż po zawarciu porozumienia z Rosją Radziecką stworzą tam „swój wielki warsztat wojenny”[23], zapewniając sobie „zbudowanie nowych podstaw dla potęgi w przyszłości”[24]. W kolejnych latach pisał też o łamaniu przez Niemcy decyzji traktatu wersalskiego ograniczających poziom ich zbrojeń[25].

Dążąc do realizacji powyższych zamierzeń, Republika Weimarska, jak pisał, uchylała się „wszelkimi sposobami od zrealizowania [...] zobowiązań” związanych z koniecznością spłaty odszkodowań wojennych, udając bankruta[26]. Zmierzała też do osłabienia Polski poprzez wojnę celną oraz poparcie udzielane mniejszości niemieckiej[27]. Niemcy, jego zdaniem, dążyły do wojny, a moment jej wybuchu, jak sądził, „to tylko kwestia czasu”[28].

Rawita-Gawroński uważał, że podstawą politycznego i terytorialnego bezpieczeństwa w Europie „byłoby zmuszenie Niemiec do ścisłego wykonania Traktatu Wersalskiego, do rzetelnego rozbrojenia i do zaniechania intryg, oszczerstw i pogróżek wobec Polski”[29]. Krytycznie w związku z tym oceniał politykę państw zachodnich. Układy lokarneńskie były, jego zdaniem, „dowodem egoizmu politycznego, pragnącego wyodrębnić sprawę bezpieczeństwa i pokoju trzech państw pertraktujących bez uwzględnienia całokształtu stosunków europejskich”[30]. Konstatował przy tym, że w ich konsekwencji Niemcy „z całą furią” zwróciły się w stronę Polski, atakując ją „rozmaitymi pretensjami i skargami i domagając się rewizji granic naszych”[31].

Zdając sobie sprawę z trudnych do poskromienia ambicji zachodniego sąsiada i będąc świadomym faktu, że próba odebrania Polsce Pomorza doprowadzi w sposób nieunikniony do wojny, rozważał też ewentualność zaspokojenia aspiracji Niemiec poprzez przyłączenie do nich Austrii[32]. Wydaje się jednak, iż w następnych latach zweryfikował ten sąd. W ostatnim artykule, opublikowanym już pośmiertnie w kwietniu 1930 r., komentując ustępstwa państw zachodnich wobec Niemiec na konferencji w Hadze w styczniu tego roku[33], pisał: „Polityka dzisiejsza Niemiec ma i ujawnia na razie jedno pragnienie: powrót do granic przedwojennych tylko od wschodu. Wobec Francji zasłania się układem lokarneńskim, trzymając miecz pod połą. Wobec Polski nie robi żadnej ceremonii – codziennie czytamy i słyszymy to samo: »korytarz: jest nonsensem«, bo dzieli Prusy Królewskie od reszty Niemiec, Pomorze jest im »potrzebne«, Śląsk – to »płuca Niemiec«. Tak – dziś potrzebne Niemcom polskie Pomorze i polskie płuco, a jutro mogą oświadczyć, że w imię zjednoczenia narodu niemieckiego »potrzebna« Niemcom Alzacja i Lotaryngia, niemieckie kantony Szwajcarii, Austria, ziemie Sudeckie. Któż może przewidzieć, co jutro będzie »potrzebne« Niemcom? Prędzej czy później zjednoczone Niemcy będą posiadać 85 mln ludności, uzbrojonej od stóp do głowy, a wówczas, jeśli się w czas nie powstrzyma nawałnicy germańskiej, będzie możliwa w Europie tylko jedna polityka – berlińska”[34].

Fragmentem problematyki zachodniej w piśmiennictwie Rawity-Gawrońskiego było również zagadnienie stosunków Polski z Czechosłowacją, która – podobnie jak Rzeczpospolita – musiała uwzględniać w swej polityce zagrożenie ze strony Niemiec. Jak wiadomo, Narodowa Demokracja starała się podkreślać konieczność ułożenia dobrych relacji z Pragą, właśnie z uwagi na sąsiedztwo z Niemcami[35]. Stanowisko Rawity-Gawrońskiego było jednak w tym względzie, przynajmniej do pewnego czasu, odmienne.

W swej publicystyce akcentował sztuczny charakter państwa czechosłowackiego. Podnosił jego wielonarodowościowy charakter, konstatując przy tym, że Czesi stanowili w nim mniejszość, inne zaś narody nie zawsze traktowali po partnersku[36]. Dość wyraźnie też sympatyzował ze Słowakami[37]. Stwierdzał, że Czechosłowacja „jest tworem przypadkowej dobrej wiary Ententy i omyłką groźną zawsze dla pokoju środkowo-europejskiego”[38].

Jego stanowisko wobec południowego sąsiada było też warunkowane polityką Pragi w stosunku do Polski. Chodziło tu o niepomyślnie dla Polski zakończony spór w sprawie Śląska Cieszyńskiego, Spiszu i Orawy oraz uniemożliwienie dostaw broni i amunicji dla Polski w decydującej fazie wojny polsko-radzieckiej[39]. Jego niechęć do Czechosłowacji wzbudzały zwłaszcza sympatie polityków czeskich do Rosji. Podnosząc problem solidarności słowiańskiej, pisał m.in.: „polityka czeska w przeszłości i teraźniejszości była zawsze tak jednostronna w swoich sympatiach słowiańskich, że potrzeba by radykalnej zmiany kierunku tej polityki”[40]. Akcentował również poparcie Pragi dla Zachodnio-Ukraińskiej Republiki Ludowej, co mogło doprowadzić do pośredniego lub bezpośredniego połączenia terytorialnego Czechosłowacji z Rosją[41].

Dostrzegał też pewne ograniczenia w polityce zewnętrznej południowego sąsiada związane z istnieniem licznej niemieckiej mniejszości, której reprezentanci w październiku 1926 r. weszli w skład rządu[42]. „Trudno pogodzić – pisał – współrządy z Niemcami wewnątrz kraju i sojusznicze stosunki z Francją i Polską, dla których Niemcy byli i pozostaną historycznymi wrogami”[43]. Nieco dalej zaś tak widział konsekwencje tego układu: „Polsce nie zależy na tym, ażeby Czesi prowadzili ustawiczną wojnę domową ze swoimi Niemcami, ale też jeszcze mniej na tym, ażeby czesko-niemiecka przyjaźń prowadziła do zniszczenia naszego przemysłu, ażeby Polska była tylko drogą komunikacyjną między Czechami a Rosją. Stosunki handlowe z Rosją poczynają ożywiać się. Rok kończący się wykazuje, że w handlu z Rosją [...] Czesi wzięli udział w wysokości 12% ogólnej cyfry, gdy Polska o[koło] 1% czy nawet mniej. Otóż te 12%, jeśli cyfra jest prawdziwa, przypada w udziale Niemcom czeskim, niemieckiemu przemysłowi w Czechach. Otwierając przeto wrota przez Polskę dla handlu czeskiego, w znacznej mierze popieramy przemysł niemiecki, którego dążeniem jest zniszczenie nas ekonomiczne lub powstrzymanie naszego rozwoju”[44]. W tej sytuacji uważał, że należałoby zachować ostrożność na drodze do zbliżenia z południowym sąsiadem, albowiem, jak konstatował: „Przyjaźń ta może na długie lata zachwiać rozwojem naszego przemysłu i handlu z Rosją”[45].

Krytycznie oceniał też Małą Ententę. Jak pisał, jest ona „niczym innym [...] jak wielkim balonem, wypełnionym wewnątrz rozweselającym gazem – wcale nieszkodliwym”[46]. Stanowisko takie miało swój związek z sympatią, jaką żywił dla Węgier. Uznając konieczność stworzenia bloku państw środkowej Europy powiązanego z Francją i mającego charakter antyradziecki, uważał, że powinny się w nim znaleźć: Polska, Rumunia, Węgry i Bułgaria[47].

Wzrost pozycji międzynarodowej Niemiec w końcu lat dwudziestych sprawił, jak się wydaje, iż Rawita-Gawroński zaczął wyraźniej dostrzegać, że zagrożenie od tej strony w równym stopniu dotyczy Polski, jak i Czechosłowacji. I choć nie sprecyzował wyraźnie postulatu sojuszu obu państw, to jednak konstatował, że w tej sytuacji „jedynie związek militarny i polityczny państw słowiańskich z Włochami i Francją położyć może zaporę dla opanowania Europy przez pangermanizm”[48]. Z wcześniejszych rozważań w cytowanym artykule wynikało, iż miał na myśli także Czechosłowację.

Podsumowując, należy stwierdzić, że stosunek Rawity-Gawrońskiego do Niemiec wpisywał się, generalnie rzecz biorąc, w sposób ich traktowania przez czołowych działaczy publicystów Narodowej Demokracji[49]. Można w nim dostrzec zarówno poczucie zagrożenia, ale także i podziwu dla osiągnięć kulturowo-cywilizacyjnych zachodniego sąsiada[50]. Za cechę charakterystyczną jego stanowiska trzeba też uznać szczególne uczulenie na zainteresowanie Niemiec, zwłaszcza II Rzeszy, kwestią ukraińską, co – jak uważał – mogło zagrozić polskim interesom w tym regionie.

Eugeniusz Koko (ur. 1952 r.), prof. zw. dr hab., prof. zw. w Instytucie Historii Uniwersytetu Gdańskiego. Jego zainteresowania naukowe koncentrują się na problematyce relacji polsko-ukraińskich w XIX–XX w. oraz dziejach Pomorza Gdańskiego po 1945 r. Najważniejsze prace: Wolni z wolnymi. PPS wobec kwestii ukraińskiej w latach 1918–1925, Gdańsk 1991; W nadziei na zgodę. Polski ruch socjalistyczny wobec kwestii narodowościowej w Polsce (1918−1939), Gdańsk 1995; Dzieje Kartuz, t. 2, red. M. Widernik, Kartuzy 2001 (współautorstwo); Dzieje Żukowa, red. B. Śliwiński, Żukowo 2003 (współautorstwo); Franciszek Rawita-Gawroński (1846–1930) wobec Ukrainy i jej przeszłości. Studium archaizmu, Gdańsk 2006; Dzieje gminy Sierakowice, red. A. Groth, Gdańsk 2008 (współautorstwo); Uniwersytet Gdański 1970−2010, red. A. Paner, A. Kłonczyński, Gdańsk 2010 (współautorstwo); Franciszek Rawita-Gawroński, Ludzie i czasy mego wieku. Wspomnienia, wypadki, zapiski (1892−1914), oprac., przedm. i przyp. E. Koko, Gdańsk 2012.

Rafał Sierchuła

Lech Karol Neyman, propagator myśli zachodniej

Lech Karol Neyman[1] był jednym z najważniejszych krzewicieli myśli zachodniej w okresie okupacji hitlerowskiej[2]. Był nie tylko twórcą programu stanowiącego integralną część ideologii konspiracyjnej Grupy „Szańca”[3], ale również – po 1942 r. – polityczno-wojskowej organizacji Narodowych Sił Zbrojnych[4]. Jako przedstawiciel myśli zachodniej był konsekwentnym zwolennikiem włączenia w struktury Polski ziem zachodnich.

Genezy jego zainteresowań kwestiami zachodnimi należy szukać już w okresie studenckim. W latach 1926–1932 był on studentem Wydziału Prawno-Ekonomicznego Uniwersytetu Poznańskiego.

Uczelnia ta była w owym czasie w pełni skrystalizowanym ośrodkiem myśli zachodniej. Zajmowano się tam rozwojem nauki na ziemiach byłego zaboru pruskiego, rozwiązywaniem problemów badawczych dotyczących ziem Wielkopolski, Pomorza i Śląska, obserwacją naukową stosunków polsko-niemieckich, zagadnieniami ludności polskiej pozostałej w Rzeszy Niemieckiej, badaniami nad Słowiańszczyzną Zachodnią i stosunkami słowiańsko-niemieckimi. Prowadzono badania językoznawcze, historyczne, archeologiczne, socjologiczne, geograficzne[5].

Problematyka zachodnia była obecna w publicystyce i prasie. Była również bardzo energicznie propagowana przez organizacje społeczno-polityczne, w których funkcjonował Neyman[6]. Przede wszystkim w Związku Akademickim Młodzież Wszechpolska, który przyjął postawę ofensywną, prowadząc działania propagandowe na rzecz rewizji granicy zachodniej na korzyść Polski. Jego działania koncentrowały się na propagandzie prasowej, organizacji wieców i manifestacji, często o charakterze antyniemieckim[7], oraz prowadzeniu akcji mających na celu wzmacnianie żywiołu polskiego poza granicami kraju. Celem tych inicjatyw była obrona polskiego stanu posiadania i walka z roszczeniami niemieckimi[8].

Koncepcje zachodnie żywe były również w środowiskach korporacyjnych. Można tu wspomnieć przede wszystkim K! „Balia” czy „Masovia”. Neyman jako członek K! „Helionia” również uczestniczył w wewnątrzkorporacyjnych wykładach dotyczących „znaczenia morza dla Polski”.

Należy zaznaczyć, że jeden z liderów ruchu korporacyjnego Michał Howorka z K! „Masovia” w 1927 r. zainicjował akcję propagandową na rzecz przyłączenia Prus Wschodnich do Polski. Kilka lat później był on organizatorem na terenie Poznania powstania Obozu Narodowo-Radykalnego, którego członkiem został Neyman. W czasie działalności tej formacji, zwłaszcza po delegalizacji w latach funkcjonowania tajnego ONR, według powojennych relacji Neyman planował utworzenie konspiracyjnej sekcji akademickiej ONR zajmującej się kwestiami zachodnimi. Działania te zahamowały aresztowania wśród członków grupy w 1935 r.

Właściwy okres badawczy i propagatorski nad myślą zachodnią Lecha Neymana rozpoczął się na przełomie 1939 i 1940 r. Po zwolnieniu z niewoli niemieckiej z powodu ciężkich obrażeń, jakich doznał w trakcie kampanii 1939 r., lecząc się z ran w Warszawie, postanowił poświęcić się rozpatrywaniu kwestii ziem zachodnich. Był absolutnie pewny klęski wojennej III Rzeszy. Źródłem jego zainteresowania kwestią zachodnią była troska o „wygranie pokoju” po wojnie, tzn. usunięcie przyszłego zagrożenia dla Polski ze strony pokonanych Niemiec. Takim gwarantem miało być przesuniecie granic Polski na zachód, likwidacja Prus Wschodnich. Koncepcje te przedstawił działaczom Organizacji Polskiej, ośrodka programowo-koncepcyjnego konspiracji narodowo-radykalnej. Ta koncepcja uzyskała pełną aprobatę grona kierowniczego OP. Neyman został poproszony o napisanie publikacji na ten temat. Tak powstała broszura Szaniec Bolesławów, uzasadniająca w sposób kompleksowy (demograficzny, gospodarczy, historyczny itp.) potrzebę włączenia ziem zachodnich do Polski. Książkę wydrukowano w październiku 1941 r.

Dla celów konspiracyjnych broszurę wydrukowano w obwolucie ochronnej jako książkę Marii Rodziewicz pt. Byli i będą (Katowice: Nakładem Instytutu Polskiego 1938). W rzeczywistości była to publikacja wydana przez podziemne wydawnictwo „Szaniec”[9].

Publikacja zawierała siedem rozdziałów: 1. Słowo wstępne, 2. Historia, 3. Warunki geograficzne, 4. Stosunki gospodarcze, 5. Demografia i etnografia, 6. Strategia, 7. Zakończenie.

W publikacji tej zwrócono szczególną uwagę na kwestię granicy zachodniej. We wstępie wydawniczym Neyman pisze: „Źle jest [...], że dopiero niejako w odwecie zaczęliśmy się tą sprawą [granicy zachodniej] interesować. Zagadnienie koniecznych granic państwa z uwzględnieniem jego położenia geograficznego oraz potrzeb politycznych i gospodarczych winien znać każdy obywatel nowoczesnego państwa, a więc także nowoczesny Polak. [...] Książka niniejsza ma zwrócić uwagę na problem granicy zachodniej, pod katem widzenia wszystkich czynników geopolitycznych. Zadaniem jej jest wykazanie, że istnieje tylko jedno rozwiązanie, które da nam POLSKĘ WIELKĄ I WIECZNĄ, bez okresów niewoli. Każde najmniejsze odstępstwo będzie skazą w monolicie obszaru polskiego, będzie dowodem naszej niedojrzałości politycznej”[10].

Ziemiami, które w myśl założeń autora miały być przez Polskę odzyskane, były: Prusy Wschodnie, obszar miasta Gdańska, Pomorze Zachodnie, Pogranicze (prowincja Grenzmark Posen-Westpreußen)[11], Przyodrze (Regierungsbezirk Frankfurt)[12], Śląsk Opolski (Regierungsbezirk Oppeln)[13] i Śląsk Dolny (Regierungsbezirk Breslau i Regierungsbezirk Liegnitz). Autor podkreślił, że tezy zawarte w książce oparte są na wynikach prac i badań wielu polskich naukowców, których nazwisk ze względów bezpieczeństwa nie podano w opracowaniu. „Książki tej nie zrodziła więc fantazja polityka, lecz praca poczęta w poczuciu odpowiedzialności i oparta na zdobyczach nauki”[14]. Tytułowym Szańcem Bolesławów była granica zachodnia wzdłuż Odry i Nysy Łużyckiej. A treść książki według autora miała być „poświęcona duchowemu przygotowaniu Polaków do odebrania Ziem wzdłuż Odry i Nisy [sic!] Łużyckiej, nie wysili się ona za tym na przekonywanie czytelnika o naszych prawach, bo nas nie trzeba przekonywać o prawach do utraconego dziedzictwa [podkr. R.S.], można najwyżej je przypomnieć, a wartość jego oszacować”[15].

W pierwszym rozdziale książki, dotyczącym historii (z podtytułem: Ideały, dążenia i osiągnięcia przyszłości) Neyman pokrótce omówił związki ziem zachodnich z historią pierwszych Piastów oraz ich stopniową utratę[16]. Podsumowując to zagadnienie, pisał: „jednak polityka Polska coraz bardziej odwracała swą uwagę od Zachodu i Polska aż do rozbiorów nie wróciła na Szańce Bolesławów. [...] Zaznaczyć należy z całym naciskiem, że granice te [tj. na Odrze i Nysie Łużyckiej – R.S.] nie są ideałem, zrodzonym w wyobraźni literackiej, lecz były wykute rzetelną pracą i geniuszem pierwszych Piastów. To, że Polska sięgała po Odrę i za Nisę [sic!] Łużycką, ów szaniec Bolesławów, nie było tylko fantazją Chrobrego, zrealizowaną jego osobistymi zdolnościami. Jego dzieło na zachodzie ma swoją wielkość nie tylko przez dalekie horyzonty, lecz także dlatego, że jest koniecznością geograficzną, strategiczną, gospodarczą i polityczną. Ideał ten jest realny, tzn. jest możliwy do zrealizowania i w dodatku misi być zrealizowany, jeśli chcemy stworzyć Polskę Wielką i Wieczną, bez okresów niewoli. Polska Chrobrego nie była dziełem przemijającym i nietrwałym. Polska nad Odrą i Nisą [sic!] Łużycką wraz z resztą Polski historycznej i Prusami Wschodnimi jest monolitem o niebywałej spójności”[17]. W dalszej części książki Neyman omówił uwarunkowania geograficzne ziem zachodnich, omawiając budowę terenu, hydrografię oraz warunki klimatyczne[18]. W kolejnym rozdziale, pt. Stosunki gospodarcze[19], zaprezentował zagadnienia dotyczące rolnictwa, przemysłu, handlu, energetyki i komunikacji. Omawiając kwestię rolnictwa, przedstawił to zagadnienie w odniesieniu do Prus Wschodnich, Pomorza Zachodniego i Śląska. Znaczenie dla ziem dla niepodległej Polski pod względem rolniczym ujął w następujących punktach.

„1. Nadprodukcja rolnicza tych terenów pozwoli na zaopatrzenie Polski w okresie niedoboru, jaki nastąpi bezpośrednio po wojnie, a po tym stanowić będzie rezerwuar dla potrzeb wzrastających [potrzeb] z postępującym uprzemysłowieniem kraju [...].

2. Duża ilość wielkich gospodarstw stanowić będzie zapas ziemi dla parcelacji, mający na długie lata zaspokoić głód ziemi i umożliwiający rozwiązanie tak zadrażnionego zganienia reformy rolnej.

3. Wysoki poziom hodowli tych ziem (szczególnie Prus Wschodnich), pozwoli na szybszą odbudowę wyniszczonego w dużej mierze inwentarza i na ogólne podniesienie poziomu hodowli w Polsce”[20].

W dalszej części Neyman przedstawił zagadnienia dotyczące przemysłu, kolejno dla: Prus Wschodnich, Gdańska, Pomorza Zachodniego, Przyodrza, Śląska Opolskiego i Dolnego Śląska, podając pokrótce informacje na temat gałęzi przemysłowych na tych terenach, liczby zatrudnionych i rozwoju potencjału przemysłowego[21]. W podobny sposób scharakteryzował zagadnienia handlu, energetyki i komunikacji[22].

Omawiając tematykę komunikacji, kwestię dostępu do Morza Bałtyckiego, podkreślił konieczność posiadania przez Polskę Rugii, a w kwestii komunikacji na Odrze – przyłączenia do Polski pasa ziem położonych na jej lewym brzegu[23].

W kolejnej części swojej książki Neyman przedstawił zagadnienia demograficzne i etnograficzne. Polityka ludnościowa, zwłaszcza w kontekście późniejszych zainteresowań i publikacji autora, wydaje się szczególnie interesująca. Neyman dostrzegał w polityce ludnościowej Polski kilka zasadniczych niedogodności naszego terytorium etnicznego – jego szczupłość, odsunięcie głównego trzonu etnicznego od Bałtyku i „dziwaczność jego kształtów” oraz brak koncepcji geopolitycznych. Zwrócił także uwagę na rozproszenie po świecie polskiego elementu etnicznego i niedorozwój gospodarczy, przeludnienie wsi i niski poziom uprzemysłowienia[24]. Powyższe niedomagania zdaniem Neymana były następstwem błędów i braku odpowiedniej myśli politycznej w przeszłości. Panaceum na taką sytuację według autora Szańca Bolesławów miało być włączenie ziem zachodnich do Polski. „Przez ten wielki czyn historyczny możemy usunąć zasadniczo niedogodności naszego terytorium etniczno-państwowego, możemy spowodować skupienie naszego elementu etnicznego na terytorium Państwa stosunkowo znacznie większe niż to miało miejsce dotychczas”[25]. Oczywiście Neyman zdawał sobie sprawę, że taka decyzja spowoduje szereg problemów ludnościowych. Aby doprowadzić do spolszczenia terenów włączonych do Polski przewidywał konieczność zastosowania następujących środków: „a. repolonizację ludności etnicznie polskiej; b. wysiedlenie całej ludności niemieckiej; c. osiedlenie na przejętych terenach ludności polskiej z terenów przeludnionych; d. umożliwienie jak największej reemigracji Polaków z zagranicy”[26].

Na podstawie danych szacunkowych Neyman ustalił, że na terenach, które miały być włączone go Polski w 1939 r., mieszkało w 1939 r. 10,5 mln osób, z czego 1,7 mln stanowili Polacy, 4 mln to była ludność pochodzenia polskiego lub slawońskiego, około miliona osób uciekło z tych terenów w trakcie działań wojennych lub zginęło, ale 3,8 mln stanowili Niemcy[27]. Szczególną troskę w ramach akcji migracyjnej budziła kwestia odzyskania dla narodu polskiego ludności mazurskiej, pomorsko-kaszubskiej oraz śląsko-polskiej[28]. Ze względów konspiracyjnych i przedwczesnego ujawnienia wobec niemieckiego okupanta program likwidacji niemczyzny na ziemiach zachodnich nie został przedstawiony. Neyman sygnalizował tylko przesłanki dla wprowadzenia takiego planu:

„1. Niemcy są nieprzejednanymi i niepoprawnymi wrogami Polaków.

2. Niemcy do Polski i na tereny, po które sięgamy jako po zrabowaną nam własność wdarli się przemocą, gwałtem i zbrodnią, a więc w złej wierze, przeto żadnych praw do pozostania na tych polskich i słowiańskich ziemiach nie nabyli ani nie zasiedli.

3. Cały naród niemiecki jest odpowiedzialny za wojnę i za popełnione ohydne zbrodnie na Narodzie Polskim.

4.  Naród niemiecki musi własnymi rękoma odbudować co zniszczył i zbudować, czego nie zdołaliśmy zbudować na skutek zagrożenia ze strony Niemców.

5. Jeśli z technicznych przyczyn nie można będzie z przyszłej Polski usunąć wszystkich Niemców, to przynajmniej celem przywrócenia sprawiedliwości dziejowej, naród niemiecki musi oddać wszystko co zrabował i zmienić swą dotychczasową rolę posiadacza i pana i objąć stanowisko podbitych narodów, którym dotąd wyznaczał rolę podwładnych, pozbawionych praw”[29].

Pokrycie niedoborów ludnościowych związanych z wysiedleniem ludności niemieckiej miało być – zdaniem Neymana – najważniejszym wyzwaniem powojennego pokolenia i musiało być wykonane. „Program likwidacji niemczyzny jakkolwiek trudny i wymagający konsekwentnej działalności jest jednak realny i daje gwarancje osiągnięcia zamierzonego skutku”[30]. Neyman w swoich koncepcjach zakładał możliwość stosunkowo łatwego wynarodowienia ludności niemieckiej, szczególnie wobec braku wsparcia ze strony zniszczonych i okupowanych Niemiec[31]. Kolejnym czynnikiem mającym ułatwić likwidację niemczyzny przez asymilację miała być atrakcyjność polskości i wyższość kulturalna elementu polskiego. Owa wyższość miała się opierać na światopoglądzie chrześcijańskim, który „pozostał obcy dla duszy niemieckiej”[32]. „Nie ma więc przesady w twierdzeniu, że Niemcy są niechrześcijańskim narodem i że trzeba go dopiero chrystianizować, uczyć światopoglądu chrześcijańskiego i prawdziwej kultury. Na nas po części spadnie ta rola misjonarska”[33].

Następnym ważnym elementem w planach antyniemieckich Neymana była kwestia emigracji ludności niemieckiej. Omawiając ten problem w aspekcie historycznym, autor pisał: „Zaznaczyć należy, że emigracja ta była dobrowolna, bez stosowania ze strony polskiej jakiegokolwiek nacisku. Emigracja ta mimo niespotykanych nigdy korzystnych dla Niemców warunków egzystencji w Polsce, i mimo pomocy oraz propagandy niemieckiej, która nakłaniała ten element do pozostania w Polsce, świadczy o zupełnym naturalnym pędzie, którego ani świetne warunki, ani propaganda, ani przymus nie są zdolne powstrzymać. Wydaje się nam zrozumiałym, że Niemcy dążyli do tego by mieszkać we własnym kraju, a nie obcym”[34].

Ostatnim zagadnieniem wartym przedstawienia w kwestii demograficznej jest projekt depopulacji narodowości niemieckiej. Takie działanie miały być zastosowane w sposób świadomy i celowy tylko w wypadku tworzenia zwartych i wrogich skupisk, niosących zagrożenie działalności nielojalnej wobec państwa polskiego. „Warto w tym miejscu zaznaczyć, że nie potrzeba uciekać się ani do kastracji ani do sterylizacji, lecz cel osiągnąć można metodą humanitarną i zgodną z zasadami chrześcijańskimi, która to metoda tymczasem nie może być ujawniona”[35].

W przedostatnim rozdziale Neyman omówił znaczenie granicy na Odrze i Nysie pod względem strategicznym. Podsumował swoje wywody następującym stwierdzeniem: „Posiadanie całej Odry dawało Polsce wielki atut strategiczny i było warunkiem pełnej niezawisłości od Niemiec. [...] Naród Polski musi za wszelką cenę, choćby na nowo wylanej krwi, choćby z kosami w rękach zdobyć Pomorze zachodnie, dawną Ziemię Lubuską i cały Śląsk”[36].

Broszura Neymana stanowiła bezsprzecznie jedna z najważniejszych publikacji uzasadniających ekspansję w kierunku zachodnim. Jak pisał jej autor: „W polityce nie kalkulacja spekulanta lub sumiennego kupca odnosi sukcesy i pcha narody na drodze do wielkości, lecz tylko wielkie idee”[37]. Owa wielka idea wkrótce stała się wizytówką podziemia narodowego.

Oprócz działalności propagandowo-ideowej Neyman został włączony w październiku 1941 r. do struktur wojskowych Komisariatu Ziem Zachodnich Organizacji Wojskowej Związek Jaszczurczy. Jego rola w OW ZJ nie jest do końca wyjaśniona z powodu niedostatku źródeł. W powojennym opracowaniu o Związku Jaszczurczym przedstawiony został jako osoba oddelegowana przez kierownictwo organizacji do tej struktury. Pełnił on funkcję eksperta (komisarza) politycznego w sprawach ziem włączonych do III Rzeszy z ramienia OP i był jej politycznym reprezentantem[38].

Najważniejszym jednak zadaniem, jakie otrzymał do realizacji w ramach struktur OP, była działalność w tajnej cywilnej strukturze administracyjno-programowej o nazwie Komisariat Cywilny, a po przekształceniu w 1943 r. – Służbie Cywilnej Narodu.

Podstawowym zadaniem Komisariatu Cywilnego było stworzenie w czasie okupacji siatki administracyjnej oraz wypracowanie zasad ustroju politycznego, gospodarczego i samorządowego Polski[39]. Tworzenie aparatu cywilnego miało również mieć znaczenie dalekosiężne. Wytworzona przez OP struktura cywilna miała stać się po wojnie źródłem jej wpływu na kształt ustrojowo-społeczny Polski, nawet w przypadku marginalizacji znaczenia narodowych radykałów na scenie politycznej odrodzonej Polski[40]. Neyman w tej strukturze początkowo objął stanowisko szef Sekcji Zachodniej. Pierwszym zagadnieniem, jakim się zajął, były kwestie wyznaniowe na ziemiach zachodnich. Publikacja ta nie zachowała się. Główne jej tezy przedstawił podczas procesu w 1948 r.[41] Po przeanalizowaniu zgromadzonych materiałów Neyman doszedł do przekonania, że działalność protestanckiego Kościoła Ewangelicko-Unijnego, oraz działającego w okresie III Rzeszy Deutsche Evangelisch Kirchen, była narzędziem germanizacyjnym, kanałem, którym hitlerowcy wyjątkowo subtelnie prowadzili działalność germanizacyjną i polityczną. W swojej koncepcji Neyman proponował zlikwidowanie, z przyczyn wyłącznie politycznych, wpływów po wojnie obu kościołów, z wyjątkiem Śląska (w kilku okręgach Kluczborka i Śląska Cieszyńskiego)[42]. Na terenie Prus Wschodnich – ziemi mazurskiej[43] – wspierany miałby być natomiast ruch gromadkarski[44].

Po utworzeniu Służby Cywilnej Narodu Neyman został kierownikiem jej samodzielnego Wydziału Zachodniego, w którego skład wchodziło siedem sekcji[45]: handlu, oświaty, administracji i wyznań, ziemi mazurskiej, ziem śląskich, ziem pomorskich, żeglugi morskiej[46].

Dla potrzeb repolonizacyjnych Wydział Zachodni opracował dwa elementarze, jeden dla ludności autochtonicznej, która znała język polski, drugi zaś dla nieznających tego języka – szereg pogadanek, śpiewników, legend, tematów prasowych; zaplanowano także tematykę pogadanek radiowych. W tym czasie Neyman przygotował kolejną broszurę. Była to książka wydana w Warszawie przez Wydział Zachodni Służby Cywilnej Narodu pt. Likwidacja niemczyzny na Ziemiach Zachodnich[47]. Niestety, podobnie jak poprzednia publikacja Neymana o związkach wyznaniowych, pozostaje ona niedostępna. Z uwagi na znaczenie dla koncepcji geopolitycznych OP i NSZ autor przedstawia streszczenie założeń broszury w oparciu o zeznanie złożone przez Neymana podczas procesu w lutym 1948 r. Zanim jednak to nastąpi, należy przedstawić pewne wątpliwości. Władysław Chojnowski w swoim opracowaniu opisał publikację jako książkę liczącą 15 kart o formacie 30 × 21 cm. Miała ona zawierać szczegółowy regulamin instruktażowy dla przyszłej administracji ziem zachodnich. Wspomniany autor, opisując ją, miał korzystać z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów prywatnych[48]. Natomiast Neyman w zeznaniach składanych podczas procesu szacował objętość pracy na 120 stron. Jeśli przyjąć ustalenia Chojnackiego za niepodważalne, pozostaje pytanie: jakie czynniki spowodowały, że Neyman pisał 15-stronnicowy dokument przez ponad rok.

„Tę pracę napisałem w ciągu roku 1942 i 1943 – mówił Neyman. Podam tylko tezy. Przede wszystkim wykazałem, że niebezpieczeństwo niemieckie jest permanentne, że nie likwiduje się niebezpieczeństwa nawet biorąc [tj. wygrywając – R.S.] wojnę. Wykazałem, że dotychczas nie umieliśmy wyciągnąć należytych konsekwencji. Wykazałem Grunwald i wykazałem wojnę 13-letnią [jako] zupełnie niewykorzystaną, oraz wojnę pruską, ani nie wykorzystaliśmy takiej kapitalnej okazji jaka była wojna 30-letnia i pokój westfalski, i dlatego powiedziałem, że teraz będzie jedyna szansa wyrównania wielowiekowych krzywd, których doznaliśmy ze strony narodu niemieckiego. Dlatego też powiedziałem, że teraz trzeba się zdecydować już dzisiaj na wybór kryterium tej likwidacji. I tutaj właśnie było moje pierwsze uderzenie w koncepcję rządu londyńskiego i Delegaturę.

Oni mówili, że musimy się liczyć z prawem międzynarodowym, musimy się liczyć ze względami gospodarczymi, że od razu likwidacja niemczyzny na Ziemiach Zachodnich może spowodować braki gospodarcze na terenach tych Ziem. Oni operowali sposobem myślenia bardzo dawnym, ja rozumiałem, że tu trzeba wprost radykalnych sposobów użyć i dlatego też jako naczelne kryterium postawiłem dobro narodu naszego w dziejowym jego aspekcie i nakazałem jak najbardziej radykalną likwidację, podałem [jej] sposoby i tu zwrócę uwagę na następujące okoliczności, że metody muszą być jak najbardziej radykalne, ale nie mogą być przeciwne naturze [podkr. R.S.] i nie mogą obrażać naszego poczucia moralnego, nie mogą nas wprowadzać na tą samą płaszczyznę, na jakiej znalazły się Niemcy w likwidacji naszego narodu.

Dalej wskazałem na problem elementu tzw. [tj. nazwanego – R.S.] przeze mnie skrzywdzonych dusz, elementu zgermanizowanego, dalej zwróciłem uwagę też na sposób tej likwidacji [likwidacji niemczyzny – R.S.], wzgl[ędnie], jakimi drogami można to osiągnąć i tu już w 1942 r. zaproponowałem powołanie do życia Związku Zachodniego [...] obecnie nazywa się Polski Związek Zachodni. W swojej pracy podałem cały schemat organizacyjny, wytyczne tej pracy i nawet tezy statutowe. To był już rok 1942.

Dalej nastąpiła część szczegółowa, gdzie przeszedłem kolejno wszystkie działy, nie opuszczając bodaj nawet kwestii cmentarzy. Wszystkie działy, wszystkie tereny, na których należy tę likwidację niemczyzny w [...] radykalny sposób przeprowadzić [...] tu podam kwestię [...] likwidacji owej 10,5-milionowej rzeszy ludności na Ziemiach Odzyskanych. Mianowicie stwierdziłem, że półtora miliona Polaków jest nieuświadomionych, 3 miliony to element okradzionych dusz, które musimy zrepolonizować i pozostała kwestia 6 milionów”[49].

Znaczna cześć Niemców z tej liczby, jak szacował Neyman, miała zginąć w trakcie działań wojennych, 2 mln natomiast spośród mieszkańców zachodnich kresów proponował na mocy układu z Rosją Sowiecką przekazać jej do dożywotnich prac w łagrach[50].

W swoich koncepcjach repolonizacyjnych ziem zachodnich Neyman rozważał w tym czasie wprowadzenie w okresie powojennym zakazu na 10 lat działalności na tych ziemiach wszelkich partii politycznych, włącznie z formacją macierzystą (wywodząca się z OP), wychodząc z założenia, że walka stronnictw politycznych będzie hamować proces polonizacji. W swoich koncepcjach proces odzyskania dla Polski ziem zachodnich miał być oparty na powołanym Związku Zachodnim i instytucjach o charakterze zawodowym[51].

Analizując powyższe zeznanie, można stwierdzić, że Neyman, jak się wydaje, połączył w nim w jedną całość zarówno tezy swojego programu zawartego w Szańcu Bolesławów wraz z omówieniem planów zawartych w broszurze Likwidacja niemczyzny...[52] Powody tego zabiegu wydają się oczywiste. Bardzo mocno akcentując antyniemieckie tezy swojego programu, starał się wykazać absurdalność jednego z punktów oskarżenia, a mianowicie dotyczącego współpracy z Niemcami podczas wojny.

Oprócz pisania prac koncepcyjnych Neyman rozpoczął akcję propagandową związaną z „promocją” swojej i (środowiska OP) koncepcji w formie referatów. Wspomina o blisko 95 zebraniach, na których uzasadniał i przedstawiał swój program[53]. Należy w tym miejscu zasygnalizować, że referaty te wygłaszane były również w środowiskach niezwiązanych z OP – grupy chadeckie, narodowe (Stronnictwo Narodowe), ludowe, kołach młodzieży socjalistycznej, przedstawiciele Delegatury RP.

Wiosną 1944 r. Neyman opublikował kolejną broszurę[54] w ramach Wydziału Zachodniego SCN, pt. Polityczne podstawy polskiego programu morskiego[55]. Można przypuszczać, że w pracach nad tą publikacją autor korzystał z pomocy Sekcji Żeglugi Morskiej Wydziału Zachodniego SCN. Struktura tą kierował inż. Stanisław Kasprzak. Zadaniem dowodzonej przez niego sekcji było opracowanie zagadnień morskich, m.in. opracowanie locji[56] portów w Szczecinie, Elblągu i Gdańsku[57].

W tym samym czasie Wydział Zachodni SCN wydał kolejną broszurę dotyczącą ziem zachodnich. Jest nią Dziedzictwo Piastów, autorstwa Leszka Proroka ps. „Modrzew”[58]. Była to kontynuacja działa Neymana[59].

Kolejną niewymierną kwestią działalności autora Szańca Bolesławów pozostaje wspływ jego koncepcji na działalność propagandową Grupy „Szaniec” i NSZ. W chwili obecnej nie jest możliwe ustalenie, które z artykułów np. w konspiracyjnych pismach „Szaniec”, „Placówka” czy „Naród i Wojsko” były jego autorstwa. Jednym z takich przykładów jest jedna z najważniejszych publikacji programowych Grupy „Szańca”: Polska po wojnie. Książka ta został wydana w Warszawie przez Wydawnictwo „Szaniec” w 1941 r. Okładkę ochronną publikacji stanowiła praca: Koks. Produkcja i znaczenie gospodarcze M. Reyko (Lwów 1936). Autor broszury o pseudonimie Wacław Górnicki przez długi czas był utożsamiany ze Stanisławem Kasznicą[60] lub Lechem Neymanem[61]. Przeczy temu jednak dokumentacja odnaleziona w Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej. Z materiałów śledczych Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego wynika, że autorem broszury był Antoni Goerne[62]. Książki Goernego i Neymana były pisane i omawiane na spotkaniach OP w tym samym czasie, uderzające jest więc wykorzystanie w Polsce po wojnie koncepcji z Szańca Bolesławów. „Najkrótszą linią graniczną [na zachodzie – R.S.] stosunkowo łatwą do obrony i uzasadnioną nie tylko z punktu widzenia strategicznego, lecz również historycznie, jest linia Odry i Nissy [sic!] Łużyckiej, od morza, wraz ze Szczecinem, aż do granicy Czechosłowacji. Wrocław stanie się miastem polskim. [...] Niemcy zapowiadają, że granice powstałe po obecnej wojnie przetrwają tysiąc lat. Podzielamy to stanowisko. Dlatego nie cofniemy się przed kształtowaniem zachodnich granic Polski na wyrost, zgodnie z naszą głęboką wiarą w wielką przyszłość i prężność Narodu Polskiego”[63]. Przyłączone na zachodzie obszary miały – według Goernego – przyciągnąć osadników wywodzących się spośród kupców i rzemieślników wielkopolskich, Polonię z Ameryki czy Nadrenii i Westfalii[64]. Równie ważną rolę dla Polski miało odegrać włączenie Prus Wschodnich. „Inkorporacja ta odegra doniosłą rolę w dziejach scalenia Narodu Polskiego oraz podniesie gospodarczo ubogi dziś kraj, przekształcając go wraz z Pomorzem wschodnim i zachodnim w dzielnicę rolniczo-handlową, posiadającą jako zaplecze, cały teren Rzeczypospolitej”[65]. Wobec zamieszkujących te tereny Niemców planowano zastosować metody, którymi oni posługiwali się wobec Polaków, nie dopuszczając się jednak hitlerowskich okrucieństw[66].

Od wiosny 1944 r. Neyman coraz mocniej zaangażowany był w działalność organizacyjną OP, został członkiem poziomu kierowniczego organizacji – poziom „A”, we wrześniu 1944 r. objął komendę wojskową Okręgu Krakowskiego NSZ. Przeznaczony do ewakuacji na Zachód w styczniu 1945 r., pozostał w kraju i prowadził działalność konspiracyjną w strukturach OP w Katowicach, a później w Poznaniu. W nocy z 14 na 15 lutego 1947 r. aresztowany w Poznaniu jako jeden z trzech ostatnich działaczy kierujących w kraju OP. Przewieziono go do Warszawy i poddano ciężkiemu śledztwu. Funkcjonariusze Urzędu Bezpieczeństwa próbowali wymusić na nim zeznania dotyczące m.in. kwestii jego domniemanej współpracy z okupantem niemieckim. Wobec wycieńczonego więźnia stosowano presję psychiczną. „Nejman [sic!] powróciwszy z przesłuchania [...] wszedłszy do celi przerażonym głosem zawołał: »Panowie co się tam na dole dzieje«. – Zapytany o co chodzi, odpowiedział: – »przyszedł w czasie przesłuchania major i powiedział mi, że ogłoszą ankietę do społeczeństwa czy mają nas powiesić czy rozstrzelać, że współpracowaliśmy z Niemcami«. »Umrzeć to umrzeć – zawołał Nejman [sic!] – ale z taką hańbą« – i zaczął [...] tłumaczyć, jak to on jest autorem książek przeciw niemieckich. – »Matka moja nie zniosłaby takiego ciosu i hańby« – dodał”[67].

Rozprawa pokazowa przeciwko Neymanowi i jego towarzyszom trwała od 11 lutego do 2 marca 1948 r. przed Wojskowym Sądem Rejonowym w Warszawie. W swoich zeznaniach (część z nich była nagrywana i transmitowana przez Polskie Radio[68]) Neyman koncentrował się przede wszystkim na przedstawieniu swojego dorobku dotyczącego „Myśli Zachodniej”. Podkreślał „udział armii sowieckiej i ludowego WP w osiągnięciu granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej, określał swoje zaangażowanie w problematykę Ziem Zachodnich [jako] swój obowiązek. Prasa komentująca przewód sądowy odniosła się do jego wyjaśnień w sposób ironiczny. Neyman przedstawia się Sądowi nieomal jako ten człowiek, który zdobył dla Polski Ziemie Odzyskane i który staczał boje z londyńską Delegaturą z powodu jej programu skierowanego przeciw granicy na Odrze i Nisie [sic!]”[69].

2 marca 1948 r. Lech Neyman został skazany na karę śmierci m.in. z art. 1 pkt 1 Dekretu z dnia 10 grudnia 1946 r. o zmianie dekretu z dnia 31 sierpnia 1944 r. o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstwa i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego, mówiącym o działaniu pomocnym dla niemieckiej władzy okupacyjnej[70]. Wyrok wykonano 12 maja 1948 r. 

Rafał Sierchuła (ur. 1968 r.), historyk, dr, pracownik Oddziału IPN w Poznaniu, badacz dziejów ruchu narodowego w Polsce oraz formacji zbrojnych w okresie II wojny światowej.

Krzysztof Kaczmarski

Adam Doboszyński o zachodniej granicy Polski

Problematyka niemiecka, w tym również kwestia zachodniej granicy Polski, zajmuje stosunkowo niewiele miejsca w pisarstwie politycznym Adama Doboszyńskiego[1]. Jego stanowisko w tej sprawie nie odbiegało od tradycyjnie antyniemieckiej orientacji całego obozu narodowego, z którym formalnie był związany od początku lat trzydziestych[2].

Wpływ na ukształtowanie się jego stosunku do narodu i państwa niemieckiego miały niewątpliwie studia na Politechnice Gdańskiej w latach 1920–1925. W murach tej „arcyniemieckiej szkoły wyższej” – jak głosiła jedna z ówczesnych niemieckich ulotek – Doboszyński walczył o prawa studiujących tam Polaków (których liczebność w roku akademickim 1922/1923 wynosiła 36% ogółu studentów). Był aktywnym działaczem, okresowo nawet prezesem, polskich organizacji studenckich: korporacji akademickiej „Wisła” i Bratniej Pomocy, oraz reprezentantem polskich studentów z Gdańska na ogólnopolskich zjazdach akademickich i delegatem na kongresach Międzynarodowej Federacji Studentów (Confédération Internationale des Etudiants)[3]. To wtedy zaczął formować się narodowy światopogląd Doboszyńskiego, wówczas też stał się on zdeklarowanym wrogiem Niemiec, mając świadomość niebezpieczeństwa, jakie ze strony tego państwa może w przyszłości grozić Polsce. Dostrzegał je m.in. w bardzo niekorzystnym kształcie granicy polsko-niemieckiej, której długość przekraczała 1900 km (w marcu 1939 r. po aneksji przez III Rzeszę Czech i Moraw – uwzględniając granicę z niemieckim satelitą, jakim była proklamowana wówczas Republika Słowacka – wzrosła do przeszło 2600 km). „Granica z Niemcami, ujmująca Rzeczpospolitą w kleszcze od Śląska po Grodzieńszczyznę, przerwana fatalnym ‘korytarzem pomorskim’, nosiła w sobie zarodki nieuchronnej wojny”[4]. To zdanie, napisane przez Doboszyńskiego rok po zakończeniu wojny, w pełni jednak oddaje jego przedwojenne poglądy. W ostatnich miesiącach poprzedzających agresję III Rzeszy na Polskę Doboszyński – bardzo popularny w środowisku „młodych” Stronnictwa Narodowego – dużo jeździł po Polsce zapraszany przez lokalne struktury SN. Podczas odczytów i wystąpień publicznych, w atmosferze zbliżającej się coraz bardziej wojny, tematyka niemiecka należała do dominujących. „Żyjemy w obliczu grożącej nam wojny. [...] Dwa są nasze obecnie główne cele: granice Dmowskiego i Polska narodowa – mówił na wiecu w Tarnowskich Górach 18 VI 1939 r. – Te dwa cele winny nam przyświecać i cele te osiągnąć musimy”[5]. A zatem nie ulegało dla niego najmniejszej wątpliwości, że jednym z głównych polskich celów ewentualnej wojny z Niemcami powinno być osiągniecie tzw. linii Dmowskiego, a więc włączenie do państwa polskiego tych ziem, których Komitetowi Narodowemu Polskiemu nie udało przyłączyć się do Polski podczas konferencji paryskiej w 1919 r. (Gdańska, reszty Górnego Śląska i południowo-zachodniej części Prus Wschodnich).

Doboszyński doskonale zdawał sobie sprawę ze zdecydowanie wyższego stopnia rozwoju i potencjału ekonomicznego oraz blisko dwukrotnie większej liczbie ludności niemieckiego sąsiada. Szansę na zniwelowanie dysproporcji gospodarczych między Niemcami a Polską – i co za tym idzie, nadzieję na odsunięcie w przyszłości zagrożenia niemieckiego – dostrzegał przede wszystkim w zwiększeniu przyrostu naturalnego ludności polskiej. W swojej pierwszej książce Szlakiem Malthusa, wydanej w 1928 r. i poświęconej problematyce demograficznej, postulował zwiększenie rozrodczości wśród Polaków i promowanie rodziny wielodzietnej. W ten sposób dojść miało do zrównoważenia tzw. napięcia demograficznego, co – jego zdaniem – miało być „w pewnym stopniu gwarancją stabilizacji granic”[6]. „Nie dla celów ekspansji, jak czynią to Włosi, ale dla samoobrony – pisał – musimy dążyć do tego, by podtrzymać u nas możliwie długo zasadę wielodzietnej rodziny. Bogactwo kraju i rzadkość zaludnienia pozwalają na podniesienie liczby naszej ludności przy równoczesnym dźwiganiu stopy życiowej ogółu. Religijność ludu gwarantuje nam jego odporność przeciw tendencjom maltuzjanistycznym, a Kościół katolicki, źródło propagandy za liczną rodziną, ma do spełnienia w niepodległej Polsce doniosłe zadanie historyczne, w którym państwo powinno mu dopomagać. Bujnie krzewiąca się Polska obok słabo mnożących się Niemiec [podkr. w oryg. – K.K.] – tak powinno brzmieć hasło dnia i program naszej niepodległości”[7].

Trzy lata później Doboszyński w formie literackiej – na kartach powieści Słowo ciężarne – zaproponował nawet całkowite ograniczenie rozrodczości Niemców poprzez ich sterylizację. „Chcę ubezpłodnić Niemców. Wtedy przestaną być dla nas niebezpieczni”[8] – stwierdza kolega głównego bohatera powieści, chemik, który wynalazł metodę rozbijania dwuatomowych cząsteczek azotu atmosferycznego na pojedyncze atomy w skutek poddawania go promieniowaniu radioaktywnemu. Jednym z ubocznych efektów tego doświadczenia było odkrycie, że w atmosferze azotu jednoatomowego ssaki stają się bezpłodne. Postanowił więc za pomocą owego promieniowania, emitowanego przez skonstruowany przez siebie aparat, zamontowany w samolocie, którym nocą latał nad terytorium Niemiec, „ubezpłodnić” mieszkańców tego kraju[9]. Oczywiście była to tylko fikcja literacka (i naukowa), niemniej świadczyła chyba dobitnie o stosunku Doboszyńskiego do Niemców[10].

Podczas II wojny światowej działacze obozu narodowego, zarówno w okupowanym kraju, jak i na wychodźstwie, zaczęli dostrzegać konieczność stworzenia jakiejś formy szerszego związku państwowego z udziałem Polski (od federacji polsko-czechosłowackiej po unię obejmującą całą zachodnią Słowiańszczyznę), widząc w nim najskuteczniejszy sposób na zabezpieczenie się w przyszłości przed imperializmem niemieckim i sowieckim (rosyjskim). W planach tych Polsce wyznaczano rolę głównego czynnika organizującego i integrującego państwa Europy Środkowo-Wschodniej[11].

Szczególnie oryginalna była idea rozwinięta przez przebywającego wówczas w Wielkiej Brytanii Doboszyńskiego – heterodoksyjna, jeśli chodzi o pojęcie i definicję narodu funkcjonujące dotychczas w ideologii narodowej. Była to koncepcja „wielkiego narodu”, stanowiąca sui generis unowocześnioną wersję „idei jagiellońskiej”[12]. I właśnie w tym szerszym kontekście trzeba rozpatrywać jego ówczesne poglądy na kształt granicy zachodniej.

Wśród narodów Doboszyński rozróżniał narody etnicznie jednorodne, wywodzące się z jednego ludu oraz złożone, wielorodne, które określał mianem „wielkich narodów”, narastających w ciągu wieków przez „stopy etniczne”. Do tych ostatnich zaliczał m.in. naród brytyjski, amerykański, niemiecki, francuski i hiszpański, jugosłowiański, rosyjski oraz formujący się dopiero po unii z Litwą naród polsko-litewsko-ruski, którego ostateczne ukształtowanie się uniemożliwiły rozbiory. „Rzeczpospolita jagiellońska – pisał Doboszyński – to narastanie wspólnego narodu polsko-litewsko-ruskiego, z obyczajem, prawem, kulturą i urządzeniami, na których rozwój składały się w swobodnym współżyciu wszystkie trzy jednoczące się ludy. Gdyby rozbiory nie były tragicznie przerwały tego procesu, wielki naród jednoczący w sobie wszystkie elementy, zamieszkałe od Gdańska i Połągi do Morza Czarnego, byłby dziś faktem, który ciążyłby niezmiernie – i zbawiennie – na losach świata”[13].

Wszystkie narody „naprawdę wielkie” narastały stopniowo, przez „poszanowanie odrębności etnicznej, przy równoczesnym wtapianiu się we wspólnotę wielkiego narodu”. Wyjątkiem był naród niemiecki. „Tylko Niemcy – pisał Doboszyński – narastały metodą margrabiego Gerona, Krzyżaków, Fryderyka, Bismarcka i Hitlera, toteż ciąży nad nimi przekleństwo i wisi stale groźba utraty wszystkich nabytków”[14]. Jeśli zaś chodzi o naród rosyjski, to Doboszyński podzielał pogląd, że „ustrój sowiecki przyspieszył prowadzony tak konsekwentnie przez rząd carski proces stapiania się w wielki naród rozlicznych ludów, zamieszkujących obszary Rosji”. Nie wykluczał wprawdzie, że „kilka ludów oderwie się jeszcze w ostatniej chwili od Rosji i nie wejdzie w skład tworzącego się tam wielkiego narodu. Ale – dodawał – zawiązywanie się tego narodu zaszło już daleko. Moskwa przeszła długą drogę od grodu Wielkorusów po stolicę ZSRR”[15].

Miedzy imperium niemieckim a sowieckim nie mogła więc istnieć mała Polska, stąd Doboszyński uważał, że „tylko” odzyskanie niepodległości to cel niewystarczający dla narodu polskiego. „Nie ma na świecie miejsca dla Polski małej, ograniczonej do tych ziem, których każdy chłop mówi polszczyzną zbliżoną do mowy literackiej – pisał. – Nie ma na świecie miejsca dla Polski Curzona. Granice Rzeczpospolitej muszą objąć wielki naród. Inaczej zginiemy”[16]. Zachodnia granica Polski miała więc stać się krańcem „Rzeczypospolitej Wielkiego Narodu złączonego przeszłością historyczną i misją dziejową”, tj. państwa zachodniosłowiańskiego, które powstanie „przez wzajemną asymilację ludów zamieszkujących od wieków przestrzeń od Bałtyku do Morza Czarnego, od Dniepru po Odrę”[17]. Miała to być jednocześnie zachodnia granica wspólnoty państw środkowoeuropejskich, obejmujących obszar „międzymorza bałtycko-czarno-śródziemnego”. „Ściślejszy związek wszystkich narodów, położonych między Niemcami a Rosją – pisał autor Wielkiego Narodu – wydaje się rzeczą pożądaną i naturalną pod warunkiem, by związkowi temu nie nadawać charakteru ścisłej federacji (co musiałoby doprowadzić do zupełnie zbędnych tarć i zawodów), ale utrzymać go w ramach konfederacji na tyle elastycznej, by mogła dostosować się do wielu istniejących na tym obszarze rozbieżności i konfliktów. Unia Słowian Zachodnich [Czechów, Słowaków, Polaków, Ukraińców i Białorusinów – K.K.] i Litwy, skonfederowana z Węgrami i Rumunią, a może i z federacją bałkańską, wydaje się odpowiadać powyższemu założeniu”[18].

Doboszyński obawiał się wprawdzie, że koncepcja ta może się łatwo rozbić o „rafy rozpasanych nacjonalizmów etnicznych”, które są „rozpalane, po zejściu z areny Niemców, systematycznym wysiłkiem Sowietów”, dlatego wskazywał, aby te nacjonalizmy – w tym zwłaszcza polski – „uszlachetnić”. „Jeśli chcemy, by doszło do zacieśnienia więzów między narodami Międzymorza, powinniśmy zacząć od dźwignięcia naszego własnego nacjonalizmu ma płaszczyznę wyższą [...] z piastowskiej na jagiellońską, z państwa »narodowego« na państwo, łączące szereg narodów w państwowo-narodową wspólnotę, nie zaniedbując przy tym uczuć miłości i przywiązania do własnej, najbliższej nam ojczyzny etnicznej”[19]. Wierzył, że po kilku pokoleniach wszelkie różnice dzielące narody Międzymorza ulegną zatarciu i powstanie jeden „Wielki Naród”.

Niewątpliwie idee „wielkiego narodu” i „międzymorza” – względem siebie komplementarne i wzajemnie się uzupełniające – były dla Doboszyńskiego próbą poszukiwania wyjścia z geopolitycznej matni, w jakiej znalazła się Polska, po raz kolejny powalona we wrześniu 1939 r. przez dwa ościenne imperializmy i reakcją na ogrom tragedii doznanej przez naród polski podczas II wojny światowej.

Jak zatem wyobrażał on sobie optymalny kształt zachodniej granicy Polski? Jego stanowisko w tej sprawie możemy prześledzić, począwszy od 1942 r. Na początku tego roku Doboszyński, który formalnie od listopada 1940 r. nie był już członkiem SN, wspólnie z dr. Tadeuszem Bieleckim, prezesem SN, przystąpili do działań zmierzających do konsolidacji różnych nurtów obozu narodowego. Efektem owego „zespolenia sił narodowych” było utworzenie w lutym 1942 r. Komitetu Zagranicznego Obozu Narodowego, który grupował SN, Obóz Narodowo-Radykalny ABC, Ruch Narodowo-Radykalny „Falangę” i „niezrzeszonych narodowców”. W komunikacie informującym o powstaniu KZON podawano, że jego zadaniem jest „koncentracja sił narodowych, celem dania narodowi polskiemu pełnej niezależności politycznej, gospodarczej i kulturalnej”. Odzyskanie przez Polskę niepodległości nastąpić miało „po pogromie Niemiec, dokonanym przez sprzymierzone narody”. W rezultacie miała się ona „powiększyć na zachodzie i północy o odwieczne swe ziemie, w niczym nie naruszając swego terytorium na wschodzie”. „Wielka Polska – pisano dalej – skupiając dookoła siebie narody sąsiednie, stanie się ośrodkiem ładu i siły w środkowo-wschodniej Europie”[20]. Jakkolwiek w komunikacie tym – bardzo zresztą ogólnym – nie określono dokładnie wielkości postulowanych nabytków terytorialnych na zachodzie i północy, to – jak pokazały najbliższe miesiące – sprawa granicy zachodniej była jedną z najważniejszych kwestii omawianych na posiedzeniach KZON.

To właśnie Doboszyński był – obok Bieleckiego – głównym autorem deklaracji KZON w sprawie granicy zachodniej. Wstępny projekt deklaracji dyskutowany był na posiedzeniu KZON 29 września 1942 r., wersję z ostatnimi poprawkami przyjęto 9 grudnia[21]. Tekst deklaracji opublikowany został 15 grudnia na łamach organu SN – dwutygodnika „Myśl Polska” oraz w styczniu 1943 r. w „Walce”, konspiracyjnym piśmie, zdecydowanie opozycyjnym wobec rządu gen. Sikorskiego, wydawanym nieregularnie od października 1941 r. metodą hektograficzną przez Zygmunta Przetakiewicza, przy znacznym współudziale Doboszyńskiego, który był autorem sporej części zamieszczanych w nim artykułów. Całkowitą klęskę Niemiec uważano za conditio sine qua non trwałego pokoju na świecie i odbudowy „w pełni niepodległego państwa polskiego”. Postulowano, aby w przyszłym traktacie pokojowym z Niemcami „w miejsce zasady językowej i zasady plebiscytów, jakie obowiązywały w czasie zawierania Traktatu Wersalskiego”, przyjąć „zasadę wysiedlenia oraz względy gospodarcze i bezpieczeństwa przed agresją”. „Metoda wysiedlenia, zastosowana przez Niemcy w okresie obecnej wojny przez Niemcy powinna się zwrócić przeciw nim, jako akt sprawiedliwości dziejowej”. Trwałe obezwładnienie Niemiec możliwe będzie wówczas, gdy terytorium państwa niemieckiego na zachodzie zostanie obcięte do linii Renu, na wschodzie zaś do Odry oraz złamana jego potęga militarna na Bałtyku. KZON domagał się więc przesunięcia polskiej granicy zachodniej do linii Odry i Nysy Łużyckiej oraz włączenia do państwa polskiego Gdańska i Prus Wschodnich („kolonii pruskiej wrzynającej się w terytorium polskie” i „główny punkt wyjścia agresji niemieckiej w Europie”) oraz wyspy Rugii. Pod okupacją wojskową miało się ponadto znaleźć wybrzeże Bałtyku od Szczecina do – co najmniej – Rostocku oraz pas ziemi na zachód od Nysy Łużyckiej, wzdłuż wschodniej części Gór Kruszcowych (Rudaw). Z ziem włączonych do Polski na zachodzie i północy miano wysiedlić Niemców, natomiast ludność autochtoniczna, „powierzchownie zgermanizowana”, miała zostać „odzyskana dla Narodu, przez racjonalną, świadomą i stanowczą politykę repolonizacyjną”. Realizacja postulowanych przez KZON nabytków terytorialnych na zachodzie i północy miała przynieść Polsce wymierne korzyści dla jej bezpieczeństwa i pomyślnego rozwoju w przyszłości: skrócenie granicy z Niemcami do około 400 km i jej odsunięcie o około 300 km od głównego ośrodka przemysłowego na Śląsku, całkowite pozbawienie Niemców wpływu na Bałtyku, który stałby się „morzem otwartym” oraz znaczne rozładowanie „bezrobocia wsi i wchłonięcie części wychodźstwa zarobkowego” na skutek zagospodarowania przyłączonych ziem zachodnich[22].

Warto podkreślić, że postulaty terytorialne KZON znacznie wykraczały poza oficjalne projekty granicy zachodniej opracowane w kierowanym przez dr. Mariana Seydę Ministerstwie Prac Kongresowych Rządu RP na Uchodźstwie.

7 października 1942 r. Rada Ministrów przyjęła uchwałę dotyczącą metod postępowania w sprawie polskich granic zachodnich, stwierdzającą, że celem wojennym Polski jest „wcielenie Gdańska, Prus Wschodnich i Śląska Opolskiego [czyli przedwojennej niemieckiej części Górnego Śląska – K.K.] do państwa polskiego, jak też przesunięcie w ogóle na zachód granicy z Niemcami i zabezpieczenie wolności na Bałtyku”. Żądanie włączenia do Polski całego Dolnego Śląska i oparcia granicy na linii Nysy Łużyckiej rząd uznał za „w najwyższym stopniu szkodliwe”, gdyż niewykonalne byłoby wysiedlenie w sumie ponad 9 mln Niemców, ani „reslawizacja” tej części ludności tych ziem, która wcześniej została zniemczona, a zatem konsekwencją realizacji tak daleko idących postulatów terytorialnych byłoby „przygotowanie sobie własnymi rękoma olbrzymiej piątej kolumny, czyli z góry groźnego podminowania państwa polskiego”[23]. 2 grudnia podobne stanowisko zajęła Rada Narodowa RP.

Deklarację KZON w sprawie granicy zachodniej minister Seyda zdezawuował w depeszy do Delegatury Rządu RP oraz władz konspiracyjnego SN w kraju, wysłanej 30 grudnia. Zdaniem ministra oparcie granicy na linii Nysy Łużyckiej podniosłoby „liczbę Niemców do usunięcia” z 3 do 10 mln. „To nierealne – pisał Seyda – bez żadnych szans, szkodliwe dla naszych interesów, bo byśmy tego nie strawili, kompromitujące Polskę zarzutem zachłanności i bardzo niebezpieczne, bo ułatwi presję, by można nas było tym samym pozbawić Ziem Wschodnich”. Seyda uważał postulaty KZON za „demagogiczne”, nie zamierzał jednak z nimi publicznie polemizować, mając świadomość, że mogłoby to tylko zaszkodzić sprawie polskiej[24]. Linia Odry i Nysy Łużyckiej, którą w dokumentach Ministerstwa Prac Kongresowych traktowano jako swoistą polską granicę bezpieczeństwa (granicę tzw. ściślejszej strefy okupacyjnej wschodnich Niemiec), była uważana w kręgach rządowych za bardzo trudną do osiągnięcia, zarówno ze względu na spodziewany opór zachodnich sojuszników Polski, jak również z uwagi na problem, jaki stanowiłaby wielomilionowa masa ludności niemieckiej tam mieszkającej[25].

Sam Doboszyński również zdawał sobie chyba sprawę z trudności, na jakie postulat oparcia granicy na linii Odry i Nysy Łużyckiej napotkać może wśród Anglosasów, dlatego w ostatnim okresie wojny dopuszczał możliwość mniejszych nabytków terytorialnych na zachodzie.

27 kwietnia 1944 r. na „zebraniu obywatelskim”, zorganizowanym wspólnie z członkami Organizacji Polskiej i działaczami ONR Mieczysławem Harusewiczem i Tadeuszem Salskim w Westminster Hall w Londynie, mówił: „Naród polski jest zupełnie zjednoczony w wyraźnej woli utrzymania granic ma wschodzie oraz powiększenia obszaru Polski na zachodzie, przy czym tu najwyżej musimy się spierać, czy granica ta ma iść przez Kołobrzeg, czy Szczecin, przez granicę Śląska Opolskiego, czy aż przez Nissę [sic!] Śląską [Łużycką]”[26]. Dwa miesiące później, 30 czerwca Doboszyński powtórzył tę tezę w wygłoszonym w Edynburgu odczycie „Nie spierajmy się o sprawy bezsporne”. Do owych spraw bezspornych, co do których panuje wśród Polaków – zarówno tych w kraju, jak i na wychodźstwie – pełna zgoda, autor Wielkiego Narodu zaliczył kwestię granic powojennej Polski. Tak jak Polacy są zgodni co do nienaruszalności przedwojennej granicy wschodniej i mówią „nie” tym, „którzy wyciągają zaborcze dłonie po Wilno i Lwów”, tak samo „panuje między Polakami zgoda zasadnicza” odnośnie nowego kształtu granicy zachodniej. „Zgadzamy się wszyscy bezspornie – mówił Doboszyński – na konieczność włączenia do Rzeczpospolitej Prus Wschodnich, Śląska Opolskiego i przesunięcia granicy na Pomorzu pruskim. Na to zgodni jesteśmy wszyscy, i w Kraju i na emigracji. Różnica zdań zaznacza się jeszcze, co do tego, czy winniśmy się posunąć dalej na Zachód, aż po Szczecin, dolną Odrę i Nissę [sic!] Łużycką, czy też granice nasze powinny się zatrzymać na Wschód od Szczecina i Wrocławia”[27]. Zupełnie natomiast obojętny był mu los ludności niemieckiej, którą – bez względu na liczebność – należałoby przesiedlić w głąb Niemiec. „Mniejszość niemiecka – mówił podczas wspomnianego odczytu – postawiła się dobrowolnie poza prawem Rzeczypospolitej i zgodnym zdaniem wszystkich Polaków w przyszłości na ziemiach polskich tolerować jej nie będziemy”[28]. W zagospodarowaniu ziem zachodnich Doboszyński widział m.in. szansę na rozwiązanie problemu przeludnienia wsi polskiej. „Nawet przy mniejszym programie granicznym na Zachodzie, ograniczonym do Prus Wschodnich, Śląska Opolskiego i części pruskiego Pomorza, trzeba nam będzie przynajmniej trzech milionów Polaków do zasiedlenia Ziem Zachodnich od Królewca po Opole i Kołobrzeg”[29].

Powojenny kształt granicy zachodniej autor Wielkiego Narodu uznał za jeden z kilku istotnych warunków rokujących nadzieję na osiągnięcie przez Polskę pełnej niepodległości. W swojej ostatniej pracy napisanej późną wiosną 1947 r., już po powrocie do Polski i na krótko przed aresztowaniem, zatytułowanej znamiennie W pół drogi, Doboszyński nie ukrywał radości, pisząc: „Zniknęły kleszcze niemieckie, granica Odry i Nysy unicestwiła Prusy i daje nam najlepsze możliwe widoki obrony przed niemieckim parciem na Wschód”[30]. Krytykował tych Polaków, którzy skłoni byli „odrzucać w czambuł” wszystkie zmiany i reformy, które zaszły w Polsce po II wojnie, tylko dlatego, że „dokonały ich ręce obce”. Ironizował: „Z tego samego tytułu powinniśmy chyba odrzucić Ziemie Odzyskane, jako odzyskane przy pomocy Rosji, a tego żaden rozsądny Polak przecież nie zrobi”, uważając takie rozumowanie za absurdalne[31]. Pomimo sowieckiej okupacji ziem polskich i prawie całej Europy Środkowo-Wschodniej Doboszyński nie popadał w defetyzm. „Przed Polską stoją wielkie zadania gospodarcze – pisał. – Chodzi nie tylko o zabliźnienie ran, zadanych wojną, i o zagospodarowanie Ziem Odzyskanych, ale i o związanie gospodarcze z całym obszarem Międzymorza bałtycko-czarnomorsko-adriatyckiego”[32]. Ciągle jeszcze wierzył – licząc na wybuch III wojny światowej – w rozpad imperium sowieckiego, który wydawał mu się „coraz realniejszy” (!) oraz powstanie Unii Międzymorza[33].

Kilka tygodni po napisaniu tych słów Doboszyński został w Poznaniu aresztowany przez Urząd Bezpieczeństwa. W świetle przytoczonych wyżej – jednoznacznie antyniemieckich – jego poglądów olbrzymim dramatem osobistym musiało być dla niego oskarżenie go przez komunistów o współpracę z Niemcami – i to od 1933 r.! Ten całkowicie absurdalny, haniebny i oszczerczy zarzut znalazł się w akcie oskarżenia przygotowanym w czerwcu 1949 r. przez ppłk. Adama Humera, wicedyrektora Departamentu Śledczego Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. Podczas procesu przed Wojskowym Sądem Rejonowym w Warszawie Doboszyński odwołał swoje zeznania – wymuszone nieludzkimi torturami – złożone w czasie blisko dwuletniego śledztwa. „Jeżeli chodzi o zarzut, że służyłem w wywiadzie obcym, to jako wierzący katolik na rany i mękę Chrystusa przysięgam, że nigdy nie byłem na służbie niemieckiej, ani amerykańskiej, nie służyłem nigdy żadnemu obcemu państwu ani wywiadowi” – mówił, podkreślając, że całe jego życie cechowała konsekwentna postawa antyniemiecka. Niestety, 11 lipca 1949 r. Adam Doboszyński został skazany na karę śmierci i 29 sierpnia zamordowany w więzieniu na Mokotowie[34].

Krzysztof Kaczmarski (ur. 1965 r.), dr, historyk, naczelnik Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej IPN w Rzeszowie. Autor m.in.: Podziemie narodowe na Rzeszowszczyźnie 1939−1944, Rzeszów 2003; Pogrom, którego nie było. Rzeszów 11−12 czerwca 1945 r. Fakty, hipotezy, dokumenty, Rzeszów 2008; Studia i szkice z dziejów obozu narodowego, Rzeszów 2010; Adam Doboszyński 1904−1949, Rzeszów 2010 (współautorstwo z Pawłem Tomasikiem).

Maciej Motas

Stosunki polsko-czeskie i polsko-czechosłowackie w dorobku prof. Zygmunta Wojciechowskiego na tle tradycji geopolitycznej Narodowej Demokracji

Relacje Polski z jej południowym sąsiadem stanowią istotną część zagadnień składających się na problematykę myśli zachodniej w jej międzynarodowym ujęciu[1]. Jak pisał w jednej ze swoich przedwojennych prac Zygmunt Wojciechowski: „stosunek wzajemny Polski i Czech historycznie i politycznie łączy się integralnie z historią stosunków polsko-niemieckich”[2]. O ile jednak problematyka niemiecka w dorobku naukowym i publicystycznym prof. Zygmunta Wojciechowskiego doczekała się już szeregu opracowań[3], o tyle rola i znaczenie, jakie przypisywał autor fundamentalnej dla rozwoju myśli zachodniej pracy Polska – Niemcy. Dziesięć wieków zmagania południowemu sąsiadowi, nie zostały dotąd naświetlone.

W poniższym szkicu skupię się zarówno na analizie dorobku naukowego, jak i myśli politycznej formułowanej przez pierwszego dyrektora Instytutu Zachodniego[4]. Zarówno bowiem w odniesieniu do formułowanych przez niego koncepcji naukowych, jak i poglądów politycznych można zaobserwować zjawisko sprzężenia zwrotnego. Teksty publicystyczne służyły często popularyzacji tez zawartych w opracowaniach naukowych. Oddzielanie w spuściźnie tego autora tego, co naukowe, od tego, co wypływało zarówno z bieżących uwarunkowań społeczno-politycznych, jak i osobistych przekonań, mijałoby się więc z celem, bo cały jego dorobek składał się na jeden spójny system poglądów. Wreszcie na koniec, pewne niezbędne wyjaśnienie w odniesieniu do zakresu przedmiotowego niniejszego artykułu. W jego tytule zawarte jest bowiem rozróżnienie na relacje polsko-czeskie i polsko-czechosłowackie. Wojciechowski w całej swojej twórczości koncentrował się przede wszystkim na relacjach z Czechami rozumianymi jako byt historyczny, stąd często przenosił to pojęcie na okres, gdy formalnie istniało już państwo czechosłowackie, utworzone w 1918 r. z ziem Czech, Moraw i Słowacji. Wyraźne też w dorobku tego naukowca jest, że to w Czechach widział on podmiot dominujący w późniejszym, wspólnym ze Słowakami, tworze państwowym. Autor zdecydował się jednak na wspomniane rozróżnienie ze względu na wymóg zgodności z faktografią. Zważywszy też na obszerny zakres poruszanej problematyki, wszak Wojciechowski był współautorem obszernej pracy poświęconej tysiącletnim stosunkom Polski i Czech, w poniższym szkicu pragnę ograniczyć się przede wszystkim do omówienia kluczowych dla całej problematyki momentów.

Urodzony w 1900 r. w Stryju Zygmunt Wojciechowski od początku swojej pracy naukowej związany był z Uniwersytetem Poznańskim. W 1925 r. podjął pracę na tamtejszym Wydziale Prawno-Ekonomicznym i jeszcze przed wybuchem II wojny światowej uzyskał tytuł profesora. W swoich pracach zasadniczą rolę przypisywał problematyce dotyczącej początków państwa polskiego, ze szczególnym uwzględnieniem stosunków polsko-niemieckich. Wskazywał w tym kontekście na pierwszorzędne znaczenie „ziem macierzystych Polski”, leżących w dorzeczu Wisły i Odry, tożsamych w ogólnym zarysie z granicami państwa Bolesława Chrobrego. Główną tezą prof. Wojciechowskiego było przekonanie o zgubnej dla Polski wielowiekowej ekspansji terytorialnej Niemiec w kierunku wschodnim, której efektem była utrata przez Polskę Śląska, Wielkopolski oraz szerokiego dostępu do morza. Pisał w tym kontekście o procesie przesuwania Polski na wschód, co dało w efekcie podstawy dla dominacji Prus, najpierw w ramach regionu, następnie zaś w skali całego kontynentu.

Poza aktywnością na polu naukowym Wojciechowski przez całe życie udzielał się na niwie polityczno-społecznej. Pierwsze kroki stawiał jeszcze w latach dwudziestych w szeregach Młodzieży Wszechpolskiej i Obozu Wielkiej Polski. Na początku następnej dekady był już jednym z liderów poznańskiej Narodowej Demokracji. W 1934 r. na tle różnic przede wszystkim w odniesieniu do ówczesnej taktyki politycznej endecji Wojciechowski wraz z grupą działaczy opuścił szeregi obozu narodowego, przechodząc do obozu władzy. Efektem rozłamu było powstanie Związku Młodych Narodowców, przemianowanego następnie na Ruch Narodowo-Państwowy, który ostatecznie zasilił szeregi sanacyjnego Obozu Zjednoczenia Narodowego[5]. W czasie II wojny światowej prof. Wojciechowski współtworzył organizację niepodległościową „Ojczyzna”, która za jeden z głównych celów wojny stawiała sobie przesunięcie granicy Polski na linię Odra – Nysa[6]. Działacze „Ojczyzny” w ramach Studium Zachodniego przygotowywali merytoryczne uzasadnienie dla polskich żądań terytorialnych na przyszłą konferencję pokojową. W wyniku dramatycznych wydarzeń, w jakie obfitował koniec wojny, kierownictwo „Ojczyzny” zdecydowało się na ujawnienie w lutym 1945 r. wobec nowych władz dorobku podziemnego Studium Zachodniego. W tym celu Wojciechowski wystąpił z memoriałem do ówczesnego premiera Edwarda Osóbki-Morawskiego. Komentując po latach tę decyzję, inny wybitny przedstawiciel myśli zachodniej na polu nauki, prof. Gerard Labuda, miał powiedzieć: „Jako pragmatyk szukał siły, która by mu pomogła rozwinąć jego własne idee”[7]. Przez następne dziesięciolecie, aż do śmierci w 1955 r., prof. Wojciechowski pełnił szereg funkcji i stanowisk, przede wszystkim jednak kierował jednostką naukową o pierwszorzędnym znaczeniu dla dalszego rozwoju polskiej myśli zachodniej – Instytutem Zachodnim.

Czechosłowacja w myśli politycznej polskiego obozu narodowego

Stosunki Polski z jej południowym sąsiadem w kontekście poglądów prezentowanych w ramach obozu narodowego stanowiły już przedmiot zainteresowania badaczy tej problematyki[8]. Można stwierdzić, że o ile dla głównego antagonisty Narodowej Demokracji – obozu piłsudczykowskiego, stosunki Polski z jej południowym sąsiadem stanowiły zagadnienie marginalne (przede wszystkim kosztem relacji z Węgrami), o tyle obóz wszechpolski, niemal od początku swego istnienia, traktował Czechów jako pierwszoplanowego i pożądanego partnera na gruncie polityki zewnętrznej. Pierwszym ważnym aktem współpracy politycznej było współdziałanie na polu ruchu neosłowiańskiego[9]. W okresie bezpośrednio poprzedzającym oraz przypadającym na okres I wojny światowej liderzy obozu narodowego z Romanem Dmowskim na czele starali się podtrzymywać jak najbliższe kontakty z politycznymi reprezentantami Czechów – Karelem Kramarzem, Tomaszem G. Masarykiem i Edwardem Beneszem. W jednym z memoriałów sporządzonych na potrzeby akcji dyplomatycznej prowadzonej w czasie Wielkiej Wojny Dmowski pisał: „Pomiędzy Polakami i Czechami nie ma poważnych antagonizmów. Od początku XIX stulecia zaznacza się między dwoma narodami wyraźne dążenie do przyjaźni, które można przypisać pokrewieństwu rasowemu, wspólnym źródłom cywilizacji – zarówno Polacy, jak i Czesi są Słowianami kultury zachodniej – a nade wszystko niebezpieczeństwu niemieckiemu, które grozi obu narodom. Kraje te ponadto mają wspólne interesy ekonomiczne, jak polityczne, a polski w Gdańsku służyłby także Czechom jako wyjście na morze”[10].

Atmosferę współpracy i współdziałania na polu międzynarodowym zakłócił w latach 1919–1920 konflikt graniczny o Śląsk Cieszyński. Nie zachwiało to jednak na dłuższą metę tendencji wyrażających się w chęci jak najlepszego ułożenia wzajemnych stosunków, które w łonie obozu narodowego widoczne były przez cały okres dwudziestolecia międzywojennego[11]. W latach dwudziestych, w okresie, gdy obóz narodowy miał realny wpływ na rządy, porozumienie z Czechosłowacją stało się jednym z wyznaczników polityki zagranicznej przedstawicieli obozu narodowego. Politykę taką starał się prowadzić m.in. lider poznańskiej Narodowej Demokracji, minister spraw zagranicznych w drugim rządzie Wincentego Witosa – Marian Seyda[12]. W wydanej zaś w 1925 r. pracy Polityka polska i odbudowanie państwa Roman Dmowski pisał: „Sprawa czeska wszakże w naszych oczach to nie była sprawa stosunku polityków czeskich do nas, ani nawet stosunku dzisiejszego pokolenia Czechów do dzisiejszego pokolenia Polaków [...]. Rzeczą Czechów jest rozumieć, co znaczy dla nich Polska, ale naszą rzeczą jest rozumieć, co znaczą dla nas Czechy [...]. W naszym interesie leży, żeby Czechy istniały, żeby były możliwie silne, byle nie naszym kosztem, żeby wytworzyły jak najpewniejszą zaporę przeciw posuwaniu się niemczyzny na południe. Jesteśmy o wiele większym od nich narodem, mamy o wiele większe widoki jako państwo, i brak szerszej myśli u nas byłby o wiele większym grzechem. Tylko mali Polacy, którzy dotychczas nie rozumieją, co to jest Polska, mogą pchać do nieustannej kłótni z Czechami”[13].

O tym, że ścisła współpraca polsko-czeska była stałym elementem koncepcji programowych wysuwanych w kręgu obozu narodowego także w okresie późniejszym niech świadczy cytat z pracy gen. Stanisława Hallera z 1926 r. Stryjeczny brat „Błękitnego Generała” był wówczas Oboźnym Dzielnicy Krakowskiej OWP: „Mówiłem, że musimy dążyć, by się z czasem rozróść do 50-miljonowego Narodu w granicach kraju. Potrzeba na to czasu. Lecz obecnie można ten postulat zastąpić coraz silniejszym zacieśnieniem węzłów z Czechosłowacją. Razem mogą oba narody tworzyć pokaźny blok w północnym środku Europy, z którem się każde mocarstwo będzie musiało poważnie liczyć. Jest rzeczą zrozumiałą, że tą politykę nam utrudniają wspomnienia wydarzeń z r. 1919 na Śląsku Cieszyńskim, lecz obecnie, kiedy nasze granice są ustalone, trzeba wyłącznie patrzeć w przyszłość. Także Czechosłowacja przyjdzie do zgodnego przekonania, że w ścisłej politycznej łączności z Polską tkwi lepsze jej zabezpieczenie, niż w nadzieji [sic!] oparcia o Rosję”[14]. W podobny sposób problematyka czechosłowacka postrzegana była w młodym pokoleniu narodowym. W pracy O wyjście z kryzysu, traktowanej jako nieformalny program Stronnictwa Narodowego, Jędrzej Giertych, projektując przyszłe naczelne kierunki polityki polskiej pod rządami obozu narodowego, nie kryjąc swojej opinii o stosunkach politycznych panujących w Czechosłowacji, pisał: „Jeżeli w czemś się polityka zagraniczna Polski narodowej będzie różnić od polityki obecnej – to przede wszystkim w odniesieniu do Czechosłowacji: cały system polityki czeskiej oparty o »ideologię« masońską, o współpracę z Sowietami, o to wszystko, co w polityce europejskiej jest prożydowskie, probarcelońskie, antynarodowe, – jest nam obcy, a nawet wręcz wstrętny; los stu tysięcy Polaków na Śląsku czeskim obchodzi nas równie żywo, jak los miljona Polaków w Niemczech, dwustu tysięcy Polaków na Litwie i siedemdziesięciu tysięcy Polaków na Inflantach; z drugiej jednak strony, nie możemy tracić z oczu tego faktu, że bastjon geograficzny Czech bardzo znacznie wzmacnia naszą pozycję geograficzną od strony Niemiec, skutecznie osłaniając naszą lewą flankę – i że zniknięcie, lub osłabienie tego bastjonu, dając Niemcom na naszem lewem skrzydle (gdzie sięgają tylko wąskim klinem Śląska), obszerną przestrzeń, – temsamem [sic!] postawiłoby nas oko w oko z potężnym blokiem geograficznym niemieckim, który przytłaczałby nas w sposób groźny”[15].

Jednym z najważniejszych wydarzeń, kładących się cieniem na stosunkach pomiędzy dwoma państwami, był tzw. kryzys czechosłowacki w 1938 r. Ze względu na fakt istotnego znaczenia tego zagadnienia dla dalszych wywodów, wydaje się zasadne skrótowe przynajmniej przybliżenie stanowiska prezentowanego wówczas przez znaczny odłam obozu narodowego. Wiosną 1938 r. grupa polityków SN pod przewodnictwem ówczesnego prezesa Kazimierza Kowalskiego (w literaturze funkcjonuje określenie „grupa Kowalskiego – Giertycha”, do której zaliczani są, poza wymienionymi liderami, m.in.: prof. Ludwik Jaxa-Bykowski, Jan Matłachowski i dr Karol Stojanowski) w reakcji na tzw. kryzys sudecki i wysuwane pod adresem Czechosłowacji przez Niemcy żądania terytorialne, rozważała podjęcie zdecydowanych działań politycznych. Istotnym impulsem akcji, mającej na celu pomoc Czechosłowacji, była prowadzona przez sanacyjny reżim polityka polegająca na współpracy z Niemcami w dążeniu do rozbicia południowego sąsiada Polski. Cytowany już Jędrzej Giertych poświęcił tym wydarzeniom odrębne opracowanie, opisując w nim swoje dramatyczne starania o pokierowanie polityką SN w kierunku udzielenia zagrożonej przez hitlerowskie Niemcy Czechosłowacji jak największego wsparcia. O ówczesnych zamierzeniach grupy, którą współtworzył, pisał: „byłem pewien, iż pretekstem do przyłączenia się do Niemiec w ich akcji, zmierzającej do rozbioru Czechosłowacji, będzie dla Becka sprawa Zaolzia, której wagę w pełni doceniałem, ale która, moim zdaniem, nie mogła zaciemniać wielkich linii polskiej polityki. Zdawałem sobie z tego sprawę, że pretekst jest dobry, i że jeżeli będzie zręcznie użyty, to może Beckowi umożliwić przeprowadzenie jego planów współpracy z Niemcami w ogólnym zarysie tak pomyślanych, jak to w swojej książce wyłożył Bocheński [chodzi o książkę Adolfa Bocheńskiego Między Niemcami a Rosją – M.M.]. Jeśli mamy w tym Beckowi przeszkodzić – musimy działać szybko. Rozgrywka jest przede wszystkim natury psychologicznej: chodzi o to, kto naród polski i polską opinię publiczną ze sobą w decydującej chwili pociągnie, czy rząd sanacyjny do walki o odzyskanie Zaolzia, czy Stronnictwo Narodowe do akcji o przyjście Czechom z pomocą w ich walce z naporem niemieckim”[16]. W akcji zmierzającej do wywarcia wpływu na zmianę polityki Becka w odniesieniu do Czechosłowacji działacze skupieni wokół prezesa Kowalskiego planowali wywołać masowe manifestacje w całym kraju, proklamowanie legionu ochotniczego „mającego w razie wybuchu wojny czesko-niemieckiej pośpieszyć Czechosłowacji z pomocą”[17], a nawet „obalenie rządów sanacyjnych przez narodową rewolucję po to, by umożliwić Polsce stawienie Niemcom oporu”[18]. Dla ostatniego z zamierzeń działaczom SN udało się pozyskać nawet poparcie Wincentego Witosa oraz przychylność liderów Frontu Morges. Do planowanych działań jednak nie doszło, ze względu na brak poparcia dla polityki prezesa Kowalskiego przez statutowe ciała SN (przede wszystkim Komitetu Głównego) oraz – co najistotniejsze – wymuszoną wydarzeniami zmianę polityki sanacji względem Niemiec. Dramat samotnie pozostawionej Czechosłowacji miał się, zdaniem Giertycha, zemścić już po kilkunastu miesiącach. Niepowodzenie swoich wysiłków, mających na celu wykorzystanie SN do akcji pomocy dla Czechosłowacji, co autor My, nowe pokolenie! traktował jako niewypełnienie misji powierzonej mu przez Dmowskiego, Giertych odczuwał do końca życia jako swoją największą życiową porażkę.

Podsumowując ten wątek rozważań, warto skonstatować, że nakreślona powyżej w znacznym skrócie problematyka znalazła swoją kontynuację także podczas II wojny światowej w wysuwanych przez niemal wszystkie formacje zaliczane do szeroko rozumianego obozu narodowego planach utworzenia po wojnie wspólnego bloku polsko-czeskiego[19]. Jak pokazują najnowsze badania, także dla współczesnych epigonów wielkiego ruchu politycznego problematyka czeska i czechosłowacka pozostaje istotnym zagadnieniem, co uwidoczniło się m.in. przy okazji wysuwania przez Niemców żądań dotyczących anulowania przez Czechów tzw. dekretów Benesza[20]. Pomimo tak jednoznacznie proczeskiego stanowiska prezentowanego przez polski obóz narodowy w Polsce, do dziś można spotkać się z opiniami, wedle których Narodowa Demokracja prezentowała skrajnie odmienne tendencje w odniesieniu do południowego sąsiada. Pisał o tym m.in. wybitny publicysta narodowy Wojciech Wasiutyński, polemizując z poglądami wyrażanymi na łamach wydawanego poza cenzurą krajowego kwartalnika „Res Publica”: „Narodowa Demokracja była zawsze antyniemiecka, w pewnym okresie silnie antysemicka ale, jako żywo, nie była antyczeska, tylko filoczeska”[21].

Czechy w dorobku Zygmunta Wojciechowskiego

Dla przybliżenia problematyki relacji polsko-czeskich w dorobku poznańskiego historyka kluczowe znaczenie mają dwie prace, z których – poza wspominaną już pozycją Polska – Niemcy. Dziesięć wieków zmagania – pierwszorzędne znaczenie ma zbiorowa praca zatytułowana Polska – Czechy. Dziesięć wieków sąsiedztwa, napisana przez Wojciechowskiego wspólnie z profesorami Tadeuszem Lehrem-Spławińskim i Kazimierzem Piwarskim. Zręby tej pracy powstały jeszcze w latach II wojny światowej, pierwotnie jedną z jej części opracował prof. Janusz Pajewski, ale przygotowany przez niego materiał uległ zniszczeniu w czasie powstania warszawskiego. Wobec braku możliwości jego odtworzenia zadania dokończenia pracy podjął się prof. Piwarski. Wojciechowski we wzmiankowanej pozycji opracował dzieje polityczne i ustrojowe do 1620 r. (co odpowiada w pracy rozdziałom II–VI, częściowo VII, VIII, IX, XI) oraz napisał rozdział kończący pracę (XXI). Poza dwoma wymienionymi pracami wśród pozycji z dorobku naukowca traktujących o interesującym nas zagadnieniu wymienić należy także liczne artykuły, spośród których część pisanych jeszcze przed 1939 r. złożyła się na dwa zbiory: Myśli o polityce i ustroju narodowym oraz Pełnia racji ideowej podstawą zjednoczenia. Powojenne artykuły poznańskiego historyka publikowane były zaś przede wszystkim w „Przeglądzie Zachodnim” oraz w „Życiu i Myśli”.

Dla właściwego zrekonstruowania poglądów prof. Wojciechowskiego na problematykę stosunków polsko-czeskich celowe wydaje się wyodrębnienie pewnych kluczowych z punktu widzenia poznańskiego badacza zagadnień. Na czoło rozważań poświęconych stosunkom polsko-czeskim w dorobku Wojciechowskiego wysuwała się problematyka, którą można określić mianem systemu wspólnego bezpieczeństwa. Naczelną tezą tego historyka było twierdzenie o wzajemnej zależności bezpieczeństwa Polski od istnienia Czech i bezpieczeństwa Czech od aktualnej pozycji Polski. W odniesieniu do najwcześniejszych dziejów państwa czeskiego jasnym dla Wojciechowskiego był fakt, że „przyszłość Czech, jako organizmu samodzielnego uzależniona jest od łączności ze sąsiadami zdolnymi do oporu w stosunku do Niemiec”[22]. Także uderzenia na Polskę kierowane były na przestrzeni wieków najczęściej od strony południowej. Stopniowe zaś popadnięcie Czech pod wpływy niemieckie doprowadziło do objęcia „ziem macierzystych Polski” „kleszczami luksembursko-krzyżackimi” w XIV w., a w stuleciu XVIII przez „obcęgi pruskie”.

Swój opis stosunków polsko-czeskich Wojciechowski rozpoczyna od omówienia okresu formowania się obu państw. W pisanej w czasie wojny pracy Polska – Niemcy. Dziesięć wieków zmagania, niewolnej od wielu wymownych analogii historycznych, poznański uczony podkreślał wagę współpracy polsko-czeskiej już w okresie panowania Bolesława Chrobrego. Plany pierwszego króla Polski, polegające na budowie państwa zachodniosłowiańskiego złożonego z Polski i Czech, miały od początku charakter antyniemiecki. Celem współpracy dwóch państw było zwiększenie ich wzajemnego bezpieczeństwa. Charakterystyczne, że opisując jedną z wypraw niemieckich, podjętych przez Henryka II w 1005 r. przeciwko Polsce, Wojciechowski pisał: „Dla dotychczasowej kampanii charakterystyczne jest jej ogólne podobieństwo do podboju Polski przez Niemcy w r. 1939. Uderzenie na Polskę przyszło w r. 1939 po uprzednim ujarzmieniu Austrii i Czech – podobnie jak dziewięć z górą wieków wcześniej”[23]. Niepowodzenie planów Chrobrego, polegających na utworzeniu wspólnego polsko-czeskiego państwa, czego jedną z najistotniejszych przyczyn miała być polityka prowadzona przez Przemyślidów, zaważyło w decydujący sposób na przyszłych relacjach: „Czesi odtąd wybierać musieli między podległością Piastom a zależnością lenną od Niemiec, w którą Czechy teraz bez reszty wpadają. Stosunki polsko-czeskie układają się od tej chwili źle: Niemcy zwalczają Polskę przy pomocy Czechów, a Polacy atakując Niemcy uderzają na Czechy”[24].

Kluczowe znaczenie dla obustronnych relacji miała sprawa granic. W formułowanej już po II wojnie światowej ocenie Wojciechowskiego twórcy traktatu wersalskiego, którzy przywrócili na mapę Europy oba państwa, wykazali się większą konsekwencją przy wytyczaniu granicy czeskiej niźli polskiej: „Granica, którą otrzymali Czesi, dałaby się porównać tylko z granicą ziem macierzystych Polski. Miała takie samo uzasadnienie historyczne i geograficzno-strategiczne, miała też te same niedostatki, tj. zasiedlenie niemieckie w Sudetach i w innych terenach pogranicznych. Niemniej granica ta wykreślona była z pełnym sensem, uczyniła z Czechosłowacji realnego sprzymierzeńca Francji. Warunkiem tej realności był wzajemny stosunek Polski i Czechosłowacji, gdyż w razie bliskości tego stosunku słabło niebezpiecznie dla obu tych państw znaczenie śląskiego ramienia niemieckiego”[25]. Charakterystyczne, że w odniesieniu do opisu relacji pomiędzy Polską i Czechosłowacją Wojciechowski w dalszej części swego wywodu posiłkuje się obszernym cytatem z Polityki polskiej i odbudowania państwa Dmowskiego, w którym przywódca obozu narodowego wyjaśnia wzajemną zależność pomiędzy bezpieczeństwem Polski i Czechosłowacji. Istnienie Czechosłowacji osłabiało napór niemiecki ze Śląska oraz tamowało „zalew niemiecki” na Poznańskie, bez Polski zaś „Czesi nie mogliby istnieć jako naród, staliby się słowiańską wyspą w morzu niemieckim, jak Serbowie łużyccy”[26]. Są to tezy, które poznański naukowiec przejął w całości od Dmowskiego. Jak dalej jednak sam konstatuje, zawarta w wywodzie Dmowskiego „elementarna prawda nie stała się zasadą wzajemnej polityki czesko-polskiej”[27].

W tym miejscu warto postawić pytanie, na ile sam Wojciechowski kierował się w swojej działalności w latach trzydziestych cytowanymi powyżej wskazaniami Dmowskiego, już po opuszczeniu obozu Narodowej Demokracji. Jednym z najważniejszych problemów dotyczących relacji dwóch państw przed wybuchem II wojny światowej były wydarzenia z 1938 r., określane mianem „kryzysu sudeckiego”. Niejednoznaczna reakcja na te wydarzenia była swoistym wyłomem w systemie poglądów prezentowanych dotychczas przez Wojciechowskiego. W publikowanym na łamach miesięcznika „Zet” artykule z maja 1938 r. historyk pisał m.in.: „Polska nie może i nie powinna brać udziału w przygotowanym przez Niemcy rozbiorze Czechosłowacji. Ale Polska nie może też i nie powinna pomagać Sowietom i masońskim demokracjom [...]. Obecny twór, sztuczny i monstrualny, zwany republiką czechosłowacką, nie ma warunków bytu w samym sobie”[28]. W dalszej części Wojciechowski niedwuznacznie przyznaje Niemcom prawo do rozwiązania „problemu Sudetów” w myśl swoich żądań. Stanowisko takie było konsekwencją ewolucji, jaka dokonała się w łonie obozu narodowego w drugiej połowie lat trzydziestych. W ówczesnej publicystyce narodowej coraz wyraźniej zaczęły się pojawiać koncepcje sytuujące Polskę w roli lokalnego mocarstwa, państwa zdolnego do zorganizowania obszaru Europy Środkowo-Wschodniej. Podobne wizje pojawiały się zarówno w enuncjacjach młodych członków Stronnictwa Narodowego, Obozu Narodowo-Radykalnego czy Ruchu Narodowo-Radykalnego „Falanga”[29]. Były one także udziałem liderów Związku Młodych Narodowców, a wśród nich Wojciechowskiego. Czechy złączone z Polską unią miały stać się częścią bloku będącego skutecznym zabezpieczeniem zarówno przed ekspansją ze wschodu (bolszewicka Rosja), jak i zachodu (neopogańskie Niemcy). Spoiwem dla takiego tworu miało być nawiązanie do idei mesjanizmu chrześcijańskiego. Z tej perspektywy Wojciechowski postrzegał Czechosłowację okresu dwudziestolecia z jednej strony jako państwo słowiańskie, ważne dla Polski ze względów geopolitycznych, z drugiej zaś jako republikę o ustroju demoliberalnym, niewolną od wpływów masońskich, wprzęgniętą w rydwan polityki francuskiej oraz, co gorsza, utrzymującą tradycyjnie dobre stosunki z Rosją Sowiecką. Wydaje się, że z punktu widzenia praktyki politycznej proponowany przez Wojciechowskiego wybór „trzeciej drogi” – pomiędzy udziałem w formalnym rozbiorze Czechosłowacji, do czego zmierzała sanacyjna polityka zagraniczna, a planami realnej pomocy południowemu sąsiadowi – oznaczał faktycznie cichą kapitulację i zgodę na ówczesną politykę rządu. Rzecz jasna, opisując w latach późniejszych te wydarzenia, dokonał Wojciechowski głębokiego przewartościowania swojego stanowiska, zarówno wobec polityki rządu polskiego, jak i pozycji samej Czechosłowacji oraz ewentualnej współpracy z Rosją. W jednym z powojennych artykułów pisał: „Jedną z największych trosk ludzi podówczas w Polsce myślących była obława wplątania Polski przez hitleryzm do wojny ze Związkiem Radzieckim”[30].

Ewolucji uległo także postrzeganie przez Wojciechowskiego relacji Polski i Czech w kontekście ich wzajemnych stosunków z predestynującą do roli „jednoczycielki” świata słowiańskiego Rosją. W jednej ze swoich przedwojennych prac Wojciechowski w stosunku Czech do Rosji dostrzegał największą przeszkodę w ułożeniu wzajemnych relacji z Polską: „ich liczenie na Rosję, czy to carską, czy bolszewicką, uniemożliwiało Polsce właściwe ułożenie stosunków polsko-czeskich”[31]. Całkowita zmiana uwarunkowań geopolitycznych, jaka nastąpiła w wyniku II wojny światowej, wymusiła radykalne przemodelowanie owych koncepcji. Organizatorem i hegemonem Europy Środkowo-Wschodniej stała się Rosja Sowiecka pod przywództwem Stalina. Rosja stanęła na czele potężnego bloku, który w pewnym uproszczeniu określić można mianem „słowiańskiego”, już nawet nie tylko antyniemieckiego, ale w ogóle antyzachodniego. W zakończeniu wydanej w 1945 r. pracy Stanisław Grabski napisał: „Samo przez się rozumie, że przodująca politycznie rola w świecie słowiańskim przypadnie narodowi rosyjskiemu, jako mocarstwowo najsilniejszemu”[32]. Zarówno Polska, jak i Czechosłowacja musiały ów fakt zaakceptować. Konsekwencje tego stanu w oczywisty sposób znalazły swoje odzwierciedlenie także w powojennym dorobku Wojciechowskiego: „Stosunek Polski i Czechosłowacji do Związku Radzieckiego wynika z tego prostego rozumowania, że na wypadek zwycięstwa niemieckiego dla obu tych zachodnich narodów słowiańskich nie było ratunku i że bez udziału Związku Radzieckiego w wojnie przeciw Niemcom nie byłoby mowy o klęsce Niemiec i o wyzwoleniu Polski i Czechosłowacji”[33]. Rosja stawała się do pewnego stopnia gwarantem wzajemnego porozumienia obu państw. Z czynnika dzielącego stała się elementem integrującym i wiążącym Polskę z jej południowym sąsiadem. Na ile zaś Wojciechowski przychyliłby się do tezy sformułowanej przez Pawła Jasienicę w jednym z powojennych artykułów na łamach katolickiego tygodnika, w której autor Polski Piastów i Polski Jagiellonów relacjom polsko-rosyjskim dawał zdecydowane pierwszeństwo nad polsko-czeskimi, pozostaje tematem na odrębne opracowanie[34].

W korespondencji własnej pisanej w 1946 r. z Czechosłowacji prof. Wojciechowski swoje rozważania na temat powojennej sytuacji Polski i jej południowego sąsiada kończy jasną deklaracją: „Sprawą najistotniejszą jest wspólna obecna granica polsko-czechosłowacka. Jest to największy przewrót w historii środkowo-wschodniej Europy licząc od r. 1740, od zajęcia Śląska przez Fryderyka Wielkiego. Stabilizacja pokoju w Europie w dużym stopniu zależy od uregulowania wzajemnych stosunków polsko-czechosłowackich. Trzeba więc wyróżnić sprawy ważne od nieważnych, trzeba wzajemnie poznać swą teraźniejszość i przeszłość, trzeba dokonać po obu stronach rewizji sądów o przeszłości, ustalić wytyczne przyszłości. Dość zadań na zaabsorbowanie nimi jednego pokolenia obu narodów”[35]. Widoczny wzrost zainteresowania problematyką stosunków polsko-czechosłowackich po II wojnie światowej znalazł swój wyraz instytucjonalny. Od 1947 r. w ramach Instytutu Zachodniego funkcjonowało Studium Czechosłowackie prowadzone przez żonę prof. Wojciechowskiego – Marię. Nadal jednak gros zainteresowania dyrektor IZ poświęcał Czechom, o Słowakach wspominając w cytowanej już korespondencji jedynie w kontekście czeskich problemów z zasiedleniem górzystych terenów rolniczych w Sudetach. Problem ten rozwiązano częściowo dzięki ludności słowackiej: „Sto kilkadziesiąt tysięcy Słowaków udało się też na kolonizowanie czeskich ziem odzyskanych i jest to dla obu narodów, czeskiego i słowackiego, zjawisko pomyślne, gdyż stwarza nowe wspólne mianowniki potrzebne po zdarzeniach z ostatniej wojny”[36]. Wśród wydawnictw Instytutu powołano Bibliotekę Czeską, w „Przeglądzie Zachodnim” zaś bardzo często gościła tematyka południowych sąsiadów Polski. Także w 1947 r., w ramach rozwijania wzajemnych kontaktów, miała miejsce – na zaproszenie poznańskiej placówki – wizyta naukowców z Czechosłowacji w Osiecznej[37].

Elementem łączącym oba państwa była także, stanowiąca przedmiot ich żywego zainteresowania, kwestia łużycka. Mała słowiańska wysepka w niemieckim morzu przykuwała w największym stopniu uwagę obu społeczeństw w pierwszych powojennych latach. Prężnie działały wówczas towarzystwa i organizacje propagujące przyjaźń z Serbołużyczanami, jak np. działający od 1945 r. „Prołuż”[38]. Pojawiło się wiele koncepcji postulujących przyłączenie terenów zamieszkałych przez tę ludność do jednego z dwóch słowiańskich państw[39]. Pomysłom, wysuwanym także przez samych zainteresowanych, położył kres Stalin, niechcący zbytnio osłabiać pozycji wschodnich Niemiec.

Za podsumowanie powyższego wątku niech posłużą dwa cytaty z powojennych prac poznańskiego naukowca. W pierwszym z nich autor dokonuje wykładni wzajemnej zależności bezpieczeństwa obu państw: „W integralnym związku z zagadnieniem granic zachodnich Polski pozostaje sprawa Czechosłowacji, ile że zaistnienie jej jest elementarnym warunkiem bezpieczeństwa polskiego na południowym zachodzie, dla samej zaś Czechosłowacji istnienie Polski warunkiem jej własnej egzystencji. Restytucja granicy Czech w stosunku do Niemiec z r. 1939 jest postulatem oczywistym, mającym zresztą takie samo uzasadnienie, jak granica Polski nad dolną Odrą. Ale granica Czech w stosunku do Niemiec to także problem klina niemieckiego wbitego między Czechy i Polskę. Tym klinem jest współczesny niemiecki, dawny zaś polski Śląsk. Ucięcie tego klina, ucięcie przez zakreślenie granicy polsko-niemieckiej wzdłuż Nisy [sic!] Łużyckiej aż po jej ujście ku Odrze [podkr. w oryg. – M.M.], jest równie elementarnym postulatem polityki polskiej jak odzyskanie dla Polski ujść Warty i Odry”[40]. Niejako dopełnieniem powyższego wywodu jest kolejny cytat, pochodzący z pracy Polska – Czechy. Dziesięć wieków sąsiedztwa: „Teraz dopiero rozumiemy, czym jest powrót Polski na Śląsk, czym jest odsunięcie Niemców z Czechosłowacji i Polski, czym wspólna granica na długim łańcuchu Sudetów, czym granica Czech dla Polski a granica Polski dla Czech [podkr. M.M.]. Oba narody znalazły się na nowym szlaku dziejowym. Drobne urazy przeszłości, zgrzyty teraźniejszości nie mogą przysłaniać tego zasadniczego faktu. Oba narody znajdują się na starcie wspólnej szczęśliwej, lepszej od przyszłości przeszłości”[41]. Wieszczoną lepszą przyszłość Wojciechowski widział w nadchodzącym „świcie słowiańskiego jutra”.

Kolejnym zagadnieniem, które eksponował Wojciechowski, opisując relacje polsko-czeskie, były plany współdziałania państw oraz towarzyszące im projekty unii obu narodów. Plany utworzenia przez Polskę i Czechy wspólnego organizmu państwowego najbliższe były, zdaniem badacza, realizacji w okresie panowania Bolesława Chrobrego. „Przez połączenie Czech z Polską budował Chrobry wielki zrąb państwa zachodnio-słowiańskiego, podejmował próbę przeciwstawienia się fali niemieckiej przez stworzenie dużego słowiańskiego organizmu politycznego”[42]. Główną przeszkodą w realizacji ówczesnych planów Chrobrego były ambicje dynastyczne Przemyślidów. Na związek obu państw decydujący wpływ mogła mieć jednak ekspansja niemiecka w kierunku wschodnim. Jak pisał sam historyk: „Przypuścić [...] wolno, że gdyby ekspansja niemiecka poszła była w XI i XII w. wyłącznie w kierunku wschodnim, scalenie Polski i Czech, byłoby się – jako reakcja przeciw Niemcom – jednak dokonało”[43]. Także po stronie czeskiej Wojciechowski skrzętnie odnotowywał wszelkie dowody świadczące na rzecz idei współdziałania, cytował m.in. obszernie stanowisko Przemysła II Ottokara, wyrażone w manifeście do Polaków, w którym trzynastowieczny czeski władca pisał: „Jesteśmy bowiem dla was i waszych ziem jak gdyby silną strażnicą, chroniącą wasze bezpieczeństwo, która jeżeli przypadkiem nie zdoła się oprzeć [...] srożącej się gniewnie potędze, możecie zrozumieć, że wam i waszym poddanym zagroziłyby w takim razie wielkie niebezpieczeństwa”[44]. Program ścisłej współpracy polsko-czeskiej stanowił istotny składnik polityki zewnętrznej m.in. Kazimierza Odnowiciela, Władysława Jagiełły, któremu Jan Hus gratulował w liście zwycięstwa grunwaldzkiego[45], Kazimierza Jagiellończyka i Zygmunta Starego. Generalnie politykę Jagiellonów Wojciechowski oceniał jako okres sprzyjający współdziałaniu polsko-czeskiemu, głównie na gruncie przeciwhabsburskim. Polityce tej jednak zarzucał historyk brak konsekwencji. Rządy dwóch władców z dynastii Jagiellonów (Władysława II i Ludwika II) na tronie czeskim postrzegane były jednak przez historyka jako odejście od naczelnych założeń polityki dynastii, co w efekcie doprowadziło do przejęcia korony czeskiej przez Habsburgów. Zdecydowanie negatywnie też z tej perspektywy Wojciechowski postrzegał okres rządów Zygmunta III Wazy, który, podejmując współpracę z Habsburgami, pośrednio przyczynił się do klęski Czechów pod Białą Górą.

Poza planami współpracy Wojciechowski sporo miejsca w swoich pracach poświęcił polsko-czeskiej rywalizacji o Śląsk. Był to naturalny obszar sporu obu państw niemal od początku ich istnienia. Utrata w XIV w., a następnie zaniechanie planów jego rewindykacji (m.in. w okresie rządów Zygmunta III Wazy), zakończone opanowaniem Śląska w 1740 r. przez Prusy, doprowadziło do otoczenia Polski przez Niemcy także od południa. Warto podkreślić, że utrata Śląska na rzecz Czech stawała się, zdaniem Wojciechowskiego, groźna o tyle, o ile same Czechy popadały w zależność od państw niemieckich. Jak sam pisał: „było nieszczęściem Czechów, że dusząc się sami we własnym kraju pod naporem niemczyzny, nie byli w stanie przeciwstawić się jej w ziemiach takich jak Łużyce i Śląsk”[46]. Czechy, pomimo okresów współpracy, występowały wobec Polski najczęściej jako jej przeciwnik, a stronnik Niemiec, które w różnych okresach popierały czeską przynależność Śląska. Wzrastające zaś wpływy niemieckie w Czechach, począwszy od osadzenia na praskim tronie obcej dynastii Luksemburgów, a następnie Habsburgów, przypieczętowane klęską husytów w 1620 r., co Wojciechowski w obrazowy sposób porównywał do przegranej Serbów na Kosowym Polu, były przez poznańskiego historyka oceniane zdecydowanie negatywnie.

Prof. Wojciechowski jako historyk państwa i prawa zwracał w swoich pracach szczególną uwagę także na związane z tą materią zagadnienia. Eksponował w tym kontekście elementy wspólne w organizacji obu państw. W odniesieniu do okresu monarchii wczesnopiastowskiej podkreślał funkcjonowanie zasady senioratu jako przejętej z państwa wielkomorawskiego, wprowadzonej w Czechach w 1055, w Polsce zaś w 1138 r. Także słowiańsko-rodowe kształtowanie się dynastii – pod wpływem doświadczeń czeskich – nabierać zaczęło w Polsce elementów ustroju lennego. Podobieństwa w tym zakresie Wojciechowski uzasadniał wspólnym źródłem czerpania wzorów (monarchia karolińska) oraz wspólną słowiańską podbudową. W okresie monarchii późnopiastowskiej Wojciechowski wpływy czeskie dostrzegał m.in. w podjętej przez Kazimierza Wielkiego kodyfikacji praw, znanej jako statuty kazimierzowskie (wzorowanych na kodyfikacji Karola IV), a także w upowszechnieniu pojęcia „Korony Królestwa Polskiego”.

Zdecydowanie mniej miejsca poświęcał historyk wpływom w pozostałych dziedzinach życia społecznego, w tym na polu kultury. W zbiorowej pracy Polska – Czechy. Dziesięć wieków sąsiedztwa kwestia ta została omówiona wraz z zagadnieniami językowymi przez profesora Tadeusza Lehra-Spławińskiego. Wpływy czeskie w Polsce dotyczyły wielu dziedzin, począwszy od zagadnień z dziedziny nauki (uniwersytet w Krakowie powstał pod przemożnym wpływem uczelni praskiej), zagadnień społecznych (organizacja stanu rycerskiego w Polsce), aż po zagadnienia z dziedziny wojskowości (organizacja i terminologia). Wpływy czeskie docierały do Polski najczęściej przez Śląsk (np. recepcja herbów wśród polskiego rycerstwa). Prof. Wojciechowski powtarzał za Aleksandrem Brücknerem, że „kultura zachodnia szła na Polskę głównie przez Czechy”[47].

Na koniec wreszcie nie sposób pominąć obecnej w dorobku naukowca problematyki wyznaniowej. Przyjęcie przez Polskę chrześcijaństwa za pośrednictwem Czech było, zdaniem Wojciechowskiego, krokiem o wymiarze zarówno nadprzyrodzonym, jak i politycznym, stanowiło zarazem „zabezpieczenie państwa przed uzależnieniem kościelnym od Niemiec”[48]. Znamienny pozostawał także fakt, że pomimo narastających pomiędzy Polską a Czechami animozji na gruncie politycznym nie szkodziło to związkom o innym charakterze, o czym mogła świadczyć chociażby duża popularność kultu św. Wojciecha w Polsce. Czeskie wpływy, widoczne w Polsce na przełomie XIV i XV w., zaowocowały także podjęciem przez Władysława Jagiełłę decyzji o sprowadzeniu z Pragi słowiańskich benedyktynów posługujących się „obrządkiem zachodnim, ale mową liturgiczną starosłowiańską”[49]. Czynnik wyznaniowy zaważył na dwustronnych relacjach także po zdominowaniu Czech przez husytyzm, w którym Wojciechowski konsekwentnie widział czeski ruch narodowy[50]. Współpraca z husytami miała w Polsce wielu przeciwników, paraliżujących porozumienie w imię haseł katolickich (w XV w. należeli do nich stronnicy Zbigniewa Oleśnickiego). Charakterystycznym pozostaje także fakt, że Wojciechowski, projektując w latach czterdziestych przyszłe relacje polsko-czeskie, powoływał się na wartości, które legły u podstaw wzajemnych stosunków przed tysiącleciem: „Kościół nigdy nie był narzędziem ucisku narodowego; nie będąc przeciwpolskim nie był, nie jest i nie może być przeciwczeskim. Takim, jakim jest, stał się dzięki aktowi z roku jeszcze 1000; wynika z tego, że można w historii kłaść fundamenty zdolne wytrzymać budowle obliczone na wieki. O położenie takich właśnie fundamentów chodzi w chwili bieżącej. Jak one winny wyglądać, wskazuje tysiącletnie doświadczenie dziejowe”[51].

Tematem na odrębne opracowanie są z całą pewnością zbieżności, które można dostrzec pomiędzy powojenną historiografią polską, z dorobkiem Zygmunta Wojciechowskiego na czele, a ówczesną historiografią czeską, którą, jak pisze badacz problematyki, cechowała znaczna symbioza „tradycji narodowej i marksizmu”[52], a która, czerpiąc pełnymi garściami z dorobku „ojca czeskiej historiografii” – Franciszka Palackiego, aby posłużyć się parafrazą tytułu jednej z prac problematyce tej poświęconych, na czoło wysuwała postulat: „aby przede wszystkim był naród”[53].

Wydaje się, że zasadne będzie stwierdzenie, iż poza stanowiskiem prezentowanym w czasie trwania kryzysu czechosłowackiego w 1938 r., w zasadniczym zrębie swoich poglądów pozostał poznański badacz wierny założeniom ideowym formacji, do której przystąpił jeszcze w latach młodości. Problematyka czeska łączyła się u Wojciechowskiego nierozerwalnie z zagadnieniem niemieckim. Jak pisał w jednej ze swoich przedwojennych prac: „stosunek wzajemny Polski i Czech historycznie i politycznie łączy się integralnie z historią stosunków polsko-niemieckich”[54]. Bez cienia wątpliwości można stwierdzić, że najistotniejszym elementem wpływającym na wzajemne relacje polsko-czeskie była według prof. Wojciechowskiego kwestia niemiecka. O ile bowiem, jak pokazano wyżej, stosunek do ZSRR, a co za tym idzie ocena wpływu, jaki wywierał on na relacje polsko-czeskie, był w dużej mierze uzależniony od politycznych konstelacji, w jakich znajdował się w danym momencie prof. Wojciechowski (endecja, sanacja, komuniści), o tyle nie można już tego samego powiedzieć o stosunku do Niemiec. Relacje polsko-czeskie były w dużej mierze pochodną stosunku obu państw do Niemiec. Czechy z tej perspektywy postrzegane były przez pryzmat stosunków polsko-niemieckich, widziano w nich, w dużym uproszczeniu, bądź to słowiańskiego sojusznika w walce z niemczyzną (szczególnie w okresach czeskiego odrodzenia narodowego), bądź – w czasach gdy poddane były zależności ośrodków niemieckich – jako element wzmacniający germański uścisk wokół Polski. Na miarę symbolu urastają w kontekście zarysowanej powyżej problematyki tytuły dwóch kluczowych dla zagadnienia stosunków polsko-czeskich prac: Polska – Niemcy. Dziesięć wieków zmagania oraz Polska – Czechy. Dziesięć wieków sąsiedztwa. Drugim spośród najistotniejszych czynników kształtujących obustronne stosunki było wspólne słowiańskie pochodzenie[55]. Wojciechowski, kreśląc wizje wzajemnych, tysiącletnich relacji polsko-czeskich, za swoisty punkt odniesienia uznał kształt, jaki przybrały one u samego ich zarania. Również projektując plany współpracy dwóch słowiańskich narodów, za istotny punkt odniesienia uznawał idee polityczne Bolesława Chrobrego. W tym sensie jego wizja dziejów Polski wpisywała się niemal bez większych korekt w realia Polski po 1945 r. Grzegorz Strauchold w swojej pracy poświęconej realizacji myśli zachodniej po II wojnie światowej, w odniesieniu do dominującej w ramach ówczesnych badań historycznych tendencji, pisał: „pole dociekań, obejmujących przede wszystkim średniowiecze i dzieje polityczne, znajdowało się pod przemożnym wpływem polskiej myśli zachodniej”[56]. Słowa te można z całą pewnością odnieść do spuścizny naukowej prof. Zygmunta Wojciechowskiego, także w stosunku do jego dorobku na polu badań stosunków polsko-czeskich.

Na ile formułowane niejednokrotnie przez Wojciechowskiego życzenia odnoszące się do powojennej polsko-czechosłowackiej współpracy sprawdziły się, na ile zaś zachowały charakter jedynie deklaratywny, próbuje odpowiedzieć w swojej pracy poświęconej obustronnym powojennym relacjom Anna Szczepańska: „W omawianym okresie dwustronne stosunki Warszawy i Pragi były bardzo intensywne, choć na różnych płaszczyznach miały różne natężenie [...]. Fundamentem współpracy Warszawy i Pragi była kooperacja gospodarcza. Pomimo wielu trudności w jej realizacji jest oczywiste, że polska gospodarka potrzebowała czechosłowackich maszyn, urządzeń, kredytów i inwestycji. Czechosłowacja zaś, uzależniona od dostaw surowców, mogła liczyć na ich dostawy z Polski oraz korzystać z polskich portów nad Bałtykiem i rozwijać wymianę towarową. Współpraca obu państw była nie tylko wymuszona zadekretowaną przez Moskwę przyjaźnią, ale stała się też wyrazem rzeczywistych interesów Warszawy i Pragi w pojałtańskiej rzeczywistości, na której kształt oba kraje nie miały wpływu”[57]. Biorąc pod uwagę konstatację autorki, wedle której narzucony obu krajom „ideologiczny gorset” nie przyćmił realnej współpracy – „przyjaźń i jedność w imię ideologicznych haseł głoszonych przez komunistów [...] nie zawsze wytrzymywały konkurencję z realnymi korzyściami ekonomicznymi”[58] – należy stwierdzić, że wiele z głoszonych zarówno przez Wojciechowskiego, jak i przez innych przedstawicieli obozu narodowego postulatów zostało już po 1945 r. wypełnionych[59]. Trzynaście lat po śmierci poznańskiego luminarza nauki miało miejsce wydarzenie, które położyło się cieniem na wzajemnych relacjach. W sferze spekulacji musi pozostać odpowiedź na pytanie: jak Wojciechowski zareagowałby na polski udział w interwencji w 1968 r., porównywanej zresztą przez samych Czechów do wkroczenia wojsk polskich na Zaolzie w 1938 r. Czy jako państwowiec poparłby tę decyzję, podobnie jak przed trzydziestu laty, kiedy w jaskrawy sposób odszedł od prezentowanej dotychczas linii politycznej, czy przyłączyłby się do krytyków interwencji, pozostanie już kwestią nierozstrzygniętą. Z całą pewnością można jednak uznać prof. Zygmunta Wojciechowskiego za jednego z tych polskich naukowców, który na polu badania i zarazem kształtowania relacji polsko-czechosłowackich pozostawił znaczący dorobek.

Jak konstatuje autor omówienia książki Mariusza Surosza Pepiki. Dramatyczne stulecie Czechów: „Wiedza [...] na temat historii, kultury, a nawet realiów życia codziennego naszych południowych sąsiadów oraz wpływu wielowiekowego sąsiedztwa Czechów i Polaków na życie każdego z nas była wśród polskich inteligentów niemal żadna. Zastępowała ją wyniosła ignorancja oraz niemądre stereotypy z czasów zaborów, pierwszej wojny światowej i lat późniejszych [...]. Po 1989 r., na skutek gwałtownie zmieniającej się sytuacji geopolitycznej, przed Polakami i Czechami zaczęły się otwierać szerokie pola współpracy. Najpierw gospodarczej, niebawem wszelkiej innej”[60]. Kontynuując niejako tę myśl, należy stwierdzić, że dla kształtowania się obustronnych relacji niebagatelne znaczenie miały również koncepcje tworzone w kręgu polskiej myśli zachodniej, której współautor pracy Polska – Czechy. Dziesięć wieków sąsiedztwa był jednym z najwybitniejszych reprezentantów.

Maciej Motas (ur. 1977 r.), historyk, pracownik Biblioteki Publicznej m.st. Warszawy. Współautor prac: W imię czego ta ofiara? Obóz narodowy wobec Powstania Warszawskiego, wybór i oprac. J. Engelgard, M. Motas, Warszawa 2006; Między romantyzmem a realizmem. Szkice z dziejów Narodowej Demokracji, Warszawa 2011 (z Janem Engelgardem). Autor artykułów poświęconych problematyce polskiego ruchu narodowego oraz myśli zachodniej.

Grzegorz Tokarz

Żywioł niemiecki na Śląsku w myśli społeczno-politycznej Stanisława Bełzy

Stanisław Bełza[1] jest jednym z zapomnianych działaczy, którzy podjęli się trudnej walki o zatrzymanie procesu germanizacyjnego, a jednocześnie rozwijanie polskości na ziemiach, które znalazły się po zaborem pruskim. Urodził się w 1849 r., po odbytych studiach prawniczych zajął się działalnością literacką i publicystyczną. Podróżował po Europie, w książkach relacjonował swoje spostrzeżenia[2]. Wydaje się jednak, że najważniejsze jego pisma dotyczą walki o polskość Śląska, temu też poświecił szereg swoich publikacji. Od 1909 do 1912 r. w Warszawie redagował tygodnik o charakterze literackim „Ziarno”. Po I wojnie światowej zaangażował się również w działalność publiczną, to on zainicjował powstanie w 1921 r. Towarzystwa Narodowo-Kulturalnej Pracy dla Górnego Śląska. Zmarł w 1929 r., w Warszawie[3].

Powołując się na okres przedchrześcijański, Stanisław Bełza zauważał, że w IX w. na Śląsku zamieszkiwać miały trzy plemiona: Opolanie, Działoszanie i Ślężanie. Same nazwy wskazują, że z Niemcami nie mieli oni wiele wspólnego. Pamiętać również należy, iż w tym okresie granice wpływów niemieckich były oddalone dużo bardziej na zachód od ziem śląskich[4].

Polski publicysta dostrzegał ścisłe związki między Śląskiem a młodym państwem polskim jeszcze w okresie pogańskim. Pamiętać należy, że organizm polityczny Polan nie miał jeszcze większego znaczenia w tej części kontynentu europejskiego, ale wcześni Piastowie doceniali znaczenie śląskiej ziemi. Związki te uległy jeszcze wzmocnieniu w czasie rządów jednego z najwybitniejszych władców z dynastii Piastów – Bolesława Chrobrego. W tym kontekście dostrzec można, zdaniem Bełzy, rolę Śląska jako dzielnicy, która miała ogromne znaczenie dla obrony państwowości polskiej przed ekspansją niemiecką. Nie tylko pełniła ona funkcję fortecy stawiającej skuteczny opór Niemcom, ale również z ziem śląskich czynione były skuteczne ataki na posiadłości niemieckie. Owszem, w 1010 r. Śląsk został przez Niemców złupiony, jednak kilka lat później sytuacja się zmieniła i to wojska niemieckie doznały, głównie dzięki Ślązakom, klęski militarnej. Polski publicysta zauważał, że w okresie walk Bolesława Chrobrego z Niemcami Śląsk zawsze stał po stronie Polski, co więcej, przypieczętowano ten nierozerwalny związek krwią. Niestety, po śmierci Bolesława Chrobrego relacje między Polską a ziemią śląską uległy osłabieniu, czeski książę Brzetysław przyłączył w 1038 r. tę dzielnicę siłą do swoich posiadłości. Stan ten nie trwał jednak długo, po dwunastu latach ziemie te wróciły, jak pisze Bełza, na „starej ojczyzny łono”[5].

Zaznaczyć należy, że testament Bolesława Krzywoustego podkreślał, zdaniem Bełzy, ważną rolę Śląska, głównie przez pryzmat hamowania ekspansji niemczyzny. Wraz z Pomorzem, Krakowem, Sieradzem i Łęczycą ziemia ta znalazła się w ręku starszego syna Władysława, uczynionego seniorem. Niestety, temu ostatniemu zabrakło talentów ojca, niebagatelny wpływ na jego fatalną politykę miały również podszepty jego żony, wywodzącej się z Niemiec[6].

W kontekście przynależności Śląska do Polski Bełza zauważał, że na Śląsku miały miejsce ważne starcia oręża polskiego i niemieckiego, które dobrze zapisały się w polskiej historii. Wspomnieć należy obronę Niemczy w okresie rządów Bolesława Chrobrego, Głogowa, w czasie kiedy księciem polskim był Bolesław Krzywousty, nie można też zapominać o bitwie pod Wrocławiem, która przez potomnych została zapamiętana jako starcie na Psim Polu. Wyraźnie można dostrzec wspólną walkę z niemczyzną Wielkopolanina, Małopolanina i Ślązaka. Ważnym aspektem historii polskiego Śląska jest przeciwstawienie się cywilizacji wschodniej, czyli najazdowi mongolskiemu. Wtedy to właśnie Polacy na Śląsku stawili opór najazdowi mongolskiemu, uratowali tym samym Zachód. Owszem, później również Prusacy „ciągnęli” Ślązaków na zachód, jednak celem Niemców było niszczenie tego, co konstytuuje cywilizację europejską. „Gdyby innych porównań prócz tych w dziejach nie było, już te dwa świadczyłyby o tem, jakie ślady wyryły na Śląsku dwie cywilizacje: obronicielki promiennych ludzkości ideałów z jednej strony Polski, a z drugiej Niemców, tych wiekowych ciemiężców narodów, wszystkiemu co nie jest im w krwi i kości pokrewnem, niosącym bezlitośnie wszędzie i zawsze śmierć”[7].

Tragedią dla ziemi śląskiej wchodzącej w skład państwa piastowskiego był podział dzielnicowy, zapoczątkowany testamentem Bolesława Krzywoustego. Bełza negatywnie odnosił się do polityki Piastowiczów, dzieci Władysława Wygnańca, którzy odzyskali po swoim ojcu ziemie śląskie. Bełza nie zawahał się określić ich jako „zwyrodniałych”. Głównym powodem tak ostrej oceny był fakt, że zawierali związki małżeńskie z Niemkami, zapominając o swoim pochodzeniu. Polski publicysta odwołuje się do prac wybitnego polskiego historyka Karola Szajnochy, który opisując rządy Henryka Pobożnego, stwierdził, że w literaturze niemieckiej jest ten władca znany jako twórca romantycznych pieśni, niewiele zaś można o nim powiedzieć jako o władcy broniącym polskości. Niestety, piastowscy książęta w dziele zniszczenia polskości na poddanych sobie ziemiach sprzymierzyli się z ulegającą wpływom niemieckim szlachtą i duchowieństwem. Stanisław Bełza przytoczył dokument z 1495 r., w którym biskup wrocławski Jan ze Szwabii zagroził, że jeśli jego diecezjanie nie przestaną rozmawiać w języku polskim, to będą musieli opuścić swoje siedziby. Duchowny dał im na dostosowanie się do tej zmiany pięć lat[8].

Wspomniano już, że od czasu rozbicia dzielnicowego Śląsk zaczął coraz silniej ciążyć do Niemiec. Niemczyzna ten fakt wykorzystała, od północy i zachodu wdarł się żywioł germański, nie znajdując na swojej drodze większego oporu. Ważna datą, która symbolizuje utratę wpływów polskich w tej dzielnicy, jest zrzeczenie się Kazimierza Wielkiego tej ziemi na rzecz Czech. Niestety, państwo jagiellońskie, mimo swojej potęgi, niewiele uczyniło, aby przywrócić tę ziemię Polsce, swoją uwagę kierując na wschód. Nie dostrzegano niebezpieczeństwa związanego z ekspansją niemiecką, dramatyzm ówczesnego czasu polegał na tym, że państwo polskie rządzone przez Jagiellonów mogło bez większego trudu odzyskać ziemię śląską. Konsekwencją były ogromne straty polskie na Śląsku na płaszczyźnie narodowościowej. Z Niemiec przybyli osadnicy, którzy przejęli tę ziemię, polskość była spychana coraz bardziej na wschód, nad brzegi Odry. Jednocześnie Bełza zauważał, że ta germanizacja nie miała z góry powziętego planu, a przede wszystkim charakter kulturowy, trwała przez bardzo długi czas (dziesiątki lat), Niemcy zasiedlający Śląsk nie uzyskiwali pomocy ze strony władców niemieckich, którzy nie wykazywali większego zainteresowania tym procesem[9].

Zauważyć jednak należy, że w historii Polski rządzonej przez szlachtę pojawiały się momenty, kiedy I Rzeczpospolita miała szansę odzyskać przynajmniej część ziemi śląskiej. Taką możliwość dawała wojna trzydziestoletnia, kiedy to osłabioną Austrię można było zmusić do zrzeczenia się tych terenów. Podobnie rzecz się miała za rządów Jana III Sobieskiego, w zamian za udzieloną Austrii pomoc w jej wojnie z potęgą turecką, uzyskiwał ten władca możliwość przywrócenia śląskiej dzielnicy do Polski[10].

Szczególnie niekorzystna, biorąc pod uwagę spoistość polskiego Śląska, była polityka Fryderyka Wielkiego względem Śląska, należącego do Austrii. Władzę w tym ostatnim kraju przejęła niedoświadczona Maria Teresa. Jej słabość wykorzystał władca pruski, który najechał Śląsk. Konsekwencją było zmuszenie władczyni do zrzeczenia się na korzyść Prus większości ziem śląskich. Stanisław Bełza zauważał, że doszło do podziału tej dzielnicy, która przez wiele wieków była jednością. Niestety, największymi przegranymi byli Polacy[11].

Analizując życie Polaków na Śląsku w okresie panowania austriackiego, Bełza zauważał, że nie prowadzono tam akcji wynarodowiającej. Austriakom wystarczało, że Polacy płacili podatki i służyli w wojsku. Dzięki temu polskość mogła przez setki lat przetrwać, niestety, zagrożeniem były inne wpływy kulturowe, które w sposób pokojowy zaczęły coraz silniej oddziaływać w tym regionie (przede wszystkim niemieckie). Sytuacja uległa fundamentalnej zmianie, kiedy ziemia śląska znalazła się we władaniu Prus. Bełza w sposób jednoznacznie krytyczny odnosił się do działań Fryderyka II, często cytował określenie, że był to władca, który „oddawał młyn, ale kradł prowincje”. Polski publicysta stwierdzał, iż król ten podjął wszelkie możliwe kroki, aby zniszczyć polskość Śląska. W tym dziele miała mu pomoc szkoła i Kościół, z tego też względu starał się, aby stanowiska proboszczów zajmowali Niemcy lub też osoby związane z kulturą niemiecką. W szkołach zatrudniano nauczycieli bądź nieznających języka polskiego, bądź też mających za zadanie okaleczyć go poprzez wprowadzanie obcych naleciałości. W urzędach zwalniano Polaków, w ich miejsce wprowadzając Niemców lub, jak pisał Bełza, „zakażonych gangreną renegatów”. Od znajomości języka niemieckiego Fryderyk uzależnił możliwość dziedziczenia gospodarstw rolnych czy wzięcie ślubu. Prusaków końca XVIII i znacznej części XIX w. polski publicysta określał jako „nowożytnych Krzyżaków”. Przy czym oprócz represji Prusacy rozpoczęli także szeroko zakrojoną akcję korupcyjną, której celem było przekupywanie Polaków, oferując im korzyści materialne za odejście od swojej mowy czy narodowości, chcąc ich zrobić Niemcami. W ten sposób m.in. deprawowano tamtejszą społeczność. Jednak nawet powyższe działania nie wyczerpywały, zdaniem Bełzy, antypolskiej polityki Prusaków. Postanowili oni ukazywać polskość w jak najgorszym świetle, starali się „zohydzić” ją w oczach mieszkańców dzielnicy śląskiej. Z jednej strony ukazywano bogactwo państwa pruskiego, sprawiedliwość, jaka miała w nim panować, z drugiej zaś przedstawiano Polskę jako państwo ludzi głodujących, gdzie panuje powszechny nierząd. Głoszono, że Polska została przez opatrzność skazana na zagładę, a jej mieszkańcy, niczym Indianie z Ameryki Północnej, odejdą w niebyt. Tego rodzaju propaganda uległa nasileniu szczególnie po rozbiorach. Wymazanie państwa polskiego z mapy Europy przedstawiano jako akt dziejowej sprawiedliwości, dzięki niemu ozdrowieć miała Europa, którą I Rzeczpospolita rzekomo deprawowała. Wszystkie te działania nie były jednak w stanie zniszczyć polskości na ziemi śląskiej. Postanowiono zatem zaatakować język polski. Ślązacy, zdaniem Prusaków, nie posługiwali się mową polską, lecz tzw. wasser-polską „i aby teorję tą poprzeć praktyką, rozmyślnie wytworzyli literaturę takiej wasser polszczyzny, zrobili z języka jakim lud wieki całe na Śląsku mówił, jakiegoś dziwoląga, jakiś bigos, w którym o wyraz niemiecki ocierał się skażony do niepoznania polski, a którego obrazem może być ten dwuwiersz, jaki mi przytaczano [...]. Oto on:

»Jonga, nimm draga

Schlag die kobyła, das sie besser ciągła«

I z takim to językowym dziwolągiem, z takim lub nie o wiele od niego mniej potwornym bigosem, poszli oni w ten lud z książką, gazetą, urzędowym ogłoszeniem na plakatach ulicznych”[12].

Stanisław Bełza zauważał, że zabór pruski, w porównaniu z innymi ziemiami polskimi, które zostały zagrabione przez Rosjan i Austriaków, był szczególnie mocno narażony na politykę wynarodowienia. O ile w pozostałych dwóch rozbiorach zdarzały się momenty „uspokojenia”, to na ziemiach zagarniętych przez Prusy walka toczyła się bezustannie, przy czym siły dążące do wynarodowienia były przeważające. Wydawało się, że te obszary, m.in. ziemie nad Górną Odrą, staną się wielkim słowiańskim cmentarzem, a za ich pośrednictwem w głąb ziem polskich będzie postępować ekspansja niemiecka. Polski publicysta podkreślał, że w dziedzinie wynarodawiania Polaków w zaborze pruskim pomagali Prusakom również Żydzi, którzy uznali, iż w starciu prusko-polskim ta ostatnia strona jest przegrana. Nie doceniono jednak pierwiastka duchowego, który nie tylko nie pozwolił zniemczyć zaboru pruskiego, ale Polakom w nim zamieszkującym udało się nawet odzyskać Śląsk, który wydawał się dzielnicą już na zawsze utraconą[13].

Niestety, Stanisław Bełza z bólem konstatował, że działania Prusaków w dużym stopniu zakończyły się sukcesem. Odnosi się to przede wszystkim do terenów Dolnego i Średniego Śląska. Jak pisał polski publicysta, „rdza niemiecka” coraz bardziej pokrywała te ziemie, w połowie XIX w. mowa polska coraz rzadziej była używana wokół takich miast jak Brzeg, Wrocław czy Głogów. Istniał jednak pewien wyjątek, był nim Górny Śląsk, na prowincji tego regionu polskość nadal silnie trwała. Jednak i tam pojawiło się śmiertelne zagrożenie, kiedy kaznodzieja krakowski ksiądz Karol Antoniewicz w połowie XIX w. do ludu tamtejszego zwrócił się „ludu polski”, podniosły się protesty wśród Ślązaków, którzy poczuli się tym określeniem obrażeni, postulowali, aby nazywać ich „ludem pruskim” lub „ludem górnośląskim”. To, że polskość tam przetrwała, zawdzięczać należy wybitnym postaciom, które stanęły w jej obronie. Wymienić należy Józefa Lompę, który zainaugurował nie tylko działalność wydawniczą, ale również literacką, stanął na czele „Dziennika Górnośląskiego”, wydawanego w Bytomiu. Lud górnośląski dzięki publikowanym przez niego modlitewnikom modlił się po polsku, śpiewał polskie piosenki jego autorstwa, a także korzystał z rad gospodarskich zamieszczanych w wydawanych przez niego po polsku poradnikach[14].

Nie zmieniało to faktu, że zdaniem Bełzy dwie trzecie mieszkańców ziem śląskich podzieliło losy Słowian połabskich, którzy zostali przez Niemców zniszczeni lub wypędzeni ze swoich siedzib[15].

Niewątpliwie wielką postacią był Karol Miarka, człowiek, który przez Niemców był poddawany wielorakim represjom z powodu jego walki o polskość na Górnym Śląsku. Bełza podkreślał, że kiedy Miarka skonfliktował się z władzą niemiecką, wielu duchownych pozostawiło go samemu sobie, dbając o swój byt materialny i nie chcąc narazić się Niemcom. Wtedy to został poparty przez włościan, na nich mógł liczyć w wydawaniu pisma „Katolik”. Świadczyć to może o fakcie, że lud górnośląski pokochał tego człowieka. Bełza podkreślił w tym kontekście, że był to lud, „któremu Niemcy wszelkich pierwiastków zaprzeczali (urzędnicy pruscy charakteryzowali lud górno-szlązki słowami »polskie bydle«)”[16].

Polski publicysta zauważał, że właśnie na Górnym Śląsku najwcześniej ze wszystkich polskich ziem rozpoczął się proces oświecenia klas niższych. Wynikało to z faktu, że język polski używany był tylko w klasach najniższych, kiedy więc Niemcy podjęli akcje, aby go zniszczyć, obrońcy polskości musieli zacząć tłumaczyć, przekonywać prosty lud o wartości polskiej mowy[17].

Podkreślając antypolski charakter polityki kanclerza Birmarcka, Bełza zauważał również, że – paradoksalnie – to dzięki niemu świadomość polska zaczęła narastać wśród ludu śląskiego. Wiązało się to z walką, jaką podjął z katolicyzmem w całych Niemczech. Bismarck miał reprezentować świat materii, Rzym zaś świat ducha. Wtedy to kapłani niemieccy zrozumieli, że potrzebują sojusznika w walce z kanclerzem, mógł nim zostać polski lud śląski. W ten sposób doszło do scementowania przymierza skierowanego przeciwko polityce Bismarcka. Powstała Katolicka Partia Centrum, a ponieważ na Śląsku nie było polskiej inteligencji, to właśnie niemiecka (skupiona w tym ugrupowaniu) podjęła się bronić spraw Polaków na ziemi śląskiej. Zauważać w tym kontekście należy, że Niemcy ci godnie reprezentowali interesy polskich poddanych, występowali przeciwko germanizacji, stali w opozycji do ówczesnego rządu. Sytuacja jednak zmieniła się po dymisji Bismarcka. Wtedy to ci Niemcy, którzy poprzednio bronili Polaków na niwie politycznej, z powrotem rozpoczęli akcję niemczenia, znowu księża niemieccy zaczęli rugować język polski z religii. Dla Polaków stało się wówczas jasne, że należy wybierać do niemieckich organów politycznych Polaków, a krótki okres sojuszu z Niemcami, przede wszystkim o charakterze taktycznym, minął bezpowrotnie[18].

Interesujące są rozważania Bełzy poczynione podczas podróży po Górnym Śląsku. Porównywał on obecność pierwiastka polskości w tej dzielnicy z charakterem polskości np. we wschodniej Galicji. Otóż na tym drugim obszarze polskość była utrzymywana przede wszystkim przez szlachtę i inteligencję, która znajdowała się w mniejszości. Większość Rusinów nie chciała lub nie partycypowała w kulturze polskiej. Jednak dla tamtejszych Polaków znaczenie i rola kultury decydowały o tym, że ziemie te określali jako polskie. Inną sprawą jest to, iż takie przekonanie wynikało z arystokratycznego podejścia do sprawy narodowej, szerokie rzesze ludności nie były brane pod uwagę. Z tego też względu wielu Polaków z Galicji odwiedzających Górny Śląsk, dostrzegając, że miejscowa szlachta i inteligencja jest przede wszystkim pochodzenia niemieckiego, było przekonanych, iż mają do czynienia z ziemią niemiecką. Bełza krytycznie oceniał ten sposób myślenia. Podkreślał, że pod koniec XIX w. na 1,2 mln mieszkańców ponad milion stanowili Polacy. Owszem, na Śląsku nie ma polskiej szlachty, ale – jak pisał – ziemia śląska to „narodowa podstawa pod nogami”. Podróżując pociągiem po Górnym Śląsku, zauważał, na przykładzie stosunków na kolei, że o ile językiem obowiązującym jest niemiecki, to w rozmowach między sobą niższy personel posługuje się językiem polskim. Co więcej, również Niemcy, którzy na kolei piastują kierownicze stanowiska, dobrze rozumieją polską mowę. Naturalnym jest, że ludność niemiecka zna rodzimy język, przecież jest jej tylko kilkanaście procent, bez znajomości polskiego nie mogłaby funkcjonować. To, że Niemcy tak rzadko po polsku mówią, jest winą samych Polaków, którzy będąc przecież we własnym kraju, rozmawiają z Niemcami w obcym dla siebie języku. Bełza zauważał, że dobrym rozwiązaniem byłoby, gdyby polscy turyści odwiedzający Górny Śląsk mówili w języku ojczystym. Niewątpliwie wpłynęłoby to pozytywnie na odrodzenie narodowe na tej ziemi. Przy czym zauważyć należy, że nie wymagałaby ta akcja specjalnych trudów, a w rzeczywistości miałaby charakter iście „apostolski”[19].

Szczególną aktywność publicystyczną, co zresztą wydaje się zrozumiałe, wykazał Bełza po I wojnie światowej, kiedy rozpoczęły się dyskusje i negocjacje dotyczące granic odrodzonej Polski. Stwierdzał wówczas, że po latach niemieckiej niewoli mieszkańcy Górnego Śląska uzyskali możliwość stania się wolnymi ludźmi, a tym samym znalezienia się w granicach państwa polskiego. Sytuacja międzynarodowa, m.in. wypowiedzi prezydenta Stanów Zjednoczonych, wskazywały, że Śląsk lada dzień stanie się częścią Rzeczypospolitej. Niestety, w wyniku intryg, jakich wiele na arenie międzynarodowej, postanowiono ogłosić plebiscyt. Sytuację powyższą Bełza określił następująco: otóż dziecko, czyli Śląsk, ma zostać zwrócone matce – którą jest Polska, jednak silni tego świata (Wielka Brytania i Włochy) zaczęli przekonywać, że dziecko woli zostać z macochą, czyli Niemcami. Przy czym sprawy przynależności ziem śląskich nie „załatwiono” od razu, przez dwa lata ludność polska była narażona na represje ze strony Prusaków, którzy robili wszystko, aby tę dzielnicę zatrzymać dla siebie. Uciekali się do gwałtów, nie stronili od zbrodni. Działalność Niemców w okresie plebiscytowym Bełza porównywał do aktywności pająka, który snuje sieć, chce omotać nią swe ofiary, a następnie wyssać krew[20].

Polski publicysta był jednak optymistą, uważał, że Śląsk znajdzie się w polskich rękach, lecz podkreślał, iż nie oznacza to, że zakończy się walka niemczyzny i polskości w tej dzielnicy. Jego zdaniem należy wyrwać to, co przyniosła ze sobą akcja germanizacyjna, istnieje bowiem realne niebezpieczeństwo, że jeśli wstrzyma się walkę z niemieckością w polskim już Śląsku, to kwestią czasu jest, iż Niemcy podniosą głowę w tej dzielnicy i ponownie zaczną ją germanizować. Był przekonany, że Niemcy nigdy nie zrezygnują z tej dzielnicy. Ich zachowanie porównywał do myślenia rabusia, który nie chce pogodzić się z utratą zagrabionego przez niego skarbu[21].

Bełza podkreślał istotne znaczenie ziem śląskich dla Polski. Dla przetrwania państwa polskiego między potężnymi Niemcami i wielką Rosją konieczne jest posiadanie Śląska. Dzielnica ta będzie niczym cudowny lek, który wzmocni Rzeczpospolitą, tym zastrzykiem byłoby ponad milion Polaków oraz zasoby węgla, które w poważny sposób wzmocniłyby pozycję gospodarczą odrodzonego państwa. Dla Niemiec utrata Śląska byłaby wielką klęską, właśnie ze względu na jego bogactwa naturalne. To właśnie ta dzielnica dała im węgiel, miedź, nikiel, ołów i żelazo, dzięki czemu mogły nie tylko wywołać Wielką Wojnę, ale również przez cztery lata zagrażać całej Europie. Pozbawienie Niemiec Śląska porównać można, zdaniem Bełzy, do wyrwania trzonowego zęba, po takowym zabiegu państwo niemieckie nie będzie mogło już kąsać nie tylko państw zachodnioeuropejskich, ale również i Polski. W przypadku, gdy Śląsk znajdzie się w rękach niemieckich, wtedy wykorzystają go do zniszczenia państwa polskiego. Sytuację ziem śląskich tuż po wojnie Bełza opisał następująco: „na progu Śląska stoi jeszcze w szyszaku i zbroi Prusak, i jak jego protoplasta czcigodny Krzyżak, patrząc na nasz szaniec, nabija strzelbę by nam wymierzyć jak Krzyżak Litwie w Wallenrodzie cios. I tylko jedno czego nie robi jak Krzyżak w tym poemacie, jedno tylko w czem go nie naśladuje: nie liczy różańca”[22].

Wspomniano na wstępie, że Stanisław Bełza należy do grona zapomnianych już postaci piszących o potrzebie polskiego odrodzenia narodowego na Śląsku. Bardziej znany jest jego brat, Władysław Bełza, autor Katechizmu polskiego dziecka, wydanego we Lwowie w 1901 r. Tymczasem należy zauważyć, że publikacje Stanisława przesiąknięte są wielkimi emocjami, pragnieniem odbudowy państwowości polskiej. Łączył w swoich pismach talent literacki z przesłaniem o charakterze patriotycznym.

Grzegorz Tokarz (ur. 1970 r.), dr, historyk, filozof i politolog, pracownik Zakładu Studiów nad Geopolityką Uniwersytetu Wrocławskiego. W latach 2008−2009 zastępca dyrektora do spraw dydaktyki Instytutu Studiów Międzynarodowych UWr. Autor ponad 150 publikacji naukowych, w tym siedmiu monografii, m.in.: Konserwatyści polscy wobec chrześcijaństwa w latach 1989–1999, Wrocław 2002; Ruch narodowy w Polsce w latach 1989–1997, Wrocław 2002; Polska szlachecka. Analiza geopolityczna, Wrocław 2008.

Tomasz Dźwigał

Książka Ziemia gromadzi prochy autorstwa Józefa Kisielewskiego i jej rola w przypomnieniu Polakom o polsko-słowiańskich korzeniach ziemi pomorskiej

W przeddzień wybuchu II wojny światowej, nakładem poznańskiego wydawnictwa – Księgarni św. Wojciecha – ukazała się bogato ilustrowana książka autorstwa Józefa Kisielewskiego, zatytułowana Ziemia gromadzi prochy. Ten poetycko brzmiący tytuł od początku budził liczne kontrowersje. Jak pisał we wspomnieniach o autorze jeden z jego przyjaciół, wybitny dziennikarz i znawca tematyki ziem zachodnich Edmund Męclewski: „Ziemia gromadzi prochy – ileż głębi w tym tytule! Pomnę dyskusje przed wojną jeszcze i podczas niej toczone, co znaczy słowo »prochy« użyte w tytule. Prochy ojców? Na pewno, ale i prochy – materiał wybuchowy, prochy które rozerwą germańską skorupę z powierzchni tej polskiej ziemi”[1]. Również jeden z emigracyjnych poetów, Marian Czuchnowski, kreśląc kilka pośmiertnych wspomnień na temat Kisielewskiego, pochylił się także nad przesłaniem jego najważniejszego dzieła: „Ziemia gromadzi prochy. Trzy słowa. Jeden tytuł. Jakież potężne proroctwo zawierał ten prosty tytuł. I jak celnie trafiał w podbrzusze historii. To jest niewątpliwie wielkie osiągnięcie Józefa Kisielewskiego, że trafił w sedno gorących dziejów. Tą książką odcisnął trwały ślad w literaturze narodów słowiańskich. Jest to książka – proroctwo, książka pisarski biały kruk. Ocalona garstka popiołu”[2]. Kisielewski pisał najważniejszą w swojej literackiej twórczości książkę w okresie coraz bardziej pogarszających się stosunków pomiędzy Polską a Niemcami. Dzieło to, będąc owocem dziennikarskiej dociekliwości, stało się jednym z najważniejszych głosów w literaturze podnoszącym się przeciwko hitlerowskiej propagandzie, usiłującej udowodnić niższość rasową narodów słowiańskich. Polemizując z tą ideologią, autor przedstawił liczne dowody naukowe potwierdzające słowiański rodowód ziem pomiędzy Łabą a Wisłą. W efekcie znacznie przyczynił się do przybliżenia polskim czytelnikom wiedzy na temat zapomnianej historii tych terenów oraz zupełnie nieświadomie przygotował grunt dla idei odzyskania ziem zachodnich, co podkreślał inny jego przyjaciel, poznański pisarz Aleksander Rogalski: „Czy nawet wśród najśmielszych jego marzeń o przyszłości Polski mogła choćby na chwilę zagościć myśl, że już w kilka lat później – między innymi także dzięki orężnemu zwycięstwu Słowiańszczyzny – nie tylko postawiony zostanie kres ekspansji germanizmu [...] ale również nastąpi powrót do Macierzy dawno utraconych obszarów piastowskich na linii Odra – Nysa Łużycka? Musiałby być jasnowidzem [...]. A przecież jego książka [...] spełniając swoje przeznaczenie od roli autora już niezależne, przyczyniła się w niemałym stopniu do przygotowania świadomości patriotycznej Polaków do tego dziejowego wydarzenia, jakim się stało odzyskanie tych wielkich obszarów słowiańskich”[3].

Zanim jednak przedstawione zostaną kulisy powstania tej książki należałoby kilka słów poświęcić biografii samego autora. Józef Kisielewski urodził się w 1905 r. w Mościskach pod Przemyślem. Pochodził z rodziny inteligenckiej. Jego ojciec po zakończeniu kariery wojskowej parał się adwokaturą, matka natomiast była nauczycielką. Kisielewski już w okresie szkolnym zdradzał zainteresowanie dziennikarstwem. Pierwsze szlify w tym zawodzie zdobywał, pisząc do lokalnej „Gazety Grudziądzkiej” i działajac społecznie w Towarzystwie Czytelni Ludowych. Po maturze rozpoczął studia polonistyczne w Krakowie, ale wkrótce przeniósł się do Poznania, gdzie kontynuował naukę w latach 1925–1929. Podczas studiów współpracował z redakcją „Przewodnika Katolickiego” i nadal utrzymywał kontakt ze środowiskiem Towarzystwa Czytelni Ludowych. Zaangażował się w redagowanie ich pism: „Promień” i „Przegląd Oświaty”. Oprócz dziennikarstwa pociągał go też świat literatury. Był jednym z liderów grupy młodych, poznańskich literatów, którzy podejmowali różnorodne inicjatywy, m.in. przez krótki okres wydawali pismo „Życie Literackie”. Kariera Kisielewskiego nabrała tempa po zawarciu małżeństwa z Marią Szmańdową, wdową po redaktorze „Kuriera Poznańskiego” i siostrą ks. bp. Arkadiusza Lisieckiego, który był również członkiem zarządu dużej firmy wydawniczej – Księgarni św. Wojciecha. Dzięki koneksjom żony związał się na stałe z tym wydawnictwem. Na początek rozpoczął pracę w sekretariacie redakcji bardzo poczytnego pisma – „Przewodnika Katolickiego”. Kolejnym milowym krokiem w jego karierze było objęcie w 1931 r. posady redaktora pisma „Tęcza”, które właśnie wtedy przekształcono z tygodnika w miesięcznik społeczno-literacki. Pismo pod jego kierownictwem szybko się rozwinęło, stając sie czołowym organem środowiska katolicko-literackiego w Wielkopolsce. Kisielewski oprócz redagowania nadal realizował się jako publicysta, pisząc artykuły dotyczące aktualnych problemów społecznych-kulturalnych. Publikował je zarówno w „Tęczy”, jak i na łamach radykalno-narodowego tygodnika „Prosto z Mostu”. W tym okresie nastąpił także jego debiut literacki. W 1930 r. opublikowano Światła w mroku, pracę przedstawiającą piedziesięcioletnią działalność Towarzystwa Czytelni Ludowych. W 1936 r. natomiast ukazała się jego powieść Powrót[4]. Jednak najwybitniejszą pozycją w dorobku pisarza miała pozostać praca Ziemia gromadzi prochy[5].

Pierwotną inspiracją powstania omawianej książki była dziennikarska ciekawość Kisielewskiego. Jego uwagę przykuwały szczególnie docierajace do kraju, coraz bardziej sensacyjne informacje o sytuacji wewnętrznej zachodniego sąsiada. Będąc jak inni pod wrażeniem rewolucyjnych przeobrażeń i sukcesów gospodarczych, jakie osiągały Niemcy pod rządami nazistów, Kisielewski postanowił odbyć reporterską podróż po „nowej” Rzeszy Niemieckiej[6]. Do tej znamiennej w skutkach wyprawy doszło w 1937 r., a więc w okresie, gdy między II Rzeczpospolitą a III Rzeszą panowały jeszcze oficjalnie przyjacielskie stosunki. Podróż odbywał Kisielewski samochodem w towarzystwie żony Marii i pasierbicy Krystyny[7]. W efekcie tych wojaży miały powstać reportaże o współczesnych Niemczech. Jak zaznaczył sam autor: „Nie posiadałem nigdy rozległych ambicyj reportażowych [...] ale to jedno pragnąłem poznać, zobaczyć, posmakować i opisać: kraje, które leżą wokół mojej Ojczyzny. Nie odstępowała uparta myśl, że istniejąc w samym środku Europy, zależymy od życia ościennego w stopniu daleko większym, aniżeli najodważniejsi spośród nas chcieliby przyznać”[8]. Członkowie wyprawy starali się poczynić jak najwięcej obserwacji, aby móc zrozumieć przemiany, jakie zachodziły w społeczeństwie niemieckim. Podczas rozmów ze spotkanymi Niemcami, zwiedzania muzeów i wystaw, czytania prasy oraz materiałów propagandowych doszli do bardzo niepokojących wniosków. Nie mogli oprzeć się wrażeniu, że Niemcy pomimo oficjalnego pokoju i przyjaźni z Polską rozwijają na niespotykaną dotąd skalę propagandę germańskiego pochodzenia Wschodu: „Nauka, publicystyka i propaganda niemiecka, wziąwszy się mocno za ręce, prowadzą walkę ze Słowiańszczyzną na wszystkich możliwych odcinkach, a ważną jej część przenoszą w przeszłość [...] to jest wiara, to jest nowe wyznanie, kanon, epoka nowego poglądu na świat”[9]. Te alarmujące wnioski skłoniły Kisielewskiego do porzucenia początkowej koncepcji: „Chciałem napisać książkę o dzisiejszych Niemczech, powstała zaś praca o sprawach Słowiańszczyzny [...]. Zaszły [...] w czasie podróży sprawy, które i zamiar i uczucie zmieniły [...] pierwotny plan książki rozleciał się w strzępy”[10]. Kisielewskiego szczególnie niepokoił i bulwersował fakt, że w sukurs rewizjonistycznej propagandzie szła niemiecka nauka, której tendencyjne wyniki badań miały potwierdzać prawa Rzeszy do spornych terenów. Szczególnie gorliwe w tym procederze okazały się nauki humanistyczne. Niemieccy archeolodzy poprzez liczne przekłamania dowodzili, że tereny będące kolebką polskiej państwowości były wcześniej zamieszkałe i zagospodarowane przez plemiona germańskie. Z kolei nauka historyczna promowała teorię niższości cywilizacyjnej Słowian w stosunku do kultury germańskiej. W niemieckich badaniach nad terenami wschodnimi podkreślano przede wszystkim wpływ kolonizacji niemieckiej na rozwój państw słowiańskich oraz forsowano tezę, że narody słowiańskie nie byłyby w stanie samodzielnie zbudować swojej państwowości. Jeszcze większy niepokój budził fakt, że w tym duchu teutońskiej buty i wyższości wobec innych narodów wychowywane było młode pokolenie Niemców, co sugestywnie przekazał autor, przytaczając fragmenty szkolnego podręcznika: „Niemcy zamieszkiwali całą środkową Europę. Posiadłości Germanów sięgały do Francji i za rzekę Bug. Źli sąsiedzi w ciągu wieków odebrali Germanom wiele z ich ziemi [...]. Młody Niemiec powinien poświęcić wszystkie swe siły na odebranie ziem utraconych [...]. Polacy przejeli całą kulturę od Niemiec, ale jej nie umieli w pełni wyzyskać. Zajęte przez nich ziemie, niegdyś kwitnące, znajdują się w upadku”[11]. Cała ta pseudonaukowa mistyfikacja nie pozostawiała według Kisielewskiemu najmniejszych wątpliwości, że twórcy III Rzeszy, targując „prochami przodków”, przygotowywali własne społeczeństwo do wznowienia na nieznaną dotąd skalę Drang nach Osten. Jego ambicją stało się uświadomienie swoim rodakom niebezpieczeństwa, jakie narastało za zachodnią granicą. Przy tym zdawał sobie sprawę, że zagrożenie to jest powszechnie bagatelizowane. Potwierdziły to liczne rozmowy odbyte po powrocie z podróży: „Wiele razy odpowiadano mi: Ależ to nie jest nic nowego. To są rzeczy znane. Powracają tylko dawne, przedwojenne metody. To jest jedno i to samo. Nie, nie jest jedno i to samo. Jest inne i gorsze. Niemcy przedwojenne, cokolwiek można by powiedzieć o ich wiarołomstwie, o ich podstępie, brutalności i egoiźmie, żyły przecież z resztą Europy w kręgu tych samych podstaw cywilizacjnych [...]. Dziś jest zupełnie inaczej. Powstał tam odmienny, nowy [...] na innych zasadach oparty kodeks moralny. Wyłania się nowy system postępowania ludzkiego. W wielu wypadkach to, co dla każdego chrześcijanina jest grzechem i przestępstwem, tam jest wyniesione do rzędu cnoty i zasługi”[12].

Kisielewski, odkrywając istotę nazistowskiej filozofii, niosącej śmiertelne zagrożenie dla całej europejskiej kultury, postanowił przeciwstawić się jej na łamach swojej ksiażki. W efekcie powstało obszerne dzieło, w którym relacje o północno-wschodnich terenach Rzeszy przeplatają się z bogatymi retrospekcjami na temat historii tych ziem. Te liczne popularnonaukowe dygresje z pogranicza archeologii, historii, etnografii i innych nauk, miały być polemiką z teoriami wysuwanymi przez niemiecką propagandę. Przedstawiając wielowiekową epopeję germańsko-słowiańskich zmagań, książka Kisielewskiego zapoczątkowała też ważny proces „przywracania pamięci” o dawnym, słowiańskim charakterze tych ziem. Miał bowiem Kisielewski świadomość, że poziom wiedzy o tych terenach jest w Polsce bardzo nikły, co często podkreślał w swych wywodach: „Wiem z własnego doświadczenia, że ku mapie tych okolic rzadko kto w Polsce spogląda”[13].

Przypominając, że dawniej Morze Bałtyckie nie nazywało się Bałtyk ani tym bardziej Ostsee, ale właśnie Mare Svevicum, rozpoczyna Kisielewski swoją relację podróżniczą od Hamburga, skąd poruszając się nadmorskim pasem przez Lubekę, Wismar i Rostock, dotarł do Szczecina. W trakcie tej podróży odkrywał na całym Połabiu relikty słowiańskości, zachowane przede wszystkim w onomastyce tych ziem: „Co druga wieś co drugie mijane miasto stroiło się w nazwę zakończoną na »ow« albo na »itz«. Całej drodze towarzyszyło wrażenie, że ci nadmorscy Niemcy rozkochali się po prostu w nazwach na takie słowiańskie zakończenia”[14]. Autor przytacza również anegdotę o międzynarodowej konferencji geograficznej, na której polscy naukowcy przedstawili teorię o słowiańskiej etymologii nazw miejscowości w środkowych i wschodnich Niemczech. Aby dowieść słuszności swojej hipotezy, pokazali mapy niemieckiego sztabu generalnego, gdzie aż roiło się od słowiańskich nazw[15]. Okraszając relacje o Połabiu opowieściami o zmaganiach plemion Obodrytów i Wieletów z zaborczymi, germańskimi najeźdźcami, po raz kolejny akcentuje brak w polskiej świadomości społecznej pamięci o słowiańskim rodowodzie tych ziem: „Kto w Polsce pamięta te sprawy? Kto jest świadom tego, że wymawiając nazwy: Hanower, Kassel, Eisenach, nazwy rzek: Łaba, Solawa, Werra, Fulda, Wezera, Men i Ren – potrąca o popioły swoich praojców drzemiące pod płytką powierzchnią ziemi!”[16]

Moment wkroczenia na tereny Pomorza Zachodniego wydaje się Kisielewskiemu i jego towarzyszkom szczególnie uroczysty. Opisując piękno tutejszej przyrody, autor podkreśla niezwykłe poczucie swoiskości, jakie odczuwali, zwiedzając zakątki Pommern: „tu dopiero nie czuliśmy się tak obco, jak w całej dotychczasowej podróży. Wszędzie indziej, w Saksonii, w Bawarii, nad Renem, wszędzie odczuwało się to, że jesteśmy w obcym kraju, że nie jesteśmy u siebie. Tu po raz pierwszy od początku podróży nie było tego wrażenia”[17]. To poczucie swoiskości wynikało głównie z faktu, że mimo wielowiekowych procesów germanizacyjnych na Pomoru Zachodnim zachował się jeszcze żywioł polski, o czym rodacy Kisielewskiego na ogół nie mieli pojęcia: „Nikt by u nas nawet nie przypuścił, ilu ludzi na Pomorzu Zachodnim mówi po polsku i ilu czuje się Polakami”[18]. Stwierdzenie autora, że „całe Pomorze niemieckie jest podmyte żywiołem polskim”[19] dotyczyło nie tylko ludności wiejskiej, ale także mieszkańców dużych aglomeracji miejskich, o czym mógł się on przekonać, spacerując ulicami Szczecina: „Kto przeszedł się bodaj przez kilka ulic Szczecina i przyglądał szyldom, zauważył, że co trzeci szyld prezentuje nazwisko polskie. I rzecz ciekawa, zawsze niemal w formie poprawnej, nie wykoślawionej”[20]. Jednakże na Pomorzu Zachodnim nie tylko język polskich autochtonów oraz liczne nazwy miejsc i miejscowości przypominały dawne, polskie panowanie na tych ziemiach. Ruiny grodów słowiańskich, resztki kaplic, cmentarzy czy dworów i pałaców były pamiątkami po dawnych władcach tej krainy. Zwiedzając liczne zabytki i muzea Pomorza Zachodniego, autor dostrzegał konsekwentną politykę germanizacyjną, która nakazywała upublicznianie i upowszechnianie tylko takich eksponatów i dokumentów archiwalnych, które podkreślały przede wszystkim niemiecki aspekt historii tych ziem. Jedną z konsekwencji takich praktyk był nikły stan wiedzy o tych terenach również w Polsce, co ze smutkiem konstatuje autor: „przecież to gorzko pomyśleć, że w Polsce nie posiadamy ani jednej monografii Pomorza Zachodniego z powodu braku źródeł, że w społeczeństwie polskim skutkiem tego zginęła świadomość polskości Pomorza Zachodniego”[21]. Ambitnym zamiarem Kisielewskiego stało się uzmysłowienie rodakom tego faktu: „Najważniejszą sensacją dla polskiego czytelnika będzie przypomnienie o tym, o czym zapomniano zupełnie: o Pomorzu Zachodnim. O wszystkim się u nas pamięta, o Śląsku Opolskim, o Śląsku Cieszyńskim, o Spiszu i Orawie, o Prusach Wschodnich, o Kijowie, Litwie i Inflantach, tylko tego nie: o Szczecinie. Właśnie o tym, co jest ważne, co jest do pamiętania konieczne”[22].

Spora część omawianego dzieła poświęcona jest sprawom Kaszubszczyzny, zarówno terenów, które po kongresie wersalskim znalazły się w granicach odrodzonego państwa polskiego, jak i tej jej większej części, która nadal znajdowała się pod niemieckim panowaniem. Autor przypomina stopniowy proces odkrywania przez Polaków istnienia na wybrzeżu kultury kaszubskiej, która przez wieki pielęgnowała polski język i tradycje wśród autochtonicznej społeczności. Kisielewski, charakteryzując sytuację Kaszubów mieszkajacych na terenie Rzeczypospolitej, podkreśla szkodliwą politykę władz polskich wobec kaszubskiej wspólnoty. Przysyłani z centralnych terenów polscy urzędnicy, często pełni buty i lekceważenia wobec Kaszubów, nie rozumieli, a raczej nie starali się zrozumieć potrzeb społeczności, którą przyszło im administrować. Omawiając z kolei problemy Kaszubów zamieszkujących niemiecki pas wybrzeża, autor zwraca uwagę na ówczesną, wielką akcję germanizacji: „Kaszubi po stronie niemieckiej znajdują się właśnie w momencie kulminacyjnym swej postawy obrończej wobec wściekłego naporu germanizacyjnego. Jeszcze dwa, trzy lata bez pomocy [...] a przyjdzie załamanie psychiczne i Kaszubszczyzna po stronie niemieckiej zacznie gwałtownie wymierać”[23].

Snując swoje opowieści przywodzące na pamięć dawną, słowiańską i polską dominację na tych ziemiach, Kisielewski daje jednocześnie do zrozumienia, że jego celem nie było stworzenie oskarżycielskiej filipiki ani tym bardziej rewizjonistycznego manifestu nawołującego do konfrontacji z Niemcami. Podkreśla to wyraźnie w rozmowie z żoną: „Krystyna się zastanawia:

Z początku chciałeś pisać co innego. Tylko wrażenia z podróży.

Tak. Po drodze się zmieniło.

I będziesz zachęcał do zabrania Szczecina?

Nie.

Tego nie rozumiem.

Zrozumiesz. Moja książka nie ma być podjudzaniem i sianiem nienawiści. Musi mieć moralną podstawę. Jasno i bez ogródek powiem prawdę, jak było jak jest”[24].

Ostateczną odpowiedź dotyczącą motywów, jakimi kierował się autor, próbując przybliżyć swoim rodakom wiedzę na temat tych terenów, przynosi ostatni rozdział, zatytułowany „Ani skrawka ziemi więcej”. Cała książka miała być ostatnim ostrzeżeniem, przysłowiowym „biciem w dzwony”. Ukazanie wielowiekowych stosunków polsko-niemieckich jako ciągłego cofania się Polski zarówno pod naporem niemieckiej ekspansji, jak i w efekcie licznych błędów politycznych popełnionych przez polskie elity, miało być swoistym memento dla ówczesnego społeczeństwa. Kisielewski całą mocą swojego „pisarskiego pióra” próbował uzmysłowić rodakom nieuchronność nadchodzącego konfliktu i niejako zmobilizować ich do stawienia czoła niebezpieczeństwu.

Jednakże w trakcie spisywania i redagowania wspomnień polityczny bieg wydarzeń szalenie się zdynamizował. Autor nie nadążał już za coraz gwałtowniejszymi zmianami sytuacji międzynarodowej i zmuszony był dopisywać uzupełnienia w momencie, gdy książka była właściwie przygotowana do druku. Ponadto już po jej wydaniu zamieścił kolejne uzupełnienia na łamach pisma „Tęcza”[25]. Jak już wspomniano, pierwsze wydanie książki nastąpiło wiosną 1939 r., sumptem poznańskiego wydawnictwa, Księgarni św. Wojciecha. Było to wydanie bardzo ekskluzywne, dzięki zaangażowaniu wielu wybitnych twórców, zwłaszcza grafików, książka otrzymała bardzo bogatą szatę graficzną. Mimo stosunkowo wysokiej ceny nakład książki wyczerpał się bardzo szybko, głównie za sprawą poruszanych w niej aktualnych, nurtujących Polaków problemów. W związku z tak wielkiem zainteresowaniem i sukcesem wydawniczym postanowiono szybko przygotować kolejne wydanie książki, które ukazało się jeszcze przed wybuchem wojny[26].

Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na rolę, jaką odegrał w redagowaniu tej książki znany historyk, wówczas dopiero student, Gerard Labuda. Otóż Kisielewski, planując umieszczenie w swoich relacjach różnorodnych dygresji naukowych dotyczących historii Słowian Zachodnich, zwrócił się do grona historyków poznańskiego uniwersytetu, nie przypadkiem nazywanego Wszechnicą Piastowską, o swego rodzaju konsultacje naukowe. Za namową prof. Kazimierza Tymienieckiego tym ekspertem czy też konsultantem naukowym został właśnie Gerard Labuda, odkrywający zaledwie arkana mediewistycznego rzemiosła. Jak zaznaczył on we wspomnieniach, Kisielewski jeszcze przed przystąpieniem do pisania zgłębił najważniejsze źródła i dotychczasową historiografię. Dlatego konsultant nie był mu potrzebny do zbierania i przedstawiania faktografii, lecz raczej szukał on potwierdzenia, czy wyciągane przez niego wnioski można uznać za słuszne. W związku z tym rola przyszłego autorytetu naukowego w dziedzinie historii Słowiańszczyzny polegała wówczas na prowadzeniu wielogodzinnych dysput z Kisielewskim, podczas których obydwaj odkrywali zamierzchłą przeszłość słowiańskich plemion[27].

Zarówno prof. Labuda, jak i Kisielewski podkreślają, że jedną z najbardziej zaangażowanych w powstanie i redagowanie tej książki osób był Kirył Sosnowski. Formalnie pełnił on funkcję redaktora technicznego z ramienia wydawnictwa, ale jego wkład i zaangażowanie daleko wykraczały poza obowiązki służbowe. Czytając treść redagowanego tekstu, zwracał on szczególną uwagę na fragmenty, które później miały być przedstawione w formie rysunków: „W jego ustach każde zdanie stawało się obrazem. W jego oczach łaskę znajdowały tylko takie opisy, które nie tylko można było usłyszeć, ale które od razu można było przetłumaczyć na obrazy”[28]. Biorąc pod uwagę to osobiste zaangażowanie Sosnowskego[29] oraz mając na względzie, że jednym z szefów Ksiegarni św. Wojciecha był ks. infułat Józef Prądzyński[30], należy spojrzeć na powstanie dzieła Kisielewskiego z innej, nieco szerszej perspektywy. Zarówno Sosnowski, jak i ks. Prądzyński byli w czasie II wojny światowej założycielami niepodległościowej organizacji „Ojczyzna”, która w okupacyjnej rzeczywistości prowadziła badania dotyczące przyszłej zachodniej granicy polskiej[31]. Uwzględniając te fakty, można przypuszczać, że zarówno podróż do Niemiec, jak i powstanie książki nie wynikały tylko z inicjatywy samego autora, ale były też efektem inspiracji grupy osób należących do środowiska zajmującego się kształtowaniem tzw. myśli zachodniej[32]. Wydaje się to tym bardziej oczywiste jeżeli weźmie się pod uwagę, że najważniejszym ośrodkiem kreowania owej myśli był Poznań[33]. To właśnie w stolicy Wielkopolski[34] od wielu lat rozwijano różnorodne dyscypliny naukowe zajmujące się kompleksowo problematyką Polski i zachodniej Słowiańszczyzny. W dużej mierze to poznańscy uczeni, oprócz badania i dokumentowania słowiańskiej przeszłości obszarów zachodnich, podejmowali polemikę z nauką niemiecką, formułującą tezy o misji kulturowej Niemiec na Wschodzie[35]. Kisielewski bez ograniczeń czerpał z owoców badań poznańskiego środowiska naukowego. Wykorzystał m.in. efekty pracy zespołu językoznawców kierowanego przez Mikołaja Rudnickiego[36] czy – jak już wspomniano – wyniki badań historyków. Przywołał również argumenty poznańskiego archeologa, prof. Józefa Kostrzewskiego, który wykazując ciągłość słowiańskiego osadnictwa na terenie Polski od czasów prehistorycznych, wszedł na tym gruncie w ostrą polemikę z niemieckimi naukowcami. Posłużył się także wielkim, ówczesnym osiągnięciem z dziedziny geografii, mianowicie Atlasem geograficznym Słowiańszczyzny Zachodniej, opracowanym przez ks. Stanisława Kozierowskiego. W tej perspektywie książka Ziemia gromadzi prochy stanowi zatem swoisty refleks czy rezonans naukowego dorobku środowiska polskiej myśli zachodniej, który poprzez swoją literacką formę miał odbić się szerokim echem w polskim społeczeństwie.

Wraz z wybuchem II wojny światowej rozeszły się drogi autora i jego dzieła literackiego. Los zgotował Kisielewskiemu rolę wojennego tułacza i gorzki smak emigracyjnego chleba[37], natomiast jego książka, dzięki swojej wielowarstwowości, zaczęła żyć własnym życiem, na które jej autor nie miał już wpływu[38]. Będąc przed samym wybuchem wojny przede wszystkim ostrzeżeniem przed niemieckim zagrożeniem, w czasie okupacji stała się „książką orężem”, mobilizującym polskie społeczeństwo do walki w obronie najważniejszych wartości narodowych i chrześcijańskich. Co oczywiste, w tym okresie szczególnie doceniane były fragmenty odnoszące się do współczesnych Niemiec. Błyskotliwa analiza nowego ładu społeczno-politycznego nazistowskich Niemiec, dokonana dzięki dziennikarskiej przenikliwości Kisielewskiego, wykazała wiele słabości tkwiących u podstaw stworzonej przez faszystów potęgi. Stwierdzone przez autora liczne rysy w tym pozornie monolitycznym systemie były w jego opini zwiastunem nieuchronnej klęski III Rzeszy.

O sile oddziaływania tej książki może świadczyć fakt, że Niemcy zaraz na początku okupacji wciągneli tę pozycję na listę książek zakazanych, a za jej posiadanie groziło co najmniej uwięzienie w obozie koncentracyjnym. Natomiast wszystkim osobom, które zostały wymienione przez autora we wstępie jako jego współpracownicy, zagrażała kara śmierci. Taki los spotkał jednego z autorów rysunków do książki, Leona Prauzińskiego, który został rozstrzelany w styczniu 1940 r.[39]

Mimo oficjalnego zakazu władz niemieckich posiadania i czytania dzieła Kisielewskiego, książka ta należała do jednej z najbardziej poczytnych i poszukiwanych przez czytelników pozycji przez cały okres okupacji, który był też okresem swoistego „renesansu czytelnictwa”[40]. Treści rozpowszechniane w tym dziele literackim miały także szczególny wymiar propagandowy dla rzesz obywateli zaangażowanych w konspiracyjną działalność niepodległościową. W celu większego rozpowszechnienia tej książki podjęto w podziemiu starania o jej ponowne wydanie. Z inicjatywy Edmunda Męclewskiego Departament Informacji Delegatury Rządu wydał ją 1943 r. w Oficynie Tajnych Zakładów Wojskowych. Było to wydanie kieszonkowe, siłą rzeczy pozbawione ozdobnej szaty graficznej pierwowzoru[41]. Podczas „czarnej nocy okupacji” dzieło Kisielewskiego służyło nie tylko jako „krzepiący polskie serca” zwiastun hitlerowskiej klęski, lecz traktowane było też jako swoisty podręcznik, wademekum historii stosunków polsko-niemieckich i jedno z najważniejszych kompediów wiedzy na temat ziem zachodnich. Otóż w powstałym już w 1940 r. Zrzeszeniu Dziennikarzy Ziem Zachodnich, któremu przewodniczył Męclewski, prowadzono – w porozumieniu z kierownictwem tajnego Związku Dziennikarzy Rzeczypospolitej Polskiej – Wyższe Kursy Dziennikarstwa. Przygotowywano na nich studentów do wykonywania w przyszłości zawodu dziennikarskiego na terenach zachodnich, które spodziewano się uzyskać kosztem Niemiec. Jedną z lektur obowiązkowych, objętych egzaminami, była właśnie książka Ziemia gromadzi prochy[42].

Publikacja ta była również przydatna dla budowania morale i szerzenia idei niepodległościowych wśród żołnierzy Armii Polskiej powstającej na Zachodzie[43]. Dzięki staraniom Książnicy Polskiej w Glasgow dokonano już w 1941 r. przedruku tego dzieła, które następnie ukazało się w Londynie i Edynburgu[44]. Do kolejnego wydania w Europie Zachodniej doszło już po zakończeniu działań wojennych, kiedy to w 1946 r. 476. Sekcja Wydawnicza we włoskim Bari dokonała ponownie przedruku książki[45].

Wraz z końcem II wojny światowej i wykształceniem się nowej rzeczywistości polityczno-geograficznej Polski szczególnego znaczenia nabrała ponownie ta warstwa książki, w której autor skupił się na historii Słowiańszczyzny Zachodniej. Jej treść, uzasadniająca polską obecność nad Odrą i Nysą Łużycką, mogła być niezwykle przydatna dla komunistów, którzy w 1945 r. przystąpili do zagospodarowania tych terenów. Nowe władze, mając na celu stworzenie ideologicznych podstaw przyłączenia „ziem odzyskanych”, chętnie wówczas korzystały z dorobku i zaangażowania środowiska reprezentującego myśl zachodnią, czego najlepszym dowodem była zgoda władz na powstanie Instytutu Zachodniego z prof. Zygmuntem Wojciechowskim na czele[46]. Może zatem nieco dziwić fakt, że nie doszło wówczas w kraju do wznowienia publikacji Kisielewskiego pod komunistyczną egidą i wykorzystania go w celach propagandowych. Częściową odpowiedź na temat przyczyn nieobecności tego dzieła na rodzimym, powojennym rynku dał Edmund Męclewski, który w latach sześćdziesiątych spotkał się z Kisielewskim w Berlinie. Podczas tego spotkania zaprezentował pozostającemu na emigracji pisarzowi konspiracyjne wydanie jego dzieła i zasugerował możliwość wznowienia tej książki w PRL. Ponieważ jednak wymagałoby to dokonania „drobnych retuszów” w tekście, czyli usunięcia wszelkich antykomunistycznych i antyrosyjskich aluzji, Kisielewski, jako zagorzały antykomunista, miał gorączkowo odrzucić tę propozycję[47]. W efekcie do ponownego wydania tej książki w kraju doszło dopiero w 1990 r., kiedy Wydawnictwo Pax wydało ją w formie reprintu, na podstawie wydania drugiego z 1939 r.[48]

Wobec braku powojennego wznowienia tej publikacji w Polsce trudno ocenić jej wpływ na proces integracji terenów zachodnich z centralną Polską. Zwłaszcza jeżeli weźmiemy pod uwagę, że dostępne były głównie przedwojenne egzemplarze tej książki i to pochodzące ze stosunkowo niewielkich, bo kilkutysięcznych nakładów. Tym bardziej jednak te pojedyńcze, zachowane egzemplarze były poszukiwane i cenione przez ludzi, którzy w pierwszych powojennych latach osiedlali się na ziemiach zachodnich. Jak niewiele wówczas wiedziano na temat tych terenów mogą świadczyć choćby wspomnienia pierwszego powojennego prezydenta Szczecina, Piotra Zaremby. Przyznał on, że przed objęciem tego stanowiska jednym z jego podstawowych źródeł wiedzy na temat Szczecina i Pomorza Zachodniego była właśnie książka Kisielewskiego[49]. Również wśród pozostałych szczecińskich pionierów krążyły pojedyńcze egzemplarze tej książki, cieszącej się w pierwszych powojennych latach dużą poczytnością[50].

Kończąc rozważania na temat tego dzieła literackiego, warto zadać pytanie: czy obecnie, w dobie Unii Europejskiej i stopniowego zaniku granic państwowych dzieło Kisielewskiego przedstawia jeszcze jakąś wartość? Prace naukowe, na które powoływał się autor, oczywiście częściowo się zdezaktualizowały, niemniej książka ta, przekazując informacje nieobciążone późniejszą perspektywą doświadczeń wojennych, pozostaje ważnym źródłem do poznania ówczesnych Niemiec. Co najważniejsze, nadal aktualne wydaje się przesłanie autora i jego książki. Nawołując do rzetelnego badania i relacjonowania historii, i to niezależnie od aktualnej koniunktury politycznej, podkreślał Kisielewski potrzebę upowszechniania w społeczeństwie wiedzy na temat jego przeszłości, ale w poszanowaniu dla tradycji i istnienia innych narodów[51].

Tomasz Dźwigał (ur. 1977 r.), historyk, starszy kustosz archiwalny w Oddziałowym Biurze Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów IPN-KŚZpNP w Szczecinie. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się wokół archiwistyki, historii wojskowości, historii najnowszej Polski, z uwzględnieniem regionu Pomorza Zachodniego. Autor m.in.: Charakterystyka zasobu archiwalnego szczecińskiego oddziału IPN [w:] Informator o zasobie archiwalnym Instytutu Pamięci Narodowej, red. J. Bednarek, R. Leśkiewicz, Warszawa 2009.

Małgorzata Mastalerz-Krystjańczuk

Pomorze Zachodnie w pracach Mikołaja Rudnickiego w latach 1919−1939

Interesując się polską myślą zachodnią okresu dwudziestolecia międzywojennego, nie sposób nie zetknąć się z nazwiskiem Mikołaja Rudnickiego: językoznawcy, ale też publicysty i organizatora. W niniejszym artykule postaram się zaprezentować fragment jego dorobku dotyczący Pomorza Zachodniego ujętego w kontekście narastającego konfliktu z Niemcami.

Mikołaj Rudnicki urodził się 6 grudnia 1886 r. w Sokołowie Podlaskim. Dość szybko związał się z Krakowem, gdzie w 1903 r. ukończył z odznaczeniem Gimnazjum św. Anny i rozpoczął studia na Uniwersytecie Jagiellońskim. Studiował filologię słowiańską i językoznawstwo indoeuropejskie. Po uzyskaniu w 1908 r. stopnia doktora kontynuował studia za granicą: w Kopenhadze, Uppsali i Sztokholmie, Wiedniu, Berlinie i Pradze. Zdobył tam nie tylko wiedzę z zakresu filologii i językoznawstwa, ale też psychologii, co miało wpływ na szerszy pogląd i rozpoznanie niektórych zjawisk. Po habilitacji uzyskanej w 1911 r. z językoznawstwa indoeuropejskiego i słowiańskiego oraz po złożeniu odpowiednich egzaminów, do 1919 r. był nauczycielem w seminarium nauczycielskim męskim w Krakowie oraz wykładał na Uniwersytecie Jagiellońskim językoznawstwo indoeuropejskie[1].

W 1919 r. Mikołaj Rudnicki został mianowany profesorem nadzwyczajnym i powołany na Katedrę Językoznawstwa Indoeuropejskiego na powstającym Uniwersytecie Poznańskim (wówczas noszącym nazwę Wszechnicy Piastowskiej). Wydaje się, że można stwierdzić, iż stał się wkrótce jedną z bardziej rozpoznawalnych osób w uczelni. Poza wytężoną pracą organizacyjną związaną z tworzącą się uczelnią oraz pracą naukową działał na rzecz uzyskania przez Polskę możliwie najkorzystniejszej granicy zachodniej, współpracując m.in. z powstałym w 1919 r. Komitetem Obrony Górnego Śląska[2].

Praca jego autorstwa znalazła się również wśród referatów Biura Prac Kongresowych, które miały wesprzeć delegację polską na konferencji pokojowej w Paryżu[3]. Dotyczyła ona delimitacji na obszarze ziemi lęborskiej, bytowskiej i słupskiej[4]. Autor stwierdzał jednoznacznie, że zgodnie z zasadą „pokoju Wilsonowskiego”[5] do Polski powinny być włączone nie tylko Prusy Zachodnie, ale też powiaty: lęborski, bytowski i słupski. Wspominał, że pierwsze dwa należały przed pokojem oliwskim[6] do Prus Królewskich i dopiero na mocy ustaleń tego traktatu zostały przyłączone do Brandenburgii. Ponieważ w momencie odradzania się państwa polskiego mieszkająca tam ludność kaszubsko-polska identyfikowała się w jakimś stopniu z polskością, o czym świadczył fakt, że docierała tam „Gazeta Grudziądzka”[7], wnioskował, że bez wątpienia musi ona być włączona do Polski[8].

O ile rozstrzygnięcia dotyczące powiatów lęborskiego i bytowskiego nie mogły budzić, zdaniem językoznawcy, żadnych wątpliwości, o tyle w przypadku przynależności części powiatu słupskiego zamieszkałej przez ludność zwaną Słowińcami (w parafii smołdzińskiej i gardnieńskiej) oraz Kabatków (parafia główczycka i cecenowska) przewidywał możliwość wystąpienia pewnych kontrowersji. Trzeba tu dodać, że zagadnienia te były Rudnickiemu dość dobrze znane. Jeszcze w okresie pracy na Uniwersytecie Jagiellońskim, latem 1911 r., korzystając z zasiłku Akademii Umiejętności, badał język grupy ludności zwanej słowińską znad Jeziora Łebskiego. Uzyskane przez niego informacje miały pomóc w uzupełnieniu i skonfrontowaniu ze stanem faktycznym materiałów zebranych przez Fryderyka Lorentza. Obszerne wyniki tych badań opublikowano w 1913 r. pt. Przyczynki do gramatyki i słownika narzecza Słowińców[9].

Korzystając z zebranych wówczas informacji, Rudnicki wyjaśniał dość obszernie zarówno zaistniałą tam sytuację, jak i jej przyczyny, opierając się przy tym zapewne na prowadzonych osobiście obserwacjach. Oceniał, że „ludność ta jest na wymarciu”, ale przejawia wyraźne „ślady poczucia odrębności szczepowej” i – mimo znacznego zaawansowania procesu niemczenia – przeciwstawia się jeszcze wpływowi niemieckiemu. Podkreślał, że germanizacja nie jest procesem naturalnym, ponieważ stanowi efekt przemyślanych działań podejmowanych głównie przez niemieckich urzędników. Określał je jako terror moralny i fizyczny. Przejawiał się on we wpajaniu wszelkimi metodami, że wszystko co kaszubskie jest złe i utożsamianiu cywilizacji materialnej z germanizmem. Utwierdzaniu się takich poglądów sprzyjała struktura społeczna, to ludność niemiecka bowiem tworzyła grupę urzędników, nauczycieli, duchownych itp., była bardziej wykształcona i zamożniejsza. Według Rudnickiego „następstwem tego pomieszania pojęć jest to, że ci spośród Słowińców, którzy się nieco wzbogacą i oświecą, sądzą, że powinni się stawać coprędzej niemcami lub niemców [sic!] udawać”[10]. Germanizacja prowadzona przez szkołę i urzędy (które m.in. zmieniały pisownię nazwisk) dopełniały dzieła i z obserwacji językoznawcy wynikało, że jest ona w ostatnim stadium, choć jeszcze nie jest ostateczna.

Mikołaj Rudnicki stwierdzał otwarcie, że na podstawie powyższych obserwacji nie można stwierdzić jednoznacznie, by fragment ziemi słupskiej zamieszkany przez ludność słowińską i kabacką był jednoznacznie polski lub niemiecki. Dodawał, że „na korzyść niemców [sic!] przemawia fakt, że są oni beati possidentes”[11], ale tylko na zasadzie „gwałtu i oszustwa”. Natomiast po stronie polskiej stały mocniejsze prawa historyczne, ponieważ Pomorze „było polskie dopóki mordem, podstępem i gwałtem nie zostało opanowane przez brandenburczyków, względnie Krzyżaków”. Dlatego powołując się na zasadę sprawiedliwości, wykluczył „nagrodzenie” Niemiec poprzez przyznanie im tych ziem za posługiwanie się tego typu metodami. Zauważył że „z tego rozumowania wynikałoby nawet, aby całe Pomorze prawobrzeżne[12], a nawet i dalsze nadmorskie okręgi włączyć do nowo powstającego państwa polskiego”. Dowodem i argumentem miały być zachowane na tych ziemiach ślady narzeczy polskich oraz geograficzne powiązanie zachodniej Wielkopolski z portami u ujścia Odry (m.in. Szczecinem i Wolinem)[13].

Jednak ze względu na zaawansowanie germanizacji na całym Pomorzu Zachodnim włączenie go w granice Rzeczypospolitej nie mogło być, zdaniem autora, procesem naturalnym. Uznał, że Polacy nie powinni narzucać siłą swojej kultury, muszą poczekać aż nastąpi tam samoistne odrodzenie poczucia polskości lub słowiańskości. W tym miejscu wrócił do właściwego projektu granicy, stwierdzając, że procesów trwających od wieków nie można cofnąć, ale można je zatrzymać, przyłączając do Polski tereny nawet ze śladowymi ilościami ludności polskiej z całego obszaru granicznego polsko-niemieckiego, podobnie jak do innych państw sąsiadujących z Niemcami obszary zamieszkane przez ich pobratymców[14]. Miała to być nauczka dla Niemców, że praktykowane dotychczas przez nich metody postępowania politycznego i narodowego należy ostatecznie odrzucić.

Rudnicki przedstawił też kilka dodatkowych argumentów na rzecz przyłączenia powiatów lęborskiego, bytowskiego i słupskiego do Polski. Zaprezentował korzyści płynące z tego rozwiązania dla obydwu sąsiadów. Warto zwrócić uwagę na uszczypliwość zawartą w z pozoru naiwnych sformułowaniach dotyczących postawy Niemiec. Stwierdzał np., że osiągnięte wyprostowanie granicy będzie dobrodziejstwem dla obydwu stron, a ponieważ „Niemcy doskonale rozumieją konieczności strategiczne i geograficzne [...] to też rozumową ich zgodę łatwo na to otrzymamy”. Dodawał, że jeśli Niemcy pogodzą się z nową sytuacją i chętnie przystaną na polskie propozycje, to będzie oznaczało, że faktycznie kierują się zasadami pokojowymi i odchodzą od dotychczasowej polityki Bismarcka i Hohenzollernów, a to „ułatwi im wstąpienie do związku narodów”[15]. Jak wiadomo, nastroje panujące wówczas w Niemczech były dalekie od zgody na jakiekolwiek ustępstwa.

Poglądy głoszone na przełomie lat 1918 i 1919 Mikołaj Rudnicki podtrzymywał przez cały okres międzywojenny, nadając jedynie nieco więcej ostrości niektórym wątkom. Już w czasie pokoju oddał się pracy naukowej, a jego zainteresowania badawcze zmierzały stale w kierunku sąsiedztwa polsko-niemieckiego. Jednym z głównych celów językoznawcy było przeciwstawienie się narastającej propagandzie niemieckiej, dowodzącej niemieckiego charakteru polskich ziem zachodnich. Z jednej strony starał się dostarczyć jak największej liczby merytorycznych argumentów podważających twierdzenia zachodniego sąsiada, z drugiej zaś w sposób prosty, łatwo przemawiający do wyobraźni czytelnika wyjaśniał istotę sporu między Polską a Niemcami. Nie można przy tym nie zauważyć nasycenia obydwu nurtów bardzo silnymi emocjami, używania niejednokrotnie zbyt uproszczonych konstrukcji myślowych, często mających wymiar wyłącznie propagandowy. W dużej mierze było to działanie celowe i zrozumiałe, jeśli wziąć pod uwagę siłę, z jaką oddziaływał opierający się często głównie na emocjach przekaz niemiecki. Powoduje to jednak pewną trudność w ocenie prac profesora, ze względu na fakt, że gdy tylko w pracy naukowej pojawiało się miejsce na komentarz, przemycał w nim pewne idee pozanaukowe i w niektórych przypadkach trudno oddzielić rzeczywiste przekonania naukowca od haseł propagandowych.

Mikołaj Rudnicki zdawał sobie sprawę ze znaczenia, jakie miały w ówczesnej sytuacji podejmowane przez niego zagadnienia. Interesująco prezentuje się zwłaszcza cel, jaki stawiał przed zorganizowanym i kierowanym przez siebie, powstałym w 1920 r. Instytutem Zachodnio-Słowiańskim przy Uniwersytecie Poznańskim[16]. W statucie został podkreślony wyłącznie naukowy charakter – prowadzenie badań i publikacja wydawnictw z zakresu „językoznawstwa, kultury, historii, etnologii, stosunków zaludnienia itd. w obrębie zachodnio-słowiańskich ludów, wysuniętych najdalej na zachód”. Drugim istotnym zadaniem miało być „krzewienie potrzeby i zrozumienia tych badań”[17], co na przyszłość wiązało się nierozerwalnie z dążeniem do szerokiej popularyzacji ich przebiegu i rezultatów.

Dość zwięźle sformułowany statut nakreślił ogólne cele i sposób działania. Szerzej na ten temat Mikołaj Rudnicki wypowiedział się we wstępie do pierwszego tomu „Slavii Occidentalis”, czasopisma naukowego wydawanego od 1921 r. przez Instytut. Geograficznie rzecz ujmując, prowadzone w placówce badania miały objąć plemiona zachodniosłowiańskie mieszkające u zarania dziejów „na prawym brzegu dolnej Łaby, a po obu stronach Łaby średniej, sięgając na wschód od Wisły i dalej”. Jednak mimo tak szeroko zakreślonego terytorium zaznaczył, że uwaga skupi się na „ludach już zgermanizowanych”, co jednocześnie spychało zainteresowanie obszarami mieszczącymi się w granicach Polski na drugi plan.

Szczegółowe zadania placówki językoznawca widział w odkrywaniu pozostałości słowiańskich w kulturze materialnej tych ziem, zakładając z góry, że takie są[18]. Szczególnie zaś w stosunku do północno-zachodniej Słowiańszczyzny za cel stawiał poznanie przebiegu wykorzenienia przynależności językowej, związku tego procesu z wynarodowieniem politycznym, określenie przyczyn przetrwania niektórych reliktów językowych, obyczajowych i politycznych oraz wyjaśnienie związku języka i kultury powstałej na bazie dawnej Słowiańszczyzny z jej polskimi odpowiednikami. Największe możliwości zbadania przeszłości Słowian upatrywał właśnie w badaniu języka, a przed uczonymi z Instytutu postawił cel wzbogacenia ubogiego materiału językowego[19].

Rudnicki niejednokrotnie zastrzegał, że Instytut nie ma celów politycznych, choć podkreślał również, że „zdobycze naukowe częstokroć posiadają większe znaczenie polityczne od zdarzeń najbardziej nawet »politycznych«”. Dlatego nie ukrywał, że działalność placówki ma „pewien podkład polityczny”. Stwierdził, że odpowiednie wykorzystanie prowadzonych badań mogłoby poprawić stosunki niemiecko-polskie. Wyjaśnienie tej tezy było dość zaskakujące, choć charakterystyczne dla autora. Zauważył on mianowicie, że jeśli nauka polska wykaże „niedorzeczność agitacji pangermanistów, chcących wszędzie widzieć szczepy niemieckie, a przynajmniej germańskie” i dowiedzie słowiańskiej przeszłości wschodnich terytoriów Niemiec, wówczas wygaśnie przyczyna nienawiści powstałej na tym tle w narodzie niemieckim. „Jakiż bowiem jest cel – pytał Rudnicki – nienawidzić Polskę, a więc naród, którego częścią była niegdyś największa liczba wschodnich Niemców, którego przodkowie byli najbliższymi krewniakami dzisiejszej ludności wschodnio-niemieckiej?”[20] Na tej podstawie – możliwego pokrewieństwa szczepowego – wskazywał przewrotnie płaszczyznę porozumienia.

Rudnicki poświęcał Instytutowi Zachodnio-Słowiańskiemu bardzo dużo uwagi. Poza pracą organizacyjną redagował „Slavię Occidentalis”, wciąż borykając się z problemami finansowymi, co sprawiło, że dużą część prac wykonywał nieodpłatnie. Zmagał się także ze stałą krytyką strony niemieckiej wymierzoną w kierowaną przez niego placówkę. Zdawał sobie sprawę, że jej działalność jest odbierana przez zachodnich sąsiadów jako tendencyjna. Wciąż wypominano współpracę z postrzeganym jako antyniemiecki Związkiem Obrony Kresów Zachodnich i zarzucano kontakty z polską ambasadą i konsulatami, w celu przekazywania informacji na temat sytuacji politycznej na pograniczu polsko-niemieckim[21].

W głównym nurcie dociekań naukowych Mikołaja Rudnickiego znalazły się języki starożytnych plemion, tzw. lechickich[22], a podstawowym celem było określenie pierwotnego zasięgu i wpływu cywilizacyjnego plemion germańskich i słowiańskich. Wyniki badań miały dać podstawę do odparcia niemieckich tez jednoznacznie zaliczających dorzecza Odry i Wisły do terytoriów pragermańskich[23]. Rudnicki wskazywał natomiast na wielowiekową zasiedziałość Słowian na tym terenie[24], czego dowodziły m.in. prezentowane na łamach „Slavii Occidentalis” prace o pochodzeniu nazw miejscowych Pomorza Zachodniego. W odróżnieniu od nazw etnicznych przypisywał im większą rolę w odtwarzaniu zasięgu osadnictwa. Nie ograniczał się do zagadnień teoretycznych, dowodził także w swych rozważaniach znaczenia języka jako wyrazu świadomości społecznej, a z jego dziejów i aktualnego stanu wyciągał wnioski na temat walki narodowej, co w szczególności dotyczyło społeczeństw (narodów) małych i funkcjonujących w zniewoleniu[25].

Analizy językoznawcze dały mu podstawę do stwierdzenia jako rzeczy „prawie pewnej”, że „prastarych pozostałości językowych germańskich w prowincjach Pomorza Zachodniego nie ma, a przynajmniej takie pozostałości nie zostały dotąd stwierdzone”[26]. Już w tytule pracy, z której pochodzi powyższy cytat, Rudnicki podkreślał przynależność obszaru między Odrą i Wisłą do grupy krajów lechickich. Badaniom nad Lechitami poświęcał wraz ze swoimi współpracownikami z Instytutu Zachodnio-Słowiańskiego wiele uwagi. Zdaniem Rudnickiego, Lechitów zajmujących dawniej terytoria między Łabą i Wisłą łączyła wspólnota językowa wyrażająca się w budowie języka, kierunku rozwoju i w słownictwie. Stwierdzał, że stan taki „postuluje jedność pierwotną cywilizacji, a zatem jedność obyczaju i zwyczaju, religii i mitologii, postuluje też pierwotną jedność polityczną, społeczną i ekonomiczną”[27].

Rudnicki uważał również za konieczne rozwinięcie wszelkich badań nad stosunkami polsko-niemieckimi na przestrzeni wieków. Podkreślał, że Niemcy, od Thietmara poczynając, zawsze interesowali się Słowiańszczyzną, obejmując w tej dziedzinie pozycję monopolisty. Stwierdzał, że doszło do sytuacji, w której „nie tylko, że Niemcy olbrzymie przestrzenie lechickie, a nawet już specjalnie polskie zabrali (anektowali), nie tylko że je zgermanizowali, ale jeszcze pozostałym Lechitom-Polakom powiedzą i wyjaśnią, w jaki sposób się to stało!” Szczególną rolę w nadrobieniu zaległości przypisywał Uniwersytetowi Poznańskiemu, utyskując na ciągłe przeszkody w utworzeniu „katedry historii Słowian zachodnich specjalnie Lechitów”[28].

Rudnicki zaznaczał, że dzięki rozległym badaniom teza o słowiańskości Pomorza wprawdzie ma silniejsze podstawy niż głoszona przez Niemców jego germańskość, jednak żadnej z nich nie można bez wątpliwości uzasadnić. Uważał też, że wskazane byłoby przeprowadzenie badań nad pochodzeniem ludności Prus Wschodnich m.in. na podstawie analizy pochodzenia nazwisk i nazw miejscowych. Był przekonany, że ich wyniki potwierdziłyby, iż przynajmniej co trzecia osoba jest pochodzenia polskiego, a to znowu posłużyłoby do osłabienia twierdzenia o niemieckim rodowodzie mieszkańców tego terytorium. Ponadto stwierdzał, że „to samo się tyczy w jeszcze większym stopniu Pomorza niemieckiego, którego historyczna ludność w XIII–XIV w. była wyłącznie pomorską, lechicką, polską w obszerniejszym znaczeniu wyrazu”[29]. Wynika stąd, że Pomorze Zachodnie było według niego pod względem etnicznym nawet bliższe Polsce niż Prusy Wschodnie.

Dla Rudnickiego związek między plemionami wchodzącymi w skład wczesnego państwa polskiego był oczywisty. Podkreślał, że zanim został zawiązany ostatecznie organizm państwowy, to pokrewieństwo musiało być również oczywiste, gdyż zarówno Mieszko I, jak i Bolesław Chrobry na jego podstawie wciąż próbowali ustanowić swoją władzę na Pomorzu lub Łużycach. Zaznaczał, że „tradycja ta istnieje i za Mieszka II, odnawia się za Bolesława Krzywoustego, może najmocniej, i dopiero nowe związki ruskie i niemieckie prowadzą do zapomnienia o tym zasadniczym i jedynie racjonalnym kierunku polityki państwa polskiego”[30].

Badania prowadzone przez Mikołaja Rudnickiego nad zachodnią Słowiańszczyzną i dziejami Lechitów prowadziły go do formułowania stanowczych wniosków na temat sąsiedztwa polsko-niemieckiego. Twierdził, że najlepszą granicą między tymi państwami byłaby ta z okresu istnienia państwa pierwszych Piastów, „kiedy szła Odrą od Szczecina aż po Bóbr, a następnie biegiem tej rzeki po góry czeskie”. Przemawiały za tym następujące argumenty: „granica ta objęłaby wszystkich Polaków i ewentualnie ku Polsce ciążących Pomorzan, których misja przybyła z Polski nawróciła na chrześcijaństwo. Można by tę granicę przesunąć aż do Nysy Łużyckiej co sprawiłoby, iż byłaby to najkrótsza możliwie granica polsko-niemiecka, oparta o morze i góry z barierą rzeczną w tych punktach – gdzie innych przeszkód naturalnych brak zupełnie. Jako granica najkrótsza zmniejszyłaby ona też i tarcia terytorialne niemiecko-polskie do minimum”[31]. Do takich wniosków doprowadziły naukowca zarówno własne zainteresowania badawcze, jak i nowe doświadczenia zdobywane w trakcie polemiki prowadzonej z niemieckimi tezami mającymi na celu rewizję traktatu wersalskiego[32].

Rozpatrując zagadnienie konfliktu z Niemcami, Rudnicki często odwoływał się do mentalności narodu niemieckiego. Uważał, że była ona i jest źródłem agresji w relacjach z sąsiednimi nacjami. Czytając jego prace, można odnieść wrażenie, że sąsiedztwo polsko-niemieckie nie było trudne ze względów geograficzno-politycznych, lecz z powodu mentalności naszych zachodnich sąsiadów. Stwierdzał, że „psychologia niemiecka jest produktem historii, a w nieostatniej mierze produktem historycznego wydziedziczania i tępienia Lechitów, Łużyczan, Starych Prusów oraz Litwinów”[33]. Od wieków postępowanie i zamiary Niemców wobec wschodnich sąsiadów opierały się na podobnych przesłankach, dających się – zdaniem językoznawcy – sprowadzić do: „1. Korzyści materialnych, jako motywu wszelkiej aktywności w stosunku do Lechitów; 2. Oczerniania ich przed światem cywilizowanym; 3. Przedstawiania swoich złych czynów jako czegoś dobrego i dobroczynnego dla samych Lechitów”[34].

Rudnicki wyciągał z obserwacji zachowania Niemców kolejne wnioski. Uważał, że „Niemcy wytworzyli u siebie taki stan psychiczny”, że strata jakiegokolwiek terytorium, nawet zdobytego przemocą, wywołuje u nich poczucie krzywdy. W ostrych słowach wyrażał swoją dezaprobatę dla takiej postawy: „Trudno uwierzyć – mówił – aby to było szczere ich i niezależne przekonanie; musimy przyjąć, że jest to: albo zboczenie moralne, które może się naprostować dopiero po dłuższym okresie psychiczno-moralnej rekonwalescencji – albo, że jest to fałsz, celowo uprawiany w nadziei, iż on przyniesie spodziewane korzyści”[35].

Dowodził, że Niemcy żyją w ciągłym lęku przed utratą posiadanych ziem. Zaznaczał, że zdają sobie sprawę ze sztuczności i słabości niemieckiego charakteru, np. Pomorza Zachodniego. Dość obszernie przedstawił to zagadnienie w cytowanej już broszurze Pomorze i Pomorzanie[36]. W prosty, przystępny sposób zostały w niej przedstawione dzieje zmagań słowiańsko-germańskich i polsko-niemieckich, przechodzenie kolejnych terytoriów pod władzę niemiecką, poszczególne etapy germanizacji. Bardzo dużo uwagi autor poświęcił współczesnej sytuacji etnicznej Pomorza Zachodniego.

W swoich prawdopodobnie świadomie niedoprecyzowanych wypowiedziach Mikołaj Rudnicki nie dawał jednoznacznej odpowiedzi na pytanie o związek ziem położonych na wschód od Odry z Polską. Z jednej strony zarówno w omawianej pracy, jak i w innych, ukazywał je jako praktycznie zniemczone, poza powiatami lęborskim, bytowskim i częścią słupskiego. Pisał, że „aczkolwiek [...] na Pomorzu Szczecińskim panującym typem fizycznym i etnicznym są potomkowie starych Pomorzan, to jednakowoż zaparli się oni języka i orientacji politycznej swych przodków, a stanęli na stanowisku najgorszych wrogów Starego Pomorza Szczecińskiego, tj. Niemców”[37]. Przyczyną takiej postawy mogło być po części „renegactwo” rozumiane zdaje się jako naturalny odruch[38]. Nie było to, zdaniem językoznawcy, charakterystyczne wyłącznie dla Pomorza. Podkreślał, że wszystkie zgermanizowane ludy słowiańskie obecnie są bardziej „niemieckie” niż rdzeni mieszkańcy Niemiec. Zauważał, że „jest to fenomen w psychologii etnicznej dotychczas niewyjaśniony” i zastanawiał się, czy jest to zjawisko nieodwracalne, czy mogą zaistnieć warunki, w których uwydatnią się „stare skłonności psychiczne”. Sam dostrzegał pewne cechy społeczeństwa niemieckiego mające źródło w jego lechickiej przeszłości. Jako przykład podawał, że często autorzy niemieccy sami stwierdzają, iż „Niemcy nie kochają swego ludu, lub nie cenią jego wyczynów w przeszłości”. Było to jego zdaniem echo „starej psychologii lechickiej; niemczący się bowiem Lechici niejednokrotnie z całej duszy nienawidzili swych prześladowców niemieckich”, żywiąc w stosunku do nich pogardę[39].

Wracając do kwestii Pomorza Zachodniego, Rudnicki uważał, że najistotniejszą rolę w zmianie jego dawnego lechickiego charakteru na niemiecki odgrywała oświata i propaganda niemiecka. Na jej karb kładł antypolską postawę mieszkańców Pomorza Zachodniego, przejawiającą się szczególnie w stosunku do mniejszości polskiej zamieszkałej we wschodnich powiatach, uznając, że „trudno się spodziewać, aby z samej swojej natury człowiek czuł niechęć, a nawet nienawiść do ludzi, o których wie, że są jednego z nim pochodzenia etnicznego, i że ci przezeń nienawidzeni, zachowali dotąd i język i obyczaje – jego własne, jego praprzodków”. Był zdania, że polscy Pomorzanie poprzez oświatę powinni jak najszybciej uświadomić te zależności swoim zachodnim sąsiadom[40].

Właśnie zagrożenie dostrzegane przez Niemców w „bliskim pokrewieństwie” niemieckich i polskich mieszkańców Pomorza Zachodniego wskazywał jako przyczynę tak brutalnie prowadzonej germanizacji. Aby dokładnie ukazać tu myśl Rudnickiego na ten temat, posłużę się dość obszernym cytatem: „Stosunek Pomorzan Niemieckich (tj. mówiących po niemiecku) do Pomorzan, mówiących po Pomorsku (kaszubsku) jest taki sam, jaki byłych, obecnie zgermanizowanych Litwinów w Prusach Wschodnich do Litwinów, mówiących po dziś dzień po litewsku, żyjących w niepodległym państwie litewskim. Tylko co do Starych Prusów, to Niemcy są spokojni, ponieważ wszyscy Starzy Prusowie ulegli germanizacji albo zostali wytępieni podobnie jak Obodryci albo Lucice w dzisiejszej Meklemburgii i Brandenburgii. Otóż Starzy Prusowie nie zmartwychwstaną, aby dzisiejszych Niemców w Prusach Wschodnich, swoich potomków odwodzić od germanizmu – a z Pomorzanami polskimi w stosunku do niemieckich, to ostatecznie możliwe”[41].

Rudnicki dowodził ponadto, że Niemcy dlatego tak bardzo angażują się w wyrobienie w społeczeństwie Pomorza Zachodniego antypolskiej postawy, gdyż kieruje nimi wspomniana obawa przed utratą nieprawnie zdobytych terytoriów i „nieczyste sumienie”. Zauważał, z delikatną nutą przepowiedni w tonie, że „obawa przed czymś spodziewanym – może to spodziewane sprowadzić”, czyli że Niemcy sami na siebie sprowadzą kłopoty. A jego zdaniem strach naszych zachodnich sąsiadów był tak ogromny, że kazał im łączyć z dążeniami polskimi nawet cały prawy brzeg Łaby. Sam jednak przyznawał, że może to być specjalnie rozdmuchana propaganda, gdyż w Polsce nikt nie myślał o takich rozwiązaniach[42].

Zarówno w pracach o charakterze naukowym, jak i popularyzatorskim dowodził, że odgórny sposób germanizacji, którą przeprowadzono w stosunku do dawnych Lechitów, Łużyczan, Starych Prusów i Litwinów, doprowadził do tego, że w efekcie była ona powierzchowna. Autochtoni przyjęli bowiem niemiecki język i orientację polityczną, ale fizycznie i w głębi duszy zachowali swój dawny rys charakteru, typ[43]. Mimo to dopuszczał możliwość dążenia mieszkańców Pomorza Zachodniego do zachowania niemieckiej mowy i kultury. Przyjmował to ze zrozumieniem, ale zaznaczał jednocześnie, że powinni zaniechać prześladowań i dążenia do zaborów ziem zamieszkałych przez „swoich braci z pochodzenia (etnicznego), którzy dotąd zachowali to, co powinni zachować Pomorzanie niemieccy, tj. język i obyczaje pomorskie”[44]. Przywołał przykład Irlandczyków, którzy, mimo że używają różnych języków, nie są do siebie z tego powodu wrogo nastawieni. Wskazywał też, że Irlandczycy mówiący po angielsku zaczynają wracać do języka przodków – celtyckiego i prawdopodobnie w wolnym państwie irlandzkim uda się wprowadzić ten język jako podstawowy. Podkreślał, że sytuacja na Pomorzu przedstawia się nawet lepiej, gdyż liczbowy stosunek Pomorzan polskich do niemieckich jest korzystniejszy niż Irlandczyków używających celtyckiego do tych mówiących po angielsku. Jednak podstawową różnicą jest fakt, że w warunkach irlandzkich nie ma nienawiści między poszczególnymi grupami[45].

Z tego przemieszania faktów dla czytelnika wynikał wniosek, że Pomorze Zachodnie jest sztucznie oddzielone od państwa polskiego. Nie wiązało się to z postulatem ekspansji, ale zaznaczyć trzeba, że Rudnicki wciąż usiłował wywoływać wrażenie, że teren ten pod wieloma względami bliższy jest tradycji i wpływom polskim niż niemieckim. Podkreślał, że biorąc pod uwagę różnorodność składników etnicznych dzisiejszych Niemiec, ich „rozbicie językowo-etniczne [...] miałoby nawet większe uzasadnienie, aniżeli rozdzielanie jednolitych językowo i etnicznie plemion lechickich, pozostałych po potopie germańskim na wschód od Odry”[46].

Podtrzymując swoje tezy na temat psychologii narodu niemieckiego, niejednolitego wewnętrznie wskutek wielowiekowego wchłaniania bardzo wielu obcych kultur odciskających piętno na charakterze najeźdźcy, zauważał, że odcięcie od Niemiec terytoriów słowiańskich wpłynęłoby korzystnie na ujednolicenie ich pod względem narodowościowym. Zyskałaby na tym, jak twierdził, ich „równowaga psychiczna”. Natomiast Polska poprzez przyłączenie ziem na wschód od Odry i Nysy dostałaby „faktycznie tylko to, co w swoim ręku miała od czasów najdawniejszych, jeśli nie zawsze politycznie i państwowo, to zawsze etnicznie i plemiennie”[47]. Stwierdzał, że po klęsce Wielkiej Wojny „Niemcy wprawdzie nie zostały odrzucone do Odry, jak na to zasługiwały”, ale ich ekspansja na wschód została na jakiś czas przerwana[48]. Wyraźnie włączał w ten sposób Pomorze Zachodnie wraz z innymi ziemiami do obszaru, który powinien należeć do Polski. Jak zauważa Bernard Piotrowski, Rudnicki „wskazywał, że obszar Polski lechickiej wykracza poza granice wersalskie”, co było następstwem trwającego od X w. wycofywania się na wschód, a „kwestię rewindykacji polskich ziem zachodnich uważał za otwartą”[49].

Jednak być może najważniejszym celem językoznawcy było wzmocnienie wśród Polaków poczucia, że roszczenia niemieckie są niesłuszne. Uważał on, że istotną rolę do odegrania ma tu prasa, popularyzująca pewne zagadnienia i argumenty na rzecz Polski, a tych najwięcej mogły dostarczyć analizy „stosunków językowo-etnicznych”[50]. Na ich podstawie wnioskował, że polskie rewindykacje można by rozciągnąć aż za Łabę i będą one miały „takie same uzasadnienie, jak rozumowania niemieckie, mające uzasadniać rewindykacje niemieckie ziem polskich, uzyskanych drogą rozbiorów Polski albo drogą innych podbojów i rozbojów”[51]. Wpajanie społeczeństwu polskiemu takiej postawy miało stanowić skuteczną obronę przed niemieckim atakiem na granicę z Polską lub „ewentualnie [powodować] napór moralny i teoretyczny na granice niemieckie w myśl ich własnej zasady: die beste Deckung ist der Hieb. Niestety!” – dodawał Rudnicki[52].

Jako pracownik Uniwersytetu Poznańskiego próbował on kształtować światopogląd studentów według wspomnianych powyżej zasad. Jednym z przykładów jest jego artykuł zamieszczony w pierwszym numerze „Pomeranii” – pisma wydawanego przez noszącą taką nazwę korporację studentów UP[53]. Zachęcał w nim do poznania przeszłości zachodnich Słowian i ich ustępowania pod germańskim naporem. Zalecał, by nowym korporacjom nadawać nazwy będące przejawem „tradycji lechickich”, czyli np. Stitinia, Redawia, Chyżania, Czrespienia, Luticia, Stodorania, Barnimia, Wagria, Obodritia, Veligardia, Stargardia, Redgostia, Uznoimia, Vologastia, Venetia, Belgardia, Lubussia, Slovinia[54]. „Nazwy te – dodawał – powinny nam przypominać, co już straciliśmy na rzecz bezwzględnego sąsiada, tuczącego się naszym dobrem, a wzywać do takiego postępowania, by posiadanej reszty nie stracić!” Wybór jednej z nich musiał skutkować przyswojeniem przez studentów wiedzy na temat dziejów terytorium, z którym była związana. Rudnicki stwierdzał wprost, że odzwierciedlające się w nich „lechickie tradycje” są jednocześnie naszymi, polskimi[55].

Zwalczał on także niemieckie dążenia do ugruntowania przeświadczenia o niemieckim charakterze zachodnich ziem polskich, także poprzez recenzowanie ukazujących się wówczas za naszą zachodnią granicą opracowań naukowych. Niekiedy doceniał wkład Niemców w rozwój badań slawistycznych, ale zawsze zauważał też, że ich wyniki są tendencyjnie wykorzystywane do celów politycznych[56]. Najczęściej postrzegał jednak naukę niemiecką jako całkowicie podporządkowaną wymogom politycznym. Prezentując np. pracę niemieckiego językoznawcy Maxa Vasmera, dotyczącą osadnictwa burgundzkiego na ziemiach zachodniej Słowiańszczyzny[57], w podsumowaniu podkreślał: „do jak wielce karkołomnych sposobów jest zdolna uciekać się nauka niemiecka, byle tylko dać jakieś pozory uprawnień pożądliwości na ziemie polskie. Widocznie ta pożądliwość rozpaliła się tam do białości, a nawet pruska Akademia Umiejętności tę pożądliwość podnieca”[58].

O jego zaangażowaniu i wierze w głoszone poglądy może świadczyć również recenzja książki Józefa Kisielewskiego Ziemia gromadzi prochy[59]. Zawierała ona obszerną relację z podróży po wschodnich terenach Niemiec, obserwowanych pod kątem zachowanych reliktów dawnych wpływów słowiańskich. Dzieło to, mimo że wydane zostało kilka miesięcy przed wybuchem wojny, zyskało dużą popularność w Polsce, w Niemczech natomiast stało się obiektem niemalże nienawiści[60]. Ogólnie Rudnicki określił dzieło jako doskonałe. Jednakże w myśl swoich poglądów naukowych nie mógł pogodzić się ze zbytnim uproszczeniem wniosków dotyczących współczesnych relacji etnicznych na prezentowanych terytoriach. Skrytykował Kisielewskiego za to, że dla niego „przyjęcie języka niemieckiego i orientacji politycznej niemieckiej jest równoznaczne z przemianą krwi...” Takie stanowisko spowodowało, że dziennikarz zwrócił uwagę tylko na relikty lechickie zachowane w nazwach i wyrazach, nie dostrzegł natomiast „masy ludu polechickiego, ani nie zaobserwował zjawisk w życiu niemieckim, które są skutkiem tego, że olbrzymie ilości Lechitów stały się Niemcami”, co zauważała nawet część autorów niemieckich. Okolicznością łagodzącą krytykę był stan zainteresowań Polaków sprawami „polechickimi”, który Rudnicki określił jako prymitywny[61].

Zupełnie inną, oryginalną formą upowszechniania myśli o dawnym zasięgu państwowości polskiej i o możliwej ekspansji Polski w kierunku zachodnim były wiersze napisane przez Mikołaja Rudnickiego. Zapoznanie się z ich treścią uzupełnia obraz i mimo wszystko rzuca więcej światła na cele przyświecające autorowi w jego pracach nad zachodnią Słowiańszczyzną i stosunkami polsko-niemieckimi. Główne tematy poruszane w wierszach to wspomnienia dawnej przynależności Pomorza Zachodniego do Polski, tęsknota i cierpienie dusz jego dawnych słowiańskich właścicieli. Przesłaniem dużej części utworów było dążenie do powrotu do dawnego stanu własności. Pomorze Zachodnie ukazane zostało jako faktyczne cmentarzysko Słowian, których dusze cierpią, będąc na niemieckiej ziemi. W utworze Na biegun! autor nawoływał: „Hej ojce! Praojce! żeglarze! z podziemi, z odmętów swych mórz / Krzyknijcie na własne potomki, niech w głębię się wpatrzą swych dusz! / Niech mowę swych wrogów wyrzucą, wyplują, wymiecą jak brud, / Co kala im dusze i ciała, co mami dziejowych mgłę złud!”[62]

Rudnicki przypominał, że Wrocław, Lubusz, Szczecin, Kołobrzeg były miastami słowiańskimi, metaforycznie pisał o nieszczęściu Warty, która wpadając do Odry, dawniej toczyła swe wody razem z nią przez terytorium polskie, obecnie płynie przez obce, wrogie Niemcy, co przedstawione zostało jak stan niewoli. W wierszu Nawroty pisał: „Czasem żądza mnie czynu rozpiera, / Czynu zbrojnych, wojskowych posunięć; / Gdzieś na Odrę, na Wrocław – Kołobrzeg / Moja armia swe skrzydła rozwiera”[63]. Z każdego niemal utworu wyłaniała się tragedia dawnych Słowian, bezwzględnie niszczonych przez okrutnych najeźdźców niemieckich.

W swoich wierszach Rudnicki przekazywał czytelnikom obraz ponurych losów Pomorza Zachodniego, które – w naturalny sposób związane ze Słowiańszczyzną i państwem polskim – znalazło się wskutek przemocy pod władzą nie tylko obcego państwa, ale też zupełnie obcej kultury i cywilizacji. Przeciwstawione sobie zostały dawne szczęśliwe „czasy słowiańskie” i ciemne, współczesne czasy przynależności do Niemiec. Podobnie jak w cytowanej książce Pomorze i Pomorzanie autor uznawał, że mieszkańcy ziem leżących na wschód od Odry noszą w sobie ślad – może lepiej znamię dawnej słowiańskości, które należy tylko odświeżyć, by zaowocowało przebudzeniem i powrotem do korzeni. Zdaje się, że był to zabieg, który miał na celu przybliżenie czytelnikom Pomorza Zachodniego, stanowiącego wówczas część Rzeszy Niemieckiej, nieodróżniającego się przy tym w jakiś szczególny sposób od pozostałych. Celem Rudnickiego było zapewne wywołanie poczucia związku, wspólnoty historycznej z tymi ziemiami.

W 1939 r. ukazał się kolejny tomik wierszy Mikołaja Rudnickiego – Śpiewy pomorskie. W bardzo prostych metaforach przekazywały one myśl o konieczności nie tylko obrony posiadanego brzegu morskiego, ale też naprawienia błędu przodków i walki o Pomorze Zachodnie. Ziemie na wschód od Odry autor po raz kolejny przedstawił jako nie tylko historycznie związane z Polską, ale też jako obszar istniejący w świadomości społeczeństwa II Rzeczypospolitej w kategorii ziem polskich będących pod obcym panowaniem. Krytykował „zbaczanie z nałogu na wschód”, wyznaczając kierunek polskiej ekspansji na zachód. Poprzez liczne personifikacje rzek, morza, wiatru, piasków plaży, uskarżających się na konieczność egzystencji pod panowaniem żywiołu germańskiego, dawał do zrozumienia, że istniejący stan jest nienaturalny, zamykający drogę właściwego rozwoju Pomorza Zachodniego, który zapewnić może tylko przynależność do Polski. Wskazywał też na niefortunne rozwiązanie kwestii Gdańska, który również bez ograniczeń powinien należeć do Polski. W wierszu Pobudka wzywał: „W pochód idziemy daleki, / Na Wisłę, na Odrę, na Bałt; / Bory przepłyniem i rzeki, / Niemiecki podeptać nam gwałt!”[64] Tomik wierszy zaprzeczający swym tytułem powszechnemu wówczas stwierdzeniu „Pomerania non cantat” dowodził, że Pomorze śpiewa, ale pieśń ta jest niezwykle smutna, opowiadająca o tęsknocie za prawowitym władcą i o ucisku wrogiego żywiołu.

Agresja Niemiec na Polskę we wrześniu 1939 r. oznaczała dla Rudnickiego śmiertelne zagrożenie. Z oczywistych względów znalazł się on na niemieckich listach proskrypcyjnych, w związku z czym ukrywał się – najpierw na Podlasiu, następnie w Warszawie, gdzie włączył się w działalność Tajnego Uniwersytetu Ziem Zachodnich. W czasie powstania warszawskiego pracował wraz z żoną i córką w jednym ze szpitali polowych. Koniec wojny zastał go w Leńczach pod Kalwarią Zebrzydowską[65]. Niestety ogromna część pracy językoznawcy uległa zniszczeniu: dorobek Instytutu Zachodnio-Słowiańskiego, rękopisy i biblioteka znajdujące się w jego prywatnym mieszkaniu.

Po wojnie Rudnicki wrócił do Poznania, gdzie zdołał powołać Zakład Językoznawstwa Indoeuropejskiego, odbudować Instytut Zachodnio-Słowiański i wznowić publikację „Slavii Occidentalis”. Od 1946 r. brał udział w pracach Komisji Ustalania Nazw Miejscowych przy Urzędzie Rady Ministrów. Bardzo długo był aktywny jako naukowiec, ostatni artykuł ogłosił w wieku niemal 95 lat[66]. Zmarł 28 czerwca 1978 r. w Puszczykowie pod Poznaniem.

Dorobek profesora Mikołaja Rudnickiego z okresu międzywojennego jest imponujący. Spośród dziesiątków ogłoszonych wówczas prac znakomita większość dotyczy językoznawstwa i zagadnień związanych z sąsiedztwem polsko-niemieckim. W tym szerokim obszarze zainteresowania jedno z najważniejszych miejsc zajmowała językowo-historyczna przeszłość Pomorza Zachodniego. Dla profesora był to obszar ściśle związany z polską historią, co wpływało na konieczność poświęcenia mu większej uwagi, tym bardziej że konflikt z Niemcami stale się zaostrzał. Można zaryzykować twierdzenie, że początkowo dowodzenie lechickiej, słowiańskiej czy też polskiej genealogii miało na celu odstraszenie nacierającej na całość ziem polskich propagandy niemieckiej, z czasem jednak zaczęło się przeradzać w nie do końca wypowiedziany głośno postulat, niemożliwy do spełnienia ówcześnie, lecz do zapamiętania na przyszłość.

Małgorzata Mastalerz-Krystjańczuk (ur. 1978 r.), dr, zatrudniona na stanowisku adiunkta w Instytucie Historii i Politologii Akademii Pomorskiej w Słupsku (Zakład Archiwistyki i Studiów Regionalnych). Jej zainteresowania badawcze koncentrują się wokół następujących zagadnień: polska myśl zachodnia w latach 1919−1939, oświata w Polsce w latach 1945−1956, przemiany w życiu kulturalnym Polski w latach 1945−1956. Autorka artykułów na temat obrazu Pomorza w publicystyce polskiej lat 1919−1939 i 1945−1959 oraz monografii: Pomorze Zachodnie w polskiej nauce, publicystyce i działalności politycznej w latach 1919−1939, Słupsk 2013.

Paweł Migdalski

Biskup szczecińsko-kamieński Kazimierz Majdański epigonem polskiej myśli zachodniej

W ostatnich kilkunastu latach można zauważyć wzrost zainteresowania wśród historyków pomorskich tematyką dziejów Kościoła, zwłaszcza okresu po II wojnie światowej. Spośród poruszanych tematów największą estymą cieszą się kwestie związane z budową organizacji kościelnej na Pomorzu do czasu ustanowienia biskupstwa w Szczecinie w 1972 r., walce państwo – Kościół, kwestii powołania seminarium duchownego w Szczecinie oraz wizyty papieża Jana Pawła II w Szczecinie i Koszalinie[1]. Podobny wzrost zainteresowania można zauważyć w przypadku tematów związanych z polską myślą zachodnią. Co ciekawe i budujące, dzieje się to nie tylko w Polsce, ale też i w Niemczech. Zaowocowało to coraz częstszymi porównaniami polskiej myśli zachodniej z niemiecką myślą wschodnią, dzięki czemu uzyskano nowe, interesujące wnioski oraz udało się wyjść poza narodową wizję tych dwóch przeciwstawnych sobie ideologii. Wśród autorów szczególnie czynnych na tym polu w ostatnich latach wymienię przykładowo Rolanda Gehrkego, Markusa Krzoskę, Jörga Hackmanna[2], a z polskich Jana M. Piskorskiego i Grzegorza Straucholda[3].

Niniejszy tekst wiąże niejako te dwa zagadnienia. Ukazuje przenikanie i wpływ ideologii zachodniej na poglądy ostatniego ordynariusza diecezji szczecińsko-kamieńskiej – księdza biskupa Kazimierza Majdańskiego. Zmarły w 2007 r. hierarcha doczekał się już dość obszernej literatury, z wydaną ostatnio na jego cześć publikacją komemoracyjną na czele[4]. Wielokierunkowa działalność biskupa w okresie jego długiej i obfitej w wielkie wydarzenia polityczne posługi jako duszpasterza diecezji pomorskiej wymaga dogłębnych i wszechstronnych badań. Aby choć w części spełnić ten postulat, chciałbym spróbować odpowiedzieć na pytanie: czy można biskupa uznać za epigona, czyli naśladowcę lub kontynuatora przeżywającej się idei[5] – idei polskiej myśli zachodniej. Aby tego dokonać, przeanalizowałem opublikowane wypowiedzi biskupa z okresu jego działalności w diecezji szczecińskiej, dotyczące takich kwestii jak: przeszłość Pomorza, Kościoła pomorskiego, Szczecina i Odry oraz ich roli w dziejach i współczesnej Polsce, następnie konfliktu w Zatoce Pomorskiej, wizyty Jana Pawła II w Szczecinie, miejsc pamięci pod Cedynią i Siekierkami, problemów trapiących współczesne Pomorze oraz źródeł wiedzy biskupa o przeszłości Pomorza i Szczecina, które moim zdaniem mają pierwszorzędne znacznie dla ukazania jego osoby i poglądów nawiązujących do polskiej myśli zachodniej[6]. Problem ten w działalności biskupa nie został do tej pory zbadany i poza kilkoma moimi uwagami poświęconymi problematyce mitologii zwycięstw pod Cedynią i Siekierkami oraz okoliczności przyjazdu Jana Pawła II do Szczecina nie doczekał się szerszych wzmianek w literaturze naukowej[7].

„Historię trzeba znać, bo Pan Bóg jest Bogiem historii!” – mówił Kazimierz Majdański po latach, w 1998 r.[8] Jednakże jego wizja historii Pomorza odbiegała od prezentowanej ówcześnie przez historyków, skupiała się bowiem w zasadzie na wątkach polskich i łączyła się z dziejami religii katolickiej oraz istniejących tu katolickich diecezji. Hierarcha ten wskazywał, że napór Niemców na wschód oraz wynikające z tego walki ze Słowianami trwały co najmniej od VIII w., od czasów Karola Wielkiego. Ziemię pomorską określał jako piastowską, „od tak dawna słowiańską”, na której znajdowały się „wspaniałe pomniki kultury: słowiańskiej i chrześcijańskiej”[9]. Bardzo często przywoływał pamięć Mieszka I, który – co podkreślał – przyjął chrzest i walczył z margrabią Hodonem pod Cedynią. Walki prowadzone przez Mieszka i jego syna Bolesława Chrobrego nad zachodnią granicą Majdański łączył ze zmaganiami, które miały miejsce w końcu II wojny światowej, kiedy Pomorze Zachodnie ponownie pokryło się mogiłami polskich żołnierzy. Te szlaki bitewne stały się dla hierarchy drogami powrotu Polski na nadodrzańskie ziemie[10].

Takie ujęcie tematu, czyli połączenie czasów piastowskich i walk toczonych podczas II wojny światowej, zostało wylansowane przez historyków i publicystów po 1945 r. i stanowiło podstawę kreowanego przez władzę komunistyczną, ale i inne środowiska (w tym także kościelne), mitu ziem odzyskanych. Wyrósł on z endeckiej w swych korzeniach polskiej myśli zachodniej okresu międzywojennego, kiedy badacze związani z nią i działający głównie w ośrodku poznańskim, jednoznacznie i ostatecznie przesunęli wydarzenia z wczesnych dziejów Polski na Pomorze[11]. Opierająca się na tym założeniu ideologia ziem odzyskanych głosiła, że w 1945 r. nastąpił powrót Polski na ziemie zachodnie i północne. Podręcznikowymi przykładami zastosowania tego mitu było tworzenie takich miejsc pamięci jak Cedynia–Siekierki czy Kołobrzeg, o wymowie antyniemieckiej, w których dawne i współczesne wydarzenia ujmowano w jedną klamrę. Takie pojmowanie dziejów Pomorza i Polski zostało w zasadzie zaniechane po odejściu ze stanowiska I sekretarza Komitetu Centralnego PZPR Władysława Gomułki i wyciszone przez jego następcę, zwłaszcza po ratyfikacji układu Polska–RFN z grudnia 1970 r.[12] Te anachroniczne i sprzeczne z aktualnym dyskursem naukowym tezy przypomniano jedynie w latach osiemdziesiątych, zwłaszcza w okresie stanu wojennego i rozkładu systemu komunistycznego, kiedy władze próbowały poprzez podsycanie uczuć nacjonalistycznych wzbudzić przywiązanie do partii[13]. Wątki te uwidoczniły się w publicznym dyskursie także w okresie jednoczenia Niemiec, kiedy niepewnym wydawał się los granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej, co będzie zwłaszcza widoczne w wypowiedziach Majdańskiego.

Kończąc wątek historyczny, należałoby jeszcze przypomnieć słowa biskupa, że Polska nigdy nie wyszła z Europy, by teraz musiała do niej wracać. „Takie myślenie – nauczał w 1991 r. – wpędza nas w kompleks niższości. Zawsze byliśmy obrońcami Europy przed Tatarami, Turkami, Armią Czerwoną, jesteśmy też jej obecnymi oswobodzicielami dzięki Solidarności”[14].

Odnosząc się bezpośrednio do diecezji szczecińsko-kamieńskiej, która „powstała na szlakach historii i sławnej, i bolesnej zarazem”, wskazał, że już sama jej nazwa jest syntezą jej dziejów „przerzucającą pomost między dawnymi i obecnymi czasami”. Jej symbolami są dwa miasta: Szczecin – obecna stolica diecezji i Kamień Pomorski, mimo że pierwsze biskupstwo wzniesiono na tych ziemiach w 1140 r. w Wolinie, skąd – wobec „najazdów zamorskich sąsiadów z północy” – przeniesiono je do pobliskiego Kamienia[15].

Początki diecezji pomorskiej były dla Majdańskiego echem chrztu Polski dokonanym przez św. Wojciecha (sic!), który przybył tu na zaproszenie Bolesława Chrobrego. Ukończeniem dzieła św. Wojciecha miał być chrzest Pomorzan, dokonany „bardzo skutecznie” z polecenia i na zaproszenie Bolesława Krzywoustego przez biskupa Ottona z Bambergu. List Bolesława do Ottona był dla Majdańskiego „świadectwem wielkiej kultury” ówczesnego władcy Polski[16]. Działalności świętego Ottona z Bambergu, którego relikwie znajdowały się od 1982 r. w szczecińskiej katedrze[17], Majdański poświęcał wiele miejsca w swych homiliach[18].

Powstałe w XII w. biskupstwo rozwijało się spokojnie przez cztery wieki, aż „uległo burzy protestanckiej”. Nie udało się go uratować biskupowi Erazmowi von Manteufflowi, który w 1544 r. „umarł z udręki nad krzywdą wyrządzoną Kościołowi Chrystusowemu”. Stało się to za sprawą sejmu w Trzebiatowie, podczas którego „świeccy uchwalili likwidację Kościoła”. Katolicyzm został zakazany, a za jego dalsze wyznawanie groziła kara śmierci. Dekret trzebiatowski zatem według biskupa upokorzył i skrzywdził Kościół (katolicki)[19].

Jego wskrzeszenie nastąpiło dopiero czterysta lat po śmierci Erazma. „Wśród ogromnych zmagań drugiej wojny światowej i przemian dokonanych w wyniku tej wojny, wrócił Kościół na Pomorze Zachodnie”. Majdański podkreślał, że ten powrót nastąpił wraz z restytucją na tych ziemiach państwowości polskiej. „Wrócił tu po wiekach Kościół i wróciła tu po wiekach Polska. Wrócił tu Kościół, bo wróciła Polska – i dodawał – jak bez Polski nie byłoby tu Kościoła, tak święta misja Kościoła była i jest konieczna, by trwali tutaj Polacy[20]. Stwierdzenia te stały się głównymi hasłami jego posługi.

W 1945 r. miała się zatem rozpocząć odbudowa (słowo to pojawia się w przemówieniach biskupa wielokrotnie) Kościoła nad Odrą i Bałtykiem, której dowodem była m.in. pierwsza msza święta odprawiona w polskim Szczecinie 6 maja 1945 r. Spadkobiercami dawnych dziejów Kościoła na Pomorzu mieli się stać osadnicy wojskowi, przesiedleńcy i przybysze z różnych stron dawnej i obecnej Polski[21]. Dopiero w 1972 r. papież Paweł VI powołał stałą organizację kościelną na ziemiach zachodnich. Dwa lata później zorganizowano obchody 850. rocznicy misji Ottona z Bambergu, które ukazały rozwój i potrzeby młodej diecezji. Zwieńczeniem procesu odbudowy było pozwolenie udzielone w 1980 r. na organizację Wyższego Seminarium Duchownego w Szczecinie[22].

Podsumowując wątek dotyczący roli Kościoła w koncepcji Majdańskiego, należy zwrócić uwagę, że w rozumieniu biskupa dzieje Kościoła na Pomorzu to była przede wszystkim historia Kościoła katolickiego, jego tworzenie, rozwój, upadek i martyrologia[23], podczas gdy trwający przez ponad czterysta lat i wywierający olbrzymi wpływ na kulturę oraz architekturę, a przez to na tworzenie miejscowego, pomorskiego genius loci, okres protestancki stanowił jedynie intermezzo, któremu nie poświęcił większej i należnej uwagi. Często można też odnieść wrażenie, że nastąpiło tu utożsamienie Kościoła z katolicyzmem i z Polską.

Istotnym elementem stworzonego przez Majdańskiego obrazu przeszłości i teraźniejszości Pomorza był Szczecin. Biskup określał go jako stolicę Pomorza i książąt pomorskich, stare historyczne miasto oraz odbudowaną po wojnie nowoczesną stolicę regionu. Postrzegał go jako prężny i duży ośrodek, w którym miały miejsce ważne ruchy robotnicze w 1970 i 1980 r., zakończone zawarciem porozumień określonych jako „chlubna karta czterdziestolecia[24]. Biskup wielokrotnie podkreślał polskość i katolickość leżącego tuż nad granicą, na lewym brzegu Odry miasta. Mimo to apelował, aby modlić się o to, by stolica Pomorza Zachodniego pozostała polska i katolicka. Polskość miasta, jak można było wywnioskować z wypowiedzi biskupa, miała być odwieczna, co potwierdzało wzmiankowanie jego nazwy w słynnym dokumencie Dagome iudex z X w., oddającym Polskę pod opiekę Stolicy Apostolskiej[25].

W świetle wypowiedzi Majdańskiego wydaje się jednak, że polskość Szczecina nie była niezagrożona. W 1983 r. pisał on, że teraz znów są o miasto jakieś targi – „o ziemie troski i walki Mieszka I i dwóch wielkich Bolesławów i licznych Piastów”. Przestrzegał, że ponownie pojawiły się „jakieś groźby i przetargi o Szczecin”. Przypominał, że spierano się o niego jeszcze wtedy, gdy miasto stało w powojennych ruinach[26]. Wypowiedzi te były związane zapewne z coraz bardziej nagłaśnianymi w mediach wystąpieniami niemieckich związków wypędzonych, co zbiegło się z przejęciem urzędu kanclerskiego w Republice Federalnej Niemiec przez Helmuta Kohla w październiku 1982 r., a także nieprzychylnie nastawionej wobec Polski w dobie „Solidarności” propagandy Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Biskup wielokrotnie przywoływał też pytanie, które mu postawiono – jakim językiem mówi się w Szczecinie[27]. W okresie upadającego muru berlińskiego oraz coraz większych obaw o zachowanie polskiej granicy zachodniej w perspektywie zjednoczenia Niemiec – w listopadzie 1989 r. nakłaniał do zachowania spokoju i przestrzegał, by nie dać się zwieść ułudom. Dodawał, że także w Szczecinie i diecezji są ludzie, którzy przekonują, że musimy z ambon ogłosić, iż cały lewobrzeżny Szczecin ma przenieść się na Osiedle Słoneczne (na prawy brzeg Odry), w przeciwnym razie zginie[28].

Ujmując w ten sposób dzieje Pomorza i Szczecina, przypisał im duże znaczenie w historii. Pełniły w niej rolę strażnicy (stanicy) czy przedmurza[29] wymierzonego przeciw – jak się wydaje – Niemcom oraz protestantyzmowi. Pisał, że stanowiły one „kresy Kościoła [katolickiego] i Rzeczypospolitej”[30] bądź też „europejskie północno-zachodnie krańce Europy, położone między Bałtykiem i Odrą” lub „Mieszkowe i Bolesławowe rubieże”[31]. Podobną funkcję pełniła w koncepcji biskupa Odra, trzykrotnie wspomniana – co podkreślał – w dokumencie Dagome iudex[32]. Symbolizować miała granicę Rzeczypospolitej i Kościoła (sic!). Podobnie miało być przed wiekami, kiedy rzeka ta stanowiła „bastion wiekowych zmagań Słowian, naszych praojców”. Odrzańska granica nie była jednak spokojna, stąd też w 1983 r. w położonych nad Odrą Starych Łysogórkach pytał – „czy tu będzie granica pokoju”[33].

Biskup Majdański nie pozostawał również obojętny wobec toczącego się między 1 stycznia 1985 a 22 maja 1989 r. konfliktu w Zatoce Pomorskiej[34], o czym dawał niejednokrotnie wyraz w swych homiliach[35]. Podkreślał, że Szczecin leży na lewym brzegu Odry, co wobec obawy o chęć odebrania Polsce miasta przez NRD, o czym mówił polski minister praw zagranicznych Marian Orzechowski[36], nabierało szczególnego znaczenia. Dowodził (w 1986 r.), że na Pomorzu Zachodnim żyjemy „bardzo mocno oparci o Bałtyk i o Odrę – o naszą wolną drogę wodną z północy na południe”. W 1987 r. głosił, że „bez Bałtyku, Świnoujścia i zespołu portów, bez wolnego toru wodnego nie ma Polski”, gdyż są nam one potrzebne jako okno na świat, innych bowiem nie mamy. Pytał retorycznie, dlaczego także w polskim sejmie mówi się o tym tak niemrawo. Wskazywał, że tą specyficzną sytuację musimy zrozumieć, zwłaszcza my – tu mieszkający – „strażnicy Pomorza Zachodniego, Szczecina, Odry, Bałtyku”. Musimy też pamiętać – dodawał w 1988 r. – że „obok mieszkają sąsiedzi mądrzy, rozważni i mocni. Bądźmy i my bardzo mądrzy i bardzo rozważni, choć nie jesteśmy mocni”. Powinniśmy też śpiewać „Płynie Odra, płynie, po polskiej krainie”, a nie tylko być wpatrzonym w centrum – w Wisłę. 1 marca 1989 r., czyli tuż przed podpisaniem porozumień kończących spór o Zatokę, Majdański wyrażał życzenie – aby granica na lądzie i morzu była „granicą sprawiedliwego pokoju, gdyż Bałtyk powinien nie dzielić, a łączyć i otwierać drogi na świat, dlatego wołamy do sąsiadów – Pokój wam!” W podobnym tonie utrzymana jest jego wypowiedź z 3 maja 1989 r. do kandydatów do tzw. sejmu kontraktowego, w której nauczał, że mamy do spełnienia „szczególnie ważne, kresowe zadania”[37].

Wydaje się, że momentem, kiedy wizja przeszłości Pomorza znalazła najpełniejsze odbicie, był okres pielgrzymki papieża Jana Pawła II do Szczecina w czerwcu 1987 r., czyli w trakcie sporu o Zatokę. Wydarzenie to biskup nazwał darem, którego nie otrzymały żadne pokolenia żyjące na Pomorzu od czasów Mieszka I oraz „największym wydarzeniem od wieków i po wieki”[38].

W mowie powitalnej na Jasnych Błoniach w Szczecinie, gdzie odbyła się msza papieska, biskup Majdański nawiązał do dokumentu oblacyjnego Mieszka I pt. Dagome iudex, wymieniającego Szczecin i Odrę, w której i nad którą – w Siekierkach – grób swój znalazło tysiące żołnierzy i która wraz z Bałtykiem stanowi naszą bramę na świat. Biskup przypomniał też o dwukrotnej polskiej misji na Pomorzu: w czasach Bolesława Krzywoustego oraz po 1945 r.[39]

Trzeba tu dodać, że nawet partyjna i świecka prasa[40] relacjonująca przygotowania oraz samą pielgrzymkę wielokrotnie podkreślała symboliczny wymiar tej wizyty. Akcentowano bardzo często lansowane od lat przez biskupa Majdańskiego sformułowania o najbardziej wysuniętym na zachód krańcu ojczyzny, polskości Szczecina, znaczeniu roli Odry i Bałtyku dla rozwoju regionu i całej Polski[41]. Publicyści często przytaczali też zdanie Majdańskiego, że zbyt mała jest znajomość historii Pomorza i jego związków z Polską[42] oraz słynne już pytanie o język używany w Szczecinie[43]. Wskazywano też na bardzo duże znaczenie faktu, że miejsce odprawienia mszy papieskiej znajdowało się na lewym – zachodnim brzegu Odry, a nie na prawym – na lotnisku w Dąbiu, co miało potwierdzać łączność tych ziem z macierzą. Warto tu przypomnieć, że nawet gen. Wojciech Jaruzelski w swej mowie na początku papieskiej wizyty podkreślił, iż odwiedzając Gdańsk i Szczecin, papież będzie „nie na obczyźnie, a we własnym ojczystym kraju – na ziemiach zachodnich i północnych, które odzyskała Polska Ludowa”[44].

Kolejnym interesującym wątkiem działalności biskupa było wpieranie mitologii położonego w zakolu Odry Rejonu Pamięci Narodowej Cedynia–Gozdowice–Siekierki, który powstał zaraz po II wojnie światowej wraz z pierwszymi wzniesionymi tam monumentami, a został założony de iure w 1973 r. Jego istnienie związane jest przede wszystkim z dwoma wydarzeniami historycznymi: bitwą pod Cedynią w 972 r. oraz forsowaniem Odry w kwietniu 1945 r., a przez to z propagowanym przez władzę mitem ziem odzyskanych i powrotu Polski na ziemie zachodnie[45]. Wydarzenia te, a zarazem miejsca, odgrywały również bardzo ważną rolę w ocenie biskupa Majdańskiego, który jest, według mnie, obok prof. Władysława Filipowiaka i gen. Jaruzelskiego jednym z trzech ojców założycieli podcedyńskiego lieu de mémoire, jako jeden z inicjatorów powołania w 1984 r. w Siekierkach, na miejscu zniszczonego w 1957 r. kościoła, sanktuarium Matki Boskiej Nadodrzańskiej Królowej Pokoju oraz pomysłodawcą wzniesienia na cmentarzu wojennym w Siekierkach monumentalnego żelaznego krzyża[46].

Biskup pisał, że bitwa pod Cedynią zaczynała nasz historyczny rodowód na Pomorzu, w którym zawiera się też data 1945 – bitwa pod Siekierkami oraz rok 1970 – wydarzenia grudniowe. Obie bitwy zostały przez biskupa połączone w jeden mit, podobnie jak czynili to twórcy rejonu pamięci w latach pięćdziesiątych XX w. Majdański głosił, że już u samych korzeni państwa polskiego toczono tu boje, dlatego obok siekierkowskiej nekropolii mógłby powstać jakiś „wielki Grób Nieznanego Żołnierza, grób nieznanych wojów i rycerzy”, których zmagania opisali Zofia Kossak-Szczucka (i Zygmunt Szatkowski) w Troi północy. Polska historia Pomorza Zachodniego nie zaczęła się więc – według niego – od Siekierek, ale o wiele wcześniej. Powrót Polski na te tereny był możliwy dopiero gdy „na polach Cedyni i Siekierek spotkały się ze sobą zmagania wojów Chrobrego [sic!] sprzed 10 wieków ze zmaganiami żołnierzy z czasów II wojny światowej”[47].

Bitwa nad Odrą w 1945 r. była przykładem heroicznego bohaterstwa i olbrzymiej chwały[48]. W 1987 r. biskup Majdański pisał, że istnieje tu granica, ponieważ poległo tu tak wielu żołnierzy, a granica jest po to, aby panował tu pokój Boży. Majdański powierzył Siekierki i całą okolicę w opiekę Matki Boskiej Nadodrzańskiej Królowej Pokoju, której sanktuarium inaugurował tutaj w 1984 r. Wskazywał również, że ten pokój i pomoc Matki Boskiej są bardzo nad Odrą potrzebne[49]. Mimo takiego podejścia do kwestii mitologii zwycięstw nad Odrą Majdański w nawiązaniu do Siekierek potrafił stwierdzić także, że „łatwiej jest czcić pamięć poległych na tutejszym cmentarzu, niż wziąć ich dziedzictwo w dłonie dnia każdego, by tej ziemi, bronić, by stała się umiłowana na nowo, by żywiła na nowo, by nie było ugorów”[50].

Siekierki stały się też miejscem dwóch ważnych uroczystości zainicjowanych przez Majdańskiego, w trakcie których, ze względu na sytuację międzynarodową, wiele było odniesień do interesującej nas myśli zachodniej. Pierwsza, zorganizowana z okazji 50. rocznicy wybuchu II wojny światowej 3 września 1989 r. miała miejsce w odbudowanym kościele w Siekierkach, skąd wyruszyła procesja na cmentarz, gdzie w intencji poległych w kampanii wrześniowej odprawiono Anioł Pański i mszę. W homilii zatytułowanej Ojczyzna – to ziemia i groby Majdański przypomniał, że „trzeba stać na straży tych ziem i teraz, by Polacy nie zapominali o przeszłości – nigdy nie zapomnimy”. Nawiązał też do potrzeby przebaczania wrogom oraz oddania tej ziemi w opiekę Nadodrzańskiej Królowej Pokoju[51].

Druga uroczystość miała miejsce z okazji Dnia Zwycięstwa 6 maja 1990 r. pod wcześniej przytoczonym już hasłem Wrócił tu Kościół – wróciła tu Polska. W jej trakcie Majdański dokonał konsekracji sanktuarium w Siekierkach, podczas której nawiązał do Mieszka I, który „tutaj chodził ze swoimi wojami [...] i wiedział, że ma powstać państwo, które pragnie założyć [...] on pierwszy stawiał krzyż i on pierwszy troszczył się o chrzest, razem ze swoją małżonką Dąbrówką”. Na zakończenie biskup wezwał: „Bądź, Nadodrzańska Królowa Pokoju tutaj, na kresach, w tej Strażnicy Rzeczypospolitej!” Następnie na cmentarzu wojennym Majdański wraz z ordynariuszami Gdańska, Koszalina i Pelplina odprawił mszę polową[52]. W homilii ponownie poruszył wiele wątków z historii i najnowszej polityki. „Tu jest miejsce – mówił, nawiązując do forsowania Odry w 1945 r. – Miejsce decydującej bitwy, bo stąd było już bardzo niedaleko do jaskini Smoka, który im bliżej był klęski, tym straszliwiej kąsał, wysyłając do walki, to znaczy na śmierć, nawet dzieci [...] tu jest miejsce, na którym mówią wieki. [...] Sięgały tu już zagony tych, którzy panowali na wschodnich obrzeżach mocarstwa Karola Wielkiego. Bitwa Mieszka I z Hodonem, tak tu imponująco upamiętniona, była w historii tych zmagań już późniejszym fragmentem. [...] Słowiańszczyzna Zachodnia sięgała daleko na Zachód, teraz sięga do Odry. A jak będzie dalej? Zapewnienia się mnożą. Widocznie są potrzebne. Czy będą trwałe? [...] Czy tu będzie granica pokoju? Pokoju okupionego dwunastu wiekami niesłychanych zmagań, idących stale – niech mi zostanie wybaczone, że to mówię o prawdzie historycznej najbardziej oczywistej – ku Wschodowi. Czy dalej spory i zabory? Czy może wystarczyłaby inna hegemonia, na przykład ekonomiczna?”[53]

Wypowiedzi te mimo upadku już systemu komunistycznego były odpowiedzią na trwający ówcześnie proces jednoczenia Niemiec. Wydarzenia te wywołały niepokój na polskich ziemiach zachodnich, gdzie wzrosły obawy o dochowanie przez zjednoczone Niemcy postanowień traktatów zawartych w 1950 i 1989 r. z NRD oraz w 1970 r. z RFN. Już kilka dni po runięciu muru berlińskiego oraz pamiętnej mszy w Krzyżowej z udziałem premiera Tadeusza Mazowieckiego oraz kanclerza RFN Helmuta Kohla Majdański w homilii wygłoszonej w katedrze szczecińskiej 17 grudnia 1989 r. zwrócił uwagę na kwestię gwarancji, których potrzebujemy nad Odrą i Bałtykiem, dodawał jednakże, że nie będzie żadnych zobowiązań sąsiadów, jeśli nie spotkają się one z naszymi gwarancją, a jest nią Bóg, czyli mądrość. Podkreślał też użyteczność znajomości naszej historii. Sytuacja na ziemiach zachodnich uległa uspokojeniu dopiero po podpisaniu układu granicznego ze zjednoczonymi Niemcami oraz Traktatu o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy, które weszły w życie na początku 1992 r.[54]

Ważnym problemem, na który często zwracał uwagę Majdański, a który możemy też łączyć z istotą polskiej myśli zachodniej, były stanowiące zagrożenie pewne zjawiska występujące wśród miejscowej ludności. Miały one osłabiać polskość tych ziem, ale i też całego kraju.

Pierwszym z nich była utrata miłości do ziemi przez rolników. Biskup wskazywał, że brakuje dziś tak przywiązanych do ziemi Witosa, Boryny czy Drzymały. Nieaktualne stały się słowa Roty – nie rzucim ziemi skąd nasz ród, gdyż jest ona lekkomyślnie opuszczana, staje się jałowa, podczas gdy dawniej kmiecie już od czasów Mieszka I i Bolesława Chrobrego wrastali w nią, uprawiali i trzebili puszcze. Biskup apelował o rzetelny trud codzienny i o wychowanie dzieci w przywiązaniu do ziemi. W tym kontekście przypominał, że przez wieki odmawiano Słowianom prawa do ziemi, a mają oni do niej święte prawo[55].

Kolejnym problemem, łączącym się z tym pierwszym, była dla Majdańskiego „ucieczka z ziemi polskiej – emigracja, nie tylko za chlebem, ale też za dobrobytem zdobywanym za cenę łatwego zapominania o ponadtysiącletnich dziejach, naznaczonych zmaganiami za wolność naszą i waszą”[56].

Za kolejną plagę uznał pijaństwo. Wskazywał, że Polacy, także w Szczecinie, zapijają się na umór – „duch Hitlera i Hitlerów bardzo się z tego cieszy: nie potrzeba żadnych interwencji, ani politycznych, ani militarnych; Polacy sami się zapijają, sami trwonią, sami niszczą substancję narodu”. Ubolewał, że wódka jest sprzedawana w dzień i w nocy. Apelował: „bądźmy wreszcie narodem ludzi trzeźwych”[57]. Jako kolejne klęski narodowe wymienił narkotyki i „panoszenie się rozwiązłości” oraz pornografię[58].

Największym problemem Pomorza, osłabiającym polskość regionu, był według Majdańskiego niski przyrost naturalny i brak dzieci, które są według niego największym bogactwem ojczyzny i rękojmią szczęścia w przyszłości. Rodzina z dziećmi to według niego gotowy, wytyczony dla nas w Szczecinie przez Jana Pawła II program, który miał być jak słupy graniczne, takie jak tysiąc lat temu wbijał w Odrę i Bałtyk Mieszko i Bolesław Chrobry[59].

W przeciwieństwie do dnia dzisiejszego – głosił – dawniej nie brakowało ludzi, dzięki którym udało się zaludnić tereny nad Odrą i Bałtykiem. Dziś Szczecin jest wymierającym miastem, dlatego też zapytywał – „komu robimy tak uprzejme miejsce my tutaj, za Odrą?” Wskazywał, że w RFN w każdym mieście znajduje się meczet, bo kraj ten przeżywa „najazd Turków”. Jest tam ponadto wiele wolnych miejsc, a mimo to wypędzeni wciąż wołają, że potrzeba im naszej ziemi[60].

Wzmocnieniu polskości na ziemiach zachodnich sprzyjać też miało wychowanie patriotyczne Polaków. Najważniejszą wartością społeczeństwa powinna być jego zdaniem ojczyzna, która wymagała wielu ofiar i krwi, a tych nigdy wśród nas nie brakowało. Pisał, że on sam też był męczennikiem „za Ojczyznę, przede wszystkim za ojczyznę na Pomorzu Zachodnim”, kiedy w 1942 r. w obozie wyznaczono go do doświadczeń medycznych[61].

Wskazywał też, że przyszliśmy na Pomorze po śladach Mieszka i Bolesławów, którzy jednoczyli, za to dziś jesteśmy zwaśnieni i podzieleni, dlatego też, jak np. w okresie stanu wojennego, nawoływał do zgody społecznej. W 1988 r. ubolewał, że „nie możemy wyjść na prostą spokojnego życia, i to mimo, że wygraliśmy wojnę, od której upłynęło czterdzieści lat, to nadal jesteśmy ubożsi niż ci, co ją rozpętali, a teraz przyjeżdżają tu i nawołują nas do jedności, co bardzo upokarza”[62]. Dlatego też namawiał do budowania i nielękania się oraz wzywał do pracy wedle benedyktyńskiej zasady ora et labora – módl się i pracuj[63].

Ostatnim wybranym przeze mnie zagadnieniem jest kwestia źródeł wiedzy biskupa o dawnym Pomorzu. Otóż w wielu miejscach Majdański sam powoływał się na wykorzystywaną i cenioną przez niego literaturę. Szczególnie często pojawia się w tym kontekście praca Józefa Kisielewskiego pt. Ziemia gromadzi prochy z 1938 r. Jak wskazywał biskup to właśnie w niej po raz pierwszy w swym życiu, chyba jeszcze przed wojną, znalazł informację o Szczecinie, która utkwiła mu w pamięci, a mianowicie, że miasto to jest folwarkiem Berlina. Kolejną pracą, na którą się niejednokrotnie powoływał, była książka o Słowiańszczyźnie połabskiej Zofii Kossak-Szczuckiej i Zygmunta Szatkowskiego pt. Troja północy. Istotną rolę odgrywał też dla niego Atlas nazw geograficznych Słowiańszczyzny Zachodniej Stanisława Kozierowskiego[64]. Wspominał również ojca Maksymiliana Kolbego, który w okresie międzywojennym miał zwracać się ku przechowującym w swych nazwach polskość miastom nadodrzańskim, a także Gracjana Bojara-Fijałkowskiego, autora pracy o św. Ottonie z Bambergu[65]. Po latach w przemówieniu, wygłoszonym podczas uroczystości przyznania mu honorowego obywatelstwa Szczecina, wymienił kolejnych znanych autorów prac poświęconych Pomorzu: dr. Czesława Piskorskiego i Teresę Bojarską, autorkę serii Czerwone gryfy[66]. Wszystkie wspomniane tu prace, mimo że powstały w różnych okresach, odegrały niebagatelną rolę w polonizacji Pomorza oraz w propagandzie ziem odzyskanych. Praca Kisielewskiego oraz atlas Kozierowskiego były pierwszymi polskimi pracami, dzięki którym już w 1945 r. poznawano słowiańską – czytajmy: polską – przeszłość tych ziem[67]. Obie te lektury znał i posługiwał się nimi tuż po wojnie m.in. pierwszy prezydent Szczecina inż. Piotr Zaremba[68]. Natomiast prace Piskorskiego, członka konspiracyjnej organizacji „Ojczyzna”, także więźnia niemieckich obozów, stanowiły przez szereg lat kanon krajoznawczej wiedzy o Pomorzu.

Jak wynika z powyższej analizy poszczególnych wątków formacji ideowej Kazimierza Majdańskiego można śmiało uznać go za przedstawiciela lub epigona polskiej myśli zachodniej. Wygłaszane przez niego poglądy były tożsame z tymi ideami, a zwłaszcza z wszechobecnym po II wojnie światowej mitem ziem odzyskanych. Stanowił on kwintesencję polskiej myśli zachodniej po 1945 r. Mit ten już przez samą nazwę wskazywał, że ziemie zachodnie i północne przyłączone po II wojnie światowej do Polski wcześniej – przed wiekami – do niej należały. Okresem, do którego się odwoływano, było wczesne średniowiecze – czasy panowania Mieszka I, Bolesława Chrobrego i Bolesława Krzywoustego, którzy wywalczyli i utrwalali polskie panowanie na tych terenach. W następnych wiekach Polska została stąd wypchnięta przez odwieczny germański Drang nach Osten i dopiero jego złamanie, potwierdzone kapitulacją III Rzeszy, pozwoliło na powrót tych obszarów do Polski. Mit ten w zasadzie nie uległ dekonstrukcji przez cały okres Polski Ludowej, choć były takie momenty, kiedy go nie eksponowano (lata siedemdziesiąte). Powracał jednak ze wzmożoną siłą zawsze wtedy gdy wzrastało poczucie zagrożenia ze strony zachodniego sąsiada. Spowodowane ono było m.in. bardziej lub mniej realnymi roszczeniami rewizji granic i odszkodowań głoszonymi przez związki wypędzonych w RFN czy roszczeniami terytorialnymi NRD, a także niepewnością dochowania dawnych umów granicznych w nowej sytuacji politycznej w dobie jednoczenia Niemiec. Warto tu dodać, że ten stan zagrożenia był często wyimaginowany – sztucznie kreowany przez władzę, która tym samym wpychała naród w swoje ramiona i kreowała się na gwarantkę posiadania przez Polskę ziem zachodnich i północnych[69].

Wracając do poglądów biskupa, należy stwierdzić, że jego wypowiedzi i postawa nie mogą dziwić, zwłaszcza w kontekście jego obozowej przeszłości i krzywd doznanych w Dachau[70]. Jego stanowisko jest oczywiście, jak można zauważyć, antyniemieckie, ale bardziej określiłbym je jako propolskie. Analiza publicznych wypowiedzi Majdańskiego z lat posługi w pomorskiej diecezji ukazuje nam biskupa patriotę, broniącego polskiego stanu posiadania na Pomorzu Zachodnim, który żywo reagował na zmieniającą się sytuację polityczną nie tylko wewnętrzną, ale i międzynarodową Polski, a zwłaszcza położenie Pomorza Zachodniego. Jego wystąpienia w zdecydowanej większości były zbieżne z trendami ówczesnej polityki historycznej, a nawet propagandy komunistycznego państwa, które wbrew internacjonalistycznym pozorom propagowało narodowy wizerunek[71]. Jego osobistym wkładem jako osoby duchownej i hierarchy kościelnego było dodanie i uwypuklanie niechętnie widzianych przez państwo zasług Kościoła w dziejach Polski i Pomorza. Połączył on je z mitem powrotu, lansowanym najsilniej tuż po II wojnie światowej, tym samym jeszcze bardziej go umacniając i nadając nowego znaczenia. Co więcej, także jego podstawowe lektury – prace Kisielewskiego czy Kozierowskiego – odpowiadały bardziej latom tużpowojennym niż osiemdziesiątym XX w.[72] Majdański ponadto – co trzeba odnotować – nie bał się też współpracować ze stroną rządową, zwłaszcza wobec pojawiających się zewnętrznych niebezpieczeństw[73]. Najlepszym chyba tego przykładem jest jego postawa wobec konfliktu w Zatoce Pomorskiej czy organizacja manifestacji w Siekierkach w maju 1990 r., na której obok biskupa znaleźli się reprezentanci wszystkich sił politycznych ówczesnej Polski: wywodzący się z PZPR prezydent – gen. Jaruzelski i solidarnościowy marszałek Senatu Andrzej Stelmachowski. Jak się okazało w momentach mniej lub bardziej realnego zagrożenia ideologia zachodnia oraz mit ziem odzyskanych jako wartości ogólnonarodowe i ogólnopaństwowe były i w tym przypadku ważniejsze niż poglądy polityczne. Podobny wniosek dla okresu powojennego wyciągnął m.in. Piotr Madajczyk[74]. Obrona ziem zachodnich należała bezsprzecznie do polskiej racji stanu. Jednakże jeśli weźmie się pod uwagę to, że w tym samym czasie działały w sferze publicznej osoby, które potrafiły wznieść się ponad myślenie narodowe, czy wręcz nacjonalistyczne, to poglądy i argumentacja biskupa Majdańskiego zdają się być anachroniczne, jakby zastygłe przynajmniej kilkanaście lat wcześniej, a jego postawa, choćby wobec żyjących przez wieki na Pomorzu protestantów oraz ich dziedzictwa, wydaje się znacząco odbiegać od ducha ekumenizmu.

Paweł Migdalski (ur. 1979 r.), dr, studiował na uniwersytetach w Szczecinie, Poznaniu, Marburgu i Greifswaldzie. Zajmuje się historią Pomorza Zachodniego, Nowej Marchii, stosunkami słowiańsko-duńskimi, historiografią, kwestią pamięci zbiorowej i polityki historycznej oraz dydaktyką historii. Wykładał m.in. w Instytucie Historii i na studium doktoranckim IRTG 1540 „Baltic Borderlands” Uniwersytetu w Greifswaldzie (2010). Od 2011 r. adiunkt w Instytucie Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Szczecińskiego. Współzałożyciel i prezes Stowarzyszenia Historyczno-Kulturalnego „Terra Incognita” w Chojnie oraz redaktor serii wydawnictw stowarzyszenia, pt. „Terra Incognita”. Autor kilkudziesięciu artykułów i książek, m.in.: „... w tej strażnicy Rzeczypospolitej”. Rejon Pamięci Narodowej Cedynia–Gozdowice–Siekierki, Szczecin–Poznań 2007; Moja mała ojczyzna. Przykładowe scenariusze lekcji oraz uwagi nad nauczaniem historii regionalnej na przykładzie powiatu Gryfino, Chojna 2010. Redaktor i współredaktor wielu prac zbiorowych, m.in.: Problematyka przymusowych przesiedleń i stosunków polsko-niemieckich po 1945 roku jako przedmiot badań historycznych i praktyki szkolnej. Materiały z XXXI Polsko-Niemieckiej Konferencji Podręcznikowej, 2005 r., Szczecin–Kulice, Szczecin 2007 (współautorstwo z Edwardem Włodarczykiem, Robertem Maierem); Paul Tillich – teolog pogranicza. Śladami wielkiego myśliciela po Nowej Marchii. Trzcińsko-Zdrój – Chojna – Przyjezierze / Paul Tillich – Theologe auf der Grenze. Auf den Spuren des großen Denkers in der Neumark. Trzcińsko-Zdrój – Chojna – Przyjezierze, Chojna 2012; Szkołę tworzy człowiek. Księga jubileuszowa ofiarowana pani Danucie Rodziewicz, Szczecin 2012; Z oddali. Miasta Pomorza Zachodniego w 1954 roku w rysunkach Stanisława Mrowińskiego. Katalog wystawy, Chojna–Stargard–Kamień Pomorski 2012; Tym samym pociągiem... Przesiedlenia przymusowe, procesy dezintegracyjne i integracyjne na Pomorzu Zachodnim i ziemi lubuskiej w latach 1939–1949 w wyborze prac magisterskich powstałych na seminarium Jana M. Piskorskiego, Chojna–Szczecin 2012 (współred. z Katarzyną Marciszewską); Cedynia i okolice poprzez wieki, Chojna–Szczecin 2013.

Koncepcje

Ryszard Tomczyk

Młodzi mocarstwowcy w Polsce międzywojennej wobec Niemiec i granicy zachodniej

Ważną determinantą, która legła u podstaw powstania i funkcjonowania ruchu mocarstwowego w okresie międzywojennym, obok sytuacji politycznej wynikłej po przewrocie majowym, była działalność akademickiego nurtu konserwatywno-monarchistycznego. W pierwszej połowie lat dwudziestych XX w. na uczelniach młodzież o poglądach konserwatywnych była związana z ugrupowaniami zachowawczymi działającymi w poszczególnych regionach kraju. Początki organizacyjne młodzieżowego ruchu monarchistycznego sięgają jesieni 1919 r. Wówczas grupka studentów powołała do życia Akademickie Koło Jedności Narodowej. W kwietniu 1920 r. zmieniono nazwę na: Organizacja Młodzieży Narodowo-Zachowawczej, powiązaną ze Stronnictwem Pracy Konstytucyjnej. W Warszawie młodzi konserwatyści wykazywali aktywność w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego, na Uniwersytecie i w Wyższej Szkole Handlowej. Ogółem organizacja warszawska liczyła około 100 osób. Wśród nich pojawili się w połowie lat dwudziestych nowi liderzy ruchu zachowawczo-monarchistycznego, m.in. Jan Moszyński, późniejszy sekretarz Janusza Radziwiłła. W Poznaniu w 1921 r. zaznaczyła swą działalność Organizacja Młodzieży Narodowo-Zachowawczej, która współpracowała z Młodzieżą Wszechpolską i z katolickim „Odrodzeniem”. W środowisku poznańskim, poczynając od przełomu lat 1921 i 1922, zaczęła działać lokalna Organizacja Młodzieży Monarchistycznej. Grupy zwolenników monarchizmu istniały również w Bydgoszczy, Cieszynie i Lwowie. W tym ostatnim mieście istniejąca organizacja studentów-konserwatystów nosiła nazwę Narodowego Związku Młodzieży Kresowej. W marcu 1922 r. odbył się w Poznaniu zjazd Wszechpolski Organizacji Młodzieży Narodowo-Zachowawczej, na którym podjęto decyzję o zmianie nazwy na Organizację Młodzieży Monarchistycznej. Zjazd przyjął krytyczne stanowisko wobec działalności starszego pokolenia konserwatystów, w którym zaznaczył, że „dotychczas w Polsce, nad każdym nowo powstającym ruchem zachowawczym i monarchistycznym zaciążył wpływ grupy krakowskich konserwatystów [...] młody ruch monarchistyczny nie ma nic z nią wspólnego”[1].

Uchwalona na zjeździe poznańskim deklaracja programowa OMM miała charakter nacjonalistyczno-konserwatywny i monarchistyczny (hasło: „Nacjonalizm, monarchizm i katolicyzm”). Poza stwierdzeniem, że: „Państwo Polskie opierać się musi na dawnej polskiej rozwojowej tradycji, która nam dała królewskość Piastów i Jagiellonów oraz wiekopomna Reforma 3 Maja 1791 roku. W myśl powyższego uważamy, że monarchia dziedziczna konstytucyjna byłaby najodpowiedniejszą dla Polski formą rządu”, zawierała również stosunek do granic państwa polskiego i jego polityki zagranicznej: „Granice państwa powinny obejmować ziemię, zamieszkałe przez ludność polską oraz te, które rozwój swój zawdzięczają dziejowej pracy i odwiecznej kulturze polskiej. Polityka zagraniczna winna być [na]cechowana w pierwszym rzędzie najściślejszym przymierzem z braterską nam Francją oraz dążeniem do pokojowego współżycia z naszymi sąsiadami”[2]. Grupa młodzieży na Uniwersytecie Jagiellońskim – zwolennicy krakowskiej myśli konserwatywnej – w 1923 r. powołali nieoficjalny klub dyskusyjny, który następnie, od stycznia do lipca 1924 r., działał pod nazwą Klub Pracy Politycznej (Państwowej).

Przyczyną zaprzestania działalności klubu był wąski, elitarny skład oraz jego umiarkowany program[3]. W oparciu o Stronnictwo Pracy Narodowej w drugiej połowie 1925 r. na UJ powstała organizacja o nazwie Akademicka Młodzież Konserwatywna (od 1926 r. Akademicka Młodzież Zachowawcza). Należy podkreślić, że organizacje o charakterze konserwatywno-monarchistycznym na uczelniach nie sprawowały „rządu dusz” wśród studentów. Dominującą pozycję w ruchu akademickim miała endecka Młodzież Wszechpolska Związek Akademicki. Niemniej młodzi konserwatyści angażowali się w życie społeczno-polityczne środowisk akademickich. Podejmowali walkę o wpływy w przestrzeni instytucjonalnej życia studenckiego, szczególnie w organizacjach samopomocowych, kołach naukowych, korporacjach, stowarzyszeniach międzyuczelnianych i innych. W „Rzeczpospolitej Akademickiej” czołowi aktywiści młodzieżowych organizacji ideowych, które miały protektorów w ugrupowaniach politycznych „starszego społeczeństwa”, często nazywali siebie „młodymi politykami”. Wykazywali żywe zainteresowanie sytuacją polityczną i społeczno-gospodarczą w kraju i zagranicą. Młodzi konserwatyści angażowali się w uroczystości o charakterze patriotycznym. Między innymi w 1925 r. wraz z członkami innych organizacji ideowych o proweniencji prawicowej brali udział w ogólnopolskich uroczystościach poświęconych dziewięćsetleciu koronacji Bolesława Chrobrego. Uroczystości traktowano w kategoriach rocznicy powstania państwa polskiego. Młodzież postrzegała panowanie Chrobrego przez pryzmat zjednoczenia narodów słowiańskich w Europie Środkowo-Wschodniej, szczególnie zaś zbliżenia polsko-czeskiego, naturalnie w wymiarze antyniemieckim. „Obchód ku czci Bolesława Chrobrego – pisał jeden z liderów Młodzieży Wszechpolskiej, Tadeusz Piszczkowski – jest świętem całej Słowiańszczyzny. Jest on przypomnieniem, że kiedyś przed dziewięcioma wiekami żył władca słowiański, który głosił, że już czas by Słowianie poczuli się panami środkowo-wschodniej Europy, że czas najwyższy by powściągnąć butę niemiecką [...]. Jubileusz Chrobrego jest jednak szczególnym świętem młodzieży polskiej, jej bowiem przypadnie pracować nad wykończeniem dzieła, które Bolesław zapoczątkował”[4]. Powyższy pogląd podzielali również młodzi działacze nurtu zachowawczo-monarchistycznego.

W okresie poprzedzającym przewrót majowy w oficjalnych stanowiskach OMM przywiązywała dużą wagę do legalizmu politycznego. Wypowiadała się zdecydowanie przeciw niekonstytucyjnym działaniom o charakterze rewolucyjnym, mającym na celu zmiany ustrojowe. Niemniej niektórzy z młodych, wchodzących w dorosłe życie osób utrzymujących związki z konserwatystami krytycznie patrzyli na sytuację polityczną w kraju. Józef Winiewicz, który ukończył studia prawnicze w połowie lat dwudziestych i podjął pracę w konserwatywnym „Dzienniku Poznańskim”, wspominał: „Byłem rozczarowany nieprzerwanym tasowaniem politycznych kart wśród kilkudziesięciu partii politycznych, częstymi rozpadami koalicji rządzącej krajem, ciągłymi zmianami ministrów, negatywnie ustosunkowany do coraz powszechniej krytykowanego sejmowładztwa. Jak wielu młodych stawiałem na Piłsudskiego – z przekonaniem i bezkrytycznie”[5]. Przewrót majowy wywarł na młodzież akademicką o poglądach zachowawczych duże wrażenie, wywołując zdecydowanie negatywne emocje. Organizacja Młodzieży Monarchistycznej publicznie potępiła krwawe wydarzenia w Warszawie i działalność Piłsudskiego. Zdecydowanie negatywnie do przewrotu majowego ustosunkowali się działacze OMM w Poznaniu. „Czynniki anarchii wewnętrznej z Józefem Piłsudskim na czele – pisał w poznańskim „Przeglądzie Akademickim”, organie młodych monarchistów Leon Ranicz – targnęły się zbrojną ręką na resztę władzy, jaką posiadał prezydent i rząd większości parlamentarnej, tworząc stan ex lex, gwałcąc orężnie kardynalne podstawy dotychczasowego ustroju demokratycznego [...]. Narodowo myśląca młodzież akademicka, wobec czynu, który hańbę ściągnąć może na cały Naród, który podeptać musi poczucie prawa i sprawiedliwości, z głębi swych, rozdartych bólem serc, targanych tragicznym niepokojem, woląc śmierć niż hańbę, podnosi dzisiaj krzyk o pomstę do nieba wołającą: »Nie pozwalam«”[6]. 30 maja 1926 r. odbyła się zorganizowana przez poznański Komitet Akademicki konferencja organizacji studenckich. W założeniu organizatorów miała być manifestacją środowiska akademickiego Poznania przeciw kandydaturze Piłsudskiego na prezydenta Rzeczypospolitej. Ówczesny lider OMM Józef Franciszek Bocheński, a także członkowie Młodzieży Wszechpolskiej i „Odrodzenia”, byli zwolennikami wysłania na ręce marszałka Sejmu Macieja Rataja rezolucji protestującej wobec kandydatury Piłsudskiego na prezydenta, uznając ją „za sankcję zbrodni, za przejście do porządku nad zdradą i pogwałceniem konstytucji”[7]. Koniec roku akademickiego 1925/1926 oraz wyjazdy wakacyjne uspokoiły nastroje wśród młodzieży studenckiej. Wraz z nadejściem nowego roku akademickiego wśród młodych monarchistów, na których wpływ mieli politycy konserwatywni, górę brała koncepcja utworzenia organizacji wpisującej się w szeroki front prorządowy, głoszący propagandowe hasła sanacji kraju.

Przejęcie władzy przez Józefa Piłsudskiego w maju 1926 r. miało wpływ na akademicką scenę polityczną. Ta, do tej pory silnie zdominowana przez obóz endecki, zaczęła stopniowo zmieniać oblicze. Nastąpiło skrystalizowanie w szerszym zakresie postaw politycznych młodzieży skupionej wokół obozu rządzącego. Władze sanacyjne dążyły do zmniejszenia wpływów endeckich wśród młodego pokolenia. Doprowadziły do powstania nowych organizacji odwołujących się do idei piłsudczykowskiej[8]. Również w planach liderów obozu konserwatywnego, którzy opowiedzieli się po stronie Piłsudskiego, istotną rolę do odegrania mieli utalentowani młodzi ludzie, którym bliska była idea zachowawcza. Konserwatyści stawiali sobie za cel pozyskanie do współpracy indywidualności wykazujących się aktywnością organizacyjną i talentem w zakresie publicystyki politycznej. Mieli oni wpływać propagandowo na szersze kręgi młodzieży. Do zwolenników utworzenia młodzieżowej organizacji, której ton nadawaliby uzdolnieni studenci, należeli zarówno starsi, jak i młodsi wiekiem konserwatyści, m.in.: Janusz Radziwiłł, Eustachy Sapieha, Stanisław Badeni, Roger i Edward Raczyńscy, Stanisław Mackiewicz, Artur Potocki, Jan Bobrzyński, Kajetan i Tadeusz Morawscy, Piotr Dunin-Borkowski. Wspominając próby nawiązania współpracy z młodzieżą, Jan Bobrzyński pisał: „Teraz zabrzmiało w konserwie hasło »zwrócenia się do młodzieży«. Po części pod wpływem konserwatywnym, po części – i to przede wszystkim – oportunizmu sanacyjnego, tworzyć się zaczęły różne organizacje młodzieżowe pod ogólnym hasłem konserwatyzmu”[9]. Jesienią 1926 r. praca konserwatystów w środowisku młodzieży akademickiej przyniosła efekty.

Osobą, która podjęła się tworzenia struktur organizacji o charakterze konserwatywno-sanacyjnym Myśl Mocarstwowa Związek Akademicki był w pierwszej kolejności w Warszawie Rowmund Piłsudski, uczestnik zjazdów w Nieświeżu, później i w Dzikowie. Był on absolwentem Wydziału Nawigacji Szkoły Morskiej w Tczewie z 1923 r., następnie studentem na Wydziale Gospodarki Morskiej Politechniki Warszawskiej. Rowmunda z Józefem Piłsudskim nie łączyły bliskie więzy rodzinne. Rowmund, syn Stefana, pochodził ze szlacheckiej linii kowieńskiej (szyłełsko-czabiskiej) Ferdynanda Ignacego Piłsudskiego, która z wileńską linią Józefa Piłsudskiego rozeszła się w XVII w.[10] Rowmund Piłsudski nigdy nie dementował pogłosek pojawiających się w różnych środowiskach, nie tylko politycznych, jakoby był bliskim krewnym Marszałka. Temat ten nie był poruszany nawet w kręgu jego bliskich znajomych i współpracowników[11]. Zapewne był to jego świadomy wybór, nie ulega bowiem wątpliwości, że noszone przez niego nazwisko miało duży wpływ na karierę polityczną, jaką rozpoczynał po przewrocie majowym w środowisku młodzieżowym. Dla niej też przerwał naukę na Politechnice Warszawskiej. Nie mógł jednak liczyć w obozie sanacyjnym na poważniejszą karierę, gdyż Marszałek – jak podkreślał inny mocarstwowiec Aleksander Bocheński – bardzo nie lubił młodego Rowmunda i nie utrzymywał z nim żadnych kontaktów[12]. Niemniej, młody Piłsudski pozostawał w bliskich stosunkach z grupą niewiele starszych wiekiem konserwatystów, którzy zaczynali już odgrywać pewną rolę w życiu społeczno-politycznym. Rowmunda Piłsudskiego cechowała energia w działaniu oraz duża ambicja. Jak podkreślał Aleksander Bocheński, miał on dar przemawiania, szafował jednak frazesami i sloganami. Jego wzorem stały się przemówienia lidera faszystów włoskich Benito Mussoliniego, a nawet przywódcy niemieckich narodowych socjalistów Adolfa Hitlera[13]. Oceniając krytycznie poglądy Rowmunda Piłsudskiego, Bocheński zwracał uwagę, że ów łączył i upowszechniał najbardziej sprzeczne ze sobą tezy polityczne. W sprawach społecznych i ekonomicznych był syndykalistą, jednocześnie występował przeciw ruchom rewolucyjnym (był krytyczny wobec rewolucji francuskiej). W stosunku do polskiej polityki zagranicznej reprezentował podobnie jak endecja stanowisko filorosyjskie, podczas gdy konserwatyści byli filogermańscy[14]. Był wyznawcą poglądu, który podzielał inny młody mocarstwowiec Michał Tyszkiewicz, że najpierw należało zebrać wokół siebie ludzi, a później wykładać im ideologię. „Ideologia miała być dość faszystowska, antysemicka, antygermańska i antysowiecka. Rowmundowi było obojętne – twierdził Bocheński – co głosił, byleby zebrać wielu sympatyków”[15]. Na niechętny stosunek Bocheńskiego do Rowmunda Piłsudskiego złożyło się wiele przyczyn, nie tylko ideologicznych. Niechęć do niego wynikała m.in. z nieakceptowania jego „wodzowskiej” pozycji.

Koła Myśli Mocarstwowej Związek Akademicki (od 1928 r.: Myśl Mocarstwowa Akademicka Młodzież Zachowawcza) powstały w latach 1927–1928, poza Warszawą, kolejno w Poznaniu, Lwowie, Wilnie i Krakowie. Na początku lat trzydziestych utworzono koła w Łodzi, Gdyni, Cieszynie i Lublinie. W Myśli Mocarstwowej znalazła się większość członków istniejących do przewrotu majowego Organizacji Młodzieży Monarchistycznej i Organizacji Młodzieży Zachowawczej. Myśl Mocarstwowa nie była na uczelniach organizacją masową. Według dostępnych danych, w 1931 r. w środowiskach akademickich Warszawy, Poznania, Krakowa, Lwowa, Wilna i Gdyni liczyła najwyżej 570 członków, czyli nie obejmowała nawet 1% populacji młodzieży studiującej. W tym czasie Młodzież Wszechpolska liczyła tylko w Warszawie 700 osób. Myśl Mocarstwowa często przez inne, silniejsze organizacje akademickie była traktowana w kategoriach politycznej efemerydy, głoszącej „śmieszną ideologię” i niemożliwy do zrealizowania program. Należała do organizacji odwołujących się do autorytetu marszałka Józefa Piłsudskiego. Prezentowała krytyczne stanowisko wobec innych stowarzyszeń ideowych działających na uczelniach, zdecydowanie zwalczała Młodzież Wszechpolską, w ramach obozu sanacyjnego zaś głównie Legion Młodych. W latach 1928–1930 Rowmund Piłsudski wraz z Jerzym Giedroyciem podjął próbę budowy szerszych struktur obozu mocarstwowego. W marcu 1928 r. powstał Związek Pracy Mocarstwowej, grupujący działaczy mocarstwowych, którzy już ukończyli studia. W maju 1929 r. zawiązała się paramilitarna Legia Mocarstwowa. Utworzono również struktury w środowisku młodzieży robotniczej i wiejskiej. W połowie 1928 r. powstało w Warszawie pierwsze Koło Fabryczne Związku Pracy Mocarstwowej, a w czerwcu 1930 r. odbył się pierwszy zjazd walny Związku Drużyn Ludowych Mocarstwowej Polski. Na czele Związku Drużyn Ludowych stał Jerzy Giedroyc. Rowmud Piłsudski poza akademicką Myślą Mocarstwową kierował Legią Mocarstwową. Jednak wymienione organizacje nie rozwinęły szerszej działalności. Zarówno Legia Mocarstwowa, Związek Drużyn Ludowych Mocarstwowej Polski i Koła Fabryczne Związku Pracy Mocarstwowej obok akademickiej Myśli Mocarstwowej były statutowo powiązane ze Związkiem Pracy Mocarstwowej (działali w nim absolwenci uczelni), któremu patronował Roger Raczyński, Bohdan Podoski i Józef Winiewicz. Działalność tych organizacji praktycznie zanikła około 1933 r. Trudno wymieniać wszystkich wybitnych działaczy mocarstwowych. Należeli do nich, oprócz Rowmunda Piłsudskiego, m.in.: Jerzy Giedroyc, Michał Tyszkiewicz, Ksawery i Mieczysław Pruszyńscy, Leon Ranicz, Adolf i Aleksander Bocheńscy, Konstanty Łubieński, Włodzimierz Stankiewicz, Marian Stokłosa, Konstanty Troczyński, Artur Tarnowski, Witold Krassowski, Ignacy Kleszczyński.

Trudno wskazać, kto bezpośrednio zainspirował Rowmunda Piłsudskiego do utworzenia organizacji mocarstwowej i kto wymyślił nazwę nowej organizacji – Myśl Mocarstwowa. Być może sam Rowmund[16]. Jeżeli zaś idzie o głoszenie hasła „mocarstwowości” Polski, to do jego autorstwa przyznawał się Stanisław Mackiewicz, który w 1934 r. pisał: „Byłem pierwszym publicystą konserwatywnym, który [...] w Polsce Piłsudskiego [...] rzucił hasło »mocarstwowości«. [...] Dziś nie jestem już odosobniony, przybył mi szereg kolegów, którzy z talentem tego hasła bronią”[17]. Michał Tyszkiewicz podkreślał, że idea „Polski – mocarstwa” „zrodziła się spontanicznie, jako konieczne następstwo geograficznego położenia Polski, która będąc otoczona potężnymi a wrogimi państwami, usilnie baczyć musi, by utrzymać swą całość terytorialną i zachować zagrożoną niepodległość”[18]. Młodzi działacze powstanie Myśli Mocarstwowej uzasadniali polską racją stanu. „Założeniem polskiej pozytywnej racji stanu – podkreślali – jest to, że Polska musi stać się mocarstwem [...]. Dwa walne fakty uzasadniają jeszcze w polskich specyficznych warunkach tę konieczność. Pierwszy, to wiekowe niebezpieczeństwo ze strony Rosji i Niemiec. Jak dawniej, tak i teraz mocarstwa te dążą do obalenia obecnego terytorialnego, politycznego status quo Polski. Zmniejszenie terytorialne musi pociągnąć za sobą uzależnienie ekonomiczne, gdyż bez Górnego Śląska i dostępu do morza z jednej strony, a żyznego Polesia, zagłębia naftowego i wielkich obszarów leśnych na kresach wschodnich z drugiej strony, nasza samodzielność gospodarcza jest nie do pomyślenia. Zależność zaś ekonomiczna musi nieuchronnie sprowadzić zniszczenie suwerenności politycznej. Przeciwstawić się skutecznie imperializmom ościennych mocarstw może również tylko mocarstwo, a nie państwo drugorzędne, jakim obecnie jesteśmy. Drugi fakt – to posłannictwo dziejowe Polski, polegające na stworzeniu bloku państw słowiańskich (pod egidą Polski). Najpotężniejsze państwo słowiańskie – Rosja, nie tylko roli tej nigdy nie spełniała, ale zawsze była najgroźniejszym przeciwnikiem idei połączenia Słowiańszczyzny, a przez to na równi z Niemcami najgroźniejszym wrogiem”[19]. Mocarstwowcy uważali, że niebezpieczeństwo ze strony Rosji (Związku Radzieckiego) i Niemiec, szczególnie w kontekście możliwości powrotu do polityki z Rapallo, czyli współpracy obu państw, dla Polski miałoby skutki tragiczne. Podstawowym założeniem polskiej racji stanu powinno być dążenie do podziału Rosji na szereg państw narodowych. Teza ta przyświecała publicystom politycznym wywodzącym się z ruchu mocarstwowego do końca istnienia II Rzeczypospolitej[20].

Obok kwestii rosyjskiej stosunek do imperializmu i rewizjonizmu niemieckiego, traktowanego w kategoriach wroga Słowiańszczyzny od początku funkcjonowania Myśli Mocarstwowej, był podstawowym elementem programowym. Mocarstwowcy nawiązywali do okresów historycznych, w których państwo polskie oddziaływało w poważnym stopniu na sytuację w Europie Środkowo-Wschodniej (mocarstwowość Bolesława Chrobrego i Jagiellonów). Odwołując się na łamach prasy do czasów potęgi jagiellońskiej, wskazywali na kultywowanie tradycji grunwaldzkiej jako ważny aspekt świadomości narodowej. Rowmund Piłsudski i inni działacze mocarstwowi byli apologetami wielkości Rzeczypospolitej w czasach dynastii Jagiellonów. Szczególnym wydarzeniem z historii walk oręża polskiego, które lansowali wśród członków Myśli Mocarstwowej i szerzej w środowisku akademickim, było zwycięstwo Władysława Jagiełły pod Grunwaldem. W wyniku aktywności propagandowej mocarstwowców zwycięstwo grunwaldzkie stało się wśród szerszych kręgów młodzieży szkół średnich, studenckiej i robotniczej, a szczególnie członków powołanej w maju 1929 r. Legii Mocarstwowej, symbolem wskrzeszenia historycznej racji stanu – „Polski – mocarstwa”.

Dla części polityków, którzy po przewrocie majowym skupili się wokół marszałka Piłsudskiego mocarstwowość była jednym z elementów szerszej płaszczyzny ideologicznego oddziaływania na różne środowiska obywateli państwa polskiego, w ramach głoszonej po maju 1926 r. sanacji moralnej. Obóz pomajowy potrzebował organizacji młodzieżowych, które docelowo miały być kuźnią kadr politycznych i administracyjnych. Niemniej działacze Myśli Mocarstwowej wychodzili z założenia, że okres zaborów spowodował wyjałowienie ideowe społeczeństwa polskiego. Podkreślali, że długoletnia niewola spowodowała w mentalności ogółu społeczeństwa głęboki uraz w postaci niewiary we własne siły. W konsekwencji starsze pokolenie zatraciło wolę rozwijania aspiracji państwowych. Dlatego mocarstwowcy opowiadali się programowo za imperializmem państwowym, przeciwstawiając się imperializmowi nacjonalistycznemu, który zamykał się w granicach etnograficznych. Imperializm państwowy miał włączyć do pracy państwowej również mniejszości narodowe, które znalazły się w granicach państwa polskiego[21]. Od początku w oficjalnych wystąpieniach młodzi mocarstwowcy podkreślali swoją niezależność od partii politycznych starszego pokolenia. W rzeczywistości było to jedynie hasło propagandowe, stan faktyczny był bowiem inny. Dla organizacji mocarstwowej ważne było wsparcie przywódców obozu konserwatywnego. Z drugiej strony liderom obozu zachowawczego zależało na posiadaniu młodego zaplecza, traktowanego w kategoriach „kuźni ideowej”, na potrzeby rozwoju ruchu. Dlatego do senioratu Myśli Mocarstwowej należeli m.in. Janusz Radziwiłł, Eustachy Sapieha, Stanisław Badeni, Stanisław Mackiewicz i inni. Starsze pokolenie konserwatystów w poszczególnych środowiskach akademickich wspierało finansowo działalność organizacyjną i prasę mocarstwową. Również w wymiarze propagandowym należy traktować hasło „Bunt młodych” rzucone na początku lat trzydziestych przez Rowmunda Piłsudskiego na łamach gazety „Dzień Akademicki” przeciw dominacji pokolenia okresu zaborów. W praktyce mocarstwowcy, szczególnie podczas ważnych oficjalnych spotkań, na łamach prasy, składali wiernopoddańcze hołdy funkcyjnym przedstawicielom obozu rządzącego. Podkreślali na każdym kroku wierność i oddanie ideałom marszałka Józefa Piłsudskiego. Część liderów ruchu mocarstwowego, prowadząc intensywne życie towarzyskie, poznawało wielu wpływowych ludzi. Tak postępował m.in. Jerzy Giedroyc. Stanisław Stomma podkreślał, że Giedroyc miał „»kolosalne« stosunki w ówczesnym establishmencie”[22]. Znajomości pomogły mu w życiu zawodowym, pracował w strukturach państwowej administracji centralnej. Zjawisko ówczesnego protekcjonizmu wobec wyróżniających się przedstawicieli młodzieży w ramach obozu pomajowego było dość szeroko rozpowszechnione. Prezes Związku Pracy Mocarstwowej, wojewoda poznański Roger Raczyński promował młodych działaczy mocarstwowych. Protekcję urzędową Raczyńskiego krytykował m.in. inny mocarstwowiec, Kajetan Morawski, który uważał, że szybka kariera w strukturach państwa może mieć skutki odwrotne do zamierzonych i wywołać negatywne zjawisko w postawach młodzieży. Morawski wskazywał na zachowania młodych działaczy sanacyjnego Legionu Młodych, podkreślając: „byli dla mnie dowodem, jak zawiśnięcie u klamki możnych tego świata wpływa ujemnie na formujące się dopiero charaktery”[23].

W działalności ruchu mocarstwowego istotną rolę na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych XX w. odgrywała problematyka paramilitarna. Przygotowanie młodego pokolenia do walki to jeden z warunków bytu państwowego. Młody mocarstwowiec Adolf Bocheński pisał w 1927 r.: „Polska stoi wobec nieuniknionej prędzej czy później wojny z Rosją i z Niemcami”[24]. Sensu largo przekonanie, że Polska zostanie zmuszona do walki z Niemcami i Rosją legło u podstaw aktywności mocarstwowców. Dlatego szczególne znaczenie ówczesny lider ruchu Rowmund Piłsudski przypisywał Legii Mocarstwowej, której był komendantem głównym. W celu propagandowego oddziaływania na szersze kręgi młodzieży w zakresie rozwoju kultury fizycznej, a w konsekwencji potrzeby szkolenia wojskowego mocarstwowcy wydawali w latach 1929–1932 pismo „Mocarstwowiec”. Na jego łamach m.in. Rowmund Piłsudski, Henryk J. Szyszko, Tadeusz Rutkowski, Stanisław Granisławski szerzej rozwijali program ruchu, wynikający z przekonania, że Polska położona pomiędzy dwoma „krwiożerczymi” sąsiadami, Niemcami i Rosją, chcąc zachować niepodległość, musi stać się mocarstwem. Poza nawiązywaniem do Polski okresu jagiellońskiego (do niego odwoływali się wszyscy mocarstwowcy na łamach pozostałych czasopismach obozu mocarstwowego), której granice wschodnie sięgały daleko na wschodzie i południu kontynentu europejskiego, opierając się na Morzu Czarnym, publicyści mocarstwowi wskazywali również na inne aspekty. Sprawą poruszaną w organie prasowym Komendy Głównej, w ramach dążeń wielkomocarstwowych, był rozwój gospodarki morskiej, potrzeba wzmocnienia pozycji militarnej państwa na morzu oraz posiadania kolonii zamorskich[25]. Podstawowym zagadnieniem poruszanym w kategoriach militarnych było zagrożenie niemieckie. Od początku mocarstwowcy wskazywali na roszczenia niemieckie wobec polskich ziem zachodnich. Wyciągając wnioski z doświadczeń I wojny światowej, przyznawali, że osłabienie Niemiec jest bardzo trudne i może być jedynie przejściowe. „Możliwe jest tylko – pisał Adolf Bocheński na łamach „Myśli Mocarstwowej” – zmniejszenie niebezpieczeństwa niemieckiego, to zaś ostatnie da się osiągnąć tylko za pomocą potężnego wzmocnienia naszej państwowości na koszt Rosji”[26]. Na kartach tego pisma podejmowano również problematykę granicy polsko-niemieckiej. Uznawano pomorski „ciasny korytarz”, przyznany Polsce na mocy traktatu wersalskiego, za niewystarczający. Nie miał on poważniejszego znaczenia gospodarczego i żadnego militarnego. Na wypadek wojny z Niemcami Polska nie byłaby w stanie, w ocenie mocarstwowców, utrzymać go i zabezpieczyć przed inwazją. Wskazując na rewizjonistyczne żądania płynące z Berlina, Witold Andrószowski pisał: „Nikt bowiem nie wątpi w to, że Niemcy staną kiedyś z nami do walki o ten ostatni skrawek naszych prastarych obszarów nadmorskich. To też zmierzać musimy do tego, by z odwiecznej walki polsko-niemieckiej o brzegi »bursztynowego morza«, o sine wody Bałtyku, Polska wyszła tym razem zwycięsko”[27]. Andrószowski dostrzegał możliwość wzmocnienia pozycji Polski nad Bałtykiem jedynie poprzez rewizję granicy polsko-niemieckiej. Zajęcie terenu Prus Wschodnich oraz przyłączenie Wolnego Miasta Gdańska było według niego krokiem zmierzającym do umocnienia pozycji Polski w dziedzinie politycznej, ekonomicznej i militarnej. W „Mocarstwowcu” prezentowano szerzej stanowisko odnośnie granicy zachodniej i północnej oraz antypolskiego nastawienia Niemiec. Na łamach pisma pojawiły się artykuły na temat konieczności przygotowania się młodego pokolenia Polaków do nieuniknionej wojny z Niemcami. Efektem przewidywanej wojny miała być, według mocarstwowców, rewizja granicy polsko-niemieckiej. W styczniu 1930 r. Henryk J. Szyszko na stronach „Mocarstwowca” stwierdzał: „Wiemy, że starcie Polski z Niemcami jest nieuniknione! – musimy się do tej wielkiej chwili przygotować systematycznie i z rozmachem!... Pokolenie obecne powołane jest, by w dziejach polskich wypisane było nowe imię Grunwaldu! Grunwaldu uzyskanego na przedpolach Berlina tak, by klęska Germanii sparaliżowała samo centrum prusactwa! Ideałem naszym jest: zamknięcie Polski na zachodzie granicami Odry i Nysy Łużyckiej! – włączyć z powrotem w granice Rzeczypospolitej Prusy”[28]. Dla mocarstwowców z Legii odzyskanie Prus Wschodnich i oparcie granicy zachodniej na Odrze i Nysie Łużyckiej, wraz z włączeniem Gdańska, było „nakazem dla całego Narodu Polskiego”[29]. Rowmund Piłsudski domagał się przyłączenia do Polski Warmii, Mazur i Śląska Opolskiego. Głoszony przez mocarstwowców program rewizji północno-zachodniej granicy Polski był skierowany przeciw wzrastającej fali rewanżyzmu w Niemczech. Mocarstwowcy przeciwstawiali się płynącym z Berlina głosom kwestionującym prawo państwa polskiego do wybrzeża Morza Bałtyckiego. Nawiązywali do epoki jagiellońskiej, kiedy to granica morska przebiegała na długości ponad tysiąca kilometrów: „od rzeki Słupi, aż do Parnawy w Zatoce Fińskiej”[30]. Wskazywali również na czasy panowania Bolesława Chrobrego, który władał na ziemiach obecnie wchodzących w skład państwa niemieckiego. Mocarstwowcy domagali się dokonania zmian w niemieckich podręcznikach historii poprzez wprowadzenie do nich treści wskazujących na słowiańską przeszłość Śląska, Pomorza i Prus Wschodnich. W sprawie granicy zachodniej oficjalne stanowisko zajęły w 1932 r. również inne wpływowe organizacje młodzieżowe. W przyjętych deklaracjach ideowych na zjazdach Legionu Młodych (20 marca) i Młodzieży Wszechpolskiej (16 maja) pojawiły się zapisy o rewizji granicy z Niemcami. Delegaci wymienionych organizacji wskazywali na potrzebę przyłączenia do państwa polskiego Prus Wschodnich i Śląska Opolskiego[31]. Należy dodać, że po przewrocie majowym rewizjonizm był zauważalny także w akademickim ruchu korporacyjnym. Już podczas VII Zjazdu Ogólnopolskiego Związku Polskich Korporacji Akademickich w Poznaniu w 1927 r. podkreślono, że Polska powinna dążyć do wzmocnienia pozycji ekonomicznej i politycznej. Korporanci opowiedzieli się za granicami mocarstwowej Polski na zachodzie na Odrze i Nysie Łużyckiej, na wschodzie zaś za włączeniem dawnych Kresów Wschodnich[32].

Dla lidera mocarstwowców odrębną kwestię stanowił problem międzynarodowej polityki prowadzonej wobec Niemiec na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych XX w. Rowmund Piłsudski podważał ówczesną „miękką” działalność dyplomatyczną Europy wobec Niemiec. Podkreślał, że taka polityka w konsekwencji doprowadzi do konfliktu zbrojnego, który dla państwa polskiego może skończyć się klęską. Domagał się prowadzenia wobec Niemiec bezwzględnej akcji dyplomatycznej[33]. Na łamach „Mocarstwowca” tendencyjnie przedstawiano obraz Niemców, używając czasem obraźliwych wobec nich określeń. Krytycznie wypowiadano się na temat mniejszości niemieckiej zamieszkującej w granicach państwa polskiego. Wskazując na „wrodzoną” niechęć do wszystkiego co polskie, postrzegano ją jako V kolumnę imperializmu germańskiego, spełniającą rolę forpoczty w Drang nach Osten. Wszystko po to, aby wśród członków ruchu mocarstwowego, jak i szerzej w społeczeństwie polskim, doprowadzić do wyzwolenia „ducha bojowego rycerstwa” i kolejnego zwycięstwa na miarę Grunwaldu. Temu miały służyć również pieśni mocarstwowe: Pieśń Mocarstwowców[34], My, Sztandar Mocarstwowy, Mazury Pruskie. Kwatera Główna Legii Mocarstwowej zalecała upowszechnianie tych pieśni wśród mocarstwowców.

Ważną kwestią w działalności mocarstwowej było krzewienie etosu zwycięstwa grunwaldzkiego, postrzeganego jako apoteoza potęgi Jagiellonów. Hasło mocarstwowej Polski i droga do niej – imperializm państwowy „jest tak stare, jak stara jest – stwierdzał patetycznie Rowmund Piłsudski – świetność Polski Jagiellonów, a zrodziło się ono z poczucia wielkiej mocy Ducha Polskiego i w wierze w dziejowe posłannictwo Najjaśniejszej Rzeczypospolitej Polskiej. A owocem jego jest – Grunwald”[35]. Z kolei Stanisław Granisławski podkreślał, że Grunwald jest nie tylko zwycięstwo nad Niemcami, ale „przede wszystkim politycznym wskazaniem przyszłości, testamentem dziejowym Jagiełły, symbolem misji mocarstwowej Polski na zachodzie”[36]. Komendant główny Legii Mocarstwowej rozkazem z 10 czerwca 1930 r. ustalił datę 15 lipca, dzień bitwy pod Grunwaldem, jako święto organizacji. „Rocznica ta – pisał w rozkazie Rowmund Piłsudski – posiada wszelkie dane, aby stać się w przyszłości ogólnym świętem narodowym i zastąpić obchodzone dziś święto 3 Maja i 11 Listopada, jako daty związane bezpośrednio z okresem niewoli”[37]. W drugiej połowie 1931 r. na rozkaz Rowmunda Piłsudskiego nasiliły się wystąpienia członków Legii Mocarstwowej o charakterze antyniemieckim. „Aby jednak akcja ta – pisał w rozkazie – była skuteczna, nie może się ona ograniczyć tylko do sporadycznych wystąpień i manifestacji, lecz musi być prowadzona konsekwentnie, według z góry ułożonego planu. W związku z tym musi być skoncentrowana w ręku jednej organizacji. Do roli tej, ze względu na swoją ideologię, w pierwszym rzędzie powołana jest Legia Mocarstwowa”[38]. W wymiarze propagandowym koordynację działań wymierzonych w rewizjonizm niemiecki, manifestowanie dążeń mocarstwowych przejęła Komenda Główna Legii Mocarstwowej. W porozumieniu z Komitetem Ścisłym Związku Pracy Mocarstwowej, wraz z Myślą Mocarstwową, Związkiem Młodzieży Akademickiej, Związkiem Drużyn Ludowych Mocarstwowej Polski i Kołami Fabrycznymi Związku Pracy Mocarstwowej organizowano uroczystości upamiętniające rocznicę bitwy pod Grunwaldem.

Pierwsze obchody tego ważnego wydarzenia historycznego, organizowane z dużym rozmachem w wielu miejscach kraju, odbyły się w niedzielę 13 lipca 1930 r. Upamiętnienie 520. rocznicy bitwy poprzedziła akcja propagandowa. W prasie ukazały się ogłoszenia informujące o planowanych uroczystościach. 12 lipca przeprowadzono akcję plakatową na ulicach miast, wzywając ludność do masowego w nich udziału. Kolportowano odezwę o treści: „Pięćset dwadzieścia lat mija, gdy z grodu podwawelskiego wyruszyło Rycerstwo polskie, aby wspólnie z bratnią Litwą na polach Grunwaldu rozgromić potęgę Krzyżacką. Wieki całe dzielą nas od tej chwili. Wieki zmagań bohaterskich przeplatane długim pasmem zwycięstw i klęsk bolesnych, zakończonych jednak triumfem Odrodzenia Państwa Polskiego [...]. Grunwald to narodziny Polskiego Mocarstwa przez triumf wielkiej i po dziś dzień żywotnej idei wspólnego współżycia społeczeństwa polskiego z jego pobratymcami słowiańskimi w granicach wielkiego Państwa Polskiego. Grunwald to świadoma wola Narodu, niepodzielnego władania nad Bałtykiem. To symbol Polski Zwycięskiej... Grunwald to objęcie przez Państwo Polskie roli kierowniczej w całej Słowiańszczyźnie i obrona jej przed zalewem germańskim”[39]. Wieczorem 12 lipca organizowano capstrzyki Legii Mocarstwowej z udziałem orkiestr w mundurach wojskowych. Następnego dnia odbyły się uroczyste nabożeństwa w kościołach i msze polowe, w niektórych miejscowościach połączone z poświęceniem sztandarów lokalnych organizacji mocarstwowych. Po mszy odbywały się defilady oddziałów Legii Mocarstwowej i pochody młodzieży ulicami miast. Po południu miały miejsce zabawy ludowe i uroczyste akademie z okolicznościowymi odczytami i występami artystycznymi. Na obchodach w Warszawie był obecny komendant główny Rowmund Piłsudski, w Sosnowcu wiceprezes Związku Pracy Mocarstwowej poseł Bohdan Podoski, w Krakowie – Wojciech Biesiadecki, w Bydgoszczy – Ludwik Moldzyński, a w Gdyni regimentarz Tomasz Jełowiecki. W pozostałych miejscowościach Komendę Główną reprezentowali miejscowi działacze mocarstwowi[40]. Jak podawał codzienny organ Wojska Polskiego, „Polska Zbrojna”, akcja ta spotkała się z szerszym zainteresowaniem społeczeństwa, z wyjątkiem zdecydowanych zwolenników ruchu endeckiego i komunistycznego, którzy z okazji rocznicy bitwy pod Grunwaldem przygotowali własne obchody[41]. Najważniejsze uroczystości zorganizowane przez mocarstwowców dla uczczenia 520. rocznicy bitwy pod Grunwaldem miały miejsce w Warszawie. Po nabożeństwie w kościele Bernardynów na Krakowskim Przedmieściu odbyła się uroczysta akademia grunwaldzka, podczas której, po odegraniu hymnu państwowego, przemawiał Rowmund Piłsudski. Podkreślił, że „Grunwald [...] jest datą narodzin polskiego mocarstwa”[42]. Aby uwypuklić rangę zwycięstwa grunwaldzkiego, oznajmił zebranym, że Komenda Główna Legii Mocarstwowej i Komitet Ścisły Związku Pracy Mocarstwowej uznały 15 lipca za święto wszystkich organizacji ruchu mocarstwowego.

Bogaty program obchodów grunwaldzkich mocarstwowcy realizowali w 1931 r. W ramach swojego święta poza uroczystymi akademiami organizowanymi przez oddziały Legii Mocarstwowej w wielu miejscowościach na terenie kraju, po raz pierwszy zaplanowano obchody przy granicy z Niemcami. Teren bitwy grunwaldzkiej znajdował się tuż za granicą, po stronie niemieckiej. Po złożeniu wieńców na grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie 10 lipca oddziały Legii Mocarstwowej udały się pod siedzibę prezydenta Ignacego Mościckiego i pod Belweder, do marszałka Józefa Piłsudskiego. Następnie pociągiem wyjechały do Płocka, gdzie miał miejsce początek „Biegu Grunwaldzkiego”. Szlakiem pochodu wojsk króla Władysława Jagiełły i wielkiego księcia Witolda miało wyruszyć 29 sztafet rowerowych Legii Mocarstwowej i trzynaście Związku Drużyn Ludowych Mocarstwowej Polski. Każda sztafeta miała się składać z siedmiu umundurowanych mocarstwowców, którzy ukończyli 17 lat. Wyścig rowerowy był połączony z zawodami strzeleckimi (na trasie były przygotowane w 2–3 miejscowościach strzelnice dla broni małokalibrowej). Sztafety 11 lipca pokonały trasę: Płock – Goślica – Bielsk – Drobin – Raciąż – Glinojeck – Mława – Iłowo – Działdowo, łącznie 115 km. W odświętnie udekorowanym Działdowie sztafety rowerowe przywitały dwie orkiestry wojskowe – 32. i 63. pułku piechoty oraz licznie zgromadzone inne organizacje przysposobienia wojskowego, w tym grupy „Sokoła”. Przez cały dzień 11 lipca przybywały do Działdowa oddziały Legii oraz delegacje Myśli Mocarstwowej i Związku Drużyn Ludowych Mocarstwowej Polski. 11 lipca o godzinie 23.42 na sygnał trzech wystrzelonych rakiet świetlnych równocześnie zapalono na odcinku 3 km wzdłuż granicy dziesięć dużych ognisk strażniczych. Ogniska płonęły do godzin rannych. 12 lipca na rynku w Działdowie odbyły się główne uroczystości, które otworzyła msza polowa celebrowana przez ks. prałata Wincentego Tymienieckiego. Po niej ks. prałat dokonał poświęcenia sztandaru oddziału Legii Mocarstwowej z Dąbrowy Górniczej. Następnie odbyła się defilada oddziałów, którą przyjął komendant Rowmund Piłsudski. W defiladzie wzięło udział ponad 5 tys. osób, trwała ona ponad dwie godziny, zgromadziła wielotysięczny tłum okolicznej ludności i zaproszonych gości. Ziemię Stołeczną reprezentował batalion umundurowany i w hełmach bojowych. Oddziały Legii Mocarstwowej przybyły z Poznania, Gdyni, Lwowa, Bydgoszczy, Krakowa, Włocławka, Małkini, Suwałk, Mławy, Stanisławowa i innych miejscowości. Ze Stanisławowa przybył również ukraiński oddział Legii Mocarstwowej. Po defiladzie oddziały wymaszerowały do Uzdowa, położonego półtora kilometra od granicy niemieckiej[43]. W Uzdowie przy skrzyżowaniu dróg odsłonięto ufundowany przez obóz mocarstwowy pomnik, składający się z wysokiej kolumny uwieńczonej kapitelem, na którym Orzeł Biały rozwija skrzydła do lotu w kierunku Prus Wschodnich. W szponach trzymał on dwa miecze. Po odsłonięciu pomnika płomienne przemówienie wygłosił komendant Rowmund Piłsudski oraz inni zaproszeni goście. Po przemówieniach uczestnicy zlotu udali się nad granicę. Tuż przy niej oddziały ustawiły się czołem ku polu bitwy grunwaldzkiej. Janusz Malinowski relacjonował, że po krótkim przemówieniu rotmistrza Włodzimierza Rolińskiego „na komendę: baczność! Wszystko zamarło w bezruchu, oddając w ciągu dwuminutowej ciszy hołd bohaterom, poległym pod Grunwaldem, ponawiając w duchu Przysięgę Grunwaldzką”[44]. Następnie orkiestry odegrały hymn państwowy, po czym nastąpił ponowny przemarsz do Działdowa, gdzie po południu odbył się obiad żołnierski oraz skromne przyjęcie w Hotelu Polskim dla członków korpusu oficerskiego, komitetu organizacyjnego, przedstawicieli miejscowych władz i wybitniejszych obywateli, którzy byli zaangażowani w organizację uroczystego zlotu grunwaldzkiego oraz dziennikarzy przybyłych z Warszawy i reprezentujących pisma regionalne. W międzyczasie odbyły się również zawody sportowe i pokazy ćwiczeń w ramach przysposobienia obronnego[45]. Zlot grunwaldzki, szeroko przedstawiony w prasie nie tylko obozu mocarstwowego, wywołał duże wrażenie w społeczeństwie polskim.

Dla ugruntowania tradycji grunwaldzkiej i ideologii wielkomocarstwowej Rowmund Piłsudski rozkazem z 31 lipca 1931 r. wprowadził nową odznakę dla Legii Mocarstwowej o nazwie „Miecze Grunwaldzkie”. Była to odznaka z białego metalu, przedstawiająca orła trzymającego dwa miecze zwrócone ostrzami w przeciwne strony. Odznakę mieli prawo nosić również członkowie pozostałych organizacji obozu mocarstwowego[46]. Z tej okazji opublikowano odezwę do członków organizacji mocarstwowych, w której stwierdzono: „Dwa miecze grunwaldzkie, miecze proste, ongiś krzyżackie, dziś polskie, miecze ostrzem zwrócone na zachód i na wschód, to wasza od dziś odznaka, symbol mocarstwowej ekspansji na zachód i wschód, znak, że wyzwolenie grunwaldzkie Niemiec przyjmujemy i bić się będziemy do końca, póki ostatni żołnierz niemiecki na ziemiach ongiś słowiańskich żyw, póki ostatni ślad mongolskiej kultury rosyjskiej na ziemiach ruskich Rzeczypospolitej plami sinością bizantyjską czerwoną słowiańską krew, oddając duszę słowiańskie w niewolę niemiecką przeciw Polskiej Mocarstwowej Idei. Oto co znaczy nasz znak mocarstwowy w czarnym żelazie kuty, powszechnie na piersiach Mocarstwowców noszony”[47]. W organie Myśli Mocarstwowej „Civitas Academica” znalazł się taki oto literacki opis odznaki mocarstwowców: „Oto dwa miecze proste jelcami wzajem ku sobie obrócone. Orzeł je w szponach zdobywczych dzierży, Orzeł Zwycięski, Biały, bo do białego rozpalony żaru w płomieniach krwawego tarczy herbowej. Orzeł ostrzami brzeszczotów godzi w zachodnią stronę i wschodnią. I stąd i stamtąd... sępy. Na żywe jeno gniewnie w niecierpliwej żądzy tłustości trupich. Nad żywym władzy nie mają. Umarłe szarpią. Sępy rosyjskie i germańskie. Czuwają orle szpony w groźnej gotowości”[48]. Doktryna oparta na niebezpieczeństwie zagrażającym ze strony dwóch wrogów – Niemiec i Rosji – w kolejnych latach dekady lat trzydziestych była ciągle obecna w publicystyce politycznej ludzi związanych wcześniej z obozem mocarstwowym. Zawierała ona dodatkowy element, postrzegany w kategoriach polskiej racji stanu. To konieczność wspierania „państw małych i narodów ujarzmionych przeciw wielkim imperializmom”[49].

Od wiosny 1932 r. aktywność organizacji mocarstwowych uległa zdecydowanemu ograniczeniu. Komitet Zachowawczy podjął decyzję o wstrzymaniu wszelkich funduszy na działalność organizacji mocarstwowych. Decyzję tłumaczono tym, że „to nie są konserwatyści, a jacyś mocarstwowcy”. Szczególnie nieprzychylne stanowisko wobec Rowmunda Piłsudskiego zajął Janusz Radziwiłł. Stanowisko to wynikało z braku akceptacji przez Radziwiłła koncepcji „poszerzenia bazy społecznej” ruchu zachowawczego. Był on zwolennikiem aktywnego działania jedynie w kręgach ziemiańskich, dużego biznesu oraz hierarchii kościelnej. Dzięki temu konserwatyści mogli mieć zapewnioną bazę materialną, wpływy gospodarcze i pozycję polityczną w obozie rządzącym. Janusz Radziwiłł był przeciwnikiem ataków politycznych i mieszania się w wewnętrzne sprawy państw ościennych. Pomimo negatywnej oceny sytuacji wewnętrznej w Związku Radzieckim i Rzeszy (szczególnie po dojściu Adolfa Hitlera do władzy) podkreślał, że Polacy muszą się oprzeć pokusie, aby bagnetami i krwią żołnierską zmieniać rzeczywistość w krajach sąsiednich[50]. Publikacje dotykające sprawy granic i stosunków z sąsiadami zamieszczane na łamach prasy mocarstwowej, a głównie „Mocarstwowca” były krytycznie przyjmowane w obozie zachowawczym. Również wśród młodych mocarstwowców budziły kontrowersje. Przez niektórych z nich poglądy rewizjonistyczne głoszone przez Rowmunda Piłsudskiego i innych działaczy związanych z Legią Mocarstwową były uznawane za niepoważne. Z negatywną oceną działalności i poglądów Rowmunda Piłsudskiego, przedstawioną przez Janusza Radziwiłła, zgadzał się także Roger Raczyński, prezes Związku Pracy Mocarstwowej. To zaważyło o dalszym losie dotychczasowego lidera mocarstwowców. Na nic zdały się rozmowy innego młodego mocarstwowca Ksawerego Pruszyńskiego z Januszem Radziwiłłem na temat Rowmunda Piłsudskiego. Radziwiłł zarzucał Rowmundowi Piłsudskiemu zbyt radykalną lewicowość. Józef Winiewicz wspominał jedno ze spotkań odbytych w pałacu Radziwiłła w Warszawie, podczas którego książę wyraził „niezadowolenie z radykalizacji Myśli Mocarstwowej i jej kontaktów z ośrodkami ówczesnej lewicy”[51]. W 1932 r. przestał się ukazywać organ Legii Mocarstwowej – „Mocarstwowiec”, który zasłynął z antyniemieckich wystąpień. Wkrótce też Legia Mocarstwowa – realizująca działalność w ramach przysposobienia obronnego młodzieży i podlegająca Związkowi Pracy Mocarstwowej – została rozwiązana. Zaprzestały działalności także Związek Drużyn Ludowych Mocarstwowej Polski i Koła Fabryczne Związku Pracy Mocarstwowej. Z chwilą rozwiązania Legii Mocarstwowej Rowmund Piłsudski stracił stanowisko komendanta głównego. Był to poważny cios, który osłabił jego pozycję w obozie mocarstwowym. Była to klęska koncepcji utworzenia szerszej płaszczyzny społecznej dla ruchu mocarstwowego. W akademickiej Myśli Mocarstwowej w maju 1933 r. doszło do rozłamu. Janusz Radziwiłł domagał się od mocarstwowców zmian personalnych w Komitecie Wykonawczym Myśli Mocarstwowej. Stanowisko prezesa organizacji miał objąć Mieczysław Pruszyński, który po ukończeniu studiów prawniczych na Uniwersytecie Jagiellońskim mógł liczyć na pracę w stolicy. Aby zyskać do tego planu szersze grono osób funkcyjnych w kołach mocarstwowych, dzięki pomocy finansowej Janusza Radziwiłła oferowano dla chętnych staże wakacyjne w zagranicznych konsulatach i ambasadach.

Narastający konflikt pomiędzy Rowmundem Piłsudskim a grupą uległą wobec konserwatystów, na czele której stał Jerzy Giedroyc, Mieczysław Pruszyński i Adolf Bocheński, doprowadził w maju 1933 r. do usunięcia niewygodnego dotychczasowego lidera z szeregów Myśli Mocarstwowej[52]. Rowmund Piłsudski przestał odgrywać poważniejszą rolę w środowisku młodych polityków obozu sanacyjnego. Wskazując na jego aktywną postawę w kwestii rewanżyzmu terytorialnego, należy dodać, że po II wojnie światowej, przebywając na emigracji, Rowmund Piłsudski twierdził, że jako pierwszy w Polsce międzywojennej wysunął projekt oparcia granicy zachodniej Polski na Odrze i Nysie Łużyckiej[53].

Nowe kierownictwo Myśli Mocarstwowej, na czele z Mieczysławem Pruszyńskim, po usunięciu Rowmunda Piłsudskiego głosiło pogląd, że nie ma powrotu do „wodzowskiego” stylu w działalności organizacji. Podkreślając, że istotą działalności powinna stać się zasada: „Nie ludzie, lecz idea”. Z drugiej zaś strony opowiadano się za przygotowaniem elity kierowniczej, która w niedalekiej przyszłości przejmie władzę w państwie polskim[54]. Podczas kursu ideowego Myśli Mocarstwowej w Rogalinie (w posiadłości Rogera i Edwarda Raczyńskich) 17 lipca 1933 r. Rada Naczelna przyjęła deklarację ideową. Potwierdzono w niej dotychczasowe tezy w aspekcie polityki historycznej, wskazując na wielkość „Polski Jagiellońskiej, Polski Grunwaldu i Unii, Polski od morza do morza”[55]. Za zasadniczą kwestię potwierdzoną w deklaracji ideowej uznano „międzynarodową misję dziejową polskiego Mocarstwa: organizowania, współpracy i bronienia tych państw i narodów, z którymi nas wspólna łączyła przeszłość i wspólne jednoczą niebezpieczeństwa. W interesie narodu leży powstanie Mocarstwa Polskiego. Warunkiem jego powstania jest związanie mniejszości słowiańskich w dziele budowy mocarstwowej potęgi państwa przez zaangażowanie ich w rozwoju gospodarczym przy pozostawieniu pełnej swobody życia kulturalnego”[56]. Powyższe dążenie do współpracy z narodami słowiańskimi (Ukraińcami i Białorusinami) było nadal determinowane sytuacją geopolityczną – funkcjonowaniem między nieprzyjaźnie nastawionymi do Polski Niemcami i Rosją. Rada Naczelna 17 lipca 1933 r. przyjęła także zapisy nowego statutu Myśli Mocarstwowej. W paragrafie trzecim statutu podkreślono, że terenem działalności jest nie tylko państwo polskie, ale także obszar Wolnego Miasta Gdańska. Statut dopuszczał dalsze rozszerzenie działalności na inne środowiska polskich studentów zagranicą. W tym przypadku chodziło o Polaków studiujących na Politechnice Gdańskiej. Mocarstwowcy pod nowym kierownictwem nie prowadzili poważniejszych działań propagandowych skierowanych przeciw Niemcom, które nosiły znamiona rewanżyzmu terytorialnego. Nowy lider Myśli Mocarstwowej Mieczysław Pruszyński, student prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego, atakował podnoszone kwestie zmiany granicy polsko-niemieckiej i przejawy nienawiści do Niemców w wystąpieniach działaczy Młodzieży Wszechpolskiej i Legionu Młodych. Stwierdzał, że na głosy, które płynęły z Berlina o zabraniu Polsce pomorskiego „korytarza” nie należy po stronie polskiej domagać się zwrotu Pomorza, Śląska i Prus Wschodnich na drodze zmiany zapisów traktatu wersalskiego, w oparciu o decyzję gremiów międzynarodowych w Hadze czy Genewie, nic to bowiem nie da. Precyzując stanowisko w tej kwestii, Pruszyński podkreślał, że „nie Wersal, a siła państwa polskiego stanowi obronę Pomorza”[57]. Jednocześnie dodawał, że Myśl Mocarstwowa zajmowała i zajmuje „w stosunku do Niemiec stanowisko ofensywne – przynajmniej tak długo, jak długo trwać będzie Drang nach Osten”[58]. Działacze mocarstwowi z niepokojem obserwowali poczynania w Niemczech narodowych socjalistów z Adolfem Hitlerem na czele.

W szerszym wymiarze mocarstwowcy wypowiadali się na temat polityki wewnętrznej Polski. Wskazywali na upadek dotychczasowej opozycji politycznej. A sprawa obozu w Berezie Kartuskiej, podpisanie paktu o nieagresji z Niemcami, uchwalenie konstytucji kwietniowej to według czołowych mocarstwowców, w tym Adolfa Bocheńskiego i Mieczysława Pruszyńskiego, „apogeum regime’u” w Polsce[59]. W bieżącej działalności aktywność mocarstwowców ograniczała się do spraw nurtujących środowisko akademickie. W połowie lat trzydziestych XX w. zapowiedzieli na następne lata główne kierunki walki na uczelniach: z Młodzieżą Wszechpolską (rozumiane jako przeciwstawienie się wpływom hitleryzmu) oraz z Legionem Młodych (rozumiane jako sprzeciw wobec wpływów komunizmu). Zgłaszali również postulaty poprawy sytuacji gospodarczej, rozwoju kultury, domagali się stosowania uczciwych zasad w działalności politycznej w Polsce[60]. Powyższe kwestie były poruszane na łamach prasy mocarstwowej. Na te tematy wypowiadała się duża liczba starszych i młodszych mocarstwowców, m.in.: Adolf Bocheński, Tadeusz Jaworski, Witold Krassowski, Jan Krupowicz, Rajmund Jeżowski, Teodor Rossman, Jerzy Antoniak. Niemniej działalność organizacji wyraźnie słabła. Po 1935 r. młodzi działacze mocarstwowi nie mieli poważniejszego wsparcia ze strony protektorów z obozu zachowawczego. Myśl Mocarstwowa straciła na atrakcyjności również wśród tej części młodzieży akademickiej, która postrzegała przynależność do organizacji przez pryzmat koniunkturalizmu i karierowiczostwa. Postępował odpływ członków do innych organizacji, m.in. od połowy 1937 r. do Związku Młodej Polski. Ostatecznie aktywność Myśli Mocarstwowej na uczelniach zanikła w roku akademickim 1937/1938. Również w tym okresie nie przejawiał już działalności Związek Pracy Mocarstwowej. Część liderów mocarstwowych, którzy w połowie lat trzydziestych kończyli studia i zaczynali pracę zawodową, m.in. Adolf Bocheński, taki stan rzeczy przyjęła z zadowoleniem. W tym czasie przywiązywali oni wagę do rozwoju nieformalnej grupy skupionej wokół pisma „Bunt Młodych”, następnie od 1937 r. „Polityka”. W okresie poprzedzającym wybuch II wojny światowej była ona postrzegana jako ważny ośrodek myśli politycznej. „Polityka”, wskazując na swoje korzenie pomajowe, przywoływała tezy prezentowane wcześniej na łamach młodzieżowej prasy mocarstwowej.

Ryszard Tomczyk (ur. 1959 r.), dr hab., prof. Uniwersytetu Szczecińskiego. Zajmuje się historią i współczesnością Ukrainy, polskim ruchem lewicowym i neokonserwatywnym oraz historią prawa i administracji na ziemiach polskich i w Austrii. Opublikował m.in.: Ukraińskie Zjednoczenie Narodowo-Demokratyczne 1925–1939, Szczecin 2006; Galicyjska Rusko-Ukraińska Partia Radykalna w latach 1890–1914, Szczecin 2007; Radykałowie i socjaldemokraci. Miejsce i rola lewicy w ukraińskim obozie narodowym w Galicji 1890–1914, Szczecin 2007; Socjaldemokraci ukraińscy i polscy w Galicji. Z dziejów współpracy, Warszawa 2007; Ukraińska Partia Radykalna w II Rzeczypospolitej 1918–1926, Szczecin 2007; Myśl mocarstwowa. Z dziejów młodego pokolenia II Rzeczypospolitej, Szczecin 2008; Między Wiedniem a Lwowem. Szkice z historii administracji w Austrii, Szczecin 2010; Polska lewica galicyjska w Austrii i II Rzeczypospolitej, Gorzów Wielkopolski 2011; Urzędnicy cywilni w Austrii 1740−1918. Studia z historii prawa i administracji, Szczecin 2012.

Eugeniusz Ponczek

Kwestia zmiany zachodniej granicy powojennej Rzeczypospolitej w myśli politycznej Polski Walczącej (1939−1945)

Problematyka koncepcji zachodniej granicy powojennej Rzeczypospolitej, stanowiących bardzo istotny segment polskiej myśli politycznej w latach II wojny światowej, ma już dość pokaźną bibliografię. Integruje ona zróżnicowane pod względem merytorycznym ujęcia, które cechuje nierzadko tendencyjność formułowanych założeń i konstatacji wskutek kierowania się tezami ideologicznymi dominującymi w okresie PRL[1].

Im bliżej było końca PRL (zwłaszcza po wprowadzeniu stanu wojennego 13 grudnia 1981 r.), tym częściej pojawiały się publikacje bardziej rzetelne pod względem merytorycznym, a także interpretacyjnym, uwzględniające w sposób pełniejszy dorobek konceptualny myśli politycznej Polski Walczącej (1939−1945). Niewątpliwie pionierską okazała się książka Wojciecha Wrzesińskiego Warmia i Mazury w polskiej myśli politycznej 1864−1945 (Warszawa 1984). Ów autor zwrócił uwagę na ważną okoliczność, że polska endecja już w 1918 r. postulowała polską granicę zachodnią na linii rzek Odry i Nysy Łużyckiej[2]. Na uwagę zasługują również publikacje historyków emigracyjnych, w których znalazły się stosowne odniesienia do problematyki polskiej myśli politycznej z lat II wojny światowej. Chodzi tu o prace Piotra Wandycza[3] i Tadeusza Wyrwy.[4]

Wyraźny przełom, jeśli chodzi o osiągnięcia historiografii polskiej w kwestii badań dotyczących kształtowania się koncepcji polskiej granicy zachodniej formułowanych w latach II wojny światowej[5], czy też szerzej polskiej myśli politycznej tego okresu[6], następował od 1990 r. Niemniej jednak nadal konieczne jest prowadzenie badań w tym zakresie.

Pewne wątpliwości natury kontekstowej i metodologiczno-teoretycznej może budzić sformułowanie „polska myśl zachodnia”, jak i również „polska myśl wschodnia”, ponieważ nie można ich uznać za koherentne i jednoznacznie ujmowane kategorie naukowe w zakresie badań dotyczących myśli politycznej. W związku z tym należy być świadomym, że tymi sformułowaniami posługiwali się przeważnie twórcy polskiej myśli politycznej, co jest zrozumiałe i nie budzi zastrzeżeń. Jednakże mogą nasuwać się niemałe obiekcje, czy profesjonalni historycy i politolodzy powinni posługiwać się tymi sformułowaniami jako kategoriami stricte naukowymi. Kwestia ta wymaga refleksji metodologiczno-teoretycznej oraz poczynienia stosownych ustaleń w tym zakresie.

Z tych też względów kwestia przyszłej polskiej granicy zachodniej opartej na liniach rzek Odry i Nysy (Kłodzkiej lub Łużyckiej) będzie w niniejszym tekście rozpatrywana w kontekście myśli politycznej reprezentatywnej dla wielu polskich orientacji ideologicznych i ośrodków politycznych, utożsamiających się z istotnymi wyznacznikami polskiej racji stanu, takimi jak: niepodległość ojczyzny, suwerenność państwa i bezpieczeństwo geopolityczne. Stąd też w niniejszym szkicu pominięte zostało stanowisko komunistycznych ośrodków politycznych aprobujących strategię geopolityczną ZSRR[7].

W związku z podjęciem się zadania przedstawienia i wyjaśnienia kwestii zmiany zachodniej granicy powojennej Rzeczypospolitej w myśli politycznej Polski Walczącej (1939−1945) niezbędne okazało się sformułowanie kilku zasadniczych pytań, umożliwiających wieloaspektową eksplanację merytoryczną tej problematyki.

Po pierwsze, jak ujmowana była kwestia granicy zachodniej przez poszczególne orientacje polskiej myśli politycznej w międzywojniu oraz w jakim stopniu rozpoczęcie II wojny światowej, jej przebieg i stan okupacji ziem polskich spowodowały wśród elit politycznych Rzeczypospolitej zmiany w sferze myślenia geopolitycznego, zwłaszcza w kwestii określenia jej zachodniej granicy?

Po drugie, które orientacje polityczne oraz poszczególne ugrupowania i ośrodki władzy opowiadały się za przyłączeniem do Rzeczypospolitej tzw. ziem postulowanych, a więc: Prus Wschodnich, Gdańska, Pomorza Środkowego, Zachodniego ze Szczecinem, całego Śląska Górnego, Śląska Dolnego oraz ziemi lubuskiej, a także jaka była strategia i taktyka Rządu RP na Uchodźstwie w kwestii artykułowania określonych postulatów dotyczących nowego ustalenia powojennej polskiej granicy północnej, zachodniej i południowo-zachodniej?

Po trzecie, jak uzasadniana była potrzeba zmiany zachodniej granicy Rzeczypospolitej, jeśli chodzi o argumenty historyczne i co za tym idzie, jakie znaczenie miała aprobata tradycji piastowskiej i jagiellońskiej w kwestii określenia oraz uzasadnienia postulowanych granic powojennej Polski i jej statusu geopolitycznego, a także w jakim zakresie preferowane były argumenty etniczne, cywilizacyjne, gospodarcze oraz strategiczne, których zwolennicy odwoływali się przede wszystkim do określonego spektrum wymogów polskiej racji stanu?

Po czwarte wreszcie, w jaki sposób dochodziło do eskalacji postulatów formułowanych w kwestii przesunięcia zachodniej granicy powojennej Rzeczypospolitej do linii rzek Odry i Nysy Kłodzkiej bądź Łużyckiej?

Poniżej, w poszczególnych częściach niniejszego artykułu, zostaną zaprezentowane efekty prób podejmowanych w celu udzielenia odpowiedzi na powyższe pytania.

I. Postulaty w kwestii polskiej granicy zachodniej w nowych realiach wojennych i okupacyjnych na ziemiach Rzeczypospolitej

Abstrahując od dość wyraźnie sformułowanego, choć nie zawsze artykułowanego wprost ze względu na sytuację polityczną, stanowiska prawicy narodowej, kwestia zmiany granicy zachodniej nie była nazbyt często poruszana przez ugrupowania reprezentujące poszczególne nurty polskiej myśli politycznej w międzywojniu. Było to spowodowane tym, że zdecydowane postulaty w tym zakresie uznawane były na ogół za mało realistyczne ze względu na konieczność respektowania postanowień traktatu wersalskiego. Nie oznaczało to bynajmniej, że nie wyrażano oczekiwań co do przyłączenia do Polski Gdańska, Mazur i pozostałej części Górnego Śląska[8]. O liniach rzek Odry i Nysy Kłodzkiej czy też Łużyckiej jako ewentualnej przyszłej granicy zachodniej nie zapominały środowiska obozu narodowego, popierające postulaty propagowane przez polską myśl zachodnią[9]. Toteż zdawano sobie sprawę, że bez inkorporacji do Polski Gdańska i Prus Wschodnich rewindykacje terytorialne w kierunku zachodnim byłyby niemożliwe. Doszłoby do nich jedynie wskutek definitywnego osłabienia Niemiec lub ich rozpadu, a to w okresie międzywojennym zostało uznane ze względów geopolitycznych oraz z powodu obowiązywania traktatu wersalskiego za rzecz niemożliwą.

Natomiast, gdy we wrześniu 1939 r. nazistowska III Rzesza i komunistyczny Związek Radziecki prowadziły agresywne działania militarne przeciwko Polsce, rozpętując tym samym II wojnę światową, pojawiło się przeświadczenie, że zburzone zostały podstawy porządku wersalskiego. Zaczęło również dominować przekonanie, że rozpętanie przez Niemcy globalnego konfliktu zbrojnego doprowadzi do ich jeszcze większej klęski niż w listopadzie 1918 r. Z tego też względu wśród elit społeczeństwa polskiego zaszły znaczne zmiany w zakresie krytyki postanowień traktatu wersalskiego[10] oraz w sferze myślenia geopolitycznego, odzwierciedlonego w przewartościowaniu poglądów dotyczących kwestii zachodniej granicy Polski. Wkrótce polskie elity polityczne zaczęły wyrażać pogląd, że konieczne będzie po zakończeniu wojny wchłonięcie przez Rzeczpospolitą Gdańska i całych Prus Wschodnich z Królewcem. Ów pogląd uważany był niejako za oczywisty i wystarczająco uzasadniony, mimo tragicznych następstw wojny polsko-niemieckiej i wtargnięcia Armii Czerwonej na terytorium Polski 17 września 1939 r. Postulat inkorporacji Prus Wschodnich i Gdańska do Polski znalazł stosowne odzwierciedlenie nie tylko w wypowiedziach przedstawicieli wielu środowisk szeroko rozumianej prawicy narodowej (a więc obozu narodowego)[11], ale także w kręgach politycznych innych orientacji politycznych, w tym również w ujawnianym przesłaniu politycznym niepodległościowych socjalistów zgrupowanych w Ruchu Mas Pracujących Miast i Wsi „Wolność – Równość – Niepodległość”, uznającego się za kontynuatora Polskiej Partii Socjalistycznej.

Okazało się, że postulat przyłączenia Gdańska i całych Prus Wschodnich do powojennej Polski stał się w okresie II wojny światowej żądaniem głoszonym niezmiennie i w sposób zdecydowany, i – tym samym − trwałym stanowiskiem geopolitycznym Polski Walczącej. W związku z tym wyrażana była nierzadko opinia, że aneksja Prus Wschodnich do Polski będzie równoznaczna z naprawieniem błędu politycznego popełnionego przez króla Zygmunta Starego w 1525 r., kiedy przyjmując hołd pruski, nie zdecydował się on na inkorporację terytorium Zakonu Krzyżackiego do państwa polsko-litewskiego.

Ze względu na wyraźne formułowanie tego rodzaju postulatu ugruntowywało się przekonanie, że niezbędne będzie przesunięcie granicy polsko-niemieckiej w kierunku północno-zachodnim, zachodnim i południowo-zachodnim. Jeśli chodzi o tę ostatnią kwestię, oznaczać to miało likwidację „klina śląskiego” co najmniej do Nysy Kłodzkiej, czyli przyłączenie do powojennej Rzeczypospolitej całego Górnego Śląska razem z Opolem. Była to kolejna, również trwała i niezmiennie głoszona teza mówiąca o minimum polskich aspiracji terytorialnych. Niezależnie od tego stanowiska, artykułowane były wyraźnie postulaty maksymalistyczne, preferujące powojenną polską granicę zachodnią na rzekach Odrze i Nysie Łużyckiej, a nawet przekraczające tę linię, o czym będzie mowa dalej.

II. Postulaty maksymalistyczne i względnie umiarkowane

Ugrupowania opowiadające się za ustanowieniem granicy na linii Nysy Łużyckiej stawiały tezę, że w wersji optymalnej „klin śląski” obejmowałby cały obszar historycznego Śląska, od wschodnich granic Górnego Śląska aż po Zgorzelec. Stanowisko to reprezentowało zdecydowanie Stronnictwo Narodowe[12], uznając, że przyszła Polska nie może być „kadłubowa”. Zdaniem prezesa Zarządu Głównego SN Tadeusza Bieleckiego granica ryska nie mogła być kwestionowana, a postulat granicy zachodniej na Odrze i Nysie Łużyckiej uznał on za oczywisty. Wykluczył w związku z tym koncepcję federacyjną[13]. Wśród członków SN w okupowanym kraju dominowało przekonanie, że powojenna Rzeczpospolita powinna stać się „katolickim państwem narodu polskiego” z wyraźnie określoną granicą zachodnią na Odrze i Nysie Łużyckiej[14]. Głoszono także opinię, że oparcie Polski na linii Odry i Nysy Łużyckiej umożliwi zaistnienie „imperium polskiego Słowiańszczyzny Zachodniej”. Przewidywano w związku z tym zajęcie także „pasa ziemi” wzdłuż zachodniego brzegu tych rzek, tak aby słowiańscy Łużyczanie znaleźli warunki „pełnego narodowego rozwoju”[15]. Osiągnięcie z kolei linii rzeki Niemen umożliwiłoby pełną inkorporację Prus Wschodnich do Polski. Za oczywiste uznano prawo Polski do Królewca, Wrocławia i Szczecina, co oznaczało panowanie nad całym ujściem Odry z wyspami Wolin, Uznam i Rugią[16]. Ze stanowiskiem SN utożsamiała się wielkopolska organizacja narodowa o nazwie „Ojczyzna”[17]. Linię Odry i Nysy Łużyckiej popierali również politycy mający przeszłość endecką, aczkolwiek już nienależący do SN[18].

Jeszcze bardziej zdecydowane stanowisko w omawianej kwestii reprezentowały organizacje narodowo-radykalne. Chodziło tu zwłaszcza o narodowo-radykalną grupę „Szaniec” i Narodowe Siły Zbrojne, które przez cały okres trwania II wojny światowej opowiadały się za przesunięciem granicy zachodniej do Odry i Nysy Łużyckiej. I tak też na łamach konspiracyjnego periodyku „Szaniec” pisano w końcu 1940 r., że „najogólniejsze cele wojenne” Polski wymagają ustanowienia granicy zachodniej na linii rzek Odry i Nysy Łużyckiej. Umożliwiłoby to stworzenie za zachodnią granicą Polski „strefy zdemilitaryzowanej, której rozmiar i sposób administracji określiłby sztab armii polskiej”. Oznaczało to, że niektóre obszary niemieckie znalazłyby się pod polską okupacją wojskową, jako zadośćuczynienie niesprawiedliwości dziejowej oraz ze względu na konieczność zapewnienia bezpieczeństwa Polski. Wielkie polskie państwo narodowe, oparte na systemie geopolitycznym „trzech mórz”, poszerzone byłoby − w opinii „Szańca” i NSZ – na zachodzie do Odry i Nysy Łużyckiej. Doszłoby zatem do przyłączenia jednocześnie Prus Wschodnich i Litwy w celu pełnienia przez Polskę „zbrojnej straży nad Niemcami”[19]. Twierdzono, że: „Naród polski musi za wszelką cenę zdobyć Pomorze Zachodnie, Ziemię Lubuską i cały Śląsk”, które nazwano „szańcem Bolesławów”. Stąd też za rzecz naturalną i oczywistą uznano likwidację odrębności Prus Wschodnich i włączenie ich do Polski[20].

Poglądy te reprezentowały także mniej[21] lub bardziej znane grupy radykalno-narodowe[22]Wskutek tego powstałaby „nowa cywilizacja Europy”, będąca warunkiem przyszłego „ładu cywilizacyjnego”[23]. W związku z tym granica na linii Odry i Nysy nie mogła być w jakikolwiek sposób kwestionowana. Prezentowany był także program maksymalny, uwzględniający posiadanie przez Polskę całego Zalewu Szczecińskiego, łącznie z wyspami: Rugią, Uznamem i Wolinem[24]. Domagając się w 1944 r. konsekwentnie urzeczywistnienia postulatu granicy zachodniej na Odrze i Nysie Łużyckiej, również w wymiarze optymalnym, KN opowiadała się zdecydowanie za respektowaniem granicy ryskiej, rezygnując z wcześniejszych żądań przyłączenia do Polski ziem wschodnich do rzek Dniepr i Don[25].

Za ustanowieniem granicy powojennej Polski na linii Odry i Nysy Łużyckiej opowiadały się polskie środowiska filosłowiańskie[26], a zwłaszcza Ruch Zachodnio-Słowiański. Jego przedstawiciele uznali za rzecz słuszną przyłączenie do Polski ziem do Odry i Nysy Łużyckiej, a także Prus Wschodnich. Wyrażano pogląd, że najwłaściwszym rozwiązaniem byłoby stworzenie federacji środkowoeuropejskiej, zapoczątkowanej powołaniem konfederacji polsko-czechosłowackiej. Zapewniłoby to zachodniej Słowiańszczyźnie „pokojowy żywot” i rozwój w duchu „braterskiej zgody”[27]. Z kolei działacze Ruchu Zjednoczenia Słowian postulowali w końcu 1942 r. zbudowanie potężnej, niepodległej Wielkiej Polski, która pełniłaby funkcję „równoważnika sił w Europie Środkowej”, odpierającego naciski Niemiec i Rosji. Polska powojenna integrowałaby ziemie do Odry i Nysy Łużyckiej. Z tego względu nie mogłaby istnieć „wroga enklawa”, a więc Prusy Wschodnie i Litwa[28].

Opcję tę reprezentowały w sposób wyrazisty środowiska katolicko-społeczne, mianowicie grupa konspiracyjna ZNAK[29] oraz dość wyraziście Front Odrodzenia Polski. W środowisku FOP dominowało przekonanie, że Odra powinna stać się „rzeką wewnętrzno-polską”, a Brandenburgia pełnić funkcję „guberni” nowego państwa polskiego. Ponadto od Polski uzależnione byłoby tzw. Zaodrze Wielogrodzkie, położone między Polską a Danią. Z Polską zjednoczone byłyby też Łużyce. Wskutek tego, jako niejako „przedłużenie” Śląska, razem z ziemią lubuską stałyby się „bastionem Słowiańszczyzny za Odrą”. A zatem za rzecz oczywistą uważano likwidację Brandenburgii i Prus Wschodnich jako „bastionów niemczyzny”. Oznaczało to, że granica Polski – według działaczy FOP – przekraczałaby znacznie linię rzek Odry i Nysy Łużyckiej. Chodziło o to, aby ostatecznie wyeliminowany został niemiecki Drang nach Osten[30].

Sporo do powiedzenia w omawianej kwestii miała organizacja katolicko-społeczna „Unia”, która w końcu grudnia 1940 r. zaczęła artykułować maksymalistyczny postulat poszerzenia obszaru państwa polskiego o ziemie leżące w „dolinie Odry i Nysy Łużyckiej” aż po Łabę. Wskutek tego urzeczywistniona byłyby „idea unijna” poprzez utworzenie związku Polski z Czechami i Słowacją, a z czasem także z innymi narodami słowiańskimi, co służyłoby skutecznej obronie przed jakąkolwiek agresją[31].

Gdy organizacja „Unia” połączyła się w połowie lutego 1943 r. ze Stronnictwem Pracy, jej stanowisko stało się dominujące w tym ugrupowaniu. W połowie 1943 r. postulowano, aby Polska uzyskała, jeśli chodzi o kierunek zachodni, jako minimum – granicę na Odrze i Nysie Łużyckiej. Nie wykluczano możliwości przekroczenia w kierunku wschodnim granicy ryskiej. Po przyłączeniu Prus Wschodnich Rzeczpospolita objęłaby swoim władztwem także Litwę Kowieńską. Doszłoby jednocześnie do unii Polski z Czechami i Słowacją. Wskutek tego zaistniałaby Unia Środkowoeuropejska, gwarantująca rozwój cywilizacyjny i „trwałe współżycie pokojowe” krajów „międzymorza bałtycko-adriatycko-czarnomorskiego”[32]. Pogląd ten znalazł odzwierciedlenie w dokumencie SP pt. Rozważania programowe. Wyeksponowana została w nim teza, że Polska zgodnie z ideą „sprawiedliwości dziejowej” będzie bronić granicy ryskiej, uzyskując jednocześnie obszary do Odry i Nysy Łużyckiej. Wskutek tego doszłoby do oswobodzenia z „niemieckiego jarzma” kraju Łużyczan, którzy przeszliby proces reslawizacji[33].

Za zachodnią granicą opartą na linii Odry i Nysy Łużyckiej opowiedziało się jednoznacznie postpiłsudczykowskie ugrupowanie o nazwie Obóz Polski Walczącej, utworzony w sierpniu 1942 r. W deklaracji ideowej OPW zamieszczony został postulat co do przynależności do powojennej Polski całych Prus Wschodnich, Pomorza Szczecińskiego oraz wszystkich ziem Śląska. Nie mogła być w żaden sposób podważona przedwojenna granica wschodnia Rzeczypospolitej[34]. W maju 1944 r. został nader wyraźnie wyartykułowany postulat linii rzek Odry i Nysy Łużyckiej[35]. Opowiedzenie się OPW za granicą na Odrze i Nysie Łużyckiej oznaczało również konieczność przyłączenia do Polski Prus Wschodnich, Gdańska, Pomorza Szczecińskiego oraz całego Śląska. W związku z tym uważano, że będzie to zgodne z „misją dziejową” Polski oraz z wymogiem zapewnienia jej bezpieczeństwa, czemu służyłoby utworzenie federacji z Litwą, Białorusią i Ukrainą, wskutek czego możliwa byłaby budowa „bloku geopolitycznego” na obszarze „międzymorza”[36].

Akceptujące stanowisko w kwestii granicy na Odrze i Nysie artykułowało Stronnictwo Ludowe. W kwietniu 1942 r. ów postulat postawił Związek Pracy Ludowej „Orka”, wchodzący w skład Stronnictwa Ludowego „ROCH”. Wyrażony został wówczas pogląd, że powojenna Polska musiałaby być powiększona o Prusy Wschodnie, Gdańsk, cały Śląsk oraz obszar leżący na prawym brzegu Odry[37]. Pogląd ten obecny był również w wypowiedziach głoszonych jesienią 1942 r.[38] Stanowisko to zdecydowanie potwierdzili w połowie 1943 r. publicyści ruchu ludowego, stwierdzając, że tylko wtedy przestanie Polsce zagrażać niemiecki Drang nach Osten[39]. Jednocześnie ludowcy opowiadali się stanowczo za niezmiennością granicy ryskiej[40]. Aprobata propozycji oparcia granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej oznaczała, że cały Śląsk, ziemia lubuska, Pomorze, Gdańsk i obszar Prus Wschodnich zostałyby przyłączone do Rzeczypospolitej[41]. Ludowcy nie widzieli alternatywy wobec programu powrotu do idei piastowskiej i – co za tym idzie – żądania akceptacji granicy zachodniej na Odrze i Nysie Łużyckiej[42].

W związku z omawianą kwestią na uwagę zasługuje również stanowisko Związku Harcerstwa Polskiego. Jego organizacja konspiracyjna „Szare Szeregi”[43], optując za utworzeniem najpierw konfederacji, a z czasem federacji środkowoeuropejskiej[44], opowiadała się w lutym 1942 r. za powiększeniem terytorium Polski do Nysy Łużyckiej oraz za uzyskaniem szerokiego wybrzeża morskiego między ujściami rzek Odry i Niemna[45] w myśl „tradycji unijnej”[46]. Toteż na łamach jednego z periodyków harcerskich pisano: „granicę Polski musimy zakreślić ideowym ołówkiem Polski Jagiellonów i mieczem Polski Piastów”. Z tego względu za niezbędne uznano „udowodnienie pod każdym względem istotnej polskości Śląska, Pomorza – od Nysy Łużyckiej aż po ujście Odry”[47]. Również w 1944 r. publicyści harcerskiej prasy wyrażali nadzieję, że powojenna Polska będzie rozpościerać się między linią ryską a Odrą i Nysą Łużycką, a może nawet dalej na zachód[48]. Nie mogła być kwestionowana granica ryska poprzez narzucenie Polsce formuły linii Curzona[49].

Wyżej wymienione ugrupowania polityczne i organizacje konspiracyjne opowiadały się nader wyraźnie za ustanowieniem zachodniej granicy Polski na linii Odry i Nysy Łużyckiej. Antycypując rozważania zawarte w dalszej części niniejszego artykułu, należy nadmienić, że w wymiarze optymalnym za ustanowieniem zachodniej granicy powojennej Rzeczypospolitej na Odrze i Nysie Łużyckiej opowiadali się także eksperci Ministerstwa Prac Kongresowych Rządu RP na Uchodźstwie. Ich stanowisko nie było ogłaszane oficjalnie na forum międzynarodowym i nie zamieszczano go w enuncjacjach konspiracyjnych.

Przywódcy głównego nurtu polskiego niepodległościowego ruchu socjalistycznego, zorganizowanego w Ruch Mas Pracujących Polski „Wolność – Równość – Niepodległość”, opowiadając się za federalizacją Europy[50], wyrazili swoje stanowisko w dokumencie programowym Materiały do programu Polski Ludowej z 1942 r., że powojenna Rzeczpospolita powinna dysponować „dostatecznie silnym oparciem o Bałtyk”. Toteż do Polski włączone byłyby Prusy Wschodnie, cały Górny Śląsk (z Opolem) oraz niewielkie części Pomorza Nadodrzańskiego i Dolnego Śląska, a także ewentualnie część ziemi lubuskiej. Z tych obszarów powinna być wysiedlona ludność niemiecka. Nie była brana pod uwagę możliwość przyszłej granicy zachodniej Polski opartej na liniach rzek Odry i Nysy Łużyckiej[51].

W tym samym czasie przebywający na emigracji polscy socjaliści (skupieni w Komitecie Zagranicznym Polskiej Partii Socjalistycznej) wyrażali przekonanie, że zachodnia granica Polski powinna być związana strategicznie z granicą północno-zachodnią Czechosłowacji. Pisał o tym Adam Pragier, stwierdzając, że po zakończeniu wojny – w imię respektowania „zasady bezpieczeństwa zbiorowego” – doszłoby do stworzenia „wału ochronnego” dla całej Europy Środkowo-Wschodniej, neutralizującego „parcie” Niemiec na wschód oraz podjęcie przez nich „nowej wojny napastniczej”. Konieczne stawało się zatem przyłączenie do Polski całego Śląska Opolskiego. Zlikwidowana byłaby również wschodnia „enklawa” niemiecka, czyli Prusy Wschodnie, co przesądziłoby o trwałej przynależności Gdańska do Polski i uzyskaniu przez nią szerokiego dostępu do morza[52]. Podkreślano przy tym, że nie może być kwestionowana przedwojenna polska granica wschodnia[53].

Potwierdzał to w kolejnych latach konspiracyjny niepodległościowy ruch socjalistyczny reprezentowany przez Ruch „Wolność – Równość – Niepodległość”[54]. Jego przedstawiciele nie występowali z postulatem ustanowienia zachodniej granicy powojennej Polski na linii rzek Odry i Nysy Łużyckiej. Stwierdzano jednocześnie stanowczo, że nie może być negowana integralność „kresów wschodnich z całym obszarem Rzeczypospolitej”, co uważano za jeden z podstawowych wymogów polskiej racji stanu. Zanegowano zdecydowanie formułę linii Curzona[55].

Z kolei przedstawiciele radykalnego odłamu przedwojennej PPS, tworzący od września 1941 r. ugrupowanie o nazwie Polscy Socjaliści, nader lakonicznie wypowiadali się na temat granic państwa polskiego, jako ważnego elementu socjalistycznej federacji europejskiej. Głosili przy tym pogląd, że kwestia granic w Europie rozstrzygnięta zostanie po zakończeniu wojny. Można by sądzić, że preferowanie zasady samostanowienia narodów oznaczałoby aprobatę kryterium etnograficznego. Pojawiło się też stwierdzenie, że zasadne będzie zjednoczenie wszystkich ziem rzeczywiście polskich[56].

Od września 1941 r. przywódcy ugrupowania Polscy Socjaliści zdecydowali się jednoznacznie zaaprobować integralność terytorialną II Rzeczypospolitej, w tym także granicę ryską, mimo że zaakceptowali układ polsko-sowiecki[57]. W tym czasie radykalni polscy socjaliści nie wykluczali umiarkowanych rewindykacji terytorialnych na zachodzie w myśl umiarkowanego stanowiska Rządu RP na Uchodźstwie. Gdy doszło do opuszczenia Politycznego Komitetu Porozumiewawczego przez radykalnych socjalistów, członkowie nowo powołanego ugrupowania – Robotniczej Partii Polskich Socjalistów – wypowiadali się raczej lakonicznie albo w sposób bardzo ogólny na temat polskich granic wschodnich, południowych i zachodnich[58], oczekując na rozstrzygnięcia, które przyniesie koniec wojny[59].

Na uwagę zasługuje również stanowisko konspiracji syndykalistycznej. Już w końcu 1940 r. ci spośród nich, którzy utworzyli Związek Syndykalistów Polskich, reprezentowali pogląd, że powojenna Rzeczpospolita uzyska bezpieczne granice dzięki zlikwidowaniu swoistej „wyspy niemieckiej” na wschodzie, mianowicie Prus Wschodnich, stanowiącej „gniazdo imperializmu niemieckiego”. Nastąpiłoby więc przyłączenie do Polski Prus Wschodnich z Królewcem oraz Gdańska, Pomorza Kołobrzeskiego, Babimojszczyzny, a także „Śląska Średniego” z Wrocławiem. W ten sposób usunięty zostałby „klin niemiecki” między Polską a Czechami. Nie należało jednak – stwierdzał publicysta „Akcji” – domagać się urzeczywistnienia koncepcji maksymalistycznej, a więc inkorporacji terenów do linii Nysy Łużyckiej. Podkreślano przy tym, że polska granica wschodnia pozostałaby bez zmian[60].

Pogląd ten potwierdzany był przez ZSP w kolejnych latach, gdy jego publicyści pisali o wymienionych wyżej tzw. ziemiach postulowanych oraz przyszłej granicy zachodniej „uspołecznionego” państwa polskiego[61], usytuowanego w federacji Europy Środkowo-Wschodniej[62]. Owa struktura geopolityczna zapoczątkowałaby tworzenie „Stanów Zjednoczonych Europy”[63]. Domagano się przy tym w 1942 r., aby powojenna Polska rewindykowała Prusy Wschodnie, Gdańsk, Pomorze Zachodnie aż do Odry oraz jednocześnie zlikwidowała niemiecki „klin śląski”[64]. Za rzecz właściwą uznano w 1943 r. osiągnięcie również trwałego kompromisu polsko-czechosłowackiego w kwestii Zaolzia[65]. Jednakże w 1944 r. doszło niejako do wycofania się ZSP z wcześniejszych dość daleko idących postulatów. Ograniczono się bowiem do postulatu, że powojenna Polska powinna zawierać w swoich granicach Prusy Wschodnie, „pogranicze pilsko-złotowskie” i Śląsk Opolski. Nie opowiedziano się zatem za linią Nysy Łużyckiej. Odwołując się do „idei jagiellońskiej”, syndykaliści uważali, że najlepszą opcją na przyszłość byłoby rozwiązanie federacyjne, prowadzące do utworzenia „Stanów Zjednoczonych Europy”[66].

Organizacje wywodzące się z przedwojennej lewicy sanacyjnej nie wyrażały klarownego stanowiska w kwestii zachodniej granicy powojennej Polski. I tak też publicysta jednego z periodyków konspiracyjnych Stronnictwa Demokratycznego „Prostokąt”, aprobując w drugiej połowie 1942 r. koncepcję federacji środkowoeuropejskiej, wyraził poniekąd odosobnioną opinię, że Polska powinna powiększyć się znacznie pod względem terytorialnym i dysponować wybrzeżem morskim między Szczecinem a ujściem Niemna[67]. Niemniej jednak SD „Prostokąt” wyraziło w kwietniu 1943 r. oficjalny pogląd, że Rzeczpospolita powinna władał wszystkimi ziemami zamieszkałymi przez Polaków. Chodziło tu o Warmię i Mazury, Gdańsk, część Pomorza Środkowego, pogranicze Wielkopolski oraz Górny Śląsk razem z Opolszczyzną[68]. Podkreślano, że przyszła Polska rozpościerałaby się między „linią ryską a Odrą”[69]. Oznaczało to, że nie domagano się przyłączenia do powojennej Polski ziem postulowanych wykraczających poza oficjalną propozycję Rządu Polskiego na Uchodźstwie i jego krajowych delegatur.

Inne organizacje lewicujące nie wysuwały żądania ustanowienia granicy na całej linii Odry, lecz ewentualnie na Nysie Śląskiej. I tak też Stronnictwo Polskiej Demokracji, niechętne przez pewien czas wobec postulatu włączeniu do Polski ziem aż po Odrę i Nysę Łużycką, po wejściu w skład lewicującego Centralnego Komitetu Ludowego opowiedziało się za uznaniem tej linii granicznej[70].

Stosowne stanowisko w powyższej kwestii zajął ośrodek rządowy. I tak też po klęsce Francji w czerwcu 1940 r. premier Władysław Sikorski w rozkazie do Armii Polskiej podkreślił zdecydowanie, że musi być „przywrócona granica polsko-rosyjska sprzed września 1939 roku”[71]. Sikorski opowiadał się zdecydowanie za stałą współpracą Polski i Czechosłowacji w budowie związku międzypaństwowego w formie konfederacji, zgodnie z zasadą całkowitej solidarności[72].

Również postulaty w kwestii powojennej polskiej granicy zachodniej znalazły stosowne odzwierciedlenie w wypowiedziach osób wywodzących się z kręgu Związku Walki Zbrojnej – Armii Krajowej i Delegatury Rządu na Kraj. I tak też publicysta „Biuletynu Informacyjnego” opowiadał się w marcu 1941 r. za włączeniem w skład państwa polskiego obszaru Prus Wschodnich ze względu na kwestię bezpieczeństwa powojennej Rzeczypospolitej[73].

Po rozpoczęciu 22 czerwca 1941 r. wojny niemiecko-sowieckiej premier Rządu RP domagał się respektowania przez ZSRR granic sprzed 1939 r.[74] Podkreślano kwestię integralności terytorialnej Rzeczypospolitej[75]. Twierdzono jednocześnie, że Polska powiększyłaby swoje terytorium w kierunku zachodnim i zapewniłaby sobie szerszy dostęp do morza[76]. W opinii Rządu RP na Uchodźstwie po wojnie na konferencji pokojowej państwo polskie uzyskałoby rozległy dostęp do Bałtyku oraz odpowiednie granice, będące rękojmią trwałego bezpieczeństwa[77].

Delegatura Rządu RP na Kraj jesienią 1941 r. wyrażała przekonanie, że Polska musi stanowić czynnik równowagi europejskiej pod warunkiem utrzymania granicy wschodniej sprzed września 1939 r. oraz poszerzenia terytorium o Prusy Wschodnie, Gdańsk i cały Górny Śląsk. Europa zorganizowana byłaby w „związki regionalne” o charakterze federacji[78].

W opracowaniu przygotowanym jesienią 1941 r. pod redakcją dr. Mariana Seydy (kierującego de facto Biurem Prac Politycznych, Ekonomicznych i Prawnych, a od lipca 1942 r. Ministerstwem Prac Kongresowych Rządu RP) postawiony został postulat, że Polska – usytuowana niekorzystnie pod względem geopolitycznym między Niemcami a Rosją – musi integrować ziemie wschodnie do granicy ryskiej. Powojenna Rzeczpospolita rozszerzyłaby odpowiednio swoje terytorium w kierunku zachodnim, przyłączając Prusy Wschodnie, Gdańsk, Pomorze Środkowo-Koszalińskie oraz Śląsk Górny i Opolski. Jednocześnie współtworzyłaby z Czechosłowacją konfederację, a z czasem dobrowolny związek federacyjny „ściśle środkowo-europejski”[79].

Prezydent RP Władysław Raczkiewicz w przemówieniu radiowym z okazji Nowego Roku 1942 mówił, że przyszła silna Polska uzyskałaby odpowiednie granice strategiczne, będące wynikiem przyłączenia Prus Wschodnich, Gdańska i całego Górnego Śląska, które lepiej zabezpieczałyby ją po wojnie przed agresją[80].

Autorzy opinii odwołujących się do myśli zachodniej, prezentowanych w Wydawnictwach Departamentu Informacji i Prasy Delegatury Rządu na Kraj, uważali, że w celu zapewnienia bezpieczeństwa przyszłej Polski jej granica zachodnia powinna być oparta na linii Odry i Nysy Łużyckiej. Ułatwiłoby to współpracę Polski i Czechosłowacji w kształtowaniu przyszłej konfederacji, a z czasem federacji środkowoeuropejskiej, a w dalszej perspektywie Stanów Zjednoczonych Europy[81].

Poruszył tę kwestię premier Sikorki w exposé wygłoszonym na posiedzeniu Rady Narodowej 26 kwietnia 1942 r., opowiadając się za powstaniem w Europie „bloków federacyjnych”[82]. W wielu wypowiedziach opowiadano się za utworzeniem federacji w Europie Środkowo-Wschodniej[83]. Realizacji tego celu sprzyjałoby powołanie najpierw konfederacji polsko-czechosłowackiej, a z czasem federacji[84].

Aprobata postulatu inkorporacji do Rzeczypospolitej Prus Wschodnich, Gdańska i Śląska Opolskiego wymagała – co było oczywiste − respektowania linii ryskiej jako wschodniej granicy Polski[85]. Również emigracyjne środowisko wojskowe przeciwstawiało się zdecydowanie w 1943 r. oderwaniu kresów zabużańskich od Rzeczypospolitej. Podkreślano, że Polska nie może zrezygnować z granicy ryskiej[86]. Również w Deklaracji Krajowej Reprezentacji Politycznej (z 15 sierpnia 1943 r.) zawarte zostało stwierdzenie o nienaruszalności integralności terytorialnej Rzeczypospolitej jeśli chodzi o Kresy Wschodnie. Jednocześnie nowa granica na zachodzie gwarantowałaby Polsce szeroki dostęp do Bałtyku[87].

W 1943 r. minister prac kongresowych Marian Seyda uważał, że niezbędne jest respektowanie integralności terytorialnej Polski. Powtórzył on to, co wcześniej stwierdził, że konieczne jest wcielenie do Rzeczypospolitej Prus Wschodnich, Gdańska, Pomorza Środkowego (od Drawska do Kołobrzegu) i Śląska Opolskiego, nadmieniając jednocześnie, że po stronie polskiej znalazłby się takie miejscowości jak: Gorzów Wielkopolski, Sanok, Drezdenko, a także Babimojszczyzna. W kwestii stosunków polsko-czechosłowackich polityk ten uznał, że trzeba „przekreślić dwa akty przemocy” ze stycznia 1919 oraz września 1939 r. i powrócić do linii granicznej z listopada 1918 r. Utrzymanie przymierza polsko-czechosłowackiego sprzyjałoby utworzeniu Konfederacji Narodów Europy Środkowej, co zapewniłoby im suwerenność i bezpieczeństwo[88].

Prawdopodobnie z inspiracji Delegatury Rządu RP w końcu 1943 r. powstała ekspertyza pt. Stosunki ludnościowe w Polsce a siła państwa, w której znalazł się zapis, że powinno dojść do rozszerzenia dostępu państwa polskiego do Bałtyku i rewindykacji Prus Wschodnich. Nastąpiłoby w ten sposób skrócenie granicy zachodniej. Likwidacji uległyby w związku z tym trzy „kliny niemieckie”, co pozwoliłoby ustalić granicę na linii Odry i Nysy Śląskiej[89]. W 1943 r. doszło również do uszczegółowienia stanowiska ZWZ–AK w kwestii powiększenia terytorium powojennej Polski o takie ziemie jak: Prusy Wschodnie, Gdańsk, rejencję koszalińską, Babimojszczyznę z Międzyrzeczem oraz rejencję opolską[90].

Na uwagę zasługuje memorandum rządowe z 16 listopada 1943 r. skierowane do Wielkiej Brytanii, zawierające postulaty przygotowane na konferencję w Teheranie, które dotyczyły zagwarantowania prawa do suwerennego sprawowania władzy na terytorium państwa polskiego w granicach sprzed 1 września 1939 r. W dokumencie tym znalazło się stwierdzenie, że Polska nie może zrezygnować z praw do ziem wschodnich, ponieważ są one związane z Rzecząpospolitą więzami historycznymi, cywilizacyjnymi i kulturowymi. Postawiony został związku z tym postulat, aby do Polski włączyć: Prusy Wschodnie, Gdańsk i Śląsk Opolski. Nastąpiłoby wówczas „wyprostowanie i skrócenie polskiej granicy zachodniej”[91]. Z kolei stanowisko polskiego rządu emigracyjnego wyrażone w Tezach z 27 grudnia 1943 r. zawierało pogląd, że nie należy w czasie trwającej jeszcze wojny decydować o granicach państwowych, co nie wykluczało zgody aliantów zachodnich na „bezwarunkowe wcielenie do państwa polskiego Prus Wschodnich, Gdańska i Śląska Opolskiego” oraz uzyskanie szerokiego dostępu do Bałtyku. Sformułowana została nowa teza, że na terytorium rozciągającym się na wschód od Odry i Nysy Łużyckiej, aż do postulowanej granicy zachodniej Polski, należałoby wprowadzić „okupację ściślejszą”[92].

Przedstawicielstwo Polskiego Państwa Podziemnego w styczniu 1944 r. przypominało, że „całość i niepodległość państwa polskiego” powinna być dla „świata świętością”[93]. Toteż za niemożliwą uznano zgodę na zabór polskich terenów wschodnich wbrew ustaleniom traktatu ryskiego[94]. Odrzucano żądania ZSRR w kwestii bezwarunkowego przyjęcia linii Curzona jako przyszłej granicy polsko-sowieckiej. Jednakże nie wykluczano możliwości wyznaczenia linii demarkacyjnej na wschód od Wilna i Lwowa. Na zachód od niej administrowanie ziem wyzwolonych przejęłaby strona polska. Za niezgodny z interesem Polski uznany został również zamiar przyznania ZSRR części Prus Wschodnich[95]. Rada Jedności Narodowej oraz Delegat Rządu stwierdzali, że nie do przejęcia jest swoiste „iunctim między granicami zachodnimi i wschodnimi”[96].

Deklaracja RJN „O co walczy Naród Polski” z 15 marca 1944 r. zawierała aksjomat, że niezbywalnym wymogiem polskiej racji stanu jest uniemożliwienie hegemonii jakiegokolwiek państwa w Europie Środkowo-Wschodniej. Opowiadano się w związku z tym za integralnością przedwojennego terytorium Rzeczypospolitej. Do odrodzonej, powojennej Polski przyłączono by Śląsk Opolski, Prusy Wschodnie, Gdańsk oraz „klin pomorski pomiędzy Bałtykiem i ujściem Odry a Notecią”, co miałoby wielkie znaczenie dla „żywotnych gospodarczych interesów Polski”. Autorzy deklaracji uważali, że bezpieczeństwu Rzeczypospolitej sprzyjałaby „długotrwała okupacja polska” obejmująca „szeroki pas ziemi położonych na zachód od nowej granicy” aż do Odry i Nysy Łużyckiej[97].

Po upadku powstania w Warszawie premier Stanisław Mikołajczyk nie wykluczał kompromisu w kwestii granicy ryskiej pod warunkiem pozostawienia po stronie polskiej Lwowa oraz zagłębia naftowego z Borysławiem[98]. Niemniej jednak Rząd RP na Uchodźstwie w uchwale z 3 listopada 1944 r. odrzucał sowieckie żądanie uznania linii Curzona[99]. Po zakończeniu kryzysu rządowego nowy premier Tomasz Arciszewski w przemówieniu 29 listopada 1944 r. stwierdził, że nie można zrezygnować z obszarów wschodnich, gdzie znajdują się bardzo ważne ośrodki kultury polskiej, w zamian za nowe ziemie na zachodzie. Niemniej jednak stwierdził on: „Żądamy po prostu naszych ziem etnicznych i historycznych terytoriów, które znalazły się pod władzą niemiecką”. Miał na uwadze Prusy Wschodnie, Gdańsk i cały Górny Śląsk[100].

Należy podkreślić, że polski rząd emigracyjny przed konferencją jałtańską prezentował stanowcze stanowisko, że kwestia granic państwa polskiego powinna zostać rozstrzygnięta po zakończeniu działań wojennych, ponieważ nie wolno odbierać Polsce ziem wschodnich, gdyż nie jest to zgodne z prawem międzynarodowym i zasadą sprawiedliwości[101]. Po ogłoszeniu uchwał jałtańskich rząd wystosował protest, oświadczając, że: „Oderwanie od Polski wschodniej połowy jej terytorium przez narzucenie tzw. linii Curzona jako granicy polsko-sowieckiej naród polski przyjmuje jako nowy rozbiór Polski, tym razem dokonany przez sojuszników Polski”[102]. Rada Jedności Narodowej zaprotestowała 25 lutego 1945 r. przeciwko uchwałom jałtańskim jako postanowieniom jednostronnym. Uznano, że ostateczne ustalenie granicy wschodniej nastąpiłoby „w drodze bezpośrednich rokowań” między Polską a ZSRR. Niemniej jednak zaakceptowany został postulat przesunięcia zachodniej granicy Rzeczypospolitej do Odry i Nysy Łużyckiej oraz przyznania Prus Wschodnich[103].

W konkluzji należy stwierdzić, że w oświadczeniach Rządu RP na Uchodźstwie, a także w pracach studyjnych, zwłaszcza Ministerstwa Prac Kongresowych oraz niektórych departamentów Delegatury Rządu RP na Kraj, przyjęty został w zasadzie program minimum, uwzględniający przyznanie Rzeczypospolitej Prus Wschodnich i Gdańska, Pomorza Środkowego do Kołobrzegu oraz niewielkich nabytków terytorialnych na pograniczu Wielkopolski i ziemi lubuskiej (Babimost, Drezdenko, Sanok), a także Górnego Śląska z Opolem. Niemniej jednak został również przygotowany program maksimum, opracowany w Ministerstwie Prac Kongresowym, przewidujący ustanowienie granicy zachodniej na linii Odry i Nysy Łużyckiej. Brano pod uwagę także możliwość, że obszar między tymi rzekami a postulowaną umiarkowaną linią graniczną znajdzie się bezpośrednio pod okupacją polską, tak jak pozostałe ziemie Niemiec pod okupacją państw alianckich.

III. Argumentacja dotycząca postulowanych granic powojennej Polski

Na ogół wszystkie polskie patriotyczne siły polityczne, o czym już wspomniano, głosiły pogląd, że postulowane nabytki terytorialne na zachodzie i północy nie mogą być uważane za jakiekolwiek zadośćuczynienie w związku z jednoznacznymi deklaracjami przywódców ZSRR wykluczającymi utrzymanie przez Polskę jej wschodniej granicy wzdłuż granicy ryskiej, ponieważ – ich zdaniem – obowiązywać musi bezwarunkowo linia Curzona. Dodać należy, że od połowy 1943 r., w myśl stanowiska ZSRR, liczyły się tylko fakty dokonane – jako rezultat marszu Armii Czerwonej w kierunku zachodnim. Niemniej jednak polskie elity polityczne zdecydowanie stały na stanowisku, że powojenna Rzeczpospolita powinna utrzymać, jako minimum, linię ryską oraz uzyskać znaczne nabytki terytorialne na północ i zachód od przedwojennej granicy polsko-niemieckiej. Nie było to traktowane w kategoriach zadośćuczynienia!

W uzasadnieniu potrzeby zmiany zachodniej granicy powojennej Rzeczypospolitej poszczególne ugrupowania i ośrodki polityczne wykorzystywały dość szeroki wachlarz argumentów. Były to przede wszystkim uzasadnienia historyczne, etniczne, cywilizacyjne, gospodarcze, strategiczne oraz te, które ujmowano w kategoriach racji stanu.

Argumenty historyczne uzasadniające postulat ustanowienia granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej preferowały ugrupowania prawicy narodowej, środowiska katolicko-społeczne (a w ich ramach przede wszystkim organizacja „Unia” na czele z Jerzym Braunem i Janem Hoppem), a także w znacznym stopniu przedstawiciele ruchu ludowego. Przypominali oni bowiem, że monarchia rządzona przez pierwszych Piastów (do 1138 r.) obejmowała swoim zasięgiem także cały Śląsk, ziemie lubuską, Pomorze Nadwiślańskie. Podkreślali także, że do 1138 r. Pomorze Szczecińskie znajdowało się pod zwierzchnictwem władców piastowskich.

Charakterystycznym zjawiskiem była ujawniana aprobata zarówno tradycji piastowskiej, jak i jagiellońskiej w kwestii określenia granic powojennej Polski i jej statusu geopolitycznego. I tak też ugrupowania będące kontynuacją dawnej endecji, organizacje katolicko-społeczne (zwłaszcza organizacja „Unia”) oraz ludowcy eksponowali w sposób zdecydowany rolę tradycji piastowskiej. Było to tożsame z aprobatą linii Odry i Nysy Łużyckiej oraz przynależności Szczecina do powojennej Polski. Z kolei politycy i publicyści środowisk narodowo-radykalnych (w tym katolicko-narodowej Konfederacji Narodu) oraz sanacyjnego Obozu Polski Walczącej, a także w znacznej mierze decydenci reprezentujący ośrodek rządowy powoływali się jednocześnie na tradycje piastowską i jagiellońską. Również „Szare Szeregi” opowiedziały się za „sięgnięciem po syntezę koncepcji Piastowskiej i Jagiellońskiej”[104]. Tradycję jagiellońską zdecydowanie eksponowali przedstawiciele orientacji postpiłsudczykowskiej, a zwłaszcza Konwentu Organizacji Niepodległościowych, Grupy Olgierda oraz zwolennicy sanacji i programu prometejskiego przebywający na emigracji. Ci ostatni, podkreślający nieodzowność utrzymania granicy ryskiej i nierzadko występujący z żądaniami uzyskania nowych nabytków terytorialnych na obszarach położonych na wschód od niej, opowiadali się za umiarkowanymi postulatami w kwestii wcielenia do powojennej Rzeczypospolitej rejonów zachodnich – Babimojszczyzny, Drezdenka i Sanoka oraz częściowo Pomorza Środkowego z Kołobrzegiem i całego Śląska Górnego. Nie uważali oni bowiem za potrzebne przyłączenie do Polski Dolnego Śląska i Pomorza Szczecińskiego ze względu na niebezpieczeństwo dominacji na tych obszarach ludności niemieckiej.

W znacznej mierze eksponowane były względy etniczne, gdy preferowano tezę, że na tzw. ziemiach postulowanych mieszkali Słowianie, którzy od okresu rozdrobnienia feudalnego podlegali stopniowej germanizacji, agresywnej zwłaszcza w okresie potęgi państwa pruskiego i po pierwszym zjednoczeniu Niemiec (w 1871 r.). W związku z tym przewidywano, że po zakończeniu trwającej wojny światowej ludność zamieszkująca te obszary będzie mogła powrócić do swojej pierwotnej etniczności słowiańskiej i – tym samym – polskiej.

Argumenty cywilizacyjne preferowali w znacznej mierze politycy i publicyści Konfederacji Narodu, wielkopolskiej organizacji „Ojczyzna” oraz „Unii”. Głosili oni tezę, że osiągnięcia cywilizacji polskiej, mające proweniencję łacińską, muszą rozszerzyć się aż do Odry i Nysy Łużyckiej. W znacznej mierze ów pogląd był rezultatem recepcji tez historiozoficznych Feliksa Konecznego.

Nie bez znaczenia były tendencje do artykułowania uzasadnień z zakresu sfery gospodarczej. Posługiwały się nimi ugrupowania prawicy narodowej, środowiska katolicko-społeczne (zwłaszcza Front Odrodzenia Polski i organizacja „Unia”) oraz przedstawiciele ruchu ludowego. Z punktu widzenia tych ostatnich duże znaczenie zyskiwał postulat rozwiązania problemu „głodu ziemi” wśród chłopów polskich, którzy zasiedliliby tzw. ziemie postulowane, tworząc dobrze prosperujące w przyszłości gospodarstwa pełnorolne. Wymienione wyżej ugrupowania i organizacje podkreślały rolę komunikacyjną drogi wodnej Odry i Nysy Łużyckiej oraz szerokiego dostępu do wybrzeża Bałtyku, co stymulowałoby rozwój handlu, w tym także morskiego powojennej Rzeczypospolitej.

Jako nader ważny postrzegany był argument strategiczny, mówiący o potrzebie skrócenia granicy z państwem niemieckim i – co za tym idzie – stworzenia lepszych warunków do obrony przed ewentualną agresją militarną z zachodu. Uzasadniano ów argument wspomnieniami negatywnych skutków wojny obronnej Polski we wrześniu 1939 r., kiedy to natarcie armii niemieckiej z kierunków południowo-zachodniego, zachodniego i północnego przyniosło jej dość szybko sukcesy. Nie dziwi zatem, że argument strategiczny podkreślały niemal wszystkie ugrupowania, a zwłaszcza szeroko rozumiana prawica narodowa, postsanacyjny Obóz Polski Walczącej, ludowcy oraz przede wszystkim emigracyjny ośrodek rządowy i jego odpowiedniki krajowe.

Okazało się zatem, że wszystkie polskie patriotyczne ugrupowania i ośrodki polityczne, stawiając postulat wcielenia do Rzeczypospolitej Prus Wschodnich, uzasadniały to żądanie przede wszystkim względami strategicznymi oraz do pewnego stopnia etnicznymi, jako że obszar ten − jako terytorium średniowiecznego państwa krzyżackiego – zasiedlany były przez ludność polskojęzyczną, określaną z czasem jako Warmiacy i Mazurzy.

Dominowało przekonanie, że liczne argumenty rozpatrywane były niejako przez pryzmat polskiej racji stanu, a więc z uwzględnieniem jej niezbywalnych wymogów: bezpieczeństwa geopolitycznego, silnej pozycji międzynarodowej państwa, integralności terytorialnej oraz przede wszystkim imperatywu osiągnięcia przez Rzeczpospolitą trwałej suwerenności[105].

Innymi słowy, artykułowanie odpowiednio uzasadnianych postulatów w kwestii ustanowienia w przyszłości nowej linii geograficznej, wyznaczającej polską granicę północną, zachodnią i południowo-zachodnią, determinowane było wymogami polskiej racji stanu. Wynikało to niewątpliwie z afirmowanych wykładni aksjologii politycznych właściwych dla poszczególnych orientacji ideologicznych i ośrodków władzy Polski Walczącej, niezależnie od dość wyraźnych odmienności w tej kwestii.

IV. Eskalacja formułowanych postulatów i ich dynamika

Nie w jednakowym stopniu, jeśli chodzi o natężenie i dynamikę stawianych postulatów, artykułowali swoje poglądy przedstawiciele głównych nurtów politycznych oraz poszczególnych ugrupowań i środowisk ideologicznych w kwestii przyłączenia do Rzeczypospolitej postulowanych ziem: Prus Wschodnich, Gdańska, Pomorza Środkowego, czy też Zachodniego, całego Górnego Śląska, a także Dolnego Śląska i ziemi lubuskiej. Preferowały to zdecydowanie trzy z czterech najważniejszych ugrupowań: SN, SP i SL. Jeśli chodzi o postulat przyłączenia do powojennej Rzeczypospolitej Szczecina to w pełni to żądanie aprobowały – przypomnijmy – ugrupowania narodowo-radykalne, katolicko-narodowe (Konfederacja Narodu), katolicko-społeczne i chadeckie (FOP i organizacja „Unia”, a od 1943 r. SP). Nie można też zapominać, że za ustanowieniem granicy powojennej Polski na linii Odry i Nysy Łużyckiej opowiadały się polskie środowiska filosłowiańskie, w tym także Ruch Zjednoczenia Słowian i Ruch Zachodnio-Słowiański.

Zdecydowane poglądy dotyczące maksymalnego przesunięcia granicy zachodniej, nawet poza linię Odry i Nysy Łużyckiej, wyrażały ugrupowania Polski Walczącej znajdujące się poza koalicją prorządową, a więc zwłaszcza narodowo-radykalna Grupa „Szaniec” i Narodowe Siły Zbrojne. Ze stanowiskiem tym utożsamiały się także mniej lub bardziej znane grupy radykalno-narodowe, a także katolicko-narodowe (KN) i katolicko-społeczne (FOP i „Unia”). Ich postulaty przekraczały w mniejszym lub większym stopniu linię Odry i Nysy Łużyckiej.

Jeśli chodzi o stanowisko ośrodka rządowego, to stosowne postulaty w kwestii przesunięcia granicy zachodniej powojennego państwa polskiego do linii rzek Odry i Nysy Kłodzkiej (a także Łużyckiej) formułowane były przeważnie ostrożnie, choć nierzadko również wprost. Niemniej jednak oficjalne czynniki Polskiego Państwa Podziemnego i Rządu RP na Uchodźstwie poglądy w tej kwestii wyrażały w sposób względnie umiarkowany. Na bardziej zdecydowane stanowisko mogły sobie pozwolić takie ugrupowania jak chociażby: SN, SP i SL, preferujące granicę zachodnią opartą na linii Odry i Nysy Łużyckiej. To stanowisko aprobował także postsanacyjny OPW.

Do czasu zwycięstwa Armii Czerwonej pod Stalingradem (w lutym 1943 r.) wiele ugrupowań uważało, że dojdzie do rozpadu ZSRR, bądź że państwo to zostanie gruntownie osłabione. Dlatego też Polska mogłaby przesunąć granicę wschodnią dalej, a więc za linię ryską. Nie należały również do rzadkich głosy, że niezbędne byłoby przyłączenie Litwy kowieńskiej do Rzeczypospolitej.

Nader charakterystyczne było to, że przedstawiciele orientacji postsanacyjnej (Grupy Olgierda, Konwentu Organizacji Niepodległościowych i OPW) uważali, że w powojennej Rzeczypospolitej w oparciu o formułę federacyjną znajdzie się Ukraina i Białoruś.

Należy podkreślić, że w omawianym okresie wyraźnie była widoczna opcja konfederacyjno-federacyjna w związku z zawartymi porozumieniami w kwestii powołania konfederacji obejmującej Polskę i Czechosłowację[106]. Bezsprzecznie za federacją środkowoeuropejską, wchodzącą w skład szerszej federacji europejskiej, opowiadali się socjaliści, ludowcy, demokraci, postpiłsudczycy oraz politycy reprezentujący ośrodek rządowy.

Jeśli chodzi o stanowisko polityczne oraz strategię i taktykę Rządu RP na Uchodźstwie, a także jego struktur krajowych, w kwestii ustanowienia powojennej polskiej granicy północnej, zachodniej i południowo-zachodniej, to stosowne postulaty były wyrażane w sposób względnie umiarkowany. Propozycje dotyczące przesunięcia granicy polsko-niemieckiej w kierunku zachodnim podyktowane były w znacznej mierze względami taktycznymi. Na artykułowanie dalej zarysowanych żądań, mimo że wspierały emigracyjny rząd, mogły sobie pozwolić takie ugrupowania jak: SN, SP i SL. Podkreślmy raz jeszcze, że w Ministerstwie Prac Kongresowych Rządu RP na Uchodźstwie, w którym znaczącą rolę odgrywali Marian Seyda i Józefa Winiewicz, prowadzone były prace studyjne co do potrzeby ustanowienia granicy zachodniej zarówno w wymiarze minimalnym ze względów dyplomatycznych, jak i maksymalnym, preferującym linię Odry i Nysy Łużyckiej. Oczywiście opcja ta nie była wówczas ujawniana ze względu na obawy co do przewidywanych negatywnych reakcji opinii międzynarodowej. Nie bez znaczenia był fakt, że brytyjski premier, a także prezydent USA i oczywiście Stalin, czyli Wielka Trójka, traktowali przekazanie powojennej Polsce odpowiednich nabytków na zachodzie jako rekompensatę za utratę ziem wschodnich do granicy ryskiej.

Znamienna była niewątpliwie dynamika dotycząca postulatu przesunięcia polskiej granicy zachodniej do linii Odry i Nysy Kłodzkiej, bądź też Łużyckiej. Na początku żądania te były formułowanie raczej ostrożnie, niejako „przy okazji”, ale z czasem już wprost. Rzeczą oczywistą jest to, że na prezentowanie swoich poglądów w większym stopniu mogły sobie pozwolić ugrupowania znajdujące się poza koalicją prorządową. Dokonanie dogłębnego oglądu umożliwiło dostrzeżenie określonych prawidłowości, o których poniżej.

I tak, w okresie od jesieni 1939 do czerwca 1940 r. wyrażano nadzieję, że narody sprzymierzone niebawem zwyciężą i nastąpi wreszcie trwały, „mocny” pokój. Wówczas Polska silna, suwerenna, nieuszczuplona na wschodzie i powiększona na zachodzie stałaby się ważnym elementem równowagi europejskiej. W związku z tym państwo polskie współuczestniczyłoby skutecznie w tworzeniu związku krajów Europy Środkowo-Wschodniej, zapoczątkowującego unią polsko-czechosłowacką w imię zapewnienia bezpieczeństwa regionalnego oraz stabilizacji politycznej na Starym Kontynencie[107].

Od lipca 1940 do końca czerwca 1941 r. zaczęto w coraz większym stopniu podkreślać potrzebę zacieśnienia stosunków polsko-czechosłowackich w imię urzeczywistnienia po wojnie trwałej konfederacji, rozszerzonej z czasem na cały obszar Europy Środkowo-Wschodniej. Zapewniłoby to w Europie równowagę geopolityczną, stanowiącą podstawę bezpieczeństwa wielu narodów Starego Kontynentu.

Nowe okoliczności – przede wszystkim wybuch wojny niemiecko-sowieckiej (22 czerwca 1941 r.) i nawiązanie stosunków dyplomatycznych między Polską i ZSRR – spowodowały, iż zaczęto głosić pogląd, że Polska powinna wyjść z wojny wzmocniona, a do jej terytorium winny należeć zarówno co najmniej Kresy Wschodnie do granicy ryskiej, jak i tzw. ziemie postulowane na zachodzie i północy: Prusy Wschodnie, Gdańsk, część Pomorza Środkowego, zachodnie pogranicze Wielkopolski oraz Górny Śląsk z Opolszczyzną do Nysy Kłodzkiej. Polska współtworzyłaby z Czechosłowacją konfederację, a z czasem federację środkowoeuropejską. O aneksji niektórych obszarów położonych na wschód od granicy ryskiej wypowiadały się głównie organizacje postpiłsudczykowskie, katolicko-narodowe i narodowo-radykalne.

Po „przerwaniu”, a de facto zerwaniu przez ZSRR stosunków dyplomatycznych z Polską (25 kwietnia 1943 r.) w coraz większym stopniu ogół polskich patriotycznych ugrupowań politycznych domagał się poszanowania suwerenności i „całości”, a zatem integralności terytorialnej Rzeczypospolitej, przez co rozumiano przynależność do niej Kresów Wschodnich do granicy ryskiej. Bezpieczeństwo powojennej Rzeczypospolitej zapewnione byłoby jednocześnie poprzez przyłączenie większych bądź mniejszych obszarów na zachodzie i północy, przez co skróceniu uległaby granica z Niemcami. Coraz częściej wyrażano pogląd, że bez silnej, a więc powiększonej terytorialnie w kierunku zachodnim Polski nie będzie możliwe utrzymanie równowagi geopolitycznej w Europie. Podkreślmy raz jeszcze, że w sposób zdecydowany linię Odry i Nysy Łużyckiej preferowały ugrupowania prawicy narodowej[108], środowiska katolicko-narodowe i katolicko-społeczne, OPW oraz ruch ludowy.

Od stycznia 1944 r. zaczął wzrastać niepokój spowodowany faktem przekroczenia granicy ryskiej przez Armię Czerwoną. Wyrażane było związku z tym przekonanie, że spowoduje to wzrost zagrożenia integralności terytorialnej suwerennego państwa polskiego. Toteż próbowano przeciwstawiać się hegemonii ZSRR w Europie oraz pomysłowi tworzenia przez Wielką Trójkę stref wpływów w Europie, ponieważ byłoby to niezgodne z ideą samostanowienia narodów, wolnością i demokracją. Również po zmianach w Rządzie RP na Uchodźstwie w końcu listopada 1944 r. nadal usilnie eksponowano podstawowe wymogi polskiej racji stanu, takie jak suwerenność i integralność terytorialna.

Do końca II wojny światowej w Europie emigracyjny rząd polski zdecydowanie wyrażał przekonanie, że prawdziwie niepodległa, a więc suwerenna oraz „cała” w wymiarze terytorialnym Polska musi posiadać Kresy Wschodnie do granicy ryskiej oraz Prusy Wschodnie, Gdańsk, a także co najmniej Pomorze Środkowe i cały Górny Śląsk. Uważano to za minimum ambicji terytorialnych suwerennej Polski powojennej.

* * *

Podsumowując, należy stwierdzić, że podczas II wojny światowej ogół patriotycznych sił politycznych Rzeczypospolitej opowiadał się w sposób stanowczy, w imię racji stanu, za nienaruszaniem polskiej granicy wschodniej sprzed 1 września 1939 r., co nie oznaczało jednak, że nie należało w mniejszym bądź większym stopniu powiększyć terytorium powojennej Polski o postulowane ziemie północne, zachodnie i południowo-zachodnie.

Okazało się, że większość polskich ugrupowań i organizacji politycznych domagała się ustanowienia polskiej granicy zachodniej wzdłuż linii Odry i Nysy Łużyckiej, a inne siły polityczne, będące w mniejszości, ograniczały się do względnie umiarkowanych postulatów terytorialnych. Ich działacze obawiali się w znacznej mierze niechętnego stanowiska Wielkiej Trójki, ujmujących często sprawę polskiej granicy wschodniej i zachodniej w kategoriach „coś za coś”.

Powszechną na ogół aprobatę zyskała koncepcja konfederacji polsko-czechosłowackiej. W niemałym stopniu kwestią sporną była wówczas sprawa przyszłej przynależności Śląska Zaolziańskiego do Polski, co wyraźnie kwestionował rząd czechosłowacki.

Okoliczności zaistniałe wskutek trwającej wojny i okupacji ziem polskich determinowały w niemałym stopniu strategię i taktykę Rządu RP na Uchodźstwie, który brał pod uwagę realia międzynarodowe, możliwości przyszłych rozwiązań geopolitycznych, zwłaszcza jeśli chodzi o kreowanie sojuszy międzypaństwowych w Europie. Niezależnie od tego stanowiska, ośrodek rządowy wypracował, poza oficjalnie głoszonymi postulatami, także koncepcję granicy zachodniej ujmowanej w wymiarze maksymalnym, sięgającej rzek Odry i Nysy Łużyckiej, którą zaproponowali eksperci Ministerstwa Prac Kongresowych.

W związku z zaprezentowanymi powyżej refleksjami nie można zapominać, że w okresie PRL często dopuszczano się manipulacji propagandowych, a również niektórzy historycy zafałszowywali problematykę dotyczącą stanowisk reprezentatywnych dla poszczególnych orientacji ideologicznych oraz ugrupowań i ośrodków politycznych Polski Walczącej w kwestii określenia zasięgu terytorialnego tzw. ziem postulowanych i propozycji dotyczących zachodniej granicy powojennej Rzeczypospolitej.

Towarzyszyła tej narracji negatywna stereotypizacja stanowiska w kwestii granic, reprezentatywnych dla tych sił politycznych, które przeciwstawiały się prokomunistycznej formule programowej Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Dochodziło także do mityzacji poglądów wielu środowisk społeczeństwa polskiego, mniej lub bardziej podatnego na argumenty propagandowe PZPR i decydentów PRL, realizujących podległą komunistycznym pryncypiom politykę historyczną, której towarzyszyło fałszowanie wiedzy o dziejach najnowszych.

Stąd też nadal w zbiorowej świadomości części społeczeństwa polskiego pokutuje nieprawdziwe przeświadczenie, że Polska Partia Robotnicza jako pierwsze i niemalże jedyne ugrupowanie polityczne domagała się ustanowienia granicy powojennej Polski wzdłuż linii Odry i Nysy Łużyckiej[109], z czym zgodzili się przywódcy ZSRR.

Eugeniusz Ponczek (ur. 1942 r.), prof. dr hab., prof. zw. Uniwersytetu Łódzkiego, historyk i politolog, kierownik Zakładu Teorii Polityki i Myśli Politycznej w Instytucie Studiów Politologicznych na Wydziale Studiów Międzynarodowych i Politologicznych Uniwersytetu Łódzkiego. W latach 2000−2008 dyrektor tego instytutu. Jego zainteresowania naukowe koncentrują są wokół problematyki polskiej myśli politycznej oraz historii idei, a także wielu zagadnień z zakresu teorii polityki. Autor ponad dwustu publikacji naukowych, w tym pięciu monografii, m.in.: Dyskurs o kulturze w polskiej myśli politycznej (1939–1945), Łysomice 2006; Tradycja trzeciomajowa, legenda kościuszkowska, symbolika 11 listopada. Z badań nad dziejami idei niepodległości Polski w latach II wojny światowej, Toruń 2011. Pod jego redakcją ukazało się również wiele prac zbiorowych, m.in.: Mity historyczno-polityczne, wyobrażenia zbiorowe, polityka historyczna. Studia i materiały, t. 1–2, Toruń–Łysomice 2010–2012 (współred. z Andrzejem Sepkowskim). Członek Rady Programowej periodyku politologicznego „Athenaeum”.

Jacek Piotrowski

Polskie granice zachodnie w myśli politycznej piłsudczyków w latach 1939−1945

Koncepcje zmiany polskich granic zachodnich pojawiły się wśród rządzących przed wrześniem 1939 r. stosunkowo wcześnie. Jednak w oficjalnych dokumentach programowych i publikacjach tego nurtu politycznego do wybuchu wojny koncentrowano się raczej na obronie status quo w relacjach z silniejszym zachodnim sąsiadem. Piłsudczycy rządzący w Warszawie czuli się odpowiedzialni za bezpieczeństwo państwa i dlatego hamowali zbyt śmiałe postulaty niektórych organizacji związanych z ich środowiskiem, jak np. propagandowe enuncjacje Związku Obrony Kresów Zachodnich, wyraźnie tonowane przez Warszawę już w latach dwudziestych[1]. Niemniej warto w tym miejscu przypomnieć, że nawet w ramach ich nurtu politycznego środowisko „Naprawiaczy”[2] rządzące na Górnym Śląsku stale przypominało o losach rodaków na Opolszczyźnie i w innych pogranicznych rejonach Niemiec. Wiele artykułów opublikowanych na łamach wydawanej w Katowicach od 1926 r. „Polski Zachodniej” nie pozostawiało złudzeń, że ambicją piłsudczyków skupionych wokół wojewody śląskiego Michała Grażyńskiego była taka korekta granic, która objęłaby całą mniejszość polską w regionie. Przy jego wsparciu i protekcji tego typu teksty, przypominające o trudnym losie rodaków na Śląsku Opolskim, ukazywały się także w innych periodykach w kraju, choć na ogół miały charakter defensywny i raczej nie zawierały jawnych postulatów rewizji granic z Niemcami, a jedynie hasła obrony uciskanej polskiej mniejszości. Niemniej ich emocjonalna wymowa (zło wynikało z przynależności do państwa niemieckiego) była dla czytelników jednoznaczna[3].

Do wybuchu wojny tego typu postulaty formułowano na ogół jedynie poufnie – rzadko je ujawniając szerszemu gronu odbiorców, by nie narazić kraju na negatywne konsekwencje konfliktu z silniejszym sąsiadem. Władze w Warszawie wyraźnie ograniczały wojewodę śląskiego i związanych z nim polityków w ich antyniemieckiej retoryce. Wszelkie postulaty zmiany granic odrzucano z miejsca jako nierealistyczne mrzonki i koncentrowano się na obronie dotychczasowego stanu posiadania, zagrożonego poprzez głoszone przez nazistów roszczenia do Gdańska i eksterytorialnej autostrady przez korytarz. Hasłem wiodącym było: „cudzego nie chcemy, a swojego nie damy” – zatem był to program z zasady defensywny.

Dopiero wybuch II wojny światowej wpłynął na zmianę tej polityki. Niesprowokowana agresja na dużą skalę stwarzała nową sytuację we wzajemnych stosunkach. Początkowo próbowano podtrzymać ducha, m.in. publikując nieprawdziwe informacje o polskich oddziałach rzekomo atakujących Prusy Wschodnie czy też lotnictwie bombardującym Berlin. Rządza odwetu była w tych okolicznościach poniekąd zrozumiała.

Dla większości polskich polityków było jasne, że II Rzeczpospolita w wyniku ewentualnego zwycięstwa w tym konflikcie będzie domagać się stosownej rekompensaty (także terytorialnej) od agresora. W ówczesnej Europie dominował taki sposób pojmowania i uprawiania polityki zagranicznej i trudno się temu dziwić. III Rzesza musiała ponieść konsekwencje swej „szaleńczej polityki”. Widomym znakiem tej zmiany nastawienia do Berlina w duchu bezkompromisowego oporu i polityki antyniemieckiej był właśnie ministerialny awans wojewody Grażyńskiego, który w pierwszych dniach września wszedł do rządu jako minister propagandy, co – biorąc pod uwagę jego antyniemiecką politykę na Śląsku – wydawało się wiarygodną zmianą kursu politycznego.

Tempo zmian na froncie nie skłaniało jednak do opracowywania szczegółowych postulatów dotyczących przyszłych polskich granic zachodnich. Agresja niemiecka, wsparta rychło przez wojska sowieckie, doprowadziła do okupacji całego terytorium państwa i naturalną koleją rzeczy w tak opresyjnej sytuacji podstawowym postulatem stała się walka o powrót do status quo ante. Jednak nie zaspokajało to ambicji polskich gremiów rządzących na uchodźstwie. Okupacja niemiecka, z jej przerażającymi konsekwencjami dla ludności cywilnej, sprawiała, że coraz większe grono polityków myślało o odwecie i uzyskaniu stosownej rekompensaty. W tych rozważaniach pojawił już jesienią 1939 r. nowy wątek – rewizji granic dla poprawy bezpieczeństwa państwa w przyszłości.

Powstające z końcem września 1939 r. polskie władze naczelne na uchodźstwie miały dużo czasu na przygotowanie stosownych koncepcji. Nawet zredukowany do minimum aparat państwowy nie miał zbyt wiele pracy. Jednocześnie bez zajęcia znalazło się wielu naukowców-ekspertów: politologów, geografów, historyków. Wobec braku postępów na froncie starano się wypełnić czas oczekiwania na zapowiadaną ofensywę aliantów poprzez liczne prace o charakterze studyjnym. Ulubionym tematem tych projektów były reformy w wyzwolonym kraju, w tym także zmiana jego kształtu geograficznego. Wielu polskich polityków uważało za jedną z przyczyn klęski fatalne położenie strategiczne państwa i dlatego dość powszechnie podnoszono już postulat wydatnego skrócenia granicy z Niemcami, tak aby stała się bezpieczniejszą. W tym gronie nie zabrakło oczywiście piłsudczyków, którzy jako nurt polityczny w znacznej mierze wywodzili się ze środowiska wojskowego. Ich sytuacja była dość specyficzna – o ile inne nurty polityczne szybko odbudowywały swoje struktury organizacyjne tak w kraju, jak i na uchodźstwie, piłsudczycy, na których w powszechnej opinii ciążyła odpowiedzialność za klęskę wrześniową, nadal byli w rozsypce. Przez długi czas nie powołali do życia organizacji, która obejmowałaby wszystkie ich środowiska. Przy tym jakakolwiek ich działalność polityczna wzbudzała niepokój rządzących sikorszczyków i wielu z nich nie było angażowanych do pracy publicznej właśnie ze względu na swą sanacyjną przeszłość. Niektórzy byli nawet de facto internowani, co mocno ograniczało możliwości działania. Warto przypomnieć słynny obóz Rothesay, gdzie jeden z osadzonych pisał: „Wśród tych 600 oficerów, zaledwie jakieś 10% – to element, który rzeczywiście powinien być usunięty z wojska. Na ogół to ludzie wartościowi, zasłużeni i tragicznie bezczynni [...]. Wymieniłem Michała Grażyńskiego, bez wątpienia najinteligentniejszego znawcę Niemiec dzisiaj na terenie Anglii [podkr. J.P.]”[4].

W tych okolicznościach piłsudczycy – poza kilkoma osobami wysoko umocowanymi w strukturach polskich władz naczelnych – mieli bardzo ograniczone możliwości działania. Dopiero po pewnych czasie, kiedy klęska Francji w 1940 r. zmieniła obraz polskiego września 1939 r., zaczęły powstawać różnorodne struktury organizacyjne, tak w konspiracji na terenie kraju, jak i na uchodźstwie. Od początku większą swobodą ruchów dysponowali piłsudczycy przebywający w USA, a na terenie Wielkiej Brytanii uaktywnili się dopiero od 1942 r., tworząc Zespół Piłsudczyków. Trzecią liczącą się ich grupę skupiały organizacje powołane do życia pod okupacją w kraju, jak np. Konwent Organizacji Niepodległościowych czy potem Obóz Polski Walczącej nawiązujący do Obozu Zjednoczenia Narodowego. W ich publicystyce odnajdujemy chyba najbardziej radykalne postulaty dotyczące Niemiec. Zapewne było to pochodną okupacyjnej rzeczywistości, ale również w jakiejś mierze programu OPW – nawiązującego do dawnych rządów „silnej ręki”. Piłsudczycy w kraju apelowali, aby do maksimum wykorzystać nieuchronną klęskę Hitlera[5]. Nie mieli tych skrupułów, które przejawiali niektórzy koledzy zza oceanu. Chcieli wyraźnego osłabienia Niemiec, a narzędziem do przeprowadzenia tego projektu byłaby nowa granica z zachodnim sąsiadem. Często formułowano ambitne postulaty szerokiego oparcia granicy na Bałtyku i zlikwidowania „klina niemieckiego”, jakim był Dolny Śląsk. Najciekawszą różnicą między publicystyką piłsudczyków krajowych i emigracyjnych był zupełny brak skrupułów w kwestii masowego wysiedlenia ludności niemieckiej z zajętych terenów. O ile piłsudczycy na Zachodzie, patrząc na zagadnienie z pewnym dystansem, skłonni byli brać pod uwagę ewentualne negatywne reperkusje takiego przedsięwzięcia wśród Anglosasów, to publicyści krajowi nie zwracali nawet uwagi na ten aspekt sprawy i nie mieli tu też żadnych dylematów moralnych po doświadczeniach wyniesionych spod okupacji niemieckiej.

Wszystkie te opisane powyżej środowiska piłsudczyków były jednak słabe i w znaczniej mierze orientowały się na poczynania prezydenta Władysława Raczkiewicza i gen. Kazimierza Sosnkowskiego, postrzeganych jako ich nieformalni przywódcy. Dlatego uważam, że w zasadzie jedynym i – jak się wydaje – optymalnym sposobem prześledzenia ich poglądów na kwestię granicy zachodniej jest zwrócenie uwagi na poczynania tych wysoko umocowanych piłsudczyków w strukturach władzy z prezydentem RP na czele oraz ministrami Kazimierzem Sosnkowskim i w pewnej mierze także Augustem Zaleskim. Ci trzej politycy mieli wówczas relatywnie największe możliwości działania i na ich poczynania należy zwrócić największą uwagę. Badanie postępowania innych grup określanych niekiedy szumnie np. jako środowisko polityczne „piłsudczyków amerykańskich”, których było... trzech (sic!), w praktyce oznacza głównie analizę ówczesnej publicystyki Ignacego Matuszewskiego i może być dla czytelnika mylące, sugeruje bowiem istnienie jakieś licznej i dobrze zorganizowane struktury za oceanem, której jeszcze w praktyce nie było[6].

Kluczowe wydarzenia polityczne z istotnym udziałem piłsudczyków rozgrywały się wówczas w Londynie. Naturalną koleją rzeczy sprawa granic pozostawała głównie w sferze zainteresowania ministra spraw zagranicznych. Szef polskiej dyplomacji wypowiedział się w sprawie projektu nowych granic RP m.in. 26 listopada 1940 r.: „Jestem zdania, że należy główny nacisk położyć na kwestię Prus Wschodnich [...]. Powinno się rewindykować całe Prusy Wschodnie, a skrawek północno-wschodni Litwa powinna otrzymać z rąk naszych w wyniku porozumienia, co do całości stosunków polsko-litewskich, a nie z rąk angielskich”[7].

Najwyraźniej dla szefa polskiej dyplomacji problem ewentualnych nabytków terytorialnych był wówczas jeszcze kwestią daleko idących przetargów. Jako realista zalecał wprawdzie wysunięcie linii Odry i Nysy Śląskiej, ale jednocześnie sugerował przygotowanie trzech alternatywnych koncepcji granicznych, co wskazuje, że wiara w osiągnięcie tych maksymalistycznych postulatów była raczej ograniczona, a daleko idące postulaty wysuwane tylko po to, aby było się z czego wycofać w ramach przyszłych negocjacji na ten temat. Najpoważniejszy w tym gronie gen. Sosnkowski starał się raczej unikać podobnych dyskusji, mając pełną świadomość, że o przebiegu granic będzie decydowała sytuacja polityczno-militarna u kresu wojny.

Warto również zwrócić uwagę na publicystykę kilku wybitnych piłsudczyków wypowiadających się na ten temat, jak np. Ignacego Matuszewskiego czy Michała Grażyńskiego, a także publikacje programowe, które pojawiły się po pewnym czasie. Omawiając wypowiedzi piłsudczyków w kwestii przyszłych granic zachodnich, nie sposób oprzeć się wrażeniu, że o wiele bardziej intensywnie interesowali się oni kwestią przyszłej granicy wschodniej Rzeczypospolitej. Problem granicy zachodniej – choć ważny – zawsze pozostawał dla nich na drugim planie. Ci z nich, którzy mieli swobodę wypowiedzi, pisali na ten temat, jakkolwiek rzadziej niż o Kresach Wschodnich. Warto zwrócić uwagę na publicystykę Ignacego Matuszewskiego, który przebywając na terenie Stanów Zjednoczonych, mógł publikować w tamtejszej prasie. W jednym ze swych artykułów, z 16 stycznia 1942 r., pisał m.in.: „Odcięcie zatem północnego ramienia Niemiec, ramienia wyciągniętego wzdłuż Bałtyku aż do Kłajpedy, jest pierwszym warunkiem zniszczenia siły militarnej Rzeszy. Powrót zagrabionych niegdyś ziem mazurskich i litewskich, z których składają się Prusy Wschodnie, to [...] odebranie im pośrednio panowania nad całą Europą Środkową”[8].

Jak widać, czołowy piłsudczykowski publicysta postrzegał zmianę granic z Niemcami w szerokim – wręcz ogólnoeuropejskim kontekście, a uwagę przyciąga propagandowa retoryka mówiąca o „powrocie ziem mazurskich” do macierzy, co zostanie później podjęte na większą jeszcze skalę przez inne nurty polityczne. Piłsudczycy mocno podkreślali także militarne przesłanki, które determinowały konieczność zmiany granicy zachodniej, dotyczy to zarówno tych z nich, którzy mieli do dyspozycji jedynie pióro, jak i czynnych na scenie politycznej działaczy, pozostających nadal w aparacie państwowym na uchodźstwie.

W publicystyce piłsudczyków londyńskich z kręgu Zespołu Piłsudczyków postulaty formułowano zdecydowanie śmielej niż za oceanem. Była mowa nie tylko o Prusach Wschodnich i Gdańsku, ale również o Śląsku Opolskim i szeroko pojętych ziemiach nadodrzańskich, które mogły umocnić odbudowaną Rzeczpospolitą pod każdym względem − zarówno strategicznym, jak i gospodarczym. Szersze spojrzenie i bardziej precyzyjne postulaty formułowane przez środowisko londyńskie wynikały moim zdaniem z dwóch powodów – pierwszym była obecność i wpływy „Naprawiaczy” na gruncie brytyjskim pod kierunkiem Grażyńskiego, drugim zaś obecność w Londynie najważniejszych piłsudczyków z prezydentem i gen. Sosnkowskim na czele, a także wynikająca stąd możliwość konsultowania z nimi pewnych kwestii na bieżąco. Członkowie Zespołu Piłsudczyków nie tylko informowali głowę państwa o swoim programie politycznym – moim zdaniem oddziaływanie było obustronne. Dzięki informacjom od najwybitniejszych postaci obozu mogli pełniej wyrażać postulaty polityczne także w kwestiach terytorialnych – najczęściej zbieżne z poglądami prezydenta i „Szefa”, którzy mieli pewien – choć mocno ograniczony – wpływ na formułowanie oficjalnych polskich postulatów terytorialnych.

Generalnie w okresie wojny polskie władze naczelne często podejmowały temat przyszłych granic. Warto zwrócić uwagę na szczególne zaangażowanie prezydenta RP – postrzeganego dość często jako reprezentant piłsudczyków – w tego typu prace koncepcyjne. Przy ówczesnym podziale władzy – szczególnie w pierwszej fazie uchodźstwa na terenie Francji – nie miał on wiele obowiązków, de facto izolowany na prowincji znalazł sobie interesuje zajęcie, jakim było niewątpliwie zlecenie i dopilnowanie przeprowadzenia stosownych prac studyjnych nad problemem ewentualnych zmian polskich granic zachodnich. Już wiosną 1940 r. polecił swemu szefowi Kancelarii Cywilnej dr. Stanisławowi Łepkowskiemu opracowanie ogólnych koncepcji granicznych dla wyzwolonej Polski i jej roli w Europie Środkowej. Prezydent domagał się przygotowania kompleksowej argumentacji wobec sojuszników na przyszłą konferencję pokojową, która z jednej strony dawałaby Polsce stosowną rekompensatę za poniesione straty, z drugiej zaś maksimum gwarancji dla zabezpieczenia przyszłego, trwałego pokoju. Tezy te miałyby stanowić podstawę do dyskusji w rządzie RP dla ustalenia wytycznych polskiej polityki w okresie wojny oraz dla prac planowanego Biura Przygotowań do Kongresu Pokojowego. Co wielce znamienne, Raczkiewicz polecił opracować je wówczas z uwzględnieniem dwóch alternatyw: kiedy alianci będą w konflikcie także z Rosją oraz kiedy będą w stanie wojny jedynie z Niemcami.

Dla nas najciekawsze są ustalenia dotyczące granic zachodnich, w których czytamy m.in.: „Włączone w obszar Rzeczypospolitej zostaną Prusy Wschodnie, Śląsk Opolski i Cieszyński i nastąpi korektywa na naszą korzyść dla skrócenia granicy strategicznej na północy, dla usunięcia wypukłości tworzonej [...] przy granicy województwa poznańskiego”[9].

Nie wiemy, niestety, jak wyobrażano sobie szczegółowo ową „korektywę” na korzyść Polski, niemniej można się domyślać, że ten postulat był konsekwencją dość powszechnego przekonania o niekorzystnie pod względem strategicznym ukształtowanej granicy z Niemcami. Prezydent Raczkiewicz mógł się o tym wcześniej osobiście przekonać jako wojewoda pomorski we wrześniu 1939 r., kiedy to podległe mu terytorium zostało zaatakowane z wysuniętych placówek po drugiej stronie granicy. Już w pierwszym dniu wojny starosta grudziądzki zawiadomił go o takim bombardowaniu Grudziądza z terytorium Prus Wschodnich. To doświadczanie musiało zaowocować przemyśleniami na temat niekorzystnego ukształtowania granicy z zachodnim sąsiadem.

Nie poprzestając na pracach studyjnych, prezydent próbował wysondować, jakie jest stanowisko aliantów wobec ewentualnej zmiany granic Rzeczypospolitej po wojnie. Gorąco namawiał premiera, by postawić tę kwestię w rozmowach dyplomatycznych. Poruszał ten temat także w trakcie swych spotkań, próbując pozyskać informacje na temat reakcji angielskiej opinii publicznej w tej sprawie. Jego rozmówcy w marcu 1940 r. twierdzili (chyba nazbyt optymistycznie), że sprawa granic zachodnich pojmowana jest przez Brytyjczyków zgodnie z postulatami Polski, większych natomiast problemów spodziewano się odnośnie do granic wschodnich. Wydaje się, że Raczkiewicz przyjął tę opinię za dobrą monetę.

Problem granic zachodnich powracał wielokrotnie w rozmowach najwyżej umocowanych w strukturach władzy piłsudczyków. Naturalną koleją rzeczy był to przedmiot narady prezydenta z ministrem spraw zagranicznych Augustem Zaleskim. 8 maja 1940 r., tuż przed decydującą – jak sądzili – kampanią na Zachodzie, obaj panowie starali się skonkretyzować stanowisko Polski w sprawie granic, by wytyczne można było przekazać polskim placówkom dyplomatycznym. Ustalono wówczas w odniesieniu do granic zachodnich, że po wygranej wojnie nastąpi istotna korekta granicy, motywowana względami strategicznymi i koniecznością wzmocnienia odporności Polski na wypadek kolejnego najazdu. Obaj zgodnie postulowali przyłączenie całych Prus Wschodnich z Gdańskiem oraz generalne skrócenie linii granicznej od Morza Bałtyckiego w kierunku Poznańskiego, poczynając mniej więcej od Kołobrzegu, jak również przyłączenie pozostałej części Śląska, ale (rzecz wielce znamienna) bez Wrocławia.

Jak widać z tych założeń, marzenia o korekcie granic stopniowo przeradzały się w ambitne plany aneksji. Choć wyraźnie były to plany „realistyczne”, na co wskazuje pominięcie w tych aspiracjach Wrocławia – dużego ośrodka miejskiego o wyraźnie niemieckim obliczu. Polskie władze na uchodźstwie koncentrowały się na obszarach pogranicza zamieszkałych jeszcze w znacznej liczbie przez ludność pochodzenia słowiańskiego. Na pierwszym miejscu pojawiały się jednak argumenty strategiczne, a nie etniczne.

Piłsudczycy w strukturach polskich władz naczelnych na terenie Francji spodziewali się silniejszego odzewu na swoje postulały. Na terenie Wielkiej Brytanii – tradycyjnie niechętnej burzeniu równowagi na kontynencie – sprawa polskich postulatów terytorialnych skierowanych przeciw Niemcom nie była już tak jednoznaczna. Warto zwrócić uwagę na spotkanie prezydenta z ministrem spraw zagranicznych Augustem Zaleskim 29 listopada 1940 r. Dyskutowali oni wówczas nad przebiegiem przyszłych granic Rzeczypospolitej. W trakcie rozmowy minister Zaleski referował rezultaty swego pobytu w Oksfordzie, podczas którego przeprowadził rozmowy z ekspertami brytyjskimi. Odniósł wówczas wrażenie, że zespół naukowców i polityków opracowujących zagadnienie przyszłego ustroju Europy przeszedł poważną ewolucję, zwłaszcza w stosunku do sprawy polskiej. W jego ocenie Brytyjczycy skłonni byli przyjąć stanowisko Polski odnośnie do aneksji Prus Wschodnich i korekty zachodnich granic Polski. Niemniej w takcie rozmów pojawiała się również mocno zaakcentowana świadomość konieczności przesiedlenia Niemców z tych terenów. Dla piłsudczyków na szczytach władzy nie była to koncepcja nowa – niemniej dotąd koncentrowali się raczej na rewindykacji terenów zamieszkałych przez ludność uważaną za zgermanizowaną. Teraz dla wpływowych piłsudczyków stawało się jasne, że bez masowych przesiedleń zrealizowanie planów zmiany granic i zapewnienie im przychylności aliantów nie będzie możliwe.

Prezydent interesował się na bieżąco pracami Biura Celów Wojny i wszelkimi projektami dotyczącymi przyszłego kształtu terytorialnego Rzeczypospolitej. Stąd audiencja udzielona ministrowi Marianowi Seydzie 15 stycznia 1941 r., podczas której przedstawił on hipotetyczną mapę Polski po wojnie. Zaprezentowano wówczas trzy warianty zachodniej granicy. Najodważniejszy sięgał aż po Odrę, minimalny zaś przewidywał jedynie małą korektę granicy w Poznańskiem, podział Śląska do linii Wrocławia pomiędzy Polskę i Czechy oraz włączenie do Polski Gdańska i Prus Wschodnich. Wywołało to żywą dyskusję w Kancelarii Prezydenta.

Interesującym wątkiem troski o granice zachodnie było spotkanie prezydenta z emisariuszem z kraju płk. Kazimierzem Irankiem-Osmeckim 19 kwietnia 1941 r. Pułkownik był zaufanym oficerem innego z najwybitniejszych piłsudczyków – gen. Sosnkowskiego. Jako emisariusz opuścił kraj w styczniu 1941 r. z przesłaniem konspiracji zawierającym nadzieję, że „Polska odzyska niepodległość, nie tylko w granicach 1939 r., lecz i nową granicę zachodnią zabezpieczającą odporność w stosunku do Niemców i trwały pokój”. Takie były powszechne nadzieje wielu oficerów piłsudczyków tworzących zręby Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej w kraju, i pułkownik był niewątpliwie ich reprezentantem[10].

Na początku 1942 r. do prezydenta coraz częściej docierają sygnały od gen. Władysława Sikorskiego i ambasadora Stanisława Kota, że na Kremlu pojawiają się „życzliwe” sugestie daleko idącej zmiany zachodnich granic przyszłej Polski. W obawie, że tego typu oferty będą oznaczały konieczność zmiany granic wschodnich, prezydent nie był zwolennikiem podejmowania rozmów ze Stalinem. Nie tylko on, ale jak się wydaje większość piłsudczyków poważnie liczyła na zmianę okoliczności na froncie wschodnim w kierunku korzystnym dla odrodzenia Polski. Powstały wówczas w konspiracji i na uchodźstwie pierwsze ugrupowania jawnie nawiązujące do dorobku obozu piłsudczykowskiego. Elementem łączącym je było często przekonanie, że – podobnie jak po Wielkiej Wojnie – zwycięstwo przyjdzie z zachodu na wschód, a zatem Niemcy skapitulują przed Anglosasami i Polska nie będzie musiała liczyć się z dominującą potęgą sowiecką na wschodzie. Nadal wierzono w optymalny z polskiego punktu widzenia wariant zmian granicznych, tj. korekty granic na zachodzie przy zachowaniu granicy wschodniej według stanu z 1 września 1939 r. 

W miarę jak pogarszała się na płaszczyźnie dyplomatycznej sprawa obrony polskiej granicy wschodniej – przykuwała ona uwagę piłsudczyków w stopniu o wiele większym niż postulaty zmian granicy zachodniej. Stała się ona wówczas zdecydowanie mniej istotna. Dla obrony granicy ryskiej na wschodzie piłsudczycy gotowi byli poprzestać na zachowaniu status quo sprzed 1 września i radykalnie ograniczyć nabytki na zachodzie, do niezbędnego minimum. Priorytetem w tym środowisku politycznym była obrona granicy wschodniej, toteż im silniej Stalin i Mołotow podnosili konieczność daleko idącej korekty polskiej granicy zachodniej, tym mniejszy entuzjazm wykazywał dla tych propozycji prezydent RP, upatrując w nich – słusznie – dyplomatycznego podjęcia kwestii zmiany granic wschodnich. Prace studyjne były jednak kontynuowane i Raczkiewicz nadal żywo się nimi interesował, przeglądając różne wersje przyszłych granic zachodnich.

Na marginesie tych zasadniczych sporów pojawił się problem Śląska Cieszyńskiego. Prezydent był zdania, że nawet prowadząc rozmowy z Beneszem o przyszłej federacji polsko-czeskiej, rząd nie odstąpi od stanowiska integralności granic polskich sprzed 1 września 1939 r., jako conditio sine qua non wszelkich porozumień. Dopuszczał jedynie drobne zmiany terytorialne w tym zakresie, o czym zapewniał delegację Polaków ze Śląska Cieszyńskiego. Pamiętajmy przy tym, że aneksja tej ziemi w 1938 r. postrzegana była często jako wielki trumf tego obozu politycznego przed wybuchem wojny i rezygnacja z niej byłaby dla piłsudczyków bardzo bolesna. Jednak w miarę pogarszania się stosunków polsko-sowieckich było widoczne, że na współpracę ze strony polityków czeskich nie można liczyć. Polacy rychło zorientowali się, że Benesz przeciągał rozmowy komisji woskowej mającej opracować wspólny projekt granicy obu państw z Niemcami. Jako odpowiedź na polskie stanowisko integralności granic z 1939 r. pojawił się czeski pomysł utworzenia ze Śląska Cieszyńskiego wspólnego protektoratu.

Inną komplikacją wpływającą na ewentualny kształt i przebieg polskich granic zachodnich był program ewentualnej federacji wszystkich państw Europy Środkowej – tzw. Międzymorza, wykraczający daleko poza projekt federacji polsko-czesko-słowackiej. Jak pamiętamy z okresu II Rzeczypospolitej, piłsudczycy byli bardzo przywiązani do tej idei i powracali do niej także w latach wojny. Warto zwrócić uwagę na rozmowy prezydenta z byłym ambasadorem w Paryżu Juliuszem Łukasiewiczem, który przedstawił koncepcję związku państw Europy Środkowej. Ambasador podczas audiencji 15 listopada 1942 r. wyraził opinię, że nadszedł moment wymagający wysunięcia sprawy granic zachodnich.

Tymczasem w miarę pogarszania się położenia dyplomatycznego rządu polskiego coraz większy nacisk kładziono na kwestię integralności granic państwa, choć nadal podkreślano uwzględnienie takiej zmiany na zachodzie, która zapewniłaby nieskrępowany rozwój Polski i zabezpieczenie jej przed ponowną niemiecką napaścią. Takie też były postulaty płynące z kraju. Co ciekawe, według raportu „byłego piłsudczyka”, ambasadora Edwarda Raczyńskiego z grudnia 1942 r. polskie postulaty w sprawie granicy zachodniej nie budziły już zainteresowania aliantów, rzekomo w związku z przyjętymi zasadami Karty Atlantyckiej. W istocie rzeczy było już widoczne, że wspomniane zasady de facto obowiązują głównie słabszych partnerów w ramach koalicji antyhitlerowskiej.

Niejednoznaczne sygnały napływały ze Stanów Zjednoczonych, gdzie polskie postulaty nie zawsze znajdowały zrozumienie. Warto zwrócić uwagę na raport byłego ambasadora RP w Berlinie Józefa Lipskiego po podróży do USA, gdzie przeprowadził szereg rozmów z działaczami politycznymi i gospodarczymi na temat zachodniej granicy Polski. Jego zdaniem najtrudniejszą sprawą było zaakceptowanie przyłączenia całego Śląska do Polski, ze względu na znaczenie gospodarcze terenu, na którym były zaangażowane poważne interesy amerykańskich sfer gospodarczych. Lipski był zdania, że przy odpowiedniej propagandzie dotyczącej Śląska i Gdańska można pozyskać opinię sfer gospodarczych Ameryki, wysuwając rolę, jaką Śląsk odegrać może po przyłączeniu do Polski jako ośrodek obsługujący potrzeby wszystkich państw Europy Środkowej. Wytrawny przedwojenny dyplomata dostrzegał wpływy silnego lobby antypolskiego w tej materii. Być może pod wpływem tych niekorzystnych dla Polski okoliczności w świecie anglosaskim ponownie uaktywnili się politycy i działacze związani przed wojną z antyniemieckim skrzydłem śląskich „Naprawiaczy”. Na początku 1943 r. w Londynie z inicjatywy ówczesnego członka Rady Narodowej Arki Bożka oraz przedwojennego dyrektora naczelnego Polskiego Związku Zachodniego dr. Stanisława Kudlickiego pojawiła się koncepcja zorganizowania Instytutu Zachodniego w celu prowadzenia propagandy w sprawie granic zachodnich.

Niewątpliwie najwybitniejszą w tym gronie indywidualnością był były wojewoda śląski Michał Grażyński, który zwolniony z internowania przez gen. Sikorskiego uchodził za eksperta w sprawach niemieckich. Po przebyciu stosownych kursów administracyjnych w USA informował prezydenta o przygotowaniu przez tzw. Amgot administracji zajmowanych przez wojska Narodów Zjednoczonych terenów europejskich. Według koncepcji amerykańskiej administracja w krajach nieprzyjacielskich miała być podporządkowana całkowicie dowództwu wojskowemu. Miała ona stanowić zespół kontrolujący czynniki miejscowe, z których planowano całkowicie wyeliminować elementy o nieodpowiednim nastawieniu politycznym. Wojewoda mocno podkreślał w swych wystąpieniach konieczność jasnej polityki i przygotowania administracji dla terenów, które miały przypaść Polsce, a także dla tych obszarów, które ewentualnie Polska okupowałaby jedynie czasowo, jako gwarancję wykonania przez Niemców zobowiązań lub terytoria sporne przed ustaleniem granic. Angażował w te prace swych dawnych współpracowników.

Tymczasem pod koniec 1943 r. piłsudczycy pozostający w aparacie państwowym – z prezydentem na czele – dowiadywali się o rosnących naciskach aliantów w sprawie polskich ustępstw terytorialnych wobec Sowietów. Zachętą do polityki ustępstw były ogólnikowe deklaracje korzystnego załatwienia sprawy granic zachodnich Polski, choć bez jednoznacznego i precyzyjnego stanowiska Anglosasów w tej sprawie. Wielu piłsudczyków – w tym najlepsze pióra tego obozu – jak Ignacy Matuszewski czy związany z nimi Stanisław Cat-Mackiewicz, biło na alarm w tej sprawie, nie dopuszczając do siebie akceptacji takiego iunctim. Pisali oni m.in.: „Tylko Polska cała może być Polską wielką [...] tylko Polska nie uszczuplająca nigdzie swoich sił, może je pomnożyć na Zachodzie”[11].

Dla piłsudczyków na szczytach władzy – poinformowanych dokładnie na ten temat dopiero po rozmowach ambasadora Edwarda Raczyńskiego z Anthonym Edenem w styczniu 1944 r. – stało się jasne, że Wielka Brytania będzie popierała iunctim pomiędzy sprawą ustępstw granicznych na wschodzie i rekompensaty granicznej na zachodzie. Co gorsza, wśród Anglosasów pojawiła się argumentacja, że Polska, broniąc całości swego państwa, nie powinna występować z projektami aneksji terytorialnych wobec Niemiec. Natomiast Winston Churchill widział możliwość zrekompensowania Polsce ustępstw na wschodzie przez przyłączenie do Polski: Prus Wschodnich, Gdańska, Śląska Opolskiego i przesunięcia granicy północno-wschodniej nawet po rzekę Odrę. Towarzyszyłaby temu generalna wymiany ludności przy usunięciu Niemców i zabraniu ludności polskiej z terenów wschodnich oraz pozostałych jeszcze zesłańców w ZSRR. Piłsudczycy byli w większości nieufni wobec tych propozycji i domagali się daleko idących gwarancji ze strony Anglosasów niepodległości przyszłej wyzwolonej spod okupacji Polski. Najwyżej umocowany spośród nich prezydent w tych okolicznościach ostrzegał przed nadawaniem wagi zobowiązaniom Brytyjczyków w sprawie granic zachodnich, gdyż nie dostrzegał w społeczeństwach anglosaskich woli przeprowadzenia jakichkolwiek aneksyjnych projektów wobec Niemiec.

Reakcje piłsudczyków – moim zdaniem – dobitnie wskazują na ich hierarchię wartości. Tam gdzie musieli wybierać między obroną granic wschodnich i ewentualnymi nabytkami na zachodzie, wybierali raczej obronę granic wschodnich. Wynikało to, jak sądzę, zarówno z poczucia realizmu politycznego (za jedyny istotny kapitał uznawali traktatowe prawa Polski) w myśl zdroworozsądkowej zasady – lepszy wróbel w garści niż gołąb na dachu..., ale przede wszystkim bodaj z faktu silnych związków z Kresami Wschodnimi. Dla wielu z nich idea Polski jagiellońskiej była najbliższa sercu i silnie umotywowana emocjonalnie.

W ocenie prezydenta i jego otoczenia Anglosasi w sprawie granic zachodnich operowali jedynie luźnymi obietnicami co do Śląska i Prus Wschodnich, od Polaków natomiast domagali się natychmiastowej i bezwarunkowej cesji ogromnej części terytorium. Piłsudczycy sprzeciwiali się takiemu stawianiu sprawy i podkreślali nierealność przypuszczenia, że może ona doprowadzić do korzystnych rozstrzygnięć. Z braku realnych kontrpropozycji i słabej pozycji negocjacyjnej piłsudczycy na ogół uważali, że lepiej odwlekać w czasie rozmowy o konkretnych zmianach granic – liczyli bowiem na ewentualną poprawę koniunktury dla Polski pod koniec wojny.

W ówczesnych realiach politycznych warto zwrócić uwagę na depesze nadchodzące ze środowisk konspiracyjnych z kraju, nawołujące do obrony integralności państwa i przeciwstawienia się uznaniu zmian granicy zachodniej jako rekompensaty za ustępstwa na wschodzie. W jakiejś mierze był to wpływ oficerów AK wywodzących się z obozu politycznego piłsudczyków. Prezydent od tej pory konsekwentnie wskazywał, że należy unikać jakiegokolwiek iunctim sprawy granic zachodnich i wschodnich, gdyż polskie postulaty co do Śląska i Prus Wschodnich opierały się na całkiem odmiennych założeniach – zabezpieczenia Polski przed ponowną agresją niemiecką, co miało łatwiej przeniknąć do mentalności anglosaskiej.

W swych staraniach o korzystną granicę zachodnią piłsudczycy, jako odrębny obóz, u kresu wojny byli bardzo osłabieni. W jej toku utracili na rzecz innych nurtów politycznych wiele ważnych stanowisk państwowych. Nie było już u władzy gen. Sosnkowskiego, odsuniętego we wrześniu 1944 r., a minister Zaleski już w 1941 r. utracił kierownictwo w Ministerstwie Spraw Zagranicznych, jedynie prezydent utrzymał swoją pozycję wśród władz naczelnych i niezmienne zainteresowanie granicą zachodnią.

Pod okupacją niemiecką głos w sprawie zasięgu przyszłej granicy zachodniej – mniej lub bardziej precyzyjnie projektowanej – zabierały niemal wszystkie ośrodki konspiracyjne powiązane z piłsudczykami. Zarówno Konwent Organizacji Niepodległościowych, jak i Obóz Polski Walczącej, czy mniejsze struktury, jak np. Grupa Olgierda, na łamach niewielkich pisma typu „Polska Walczy” czy związane z Konwentem tytuły, jak np.: „Myśl Państwowa”, „Droga”, „Walka z Nazwiskiem”[12] itd., poruszały w swoich publikacjach to zagadnienie. Trudno tu dostrzec głębsze różnice programowe. Wszystkie organizacje opowiadały się wyraźnie za znaczącym rozszerzeniem terytorium państwa polskiego na zachodzie – oczywiście przy jednoczesnym zachowaniu granicy ryskiej. Autorzy piszący w konspiracji tworzyli w znacznym stopniu „ku pokrzepieniu serc” i nie musieli brać pod uwagę ówczesnych realiów politycznych, których niuansów – pozostając pod okupacją, w znacznym stopniu odcięci od rzetelnych informacji – często po prostu nie znali. Pewnym problemem – przed którym stają dziś badacze prasy konspiracyjnej – jest ustalenie prawdziwego zasięgu jej oddziaływania i tu niestety jesteśmy skazani w dużej mierze na mniej lub bardziej zasadne przypuszczenia. Toteż analizując ten materiał, musimy zachować daleko posuniętą ostrożność w wysnuwaniu wniosków[13].

Nieco lepiej przedstawiała się kwestia publicystyki obozu piłsudczyków, którzy na uchodźstwie stopniowo odzyskali swobodę działania, ale w zmienionej sytuacji politycznej, gdy całe uchodźstwo utraciło wpływ na bieg spraw w kraju, piłsudczycy pozostawali jedynie statystami, niezadowolonymi z zasięgu zmian i utraty ziem wschodnich. Koncepcja rzekomej „rekompensaty” na zachodzie nie znajdowała ich poparcia, a w publicystyce odnajdujemy również np. teksty Tadeusza Katelbacha, nawołujące do umiaru w postępowaniu wobec pokonanych Niemców[14] i oceniające wprost, że gwałtowny przyrost terytorium na zachodzie doprowadzi w konsekwencji do nasilenia konfliktu z Niemcami i uzależnienia Polski od ZSRR.

Wychodząc z tych właśnie przesłanek, namawiał on premiera Mikołajczyka do odrzucenia linii Odra–Nysa i poprzestania na aneksji Prus Wschodnich i Opolszczyzny. Spodziewał się bowiem, że tak dalekie przesunięcie granicy wywoła w Niemczech powojennych falę rewizjonizmu skierowaną głównie przeciw Polsce, a w dalszej perspektywie popieraną także przez społeczeństwa anglosaskie. Te geopolityczne okoliczności wyraźnie studziły entuzjazm niektórych z nich wobec zmiany granic. Pozostający na uchodźstwie piłsudczycy w większości przywiązani byli do kształtu terytorialnego II Rzeczypospolitej. Jednak z drugiej strony należy podkreślić, że ci, którym los pozwolił po wojnie powrócić do kraju i bliżej zapoznać się z problematyką ziem zachodnich, często byli wielkimi zwolennikami ich przyłączenia. Najdobitniej w tym gronie zaangażował się poprzez swoją publiczną aktywność i liczne publikacje fachowe przedwojenny wicepremier Eugeniusz Kwiatkowski, który postulował nawet przesunięcie granicy poza rzekę Odrę, aby zapewnić jej żeglowność na wypadek konfliktów granicznych w przyszłości[15].

Najwyraźniej miejsce pobytu w znacznym stopniu determinowało perspektywę oceny tej wielkiej geopolitycznej zmiany, jaka zaszła u kresu II wojny światowej. Znakomita większość piłsudczyków jeszcze przez długie lata pozostawała sceptyczna wobec nowego kształtu terytorialnego państwa, z którym w większości się nie utożsamiała. Proces „oswajania” z tymi nowymi granicami w ich przypadku trwał niekiedy całe dziesięciolecia. By to zobrazować, warto przytoczyć anegdotę dotyczącą znanego piłsudczykowskiego publicysty Stanisława Cata-Mackiewicza, który po powrocie do kraju w 1956 r. miał duże problemy z zadomowieniem się nad Wisłą (jak pamiętamy pochodził z Wileńszczyzny i nie był to powrót do ojcowizny). Zagadnięty przez dawnego znajomego jakiś czas po powrocie i zapytany „Czy był już we Wrocławiu?”, nachmurzył się i odparł: „Panie! Ja od wojny do Niemiec nie jeżdżę!”

Ta anegdota celnie i dobitnie – moim zdaniem – obrazuje poglądy dużej części piłsudczyków na temat ziem zachodnich. W miarę upływu czasu coraz większa liczba polityków tego nurtu, tak w kraju, jak i na uchodźstwie, była skłonna ich bronić i zabiegać o uznanie międzynarodowe nowych polskich granic zachodnich. Niemniej sentyment większości z nich pozostał na wschodzie. Celnie oddaje to jeden z ostatnich listów wspomnianego już Cata, który tuż przed śmiercią ironicznie pisał do pozostającego na uchodźstwie przyjaciela: „Przygotowuję się do książki o Mickiewiczu. Jak wiesz ten wielki poeta polski urodził się w Szczecinie, kończył uniwersytet we Wrocławiu, gdzie był dręczony przez Niemców. Największy jego poemat z inwokacją »Ziemie Odzyskane, Ojczyzno Moja« poświęcony jest życiu górników na Śląsku...”[16]

Ta złośliwa charakterystyka panującej wówczas w PRL wszechogarniającej propagandy Ziem Odzyskanych stanowiła kwintesencję odczuć wielu piłsudczyków – nie tylko tych wywodzących się z Kresów Wschodnich. Dawnych żołnierzy Komendanta musiała razić zarówno propagandowa nowomowa, jak i hasła dalekie od rzetelności historycznej. Dla ludzi wychowanych według pewnych zasad były to raczej Ziemie Pozyskane, które dopiero z czasem stały się im bliskie. Proces ich „wrastania w Polskę” i oswajania trwał jednak w przypadku tego nurtu politycznego zdecydowanie dłużej niż np. u różnego rodzaju pogrobowców ruchu narodowego, którzy od zawsze kierowali swą uwagę na Zachód. Dla piłsudczyków – tak jak dla większości Polaków − była to sprawa ważna, ale nie najważniejsza. Dla nich zawsze priorytetem była niepodległość...

Jacek Piotrowski (ur. 1967 r.), prof. dr hab., historyk i politolog. Pracownik Instytutu Historycznego Uniwersytetu Wrocławskiego. Zajmuje się historią najnowszą i dydaktyką historii. Jest rzeczoznawcą Ministerstwa Edukacji Narodowej w zakresie podręczników nauczania wiedzy o społeczeństwie. Autor wielu artykułów. Opublikował m.in. biografię Aleksander Prystor 1874−1941. Zarys biografii politycznej, Wrocław 1994 oraz monografię dziejów obozu piłsudczykowskiego po wybuchu II wojny światowej: Piłsudczycy bez lidera, Toruń 2003. Opracował dwie wielotomowe publikacje źródłowe: Dzienniki czynności Prezydenta RP Władysława Raczkiewicza 1939−1947, Wrocław 2004 oraz Polityka rządu polskiego na uchodźstwie w latach 1939−1942 pióra Stanisława Strońskiego (Nowy Sącz 2007). Ostatnio wydał biografię Generał Stefan Hubicki: żołnierz, polityk, lekarz (1877−1955), Wrocław 2009. Za wymienione publikacje otrzymał nagrody: Rektora Uniwersytetu Wrocławskiego, Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej oraz tygodnika „Polityka”. Na macierzystym Uniwersytecie Wrocławskim pełnił funkcję kierownika Studiów Doktoranckich. Od 2011 r. jest wiceprzewodniczącym Wrocławskiego Towarzystwa Miłośników Historii.

Arkadiusz Adamczyk

Granica na Odrze i Nysie oraz kwestia „ziem odzyskanych” w myśli politycznej środowisk piłsudczykowskich po 1939 r.

Przegrana kampania wojenna 1939 r. wymusiła nie tylko daleko idące przeobrażenia wewnętrznej sceny politycznej. W stosunku do rządzących do tego czasu Polską piłsudczyków skutkowała nie tylko utartą władzy, lecz również koniecznością redefinicji podstawowych poglądów na temat środowiska międzynarodowego, postulowanego kształtu geopolitycznego Rzeczypospolitej, struktury sojuszy i związków międzypaństwowych oraz bezpieczeństwa Polski. W niemal wszystkich tych elementach refleksji jako nowy czynnik pojawiała się kwestia korekty przedwrześniowych granic Polski. Wraz z wyraźnym eksponowaniem tego sposobu myślenia w poglądach przedstawicieli środowiska sanacyjnego, w połączeniu z poglądem o konieczności jak największego osłabienia Niemiec pod względem terytorialnym i gospodarczym, na poziomie rozwiązań szczegółowych pojawiły się postulaty oparcia zachodniej granicy kraju na linii Odry wraz z imperatywem przyłączenia Prus Wschodnich.

1. Inspiracje

Nie ulega wątpliwości, że kwestia przesunięcia granic na zachód, która pojawiła się w piłsudczykowskiej myśli politycznej po 1939 r., była elementem nowym. Dotychczasowe spojrzenie sanatorów na kwestie rozgraniczenia Polski i Niemiec determinowane było bowiem dwiema przesłankami, wynikającymi z diagnozy położenia międzynarodowego Polski po zakończeniu Wielkiej Wojny: 1) wpływ czynników polskich na ukształtowanie zachodniej granicy państwa był minimalny, stanowiło to bowiem wypadkową gry interesów mocarstw zachodnich i potencjału własnego Niemiec[1]; 2) w sytuacji, gdy jedyna szansa poszerzenia terytorium Polski istniała na wschodzie, właśnie tam – zdaniem samego Piłsudskiego i jego adherentów – należało koncentrować wysiłek militarny i dyplomatyczny. Dlatego też, mimo jednostkowych prób wpływania na kształt granicy zachodniej[2], praktycznie przez całe dwudziestolecie międzywojenne w środowisku sanacyjnym obowiązywało podejście minimalistyczne, ograniczone do postulatu utrzymania rozgraniczenia wersalsko-genewskiego.

Niemniej poglądy na temat zachodniego sąsiada, ukształtowane w okresie międzywojennym, okazały się inspirujące dla podjęcia po 1939 r. rozważań na temat osłabienia politycznego Niemiec przez okrojenie terytorium zachodniego sąsiada. Spojrzenie na kwestię niemiecką determinował pogląd o trwałości i ponadczasowości zagrożenia polskiego bytu państwowego, zarówno ze strony Niemiec, jaki i Rosji (niezależnie od aktualnie obowiązującej w tym państwie formy ustroju). Dlatego też – jak wskazał Waldemar Paruch – „obóz piłsudczykowski [...] silnie artykułował zbieżność interesów obu mocarstw w aspekcie historycznym i współczesnym. Nie przewidywano możliwości zawarcia historycznego kompromisu z ZSRR i Niemcami bez redukcji ich roli międzynarodowej”[3]. Szansy na minimalizację zagrożenia ze strony obu sąsiadów upatrywano jednak nie w działaniach obliczonych na uszczuplenie ich potencjału, a w dążeniu do „uporządkowania” spraw w Europie Środkowej i uzyskania przez Rzeczpospolitą statusu mocarstwa regionalnego. Stan ten wynikał z przeświadczenia o braku instrumentarium, za pomocą którego zdołano by doprowadzić do realnego osłabienia któregokolwiek z sąsiednich potęg. Piłsudczycy zdawali sobie bowiem sprawę zarówno z braku zainteresowania tą kwestią ze strony mocarstw zachodnich (ukierunkowanych raczej na utrwalenie systemu wersalsko-lokarneńskiego), jak również z realnego zagrożenia zawiązania sojuszu niemiecko-sowieckiego, wymierzonego w Polskę (czego symbolem stał się układ w Rapallo z 16 kwietnia 1922 r.). Ponadto traktat w Locarno podważył zasadność rachub opierających przeciwdziałanie zagrożeniu ze strony Niemiec na sojuszach militarnych z demokracjami zachodnimi. Dlatego też przy rozpatrywaniu niebezpieczeństwa niemieckiego w dwudziestoleciu międzywojennym (szczególnie po 1926 r.) zarówno najwyższy czynnik decyzyjny w państwie polskim, jak i jego współpracownicy (tak za życia Marszałka, jak i po jego śmierci) kładli koncepcyjny nacisk na budowę regionalnej przeciwwagi militarno-demograficzno-gospodarczej niż projekty mogące doprowadzić do osłabienia wroga[4].

2. Redefinicja poglądów na polsko-niemieckie sąsiedztwo po 1939 r. Postulat przyszłej granicy z Niemcami w piłsudczykowskich deklaracjach programowych i publicystyce okresu wojny

Do znaczącej ewolucji poglądów w kwestii Niemiec doszło w obozie piłsudczykowskim po klęsce wrześniowej. Na stan ten – oprócz oceny przyczyn porażki militarnej – wpłynęły dwa podstawowe czynniki. Po pierwsze, wypadki z września 1939 r. wykazały zasadność zarówno piłsudczykowskiej „teorii dwóch wrogów”, jak i opartej na niej diagnozy możliwości obronnych Rzeczypospolitej[5]. Potwierdziły również nieskuteczność stworzonego w początkach lat dwudziestych systemu sojuszy. Po drugie, agresja III Rzeszy na Francję nie tylko ostatecznie przypieczętowała fiasko wszelkich rachub czynionych w oparciu o system lokarneński, ale również otwierała nowe perspektywy przed politycznymi próbami takiego kreowania porządku międzynarodowego, w którym ofiary agresji zdolne były w jak największym stopniu zminimalizować zagrożenie ze strony Niemiec. Założono również, że doświadczenie historyczne wyniesione z błędnej organizacji systemu wersalskiego po Wielkiej Wojnie wpłynie na postawę zwycięskich mocarstw (w pierwszej fazie wojny zakładano, że będą to wyłącznie demokracje zachodnie), które miały być tym razem żywotnie zainteresowane trwałym pozbawieniem Niemców możliwości wywołania konfliktu zbrojnego, względnie zapobieżeniem zagrożeniom innego rodzaju.

Choć w latach 1939–1940 poszczególni przedstawiciele obozu piłsudczykowskiego pokusili się o pierwsze próby przedstawienia swych przemyśleń w kwestii powojennego urządzenia kontynentu, w tym nowych rozwiązań w kwestii niemieckiej[6], faktycznie jednak uporządkowany katalog postulatów dotyczących pokonanej Rzeszy pojawił się dopiero w 1942 r. Na dość późne przedstawienie miały wpływ dwa czynniki: po pierwsze, zamieniająca się dynamicznie sytuacja wojenna, wpływająca zarówno na dobór adresatów argumentacji, jak i na postulowaną skalę polskich roszczeń[7], po drugie zaś wewnętrzny kryzys formacji, który faktycznie zaowocował polityczną izolacją przedstawicieli środowiska piłsudczykowskiego oraz wymusił odbudowę zatomizowanych struktur[8].

Na poziomie dokumentów programowych problem niemiecki został wyeksponowany w deklaracjach ideowych dwóch odłamów środowiska sanacyjnego: londyńskim i krajowym. Choć jako pierwsi spośród formacji uznawanych za piłsudczykowskie swój manifest ogłosili przedstawiciele nowojorskiego Komitetu Narodowego Amerykanów Polskiego Pochodzenia, w ich deklaracji kwestie terytorialne – zwłaszcza na odcinku zachodnim – zostały zarysowane dość enigmatycznie. Bardziej rozbudowanym w odniesieniu do roszczeń terytorialnych okazał się dokument wytworzony przez londyński Zespół Piłsudczyków. Wysuwając program minimum, piłsudczycy z Wysp Brytyjskich wysunęli postulat restitutio in integrum do stanu z 31 sierpnia 1939 r.[9], notabene w tym punkcie z programem „londyńczyków” pokrywały się tezy ideowe ogłoszone przez palestyński Związek Pracy dla Państwa, który również domagał się restytucji Polski w granicach przedwrześniowych. Natomiast tym, co wyróżniało deklaracje sanatorów brytyjskich było otwarte żądanie włączenia do Rzeczypospolitej Gdańska, Prus Wschodnich (po ich wcześniejszym podziale między Polskę i Litwę), Śląska Opolskiego oraz wszelkich terenów nadodrzańskich, mogących mieć wpływ na wzmocnienie gospodarcze i strategiczne Polski. Ponadto ideologowie Zespołu Piłsudczyków żądali prawa do wysiedlenia ludności niemieckiej zarówno z ziem II Rzeczypospolitej, jak i z obszarów, do których zgłaszali pretensje[10]. Podobne postulaty charakteryzowały program krajowego Obozu Polski Walczącej, którego przedstawiciele przy formułowaniu koncepcji ukształtowania polskiej granicy zachodniej domagali się włączenia do Polski całego Górnego Śląska oraz Pomorza Zachodniego ze Szczecinem[11].

Autorem podstaw piłsudczykowskiego programu w kwestii niemieckiej był zapewne dr Michał Grażyński, uznawany nie tylko w środowisku sanacyjnym za jednego najwybitniejszych znawców tej tematyki. Argumentem przemawiającym za jego autorstwem jest zasadnicza zgodność odnośnych ustępów deklaracji ideowej londyńskiego Zespołu Piłsudczyków oraz prezentowanego później w publicystyce rozwinięcia i umotywowania poszczególnych punktów dotyczących kwestii niemieckiej z poglądami, które Grażyński wyrażał publicznie jako przewodniczący Związku Harcerstwa Polskiego w 1940 r.[12] oraz z tezami studium wykonanego przez byłego wojewodę śląskiego w 1942 r. na zlecenie Centrum Wyszkolenia Służby Etapowo-Poborowej[13]. W drukowanych w późniejszym okresie na łamach piłsudczykowskiego periodyku pt. „Listy z Londynu” artykułach programowych doczekały się rozwinięcia znane stwierdzenia Grażyńskiego o konieczności uznania odpowiedzialności całego narodu niemieckiego za wywołanie wojny oraz za metody jej prowadzenia. Takie postawienie sprawy było też poniekąd wymuszone przez stwierdzenia charakterystyczne dla niektórych publicystów ZSRR i krajów anglosaskich o konieczności rozróżnienia między nazistowskim kierownictwem państwowym a społeczeństwem niemieckim. Z zasygnalizowanego w ten sposób poczucia sprawiedliwości dziejowej, wymuszającej ukaranie Niemców za krzywdy wyrządzone innym nacjom, „londyńscy” piłsudczycy wywodzili podstawowe argumenty przemawiające za koniecznością przejęcia przez Polskę części Prus, określanych jako kolebka niemieckiego junkierstwa i imperializmu, jak również Pomorza Zachodniego i terenów nadodrzańskich. Ponadto sanatorowie postulowali objęcie całego terytorium III Rzeszy rygorami okupacji wojskowej, zmniejszenie niemieckiego potencjału przemysłowego i poddanie gospodarki kontroli międzynarodowej. Państwom będącym ofiarami niemieckiej agresji miało przysługiwać prawo nie tylko do rewindykacji mienia, lecz również do odszkodowań z tytułu zniszczeń wojennych. Piłsudczycy postulowali także podział Rzeszy na kilka małych krajów. Niemcy miały też zostać pozbawione innych strategicznie ważnych ziem na wybrzeżu bałtyckim, w Sudetach oraz w Alzacji i Lotaryngii. Z terenów, które Rzesza miała utracić na rzecz swych sąsiadów, mieli zostać wysiedleni wszyscy Niemcy, a kosztami tej operacji miało zostać obciążone pokonane państwo niemieckie[14]. Na temat granic przyszłego państwa (czy też państewek niemieckich) w sposób ostateczny miały wypowiedzieć się sąsiadujące z nim narody, którym winno przysługiwać prawo do określenia linii rozgraniczenia, zapewniającej im bezpieczeństwo strategiczne. Niemcy ponadto miały podlegać „całkowitemu rozbrojeniu bez możności tworzenia sił zbrojnych z obowiązkiem przekazania całej broni, lotnictwa i floty wojennej oraz znacznej części floty handlowej państwom zwycięskim”, jak również czasowo zostać pozbawione prawa udziału w związkach międzynarodowych[15]. W podobnym tonie wypowiadał się po drugiej stronie Atlantyku Ignacy Matuszewski. W programowym eseju Z kim walczymy? przedwrześniowy szef Oddziału II, formułując tezy w kwestii niemieckiej, jednoznacznie stwierdzał: „Trwała zmiana sił narodu niemieckiego może być osiągnięta w jeden tylko sposób – przez zmianę statusu terytorialnego, tj. przez zmianę granic państwa niemieckiego”[16]. Dlatego też domagał się po zakończonej wojnie takich przesunięć terytorialnych, by Polsce została umożliwiona pełna kontrola nad Bałtykiem, Wielkiej Brytanii nad Morzem Północnym, Francji zaś nad obu brzegami Renu. Dodatkowym czynnikiem mającym osłabić państwo niemieckie miało być pozbawienie pokonanej Rzeszy terenów ważnych dla niej gospodarczo. Stąd też, poza umotywowanym geopolitycznie żądaniem wcielenia Prus Wschodnich, Matuszewski opowiadał się za przyłączeniem do Polski Śląska Opolskiego[17]. Najbardziej radykalne stanowisko w sprawie terytorium Niemiec i stosunku do Niemców cechowało przedstawicieli środowiska krajowego. Z wypowiedzi konspiratorów piłsudczykowskich wynikało, że podstawową dominantą w przyszłych relacjach polsko-niemieckich winien pozostawać rewanżyzm[18]. W niektórych wystąpieniach wykraczano nawet poza to pojęcie, nie tylko domagając się koncesji terytorialnych bądź fizycznej eliminacji Niemców zamieszkujących ziemie polskie czy terytoria uznawane za konieczne nabytki, lecz posuwano się nawet do żądań wykorzenienia wszelkich śladów niemieckiego dziedzictwa[19].

Postulat przesunięcia zachodnich granic Polski stał się podstawą koncepcji z 1942 r., nazwanej przez sanatorów Zagadnieniem Morza Bałtyckiego[20]. Prawdopodobnie osobą, która projektowi temu nadała spójną formę, był Jan Starzewski, doświadczony dyplomata, przedwojenny poseł RP w Kopenhadze, którego wypowiedzi w sprawach polityki morskiej traktowane były jako autorytatywna wykładnia stanowiska całego obozu[21]. Autor koncepcji postulował, jako główny argument wskazując potrzebę zapewnienia trwałego bezpieczeństwa w regionie Bałtyku[22], podjęcie prób sfederowania tej części kontynentu. Odwoływał się przy tym do istniejących już, precedensowych uregulowań, które dyplomacja polska mogłaby wykorzystać jako argument przy propagowaniu własnego projektu. Jak wskazywano: „Bałtyk, o charakterze śródlądowym, komunikuje się ze światem wąskimi cieśninami i kanałem Kilońskim. Nadaje się zatem w pełni do międzynarodowych unormowań, do których przygotowane zostały psychicznie mocarstwa decyzjami, przyjętymi w analogicznych zagadnieniach cieśnin tureckich, Kanału Sueskiego, Kanału Panamskiego itp.”[23] Oprócz przesunięcia granic na korzyść Polski czynnikiem zabezpieczającym stabilność regionu miała być postulowana brytyjska obecność militarna, uzupełniona siecią aliansów wojskowych, łączących państwa nadbrzeżne[24]. Kolejnym warunkiem zapewniającym Bałtykowi bezpieczeństwo miało być rozbrojenie Niemiec na morzu i w powietrzu, a także odsunięcie ich od terenów newralgicznych z punktu widzenia wojskowego. Za takie uznane zostały przede wszystkim cieśniny duńskie i Kanał Kiloński, który według publicystów „Listów z Londynu” decydował „o zamknięciu Bałtyku dla flot zachodnich”, a także Pomorze Gdańskie i Szczecińskie. Wydaje się jednak, że postulat uregulowania stosunków bałtyckich przez oddanie Danii pełnej kontroli nad Kanałem Kilońskim (podparty sugestią usytuowania w regionie brytyjskich baz morskich i powietrznych) był jedynie zabiegiem taktycznym i stanowił zasłonę dla właściwego postulatu przyznania Polsce Prus i Pomorza Zachodniego.

Taktyczny postulat przesunięcia granic na zachód stanowił jeden z punktów strategicznego projektu wzmocnienia pozycji Rzeczypospolitej, tak by mogła ona odgrywać rolę „trzeciej siły” w tej części kontynentu. Postulat ten został uzasadniony przede wszystkim racjami historycznymi. Między innymi zdaniem Ignacego Matuszewskiego „w ciągu wielu wieków Polska wywiązywała się szczęśliwie z tego zadania”. Ale Rzeczpospolita wzmocniona terytorialnie i ustabilizowana ekonomicznie. Dlatego też uzasadniony miał być postulat inkorporacji Gdańska, Dolnego Śląska, a zwłaszcza Prus Wschodnich. Szczególne zainteresowanie dotyczyło tego ostatniego obszaru, wobec którego postulowano, aby po zwycięskiej dla aliantów wojnie przypadł Rzeczypospolitej w całości, względnie został podzielony pomiędzy Polskę i Litwę[25]. Z zajmowanego stanowiska wynikał ponadto sprzeciw wobec alianckiej propozycji „rekompensaty”, przedstawianej przez Zachód jako próba znalezienia kompromisu między dążeniami Polaków do zaanektowania określonych terytoriów niemieckich a imperialnymi zakusami Moskwy[26]. Pomysły Anglosasów piłsudczycy interpretowali jednoznacznie jako polityczną krótkowzroczność, połączoną z chęcią wycofania się ze zobowiązań przyjętych w 1939 r.[27], a kwestia przynależności Wilna, Lwowa i Kresów Wschodnich czy problem linii Curzona – jako niepodlegające dyskusji – winny w ogóle zostać wykreślone z tematyki politycznych debat[28].

3. Między rewizją argumentacji a rewizją idei

W połowie 1944 r. nastąpiła wyraźna zmiana postrzegania kwestii granicy na linii Odry i Nysy w myśli politycznej piłsudczyków. Coraz słabsza pozycja rządu polskiego wraz z wyłaniającą się realną możliwością zastąpienia władz RP ośrodkiem stworzonym przez moskiewskich „patriotów” sprawiła, że w koncepcjach powojennego urządzenia Rzeczypospolitej dokonane zostało taktyczne oddzielenie kwestii związanych z bieżącym bezpieczeństwem państwa od wielkich wizji geopolitycznych. Dlatego też w końcowym okresie wojny w wystąpieniach piłsudczyków położony został nacisk na kwestię maksymalnego osłabienia Niemiec. Przede wszystkim sanatorowie wskazali na konieczność łącznego traktowania zagadnienia cesji terytorium państwa niemieckiego i kwestii niemieckiej jako problemu narodowościowego. W opinii analityków obozu sprawę tę należało rozstrzygnąć jednorazowo i kompleksowo w skali całej Europy, poprzez stworzenie systemu pozwalającego zainteresowanym narodom na jej rozwiązanie zgodnie z subiektywnie pojmowaną skalą zagrożenia bezpieczeństwa i roszczeń za straty wyrządzone przez III Rzeszę. Podejmując problem podziału Niemiec, piłsudczycy odwoływali się przede wszystkim do argumentacji historycznej, wskazując że „nie wszystkie ziemie nazwać można niemieckimi od wieków, stąd takie obszary, jak Sudety, Śląsk, Prusy Wschodnie itp. nie są obszarami, których zabranie może dać Niemcom istotne prawo do stawiania zarzutu o podziale lub zaborze”[29]. Z kolei w kwestii pozostawienia Niemców na obszarach oderwanych obowiązywać miała zasada, w myśl której kraje, w których granicach mieli oni zamieszkiwać, „winny same zdecydować o warunkach pozostawienia ich u siebie, bądź repatriacji do Niemiec. Pozostałym w obcych krajach grupom niemieckim, nie należy przyznawać jakichkolwiek specjalnych uprawnień, zwłaszcza w państwach z Rzeszą sąsiadujących”[30].

Z lawinową krytyką środowiska spotkało się forsowanie zasady rekompensaty, za ucieleśnienie której uznawano lansowane przez komunistów hasło powrotu do granic „Polski piastowskiej”. Idea ta, zarówno w końcu wojny, jak i w okresie późniejszym (zwłaszcza w czasie referendum, kiedy to wprost zostało postawione pytanie o granicę na Odrze i Nysie), traktowana była przez piłsudczyków wyłącznie w kategoriach propagandowego usprawiedliwienia rezygnacji z Kresów Wschodnich. Dla sanatorów kwestia ta miała również szerszy wymiar, gdyż przyjęcie tejże idei było równoznaczne z apriorycznym odrzuceniem idei „Polski jagiellońskiej”, traktowanej jako fundament programu obozu i historyczne uzasadnienie dla wprowadzenia w życie koncepcji federacyjnej. Stąd też w pełni zrozumiałe było, że piłsudczycy – zwłaszcza działacze związani ze Związkiem Związków Ziem Wschodnich, jak pochodzący z Wilna Władysław Wielhorski czy Józef Godlewski, bądź też Lwowianie Stefan Mękarski i Stanisław Ostrowski (notabene ostatni przedwojenny prezydent Lwowa) – sprzeciwiali się wszelkim próbom agitacji na rzecz odrzucenia związków Rzeczypospolitej z Kresami. Odwołując się do argumentacji historycznej, nie tracąc z pola widzenia zasadniczego celu geopolitycznego, za jaki konsekwentnie uznawano budowę związku międzypaństwowego w Europie Środkowej – skrytykowali koncepcje budowy państwa narodowego, a tym bardziej pogląd, że Polska usytuowana między linią Odry i Nysy a linią Curzona będzie bytem bezpiecznym i zdolnym do samodzielnej egzystencji w środowisku międzynarodowym[31].

Nie ulega wątpliwości, że militarne zwycięstwo nad Niemcami zostało odebrane przez piłsudczyków z jednej strony z satysfakcją, pojmowaną w mistycznych kategoriach sprawiedliwości dziejowej, z drugiej zaś – z rozczarowaniem rozwiązaniami wykreowanymi przez sprzymierzonych. Za pozytyw uznano pokonanie Rzeszy oraz złamanie jej potęgi materialnej i ludzkiej. Z perspektywy polskiej za największą konsekwencję polityczną uznawano „obalenie samoistnego i nieprzenikalnego dla Zachodu bloku siły, który geograficznie i wojskowo dzielił Polskę od Zachodu” (sic!). Piłsudczycy wyrażali ponadto oczywistą satysfakcję z powodu zapowiedzi postulowanego przez nich od 1939 r. przyłączenia do Polski Prus Wschodnich, Gdańska i Śląska oraz przesunięcia granicy zachodniej na Odrę i Nysę[32].

Jednocześnie w ciągu kilku kolejnych lat linia Odry i Nysy zaczęła być postrzegana jako problem złożony. Po pierwsze, piłsudczycy uznawali osiągnięte po wojnie rozwiązania geopolityczne za tymczasowe. Właściwe przynieść miała dopiero kolejna wojna światowa. Z kolei przekonanie o nietrwałości rozwiązań jałtańsko-poczdamskich (notabene postulowanych przez obóz w kontekście odzyskania Kresów Wschodnich) wraz z obserwacją dychotomii stref wpływów oraz procesem odradzania się Republiki Federalnej Niemiec przy wydatnej pomocy demokracji zachodnich prowadziło do wniosku, że granicę na Odrze i Nysie należałoby uznać za najbardziej zagrożone rozgraniczenie jałtańsko-poczdamskie. Sanatorowie konsekwentnie zakładali, że zwycięzcą postulowanej rywalizacji stanie się świat zachodni, którego odrodzone materialnie Niemcy stawały się nieodłącznym elementem. Istniała zatem realna obawa, że zachodnia granica jałtańska zostanie wykorzystana jako karta przetargowa, za pomocą której Niemcy – za cenę udziału w krucjacie przeciw bolszewizmowi – będą chciały ugrać jak najwięcej. Brano więc pod uwagę niebezpieczeństwo, że w wyniku ponownego globalnego konfliktu rozstrzygnięcia terytorialne szłyby w kierunku odebrania nabytków zachodnich, przy braku dostatecznej gwarancji powrotu do granic sprzed 1939 r. na wschodzie[33]. Po drugie, w istniejącym status quo granica zachodnia była czynnikiem utrwalającym wpływy sowieckie w Polsce. W przypadku gdy Zachód coraz mocniej akcentował swe poparcie dla Republiki Federalnej imperatyw utrzymania rozgraniczenia jałtańsko-poczdamskiego spychał Polaków w objęcia „sowieckiego opiekuna”, jako jedynego zdolnego obronić kształt terytorium powojennej Polski. Po trzecie, oficjalna polityka władz warszawskich, w której mocno akcentowano konieczność utrwalenia granic na Odrze i Nysie z imperatywem jednoczesnego oparcia granic Polski na linii wytyczonej porozumieniami jałtańsko-poczdamskimi, nierozerwalnie kojarzyła się piłsudczykom z apriorycznym odrzuceniem idei „Polski jagiellońskiej”, traktowanej jako fundament programu obozu i historyczne uzasadnienie dla wprowadzenia w życie koncepcji federacyjnej. Dlatego też sanatorowie apriorycznie przeciwstawiali się wszelkim próbom sprowadzenia sprawy polskiej do wymiaru realizacji PKWN-owskiego hasła „Polski piastowskiej”, jednoznacznego z rezygnacją zarówno z Kresów Wschodnich, jak i z prób wcielenia w życie idei „Polski jagiellońskiej”. Ta ostatnia, jak wiadomo, stanowiła punkt wyjścia dla dalszych rozważań o suwerenności i – pojmowanym w kategoriach długofalowych – bezpieczeństwie Rzeczypospolitej.

4. Konkluzje

Środowisko piłsudczykowskie uznawane było za grupę głównych kontestatorów powojennego porządku. Niemniej należy wyraźnie wskazać, że obecna w piłsudczykowskiej myśli politycznej negacja podjętych w Jałcie i Poczdamie postanowień odnoszących się do terytorium polskiego[34] dotyczyła jedynie wschodniej linii granicznej. Granica na Odrze i Nysie w pełni odpowiadała koncepcjom przedstawicieli środowiska, którzy nie widzieli żadnych sprzeczności w jednoczesnym odrzuceniu rezolucji jałtańskich i przyjęciu teherańskich. Dominowało bowiem uwidocznione już wcześniej stanowisko, że oderwanie wschodnich obszarów niemieckich i przyłączenie ich do Polski stanowić będzie w równej mierze rekompensatę za krzywdy wyrządzone Polakom w trakcie II wojny światowej, co środek prewencyjny mający uchronić kraj przed kolejną, ewentualną agresją. Mimo swoistej atrakcyjności sformułowanego w ten sposób postulatu, ujęcie takie stwarzało wrażenie niekonsekwentnego i pozbawionego politycznego realizmu.

Było to jednak wrażenie mylne. Myśl piłsudczykowską trudno jest bowiem uznać za nierealistyczną. Wręcz przeciwnie, była ona jednocześnie realna i tradycyjna. Piłsudczycy opierali swe argumenty przede wszystkim na przesłankach historycznych, w znacznej mierze odnosząc się do doświadczeń Wielkiej Wojny. Wysuwając swój program – skrajnie maksymalistyczny – odwoływali się do osiągnięć swego najwyższego autorytetu, który w konkretnym momencie dziejowym miał kreślić wizję Polski niepodległej, gdy jego polityczni oponenci z trudem zdobywali się na koncepcje autonomiczne. Dlatego też taktycznie wysuwano koncepcje pozornie pozbawione możliwości urzeczywistnienia, zakładając możliwość zaistnienia tak pomyślnej koniunktury, jak ta z listopada 1918 r. Czymś zgoła niewyobrażalnym wydawało się piłsudczykom nieprzygotowanie do wykorzystania sposobności realizacji celów strategicznych. Z drugiej strony, maksymalistyczne tezy piłsudczyków oparte zostały na realnej diagnozie położenia geopolitycznego Polski. W myśl ich diagnozy, w interesie Polski leżało w równym stopniu wzmocnienie „zasobów własnych”, jak i równoczesne osłabienie obu potężniejszych terytorialnie, gospodarczo i demograficznie sąsiadów. Ponadto wszelkie tworzone przez piłsudczyków konstrukcje powstałe przez 1945 r. tworzone były przy założeniu o taktycznym charakterze aliansu Zachodu z ZSRR oraz zakładały, po pierwsze, zmianę tego stanu rzeczy w bliższej bądź dalszej perspektywie, po drugie zaś – zainteresowanie i współdziałanie mocarstw w trwałym skonstruowaniu systemu bezpieczeństwa na obszarze Europy Środkowo-Wschodniej. Dlatego też tyle wysiłku piłsudczycy wkładali w wytworzenie sytemu argumentacji zrozumiałej i atrakcyjnej dla potencjalnych partnerów, i to mimo świadomości, że w konkretnej sytuacji w Londynie więcej ważyły sugestie płynące z Moskwy niż postulaty ze strony first Allied[35]. Świadomość braku wystarczających instrumentów służących realizacji zakładanych celów nie stanowiła – zdaniem piłsudczyków – wystarczającego usprawiedliwienia dla zaniechania starań na rzecz zapewnienia Rzeczypospolitej suwerenności i odpowiedniej pozycji w środkowo-wschodniej części Starego Kontynentu.

Arkadiusz Adamczyk (ur. 1969 r.), dr hab., prof. Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach, kierownik Zakładu Teorii Polityki i Myśli Politycznej w Instytucie Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach, Filia w Piotrkowie Trybunalskim. Prezes Instytutu Józefa Piłsudskiego Poświęconego Badaniu Najnowszej Historii Polski w Warszawie. W polu jego zainteresowań badawczych znajdują się dzieje polskich elit i formacji politycznych (ze szczególnym uwzględnieniem środowiska piłsudczykowskiego) oraz europejska myśl polityczna i geopolityczna XX w. Autor, współautor lub redaktor m.in. następujących publikacji: Bogusław Miedziński (1891–1972). Biografia polityczna, Toruń 2000; Generał dywizji Sławoj Felicjan Składkowski (1885–1962). Zarys biografii politycznej, Toruń 2001; Przewrót majowy 1926 r. w relacjach świadków i uczestników. Materiały Instytutu Józefa Piłsudskiego, Londyn–Piotrków Trybunalski 2003; Represje sowieckie wobec narodów Europy 1944−1956, Zelów 2005; W przededniu nadchodzącej wojny. Raporty dyplomatyczne Komisariatu Generalnego Rzeczypospolitej Polskiej w Wolnym Mieście Gdańsku z 1939 r., Londyn 2006; Związek Strzelecki „Strzelec” Organizacja Społeczno-Wychowawcza. W 85. rocznicę nadania Józefowi Piłsudskiemu godności Honorowego Obywatela miasta Bełchatów i w 15. rocznicę reaktywowania Związku Strzeleckiego „Strzelec” OSW, Jednostki Strzeleckiej 1001 w Bełchatowie, Zelów 2006; Piłsudczycy w izolacji (1939−1954). Studium z dziejów struktur i myśli politycznej, Bełchatów 2008. Artykuły jego autorstwa ukazywały się w paryskich „Zeszytach Historycznych”, w „Niepodległości”, „Dziejach Najnowszych”, „Atheneum. Political Science” oraz innych periodykach i pracach zbiorowych. Od 2010 r. jest redaktorem naczelnym roczników „Niepodległość” oraz „Politics and Geopolitics in the Past and Present”.

Konrad Wandowicz

Ziemie Zachodnie w koncepcjach Polskiego Stronnictwa Ludowego w latach 1945−1949

Zakończenie II wojny światowej i wyzwolenie Polski nie oznaczało powrotu do normalnego życia politycznego. Polska znalazła się w sowieckiej strefie wpływów, co oznaczało, że związane z rządem w Londynie ugrupowania polityczne zasadniczo nie mogły kontynuować swej działalności w kraju. Ustalenia konferencji jałtańskiej, a następnie rozmowy Harry’ego Hopkinsa, wysłannika prezydenta USA Harry’ego Trumana, z Józefem Stalinem, dotyczące m.in. interpretacji zapisów konferencji oraz listy kandydatów do udziału w nowym rządzie jedności narodowej, stały się podstawą powołania Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej[1]. W okresie 16–21 czerwca 1945 r. w Moskwie odbyła się konferencja konsultacyjna w sprawie utworzenia TRJN, w której wzięli udział: Bolesław Bierut, Edward Osóbka-Morawski, Władysław Gomułka i Władysław Kowalski z ramienia tzw. Rządu Tymczasowego i Krajowej Rady Narodowej[2] oraz Władysław Kiernik (zastąpił Wincentego Witosa), Zygmunt Żuławski, Stanisław Kutrzeba, Adam Krzyżanowski, Henryk Kołodziejski oraz z emigracji: Stanisław Mikołajczyk, Jan Stańczyk i Julian Żakowski, zastąpiony potem przez Antoniego Kołodzieja[3]. Przedstawiciele środowisk politycznych spoza rządu lubelskiego otrzymali kierownictwo czterech ministerstw oraz stanowisko II wicepremiera. 28 czerwca na posiedzeniu KRN podał się do dymisji Rząd Tymczasowy i w jego miejsce powołany został Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej. Spośród działaczy ludowych w skład tego rządu weszli: Władysław Kiernik jako minister administracji publicznej, Czesław Wycech jako minister oświaty oraz Stanisław Mikołajczyk jako minister rolnictwa i reform rolnych oraz II wicepremier. W skład Prezydium KRN powołano Wincentego Witosa.

Te fakty polityczne tworzyły kontekst funkcjonowania w kraju Polskiego Stronnictwa Ludowego pod przywództwem Stanisława Mikołajczyka. Partia Mikołajczyka była próbą kontynuacji linii politycznej Stronnictwa Ludowego „Roch” w warunkach dominacji komunistycznej[4]. Po powrocie do kraju Mikołajczyk podjął bezskuteczną próbę przywrócenia jedności organizacyjnej ruchu ludowego[5]. 22 sierpnia 1945 r. zwrócił się do KRN o zalegalizowanie nowego stronnictwa pod nazwą Polskie Stronnictwo Ludowe. Ogłoszona 5 września przez lubelskie SL deklaracja ideowo-polityczna, negatywnie oceniająca przeszłość ruchu ludowego, definitywnie przekreśliła możliwość porozumienia ideowego. Od początku komuniści podjęli walkę z PSL. Na naradzie sekretarzy powiatowych Polskiej Partii Robotniczej w Szczecinie Tadeusz Rajner mówił, że „PSL to stronnictwo opozycyjne, grupujące elementy reakcyjne, szykujące się do zwalczania jedności robotniczo-chłopskiej. Zadaniem naszym jest współpraca ścisła, aktywna z SL, niedopuszczenie do powstania kół PSL”[6].

Polskie Stronnictwo Ludowe funkcjonowało do 27 listopada 1949 r., tj. do czasu tzw. zjednoczenia ruchu ludowego i utworzenia w miejsce istniejących ugrupowań ludowych Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego. Okres ten można podzielić na dwa etapy. Pierwszy, do czasu wyjazdu Stanisława Mikołajczyka 19 października 1947 r., charakteryzuje prozachodnia orientacja polityczna i dążenie do jak najszybszego przeprowadzenia w kraju wyborów z nadzieją na odgrywanie znaczącej roli po wyborczym zwycięstwie[7]. Drugi etap to stopniowa destrukcja PSL, a w ostateczności opanowanie i wchłonięcie przez lewicowe ugrupowania związane z komunistami. Ostra walka polityczna, prowadzona nie tylko przez partie robotnicze, ale i opanowany przez nie aparat administracyjny państwa, w krótkim czasie przyczyniła się do osłabienia oddziaływania PSL[8]. Konfrontacja polityczna została także przeniesiona na dziedzinę szeroko rozumianej polityki wobec Ziem Odzyskanych. PSL nie miało właściwie na nią wpływu[9]. Realne zagrożenie zwycięstwem PSL skłoniło komunistów do odłożenia wyborów i poprzedzenia ich ogólnonarodowym referendum dotyczącym trzech kwestii: zniesienia senatu, reformy rolnej i nacjonalizacji podstawowych gałęzi gospodarki oraz utrwalenia zachodniej granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej. Zasadniczo PSL programowo mógłby twierdząco odpowiedzieć na wszystkie pytania referendum. Reforma rolna była sztandarowym postulatem ludowców, za nacjonalizacją, po zgłoszeniu pewnych poprawek, PSL opowiedziało się w Krajowej Radzie Narodowej. PSL było również zwolennikiem zniesienia senatu, jednak twierdząca odpowiedź na trzy pytania mogła być odebrana jako poparcie dla lewicy. Stosunek do referendum rozpoczął proces destrukcji stronnictwa. 26–27 maja 1946 r. Rada Naczelna opowiedziała się za odpowiedzią „nie” na pierwsze pytanie referendum. Tadeusz Rek, Bronisław Drzewiecki, Edward Bertold i Kazimierz Iwanowski przystąpili do wydawania pisma „Nowe Wyzwolenie”, a następnie podjęli działalność jako Polskie Stronnictwo Ludowe „Nowe Wyzwolenie”. Ataki na PSL jeszcze się nasiliły[10]. Oficjalnie „przegrane” referendum (wyniki zostały sfałszowane)[11], a następnie wybory do sejmu (również sfałszowane)[12], w wyniku których PSL uzyskało 28 miejsc w parlamencie, a PSL „Nowe Wyzwolenie” – 11, pogłębiły jeszcze dezintegrację stronnictwa. Uaktywniła się opozycja wobec Mikołajczyka. W Naczelnym Komitecie Wykonawczym wyłoniła się frakcja – Lewica z Czesławem Wycechem, Józefem Niećką, Kazimierzem Banachem, Janem Domańskim, Stanisławem Koterem i Wacławem Schayerem na czele. W lutym 1947 r. zaczęli oni wydawać tygodnik „Chłopi i Państwo”. Po ich wykluczeniu z PSL, 27 maja 1947 r. założyli w sejmie klub poselski PSL-Lewica, a następnie podjęli współpracę z komunistami w ramach Komisji Porozumiewawczej. We wrześniu Lewica zorganizowała zjazd, który ponowił żądania ustąpienia prezesa Mikołajczyka i zmiany programu. 19 października Mikołajczyk, w obawie bliskiego aresztowania, potajemnie opuścił kraj, korzystając z pomocy amerykańskiej ambasady[13]. Już 27 października powołane zostały nowe władze stronnictwa – Tymczasowy Naczelny Komitet Wykonawczy. Usuwaniu lub zawieszaniu w prawach członkowskich zwolenników Mikołajczyka towarzyszyły radykalne zmiany ideowo-programowe. Proces demontażu Polskiego Stronnictwa Ludowego wszedł w fazę końcową. 10 maja 1948 r. podpisana została deklaracja o współpracy i jedności działania PSL i SL. Kilka miesięcy wcześniej nastąpiło już wchłonięcie Polskiego Stronnictwa Ludowego „Nowe Wyzwolenie” przez „lubelskie” Stronnictwo Ludowe[14]. We wrześniu 1949 r. wspólne posiedzenie Rad Naczelnych obu stronnictw podjęło uchwałę o jedności ruchu ludowego i ustaliło datę kongresu zjednoczeniowego, który odbył się w Warszawie 27–29 listopada. Zjednoczenie, które dokonało się na płaszczyźnie ideowo-politycznej „lubelskiego” SL, było niewątpliwie zwycięstwem nurtu komunistycznego. Do Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego weszło około 250 tys. członków SL oraz zaledwie około 25,5 tys. członków PSL. W zarządach kół ZSL zasiadali w 91% byli członkowie SL[15].

W walce politycznej PSL dysponowało ograniczonymi możliwościami ideowego oddziaływania. Do najważniejszych tytułów prasowych należały: „Gazeta Ludowa”, „Chłopski Sztandar”, „Chłopski Świat”, „Nowe Wyzwolenie” oraz „Chłopi i Państwo”, przy czym dwa ostatnie tytuły stanowiły forum wewnątrzpartyjnej opozycji. Z pism lokalnych najważniejszą rolę pełniła poznańska „Polska Ludowa” i krakowski „Piast”.

Stosunek do Ziem Zachodnich w myśli PSL wpisuje się w kontekst szeroko pojmowanej kwestii niemieckiej oraz polityki mocarstw zachodnich i ZSRR wobec Niemiec. Spośród spraw międzynarodowych problematyka niemiecka zajmowała czołową pozycję. PSL powstało nie tylko po zakończeniu wojny, ale i po konferencji w Poczdamie zakończonej 2 sierpnia 1945 r. Stronnictwo akceptowało postanowienia konferencji i deklarowało pełne dla nich poparcie. Trzeba pamiętać, że polityka mocarstw wobec Niemiec znacznie się różniła nie tylko ze względu na różnice ideologiczne, ale i rozbieżności w sferze interesów. Prozachodnia orientacja polityczna PSL narażała stronnictwo na ciągłą krytykę i oskarżenia, nierzadko nawet o zdradę polskiej racji stanu. Tymczasem PSL konsekwentnie, niezależnie od wewnętrznych sporów, przez cały okres przypominał wielowiekową ekspansję Niemiec na wschód oraz podkreślał nieprzezwyciężoną wrogość Niemców do Słowian, w szczególności Polaków stojących na drodze Drang nach Osten. Ten element myśli politycznej wspólny był dla całego PSL, także „Nowego Wyzwolenia” i Lewicy. Przez cały okres istnienia PSL przestrzegał przed niebezpieczeństwem ponownej agresji niemieckiej i postulował zdecydowane przeprowadzenie demilitaryzacji, denazyfikacji, dekartelizacji i demokratyzacji Niemiec.

Mimo prozachodnich sympatii PSL krytycznie podchodziło do zachodniej polityki wobec Niemiec, w szczególności polityki Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych. Spośród mocarstw zachodnich w stosunkowo niewielkim stopniu krytykowano Francję, wskazując jednocześnie na wspólnotę interesów Polski i Francji, będących bezpośrednimi sąsiadami Niemiec. Początkowo krytyka dotyczyła zbyt liberalnej polityki brytyjskiej w stosunku do Niemiec. Od początku 1946 r. coraz intensywniej krytykowano również politykę USA. „Mocarstwa anglosaskie zdają się w dalszym ciągu nie dostrzegać niebezpieczeństwa niemieckiego. Przerost uczuć litości w stosunku do skamlących i płaszczących się Niemców przyspieszyć może odrodzenie się narodu niemieckiego”[16]. Zgłaszano wiele zastrzeżeń do realizacji uchwał poczdamskich. Prasa uznawała za niemoralną tradycyjną politykę Anglii – balance of power – zmierzającą do odbudowy Niemiec[17]. PSL dostrzegało, że racja stanu Polski może się różnić od polityki czy nawet racji stanu Wielkiej Brytanii. Z ostrą krytyką spotykały się jednak wypowiedzi brytyjskich polityków i prasy kwestionujące granicę na Odrze i Nysie Łużyckiej. W ślad za Brytyjczykami również prasa amerykańska, a następnie politycy podawali w wątpliwość zasadność przesunięcia granicy polsko-niemieckiej na zachód. Szczególnie silnym echem odbiło się w Polsce przemówienie sekretarza stanu USA Jamesa Francisa Byrnesa na konferencji w Stuttgarcie (4 września 1946 r.) dotyczące amerykańskiej polityki wobec Niemiec. Byrnes podważał w nim ustalenia poczdamskie, co spotkało się z ostrą reakcją polskiej prasy i opinii publicznej[18]. Jednakże pierwsza reakcja „Gazety Ludowej” była niezwykle powściągliwa. Dziennik zrelacjonował mowę, pomijając jej antypolskie akcenty związane z zachodnimi granicami Polski, co stało się pretekstem organizowania antypeeselowskich manifestacji. Jak się wydaje, „Gazeta Ludowa”, a ściślej Zygmunt Augustyński, przedłożyła ogólną linię polityczną PSL, jego prozachodnią orientację, nad krytykę wystąpienia Byrnesa. Mikołajczyk przebywał wówczas poza granicami kraju. Po powrocie tłumaczył: „Po przemówieniu Byrnesa natychmiast dałem oświadczenie przeciwko temu przemówieniu. Oświadczenie to obiegło cały świat, dane za pomocą najpoważniejszych agencji prasowych. Ukazało się ono we wszystkich dziennikach różnych krajów, nie ukazało się tylko w całej pełni w polskiej prasie”[19]. 6–7 października Rada Naczelna PSL uchwaliła rezolucje, w których m.in. można przeczytać, że „jakiekolwiek kwestionowanie tych granic jak to było w przemówieniu Byrnesa w Stuttgarcie Rada Naczelna uznaje za cios godzący w podstawę istnienia i możliwości rozwoju narodu polskiego. [...] Rada Naczelna wyraża przy tym przekonanie, że wszystkie narody na Konferencji Pokojowej jednomyślnie uznają na stałe granice Polski na zachodzie na Odrze i Nysie Łużyckiej, które naród polski swą krwią, walką, pracą i potem uzyskał i zagospodarowuje”[20]. Na ogół wypowiedzi polityków zachodnich na temat granicy polsko-niemieckiej spotykały się z reakcją zarówno władz stronnictwa, jak i prasy, zwłaszcza po tym niefortunnym przypadku. PSL dostrzegało, że linia Odry i Nysy Łużyckiej jest traktowana jako karta przetargowa w rozmowach z ZSRR. Sądzono przy tym, że „żaden przytomny polityk aliancki nie będzie miał na myśli odbierania Polakom przemocą Ziem Odzyskanych. Tym bardziej że w Poczdamie Polska została wyraźnie upoważniona do usuwania z tych terytoriów Niemców a sprowadzenia w ich miejsce Polaków”[21].

Krytyce poddawano również plany odbudowy gospodarczej Niemiec. W stosunku do planu Marshalla PSL zajęło początkowo stanowisko wyczekujące. Jednak sprecyzowanie planu przyniosło już falę krytyki. Początkowo politykę anglosaską w Niemczech oceniano jako błędną, naiwną, ewentualnie w kategoriach racji stanu tych mocarstw sprzecznej z polską racją stanu. Z czasem krytyka polityki mocarstw zachodnich nasilała się, zwłaszcza w wydaniu PSL „Nowego Wyzwolenia” i Lewicy po wyjeździe Mikołajczyka. „W każdym niemiecko-polskim sporze wszyscy panowie Byrnesy zdecydowani są udzielić poparcia nie Polsce lecz Niemcom. Polityka wielkokapitalistycznych kół Anglii czy Ameryki jest zasadniczo taka sama. Liczą one na większy zysk w Niemczech niż w Polsce i stąd ich troska o odbudowę niemieckiego przemysłu. Gdy potęga Niemiec nie zagraża już Anglii i Ameryce nie Polska, lecz Niemcy stają się »natchnieniem« brytyjskich i amerykańskich milionerów[22]. Lewica początkowo uznawała, że Anglosasi faworyzują Niemców dla celów taktycznych, ale widzą potencjalne zagrożenie niemieckie. Z czasem dążenia do odbudowy gospodarczej Niemiec, podniesienia poziomu niemieckiej produkcji, obniżenia spłat odszkodowań oceniano jako dążenie anglosaskiego kapitału do maksymalizacji zysków oraz gospodarczej penetracji Niemiec. Publicyści i politycy PSL domagali się zaprzestania łamania uchwał jałtańskich i poczdamskich. „USA i Anglia naruszając uzgodnione w Jałcie i Poczdamie postanowienia, kroczą szybko po drodze prowadzącej do odbudowy wojennego potencjału ekonomiki niemieckiej i obrócenia zachodnich Niemiec w swoją wojenno-przemysłową bazę. Te niebezpieczne plany zmierzają do wykorzystania odbudowy potęgi Niemiec przeciwko demokratycznym krajom Europy, przeciwko Związkowi Radzieckiemu”[23]. Lewica peeselowska uznała plan Marshalla za uwłaczający sprawiedliwości międzynarodowej, promujący bowiem napastnika. Zaczął się od zapewnień o pomocy narodom europejskim, które ucierpiały wskutek wojny, a skończył się na pomocy dla agresora oraz ratowaniu hitlerowców i fabrykantów niemieckich, którzy oddali się w służbę amerykańskich kapitalistów[24]. Krytyka polityki Wielkiej Brytanii i USA narastała w miarę zmian zarówno na arenie międzynarodowej, jak wewnątrz kraju i stronnictwa. O ile w wypadku PSL pod kierownictwem Stanisława Mikołajczyka miała wyraźnie antyniemieckie ostrze, to Lewica przeszła na pozycje partii komunistycznej[25].

Odpowiedzialność Niemiec za wojnę nie ulegała wątpliwości. W publicystyce PSL państwo to przedstawiane było jako od wieków agresywne. W ciągu tysiąclecia Europa zmagała się z agresją niemiecką, początkowo w wydaniu Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, później Marchii Brandenburskiej, a wreszcie państwa zakonu krzyżackiego. Zjednoczone w XIX w. Niemcy dwukrotnie w XX stuleciu zbrojnie dążyły do zdobycia hegemonii w Europie. „Ostatnia wojna wykazała niezbicie, do czego dążyły Niemcy w swym planie politycznym na odcinku polskim. W bezwzględnym Drang nach Osten zmierzały do biologicznego wyniszczenia narodu polskiego, do zniszczenia kultury polskiej. Nie ma co do tego już żadnych wątpliwości. Dwie te groźby nie pozwalają przez jedną chwilę na wahanie, jakie mamy zajmować stanowisko wobec nieubłaganego wroga – wobec Niemiec. Walka na śmierć i życie. Walka do ostatecznego zwycięstwa”[26]. Stanisław Mikołajczyk przestrzegał, by ani na chwilę nie zapominać o niebezpieczeństwie niemieckim, które nawet jeśli w danym momencie może być nieaktualne, może powrócić w każdej chwili i stanąć przed obecnym lub przyszłymi pokoleniami. Należało zatem na konferencji pokojowej raz na zawsze podkopać podstawy ich siły wojennej i gospodarczej[27]. Decyzje konferencji pokojowej miały ukształtować przyszłe państwo niemieckie jako słabe i niezdolne do kolejnej agresji. Zdaniem PSL bezpieczeństwo Europy wymagało, aby Niemcy zostały „otoczone żelaznym pierścieniem sojuszów i gospodarczej kontroli przez państwa otaczające[28]. Podkreślano odpowiedzialność materialną państwa niemieckiego, zwłaszcza wobec Polski, która poniosła relatywnie największe straty podczas wojny. Obok strat biologicznych, zniszczeń i zrabowanego mienia wskazywano również wydatki wojenne oraz straty z tytułu przerwania stosunków handlowych i gospodarczych wskutek wojny. W pierwszej kolejności należy wyegzekwować polskie mienie wywiezione do Niemiec. Niemcy „nie mogą i nie powinni płacić kontrybucji naszym złotem (zegarkami, pierścionkami, obrączkami często naznaczonymi polską krwią od wyłamanych palców). Najpierw niech zwrócą to, co zrabowali, a dopiero potem niech płacą własnym majątkiem. Bo w przeciwnym razie to nie Niemcy będą płacili kontrybucję, ale my Polacy”[29].

Nowe elementy pojawiły się wraz z zaostrzaniem się zimnej wojny, zwłaszcza w myśli PSL „Nowe Wyzwolenie” oraz w Lewicy PSL. Z ostrą krytyką spotkała się polityka mocarstw zachodnich zmierzająca do ograniczenia odszkodowań i przełożenia ich wypłacania na okres późniejszy. Publicystyka doszukiwała się analogii do polityki aliantów po I wojnie światowej. „Amerykański kapitał nie chce przyjść do Niemiec po to, aby pracować na odszkodowania. Jest to najzupełniej zrozumiałe. Jednak z faktu tego nie wynika konieczność zwolnienia Niemiec od odszkodowań. Z faktu tego wynika, że nie od Niemiec należy zaczynać odbudowę Europy, ale od tych krajów, które najwięcej ucierpiały w tej wojnie. Wszelkie odstępstwo od zasady spłaty odszkodowań z bieżącej produkcji niemieckiej oznacza natychmiastowy przepływ kapitałów amerykańskich do Niemiec, które zwolnione od odszkodowań będą mogły zapewnić temu kapitałowi poważne zyski”[30]. Na łamach prasy pojawiały się również sugestie, że niemiecka akcja wyniszczania krajów okupowanych miała planowy charakter i przebiegała tak drastycznie, ponieważ Niemcy nauczeni doświadczeniem spodziewali się, że proces odbudowy Europy zacznie się od ich kraju ze względu na powiązania amerykańskiego i niemieckiego kapitału. W opinii kierownictwa Lewicy PSL plan Marshalla sprowadzał plan odbudowy Europy do szybkiej odbudowy Niemiec[31].

Podobnie jak w przypadku państwa również odpowiedzialność narodu niemieckiego była bezdyskusyjna. „Zjazd przypomina całemu światu straszliwy terror germańskiego okupanta na ziemiach polskich, przypomina o milionach ofiar pomordowanych w krematoriach Oświęcimia, Majdanka, Treblinki i wielu innych hitlerowskich mordowniach. Odpowiedzialnością za powyższe zbrodnie obciążamy cały naród niemiecki z jego przywódcami na czele”[32]. Przyczyn zbrodni niemieckich nie można upatrywać wyłącznie w faszyzmie, uznając, iż naród sam w sobie jest niewinny, a jedynie dał się zbałamucić. W przemówieniach i publicystyce podkreślano ducha germańskiej zaborczości i wskazywano na analogię pomiędzy duchem hitleryzmu, bismarckowskich, wilhelmińskich Niemiec czy wreszcie Rzeszy cesarza Ottona[33]. „Naród niemiecki musi wiedzieć i stale to mu należy w słowach i czynach przypominać, że rozpętał straszliwą wojnę, że sprowadził przeogromne cierpienia i ofiary na ludzkość, że przegrał tę wojnę i musi ponieść słuszną i zasłużoną karę”[34]. Powinien zatem ponieść karę moralną i materialną. Przyszła konferencja miała poddać Niemców „kurateli obcej” i pozbawić „możności dokonania nowych przestępstw”[35]. Mikołajczyk wskazywał na konieczność wieloletniej akcji reedukacji narodu niemieckiego[36]. Jednak publicystyka podkreślała, że „proces wychowawczy” wymagałby zgodnej polityki aliantów i dobrej woli Niemców, a żaden z tych warunków nie jest spełniony. W tej sytuacji należało przede wszystkim Niemców „pilnować długo i wytrwale. To jest jednak pewniejsze niż zawodne czasami idee pedagogiczne”[37].

Materialna odpowiedzialność miała wyrazić się w obniżeniu stopy życiowej Niemców. „Niemcy po tym wszystkim co zrobili i po to, by nigdy nie mogli się odrodzić do nowych zbrodni powinni długie lata stać gospodarczo niżej od swych sąsiadów”[38]. Zasadniczo podobne poglądy prezentowało PSL „Nowe Wyzwolenie”[39] oraz Lewica PSL[40], dla których odpowiedzialność i wina państwa oraz narodu niemieckiego pozostawała bezdyskusyjna. Zdaniem PSL „Nowe Wyzwolenie”, naród niemiecki „wykreślił się ze wspólnego mianownika narodów, jakim jest ludzkość”[41]. Według Lewicy peeselowskiej hitleryzm wyrastał z pruskich tradycji, które stały się ogólnoniemieckimi. System wyniszczania wrogów był rozwinięciem niemieckiej filozofii i polityki[42]. Zarówno „Nowe Wyzwolenie”, jak i Lewica ostrej krytyce poddawały politykę mocarstw zachodnich w stosunku do Niemiec. Lewica, zwłaszcza po wyjeździe Mikołajczyka i ostatecznym sprecyzowaniu planu Marshalla oraz w miarę nasilania się zimnej wojny, odchodziła od prozachodniej polityki stronnictwa i wstrzemięźliwości w krytyce zachodnich mocarstw. Całkowite rozbicie opozycji przez partie robotnicze i przejęcie władzy w PSL przez Lewicę spowodowało nie tylko zmiany ideowo-polityczne, ale także zmianę stosunku do Niemiec i stref okupacyjnych. Lewica peeselowska uznała, że w narodzie niemieckim istnieją siły demokratyczne, reprezentowane w strefie sowieckiej przez utworzoną w kwietniu 1946 r. Sozialistische Einheitspartei Deutschlands (SED), a w strefach zachodnich przez Kommunistische Partei Deutschlands (KPD), powstałą w 1918, zdelegalizowaną w 1933 i ponownie powołaną w Niemczech Zachodnich w 1948 r. Imperializm niemiecki stał się składową imperializmu zachodniego. „Imperializm zachodnio-europejski w swej walce o opanowanie rynków świata, w obawie, że rozwój państw ludowych podważy podstawy kapitalistycznego ustroju, podżega do wojny. Niemcy w ich planach mają odegrać dużą rolę. Niemcy znowu stają się ogniskiem niepokoju w świecie”[43].

Przekazanie Ziem Zachodnich Polsce pozbawiło Niemcy przemysłu, na którym budowany był niemiecki militaryzm. Po I wojnie światowej traktat wersalski stał się dla Niemiec odskocznią do nowej wojny, nie zmienił bowiem ich struktury gospodarczej. Nowe ukształtowanie granic po II wojnie światowej miało uniemożliwić wywołanie trzeciej wojny poprzez pozostawienie Niemcom przemysłu zaspokajającego jedynie ich pokojowe potrzeby. „Niemcy muszą w pierwszym rzędzie mieć uniemożliwione zbrojenia i muszą im być odebrane bazy przemysłu zbrojeniowego tak na wschodzie, jak i na zachodzie. Poza tym praca obcych narodów dawała Niemcom możliwość wydawania 900 miliardów na zbrojenia na oczach całego świata”[44]. Istotnym argumentem przemawiającym za włączeniem Ziem Zachodnich do Polski była likwidacja Prus[45].

PSL domagało się, by przyszły traktat pokojowy trwale osłabił Niemcy i uniemożliwił im w przyszłości prowadzenie agresywnej polityki. Trwałe osłabienie Niemiec wymagało zgodnej współpracy wielkich mocarstw na gruncie uchwał poczdamskich[46]. Dla Polski „należyte rozwiązanie tej sprawy to kwestia [...] życia i śmierci”[47]. W miarę narastania pomiędzy aliantami napięcia PSL coraz bardziej akcentowało konieczność jedności działania i powrotu do ducha Poczdamu. „Wielkie mocarstwa muszą się pogodzić. Bez tej zgody traktat pokojowy z Niemcami będzie jedynie świstkiem papieru, bo demokracji niemieckiej wierzyć nie można i wierzyć nie wolno”[48]. Wraz z utratą tożsamości przez PSL odwołanie do konferencji w Jałcie i Poczdamie łączone było z coraz ostrzejszą krytyką polityki mocarstw zachodnich, zwłaszcza Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych, a także akceptacją polityki ZSRR. Władysław Kiernik, prezes Rady Naczelnej PSL po wyjeździe Mikołajczyka, mówił w sejmie, że tylko plan opierający się na decyzjach konferencji jałtańskiej i konferencji w Poczdamie gwarantuje należyte rozwiązanie problemu niemieckiego[49]. „Rada Naczelna PSL daje wyraz głębokiemu przekonaniu i wierze, że słuszne zasady polityki Związku Radzieckiego w sprawie niemieckiej [...] znajdą się u podstaw przyszłego traktatu pokojowego z Niemcami”[50].

Stronnictwo głosiło, że tylko możliwie największe okrojenie terytorialne Niemiec, uproszczenie i poprawienie granic wszystkich ich sąsiadów może zapobiec dążeniom odwetowym i zaborczym. Ten pogląd był właściwy zarówno PSL pod rządami Mikołajczyka, jak „Nowemu Wyzwoleniu” i Lewicy. „Każde terytorialne zmniejszenie Niemiec jest odebraniem im części potencjału wojennego i zabezpieczeniem nas przed nowym, przyszłym atakiem”[51]. Pośrednio Polska była, zdaniem PSL, zainteresowana we wszystkich cesjach terytorialnych na rzecz sąsiadów Niemiec[52]. Zachodnia granica Niemiec miała przebiegać na rzece Ren. Poparcie możliwie największego okrojenia obszaru państwa niemieckiego na rzecz Francji wynikało nie tylko z sympatii, związków kulturowych i politycznych, na które się powoływano. Głównym argumentem był wspólny interes zabezpieczenia się przed nową agresją niemiecką. Zaspokojenie roszczeń terytorialnych pociągałoby za sobą związanie sąsiadów Niemiec wspólną sprawą obrony nowych nabytków. Uchwała Kongresu PSL ze stycznia 1946 r. głosiła, że Niemcom „należy raz na zawsze uniemożliwić wszelkie próby uzyskania hegemonii w Europie i ponownego podpalenia świata. W tym celu należy ograniczyć zasięg ewentualnej przyszłej Centralnej Władzy niemieckiej na zachodzie do linii Renu, podobnie jak na wschodzie ogranicza ją linia Odry i Nysy”[53]. Zagłębie Saary, które było jedną z największych baz zbrojeniowych Niemiec, powinno – według „Gazety Ludowej” – w całości znaleźć się w granicach Francji. Przemawiały za tym przede wszystkim racje gospodarcze, ale doszukiwano się również związków historycznych[54]. Uzyskanie przez Francję Zagłębia Saary miało przyczynić się do zmniejszenia potencjału gospodarczego i wojennego Niemiec. Postulowano również wyłączenie Zagłębia Ruhry i Nadrenii spod politycznej władzy Niemiec oraz poddanie ich międzynarodowej okupacji i kontroli tak, by służyły swymi bogactwami całej Europie. Postulaty terytorialne francuskiego rządu uznawano za słuszne i godne poparcia przez rząd polski. Aprobatę wzbudzał opór Francji wobec dążeń anglosaskich do utworzenia centralnego rządu niemieckiego w zachodnich strefach okupacyjnych[55]. Polska i Francja jako dwa kraje bezpośrednio narażone na agresję niemiecką powinny się wzajemnie wspierać i odegrać ważną rolę na przyszłej konferencji pokojowej[56]. Po przemówieniu Jamesa Byrnesa Czesław Wycech stwierdził, że oznacza ono powiedzenie Francuzom „precz z marzeniami o bezpieczeństwie”. Naród polski zawsze będzie poznawał przyjaciół po ich stosunku do Niemiec i pod tym względem Polska i Francja są w tej samej sytuacji[57]. To, zdaniem PSL, prawidłowe ukształtowanie granic powojennych Niemiec miało wymiar światowy, bezpośrednio bowiem decydowało o pokoju w Europie i na świecie. Pozostałe roszczenia terytorialne miały wymiar lokalny, jednakże Polska powinna je wspierać, ponieważ niosły ze sobą osłabienie Niemiec i związanie ich sąsiadów wspólnym interesem powstrzymywania ewentualnych niemieckich dążeń odwetowych. O ile jednak linia graniczna Odry i Nysy Łużyckiej na wschodzie oraz Renu na zachodzie pojawiała się w oficjalnych dokumentach i przemówieniach działaczy PSL, to kwestie pozostałych roszczeń terytorialnych wobec Niemiec były rozpatrywane głównie w publicystyce. Pisano m.in. o przyłączeniu Szlezwiku do Danii (aż po Kanał Kiloński), umiędzynarodowieniu Kanału Kilońskiego, o roszczeniach Holandii i Belgii, przyłączeniu południowego Tyrolu do Włoch, „bo nie chcemy, aby Niemcy w ogóle a kraje niemieckie w szczególności zyskiwały na sile, ale przeciwnie, pragniemy, aby jak najbardziej były osłabione”[58].

Przed uchwaleniem porozumień poczdamskich ministrowie spraw zagranicznych trzech mocarstw przyjęli delegację TRJN, w skład której wchodził wicepremier Mikołajczyk. Przywódca powstałego nieco później PSL zajął jednoznaczne stanowisko w kwestii granicy polsko-niemieckiej. Prowadził także nieoficjalne rozmowy dotyczące wewnętrznej sytuacji politycznej w Polsce oraz złożył trzy skierowane do Departamentu Stanu USA memoranda, w tym poświęcone granicom zachodnim, wzywające Amerykanów do uznania granicy na Odrze i Nysie. Ta nieoficjalna działalność Mikołajczyka naraziła PSL na oskarżenia o szkodliwości jego działań dla ustalenia zachodniej granicy Polski[59]. Z kolei PSL głosiło tezę, że to głównie obecność Mikołajczyka w Poczdamie i jego zdecydowane stanowisko wpłynęły na przyznanie Polsce obszarów aż po Odrę i Nysę Łużycką. Obie tezy wydają się przeceniać wpływ Mikołajczyka na rozstrzygnięcia wielkich mocarstw. W każdym razie memorandum wskazywało, że brak uznania granicy uniemożliwi przeprowadzenie tam wyborów, zniechęci Polaków z zagranicy do powrotu oraz stworzy groźbę utraty ludności spoza linii Curzona. Według Mikołajczyka „brak możliwości przesiedlenia na zachód ludności z przeludnionych terenów Polski centralnej prowadzić będzie do rozdrobnienia zagród chłopskich oraz majątków w Polsce i nawet gdyby struktura rolna kraju była zdrowa, zapobieżenie temu negatywnemu procesowi będzie rzeczą niemożliwą”. Ponadto jeśli „Polska nie przejmie tych terytoriów wkrótce, to późniejsze zajęcie tych zapuszczonych obszarów nie będzie miało sensu”. W rozmowie z ambasadorem Archibaldem Clarkiem-Kerrym Mikołajczyk skrytykował stanowisko Brytyjczyków w kwestii postulatów Polski na zachodzie, ponieważ taka polityka podcina jego pozycję w kraju i ułatwia propagandę komunistom[60]. „Gazeta Ludowa” przytaczała fragmenty mowy Mikołajczyka w Poczdamie w odpowiedzi na zarzuty nie tylko polskich komunistów, ale także amerykańskiego dziennikarza, fragmenty, w których przywoływał argumenty gospodarcze za przesunięciem granicy na linię Odry i Nysy Łużyckiej, niebudzące żadnych wątpliwości co do jego stanowiska[61].

Zdaniem PSL, uchwały poczdamskie i porozumienie moskiewskie określiły wyraźnie nasze granice „i choć uchwały Poczdamu mówią raczej o powierzeniu Polsce zarządu ziem poniemieckich z granicami na Odrze i Nysie Łużyckiej, jednakże nie ma dziś chyba nikogo w Polsce, kto by nie uważał tej sprawy za przesądzoną i kto by zgodził się podjąć z kimkolwiek ponowną dyskusję na temat naszych granic zachodnich”[62]. Ostateczna decyzja w stosunku do granic miała wprawdzie zapaść na konferencji pokojowej, ale podkreślano, że będzie ona miała charakter czysto formalny. Konferencja miała dokonać jedynie „ratyfikacji” decyzji Wielkiej Trójki z ewentualną drobną korektą linii granicznej na korzyść Polski. PSL za niezwykle ważne w tym kontekście uznawało przyspieszenie osadnictwa i zagospodarowania Ziem Zachodnich. Ich pełne zagospodarowanie i zespolenie z resztą kraju miało być dodatkowym argumentem przemawiającym na korzyść Polski podczas konferencji pokojowej. Stronnictwo podjęło zatem w wystąpieniach polityków i w prasie intensywną akcję propagującą integrację gospodarczą i demograficzną Ziem Zachodnich. Józef Krzyczkowski, wskazując, że na Ziemiach Odzyskanych osiadło już ponad 3 mln Polaków, postulował, by dla dobrego ich zagospodarowania dostarczyć natychmiast znaczną ilość siły pociągowej (koni i traktorów). Ten problem należało rozwiązać nawet ogromnym wysiłkiem i kosztem, wobec pojawiających się w świecie anglosaskim wątpliwości co do tego, czy Polska da sobie radę z zaludnieniem i zagospodarowaniem Ziem Zachodnich, co więcej, pojawiającej się tam nadziei, że w wyniku naszej niezaradności można będzie obalić granicę na Odrze i Nysie podczas konferencji pokojowej[63]. Kilka miesięcy wcześniej Krzyczkowski podkreślał, że na osadników czeka 80–100 tys. chłopskich gospodarstw i potrzeba jeszcze około 1,5 mln ludzi, by na ziemiach tych zakwitło życie[64]. Należy zatem tak zorganizować życie na Ziemiach Odzyskanych, aby stały się one nieodłączną częścią Rzeczypospolitej. Oznacza to konieczność ich zaludnienia (przesiedlenia repatriantów zza Buga oraz poszukujących lepszego życia ze środkowej Polski). Ziemie te są nie tylko jedną z podstaw rozwoju gospodarczego, ale wręcz warunkiem egzystencji Polski jako niezależnego państwa[65]. „Nikt nam nie odbierze tej ziemi – pisał Stanisław Mikołajczyk – zwłaszcza dobrze zagospodarowanej i należycie obsadzonej ludnością polską”[66]. Broniąc decyzji poczdamskich podkreślał, że Polska ogromnym wysiłkiem podjęła odbudowę, zagospodarowanie i inwestowanie w opustoszałe i zniszczone Ziemie Odzyskane. Tych faktów nie można cofnąć i nikt też nie miałby prawa żądać ich jako inwestycji narodu polskiego w obce terytorium[67]. Stąd też zagospodarowanie Ziem Zachodnich nie może być przedmiotem walki politycznej czy ideologicznej. „Tak jak Polska nie może być monopolem jednej partii, tak zagospodarowanie Ziem Zachodnich nie powinno być monopolem jednej partii, lecz zespołowym wysiłkiem narodu”[68]. Polska w tym celu powinna maksymalnie wykorzystać też zagraniczną pomoc gospodarczą, ponieważ ta pomoc jest kwestią międzypaństwowych umów, a nie „sprawą penetracji kapitału prywatnego w nasze życie gospodarcze”[69]. Od tego, czy Ziemie Zachodnie zostaną szybko uporządkowane i zagospodarowane zależy wprost niepodległość Polski – twierdził przewodniczący Komisji Administracyjno-Samorządowej na Kongresie PSL Aleksander Bogusławski[70]. Uchwalony wówczas program stwierdzał, że ziemie te są „koniecznością i niezbędnym warunkiem istnienia naszej państwowości”[71]. Poseł Władysław Zaremba, sprawozdawca Komisji Ziem Odzyskanych, wskazywał na kongresie, że wobec przesunięcia granicy wschodniej Ziemie Odzyskane stały się podstawą bytu państwowego, ponieważ bez nich nie można byłoby osiedlić i zatrudnić ludności polskiej ze wschodu ani zlikwidować przeludnienia. Wszechstronne zagospodarowanie tych ziem jest prawem i obowiązkiem narodu polskiego. Nowe granice umożliwią głęboką przebudowę struktury gospodarczej i społecznej, a przez to pozwolą „dokonać wielkiego dzieła podniesienia gospodarczego Państwa i zapewnić dobrobyt obywateli”[72]. Wśród tez opracowanych przez komisję znalazła się konieczność powołania odpowiednich form społecznego działania i społecznej kontroli, w pierwszym rzędzie uruchomienia samorządu gospodarczego i zawodowego. Zaremba podkreślał konieczność zapewnienia osadnikom bezpieczeństwa osobistego, praw obywatelskich i bezpieczeństwa mienia, co wymagałoby nie tylko reorganizacji Milicji Obywatelskiej i organów bezpieczeństwa, ale także umożliwienia zorganizowania samoobrony – uzbrojonej straży obywatelskiej. Podstawą społeczną osadnictwa mieli być chłopi, robotnicy i pracownicy umysłowi, jako ci, którzy „biorą w posiadanie i władanie ziemię i przemysł”. Rzemiosło, handel oraz inne zawody miały być utrzymane w odpowiednim stosunku do dwóch podstawowych grup osadniczych. Komisja postulowała uruchomienie odpowiedniej pomocy państwowej, zarówno w postaci rzeczowej (nasiona, nawozy, maszyny, żywy inwentarz), jak i pieniężnej. Uznawała, że zagospodarowanie i prowadzenie warsztatów pracy wymaga systemu ulg w zakresie skarbowym i świadczeń publicznych oraz opłat samorządowych. Nadto należy znieść podatek od zatrudniania pracowników Polaków oraz zawiesić świadczenia rzeczowe w stosunku do gospodarstw „w stanie braków i dezorganizacji”. Wielkość gospodarstw rolnych powinna być związana z warunkami glebowymi, klimatycznymi oraz gospodarczymi i wynosić 10–20 ha użytków rolnych. W większych gospodarstwach należy zakładać, składające się z młodzieży wiejskiej, spółdzielnie osadniczo-parcelacyjne. Komisja domagała się też wyraźnego określenia warunków osadnictwa i uregulowania stosunków własnościowych[73]. Ostatnie punkty sprawozdania poseł Zaremba poświęcił stosunkom przemysłowym. Za najistotniejsze uznał stworzenie takich warunków pracy i płacy, które pozwalając uczciwie żyć i nie głodować, przyczyniłyby się do napływu pracowników przemysłowych na Ziemie Odzyskane. „Dla utrzymania równowagi w życiu gospodarczym uruchomienie istniejących warsztatów wymaga współdziałania Państwa, spółdzielczości i inicjatywy prywatnej; tej ostatniej, jeżeli chodzi o średnie i małe warsztaty pracy. Ten, kto obejmie warsztat, musi mieć pewność, że otrzymuje go na stałe i nie będzie narażony ma szykany administracji i bezprawie”[74]. PSL postulowało, by gospodarstwa rolne powyżej 50 ha, a na Ziemiach Zachodnich powyżej 100 ha były własnością jedynie państwa lub związanych z rolnictwem instytucji publicznych[75]. Mikołajczyk sądził, że najlepszym zabezpieczeniem przed powrotem junkrów pruskich są miliony własnych gospodarstw rolnych w rękach chłopów wspieranych przez organizacje spółdzielcze[76].

Jak się wydaje, mimo wyraźnie antykomunistycznego charakteru, PSL uznało, że Polska jako samodzielne państwo może rozwijać się jedynie opierając się w przyszłości na trwałym sojuszu z jednym z sąsiadów. Wobec wyboru pomiędzy Niemcami a ZSRR opowiedziało się ostatecznie za drugim rozwiązaniem. Sojusz antyniemiecki miał prowadzić do trwałego unormowania stosunków ze wschodnim sąsiadem[77]. Dla ZSRR przymierze miało tę wartość, że potencjalnie pozwalało zatrzymać ewentualną agresję niemiecką na linii Odry i Nysy Łużyckiej, uznanej również przez Związek Radziecki za jego granicę bezpieczeństwa. Ponadto Polska musiała mieć bezpieczne zaplecze, by móc skutecznie przeciwstawiać się germańskiemu naporowi[78]. „PSL ponownie stwierdza, że przymierze polsko-radzieckie i trwała przyjaźń z narodami ZSRR jest gwarancją całości naszego narodowego i państwowego terytorium i jego obronności przed odwiecznym wrogiem germańskim”[79]. Przywódcy PSL z Mikołajczykiem na czele postrzegali zagrożenie ze strony Niemiec jako wystarczającą podstawę do utrzymywania dobrosąsiedzkich stosunków z ZSRR, mimo obaw przed zbytnim podporządkowaniem Polski. Publicysta „Chłopskiego Sztandaru” zauważał, że Polska nie wybiera pomiędzy Związkiem Radzieckim a Anglosasami. Rzeczywistość narzuca nam wybór pomiędzy ZSRR a Niemcami. Jedynie zatem sojusz z ZSRR pozwala wierzyć w możliwość zatrzymania niemieckiej agresji i tylko on ma wartość militarną. Układy z Anglią, Stanami Zjednoczonymi czy nawet Francją mają inną wartość, o której „natychmiastowej skuteczności” przekonaliśmy się w 1939 r. i kolejnych latach[80]. Podobnie Czesław Wycech stwierdzał, że Niemcy są największym wrogiem nie tylko Polski, ale i ZSRR, i dlatego naturalnym jest sojusz polsko-sowiecki[81]. Polska leżąca pomiędzy dwoma mocarstwami – Związkiem Radzieckim i Niemcami – nie może prowadzić katastrofalnej w skutkach polityki walki na dwa fronty. Liczenie na pomoc Anglii czy Francji okazało się złudne, dlatego też Polska winna się oprzeć na związku z ZSRR[82]. „Dla nas musi być tylko z korzyścią uznawanie przez potężny ZSRR linii Odry i Nysy za jego granicę bezpieczeństwa. Ten fakt, którego wyrazem jest nasz sojusz z ZSRR jest fundamentem naszego bezpieczeństwa a więc musi być dogmatem naszej polityki zagranicznej”[83]. W miarę nasilania się konfliktu pomiędzy PSL a partiami robotniczymi „Nowym Wyzwoleniem” i Lewicą coraz częściej podchwytywała retorykę PPR.

Antyniemieckie ostrze miała również idea zbliżenia wszystkich Słowian[84]. Szczególnie silne więzi miały łączyć Polskę z Czechami i Słowakami, ze względu na bezpośrednie sąsiedztwo tych trzech narodów z Niemcami. Skłócenie Polski i Czechosłowacji przyniosło w przeszłości korzyści wyłącznie Niemcom, osłabienie zaś Czechosłowacji było jednocześnie osłabieniem Polski. „Celem naczelnym jaki przyświecać powinien rokowaniom – jest uregulowanie na zawsze wszystkich kwestii między najbliżej ze sobą spokrewnionymi narodami polskim, czeskim i słowackim, aby w ten sposób stworzyć trwałą podstawę współpracy, przyjaźni i wzajemnej pomocy wobec niebezpieczeństwa ze strony wspólnego wroga niemieckiego”[85]. Położenie obu krajów wymaga przyjaźni i braterskiej współpracy. Uzyskanie granicy na Odrze i Nysie zwiększa bezpieczeństwo obu narodów, likwidując „niemiecką klamrę” od strony Śląska i Sudetów[86]. Drang nach Osten stał się naczelnym hasłem polityki niemieckiej, dążącej w ciągu wieków do hegemonii w Europie. „Przejawiał się najpierw w tępieniu Słowian Zachodnich, stanowił treść podbojów Krzyżaków, był myślą przewodnią niemieckich dynastii Luksemburgów, Habsburgów i Hohenzollernów aż doszedł do zenitu w hitlerowskiej polityce zbiorowej odpowiedzialności i masowego ludobójstwa”. Problem zachodniej granicy Polski jest zatem szerszy: stanowi problem współżycia narodów słowiańskich i Niemców. Zjednoczony obóz narodów słowiańskich stanowi rozwiązanie tego problemu[87]. PSL podkreślało, że granica na Odrze i Nysie Łużyckiej jest gwarancją bezpieczeństwa Słowiańszczyzny, ponieważ likwiduje bazę wypadową Niemców na Wschód. Odwoływało się w jej obronie do poczucia wspólnego interesu. „Toteż nie ma takiego kompromisu, za którego cenę narody słowiańskie mogłyby się zgodzić na odstąpienie od ich wspólnej granicy bezpieczeństwa, od linii Odry i Nysy”[88]. Józef Niećko twierdził, że nie zmienia się postawa narodu niemieckiego, przekonanego, że został wyznaczony przez opatrzność do panowania nad innymi narodami, zwłaszcza tymi na wschodzie. Jest to filozofia siły. Dlatego też jedność narodów słowiańskich, odwiecznie narażonych na zachłanność narodu niemieckiego, może zapobiec nowej zbrodni[89]. Wacław Schayer dowodził, że granica na Odrze i Nysie jest wspólną granicą bezpieczeństwa Słowiańszczyzny. „ZSRR doskonale ocenia fakt, że najkrótsza zaledwie 400 km długa linia graniczna łącząca ujście Odry z czeskimi Sudetami jest bramą zamykającą barbarzyńcom niemieckim drogę do najazdu na ziemie słowiańskie. Zepchnąć Polskę z granicy Odry-Nysy Łużyckiej znaczy otworzyć temu najazdowi drogę na wschód tak daleko, jak daleko sięga Europa”[90]. Współpraca z państwami słowiańskimi powinna być uzupełniona sojuszem z mocarstwami zachodnimi, co dawałoby gwarancję, że Niemcy się nie odrodzą[91].

Poparcie prasy PSL zyskała sprawa Łużyc. Sympatia, nierzadko nawet entuzjazm dla wskrzeszenia Łużyc jako odrębnego bytu państwowego miały źródło w poczuciu solidarności słowiańskiej, akcentowanej w dniach tryumfu nad Niemcami. Uchwała Kongresu PSL głosiła m.in.: „pogrom zaborczego świata germańskiego przyniósł wyzwolenie narodów słowiańskich. Spośród tych wielkich i małych nie jest jeszcze zabezpieczona przyszłość Łużyczan, którzy przetrwali mimo wykreślenia ich przez Niemców z karty narodów żyjących. PSL, śląc bratnie pozdrowienia Serbom Łużyckim, domaga się postawienia sprawy wolności Łużyc na przyszłej Konferencji Pokojowej i wobec Wielkich Mocarstw”[92]. Na łamach prasy pojawiały się również propozycje utworzenia niezależnego państwa łużyckiego. Panowało przekonanie, że sprawy Łużyc nie można dłużej odkładać i jest to ostatni moment historyczny, kiedy jeszcze można wskrzesić państwo łużyckie. Motywacją była nie tylko solidarność słowiańska, lecz myśl o utworzeniu pomiędzy Polską a Niemcami strefy buforowej oraz wzmocnieniu polskich roszczeń do granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej. „Dla Czechosłowacji i dla Polski to nie tylko sprawa honoru słowiańskiego, ale również kwestia strategiczno-polityczna. Nie może być ani dla Czechosłowacji ani dla Polski obojętne czy na ich granicy opiera się naród niemiecki czy łużycki”[93]. Problem łużycki pojawiał się także w publicystyce PSL „Nowego Wyzwolenia” i Lewicy. Jakkolwiek nie został sformułowany żaden program w tej kwestii, wyrażano sympatię dla Serbołużyczan i podkreślano moralny obowiązek udzielenia przez państwa słowiańskie pomocy temu narodowi w walce o odzyskanie należnych mu praw. Zasadniczo więc kwestia łużycka sprowadzała się do bardziej lub mniej eksponowanej solidarności słowiańskiej. Łużyczanie stanowili według ówczesnych szacunków grupę liczącą około 200 tys. osób i byłoby hańbą państw słowiańskich pozostawienie ich pod panowaniem pokonanych Niemiec. Chociaż wydawało się nieprawdopodobne, że naród łużycki przetrwał w niewoli niemieckiej prawie tysiąc lat, to upominanie się – według publicystów – o jego wolność było elementarnym obowiązkiem wszystkich Słowian. Wobec 60 mln Niemców, dysponujących potężnym aparatem państwowym, nie byliby oni bowiem w stanie obronić swych interesów. To zatem kwestia honoru (w szczególności Polski i Czechosłowacji), ale również strategiczno-polityczna[94]. Problem poruszali delegaci na Kongresie PSL[95]. Publicystka „Gazety Ludowej” podkreślała, że żadne władze nie zajęły się problemem Łużyczan, mimo że kwestia ich niepodległości to sprawa naszego zaplecza i silny argument dla utrzymania granic zachodnich[96]. PSL „Nowe Wyzwolenie” wzywało do uznania Serbołużyckiego Komitetu Narodowego. Łużyce muszą być, jego zdaniem, wolne, a naród ma prawo, by stać się gospodarzem na „własnej po pradziadach ziemi”. Skoro naród istnieje i żyje – ma prawo do ziemi ojców. Należałoby przynajmniej stworzyć Międzysłowiański Komitet Pomocy, który współpracowałby z Serbską Radą Narodową[97].

Przywoływano argumenty historyczne, gospodarcze i polityczne przemawiające za ustanowieniem polsko-niemieckiej granicy na linii Odry i Nysy Łużyckiej. Historyczne prawa Polski do Ziem Zachodnich wynikały, według PSL, z wcześniejszego ich posiadania, utraconego w wyniku wielowiekowej germańskiej zaborczości i wypierania Słowian z ich siedzib oraz bezprzykładnego ich tępienia. Publicystyka wskazywała, że jeszcze w XI w. ziemie na wschód od Łaby należały do Słowian. W ciągu tysiąclecia niemieckiego Drang nach Osten ginęły po kolei plemiona słowiańskie mieszkające pomiędzy Łabą i Odrą. Polska, granicząc z Niemcami, musiała się cofać ze swoich ziem macierzystych pod naporem germańskim. Granica na Odrze i Nysie Łużyckiej jest jedynie powrotem do staropolskich siedzib. O polskości tych ziem świadczyły, zdaniem PSL, nie tylko zabytki, martwe nazwy osiedli, miast i miasteczek słowiańskich, wykopaliska dawnej kultury, ale i ponad milion Polaków, którzy pozostając na Ziemiach Zachodnich, przetrwali bezwzględną germanizację[98]. Do historycznego uzasadnienia odwoływały się również zasady polityki zagranicznej uchwalone przez Kongres PSL. Stwierdzał on, że „linia graniczna na Nysie i Odrze wraz ze Szczecinem i Świnoujściem stanowi ostateczne i sprawiedliwe rozgraniczenie przywracające nam prastare dzielnice polskie, zrabowane nam w przeszłości”[99].

Jak się wydaje, początkowo historyczne odwołania miały charakter uzupełniający wobec argumentacji gospodarczej i politycznej. „Broniąc słuszności naszych granic na zachodzie uzasadniamy je nie tylko historycznymi prawami, świadomi, że nie zawsze są one decydujące”[100]. Jednym z podstawowych celów, w imię których narody sprzymierzone prowadziły wojnę, była – zdaniem PSL – wolność od nędzy. I właśnie tę wolność od nędzy mogły zapewnić Polsce Ziemie Zachodnie. Odzyskanie ich zmniejszało – choć niezbyt dotkliwie – potencjał gospodarczy Niemiec, zwiększając jednocześnie potencjał Rzeczypospolitej do minimum egzystencji narodowej. Stwarzało Polakom warunki zapewniające rozwój gospodarczy. PSL postulowało przesuniecie granicy polsko-niemieckiej jak najdalej na zachód, tak by zwarty obszar pozostający w granicach kraju mógł stanowić podstawę materialną bytu narodu polskiego. Odzyskanie Śląska Opolskiego oraz Dolnego Śląska stwarzało możliwość awansu Polski na drugie miejsce wśród producentów węgla w Europie. Pozostałe ziemie mogły stanowić potencjalne miejsce zatrudnienia kilku milionów chłopów. PSL doceniało także korzyści płynące z włączenia do terytorium Polski rzek, zwłaszcza Odry, umożliwiało to bowiem rozwijanie wymiany gospodarczej, zarówno wewnątrz kraju, jak i w skali europejskiej. Polska będzie mogła „służyć w wymianie gospodarczej zarówno własnym obywatelom, jak również i szerszym potrzebom europejskim. Odra wiąże nas gospodarczą drogą tranzytową z bratnią Czechosłowacją, jak i innymi państwami na naszym zapleczu. Na tej drodze gospodarczej również odbierzemy Niemcom dochód z tranzytów, którym się tuczyli, dzięki któremu przygotowywali broń i wojnę”[101]. Odra miała stworzyć Polsce warunki eksportu, który przyczyniłby się do szybkiego odrobienia strat poniesionych podczas wojny. Otwierała także nowe możliwości zatrudnienia znacznej liczby obywateli. Stąd zarówno sama Odra, jak i jej dorzecze musiały znaleźć się całkowicie w rękach polskich. Tym samym granica polsko-niemiecka powinna przebiegać na Nysie Łużyckiej, a nie na Nysie Kłodzkiej, za czym opowiadali się Anglosasi. Obszar od Nysy Łużyckiej do Nysy Kłodzkiej, według ludowców, zapewnia zapasy wody dla Odry i decyduje o jej spławności, dlatego też w całości powinien znaleźć się w granicach państwa polskiego. W argumentacji na rzecz polskiego Szczecina powoływano się na doświadczenia Wolnego Miasta Gdańska, kiedy to zablokowanie ujścia Wisły wywołało tak negatywne reperkusje gospodarcze dla Polski poprzez odcięcie dostępu do morza. „Dziś musimy pamiętać o tym, by nie odcięto nam ujścia Odry. Szczecin musi zostać na zawsze polski. Granice muszą sięgać aż do Nysy Łużyckiej. Cały system rzeczny Odry musi być przy Rzeczypospolitej Polskiej, bo urządzenia wodne tegoż okręgu decydują o spławności Odry”[102]. Publicystyka domagała się także korekty granicy na korzyść Polski, motywując to względami bezpieczeństwa. Pojawił się postulat przyłączenia do Polski całej wyspy Uznam i przeprowadzenia granicy na rzece Rędowie (Randow). „Dopiero posiadanie obu tych wysp wraz z większością wybrzeża zatoki daje gwarancje dostatecznie dobrej ochrony dla polskiego Szczecina. Podobnie ustanowienie granicy na Rędowie miałoby znaczenie strategiczne, istotne dla bezpieczeństwa polskiego Szczecina. Można by dzięki temu stworzyć szersze przedpole, utrudniające ewentualną inwazję niemiecką. „Granica ta również historycznie uzasadniona dawałaby Polsce stosunkowo mały przybytek terytorialny (1500 km²), byłaby zaś o kilkadziesiąt kilometrów krótsza od dotychczasowej”[103].

W przekonaniu ludowców granica na Odrze i Nysie Łużyckiej była gwarancją pokoju w Europie i na świecie. Jakkolwiek wschodnia granica Niemiec nie była jedynym źródłem wojen i niepokojów, bo i na zachodzie Niemcy toczyły wojny, ale to tu przebiegały konflikty nie lokalne, lecz o wymiarze światowym. Dawna granica miała długość około 2 tys. km, obecna jest znacznie krótsza i łatwiejsza do zabezpieczenia. „Granica na Odrze i Nysie jest najlogiczniejszą jaką na obszarze powikłań polsko-niemieckich można wykreślić. Jest wyraźna, krótka, prosta, pozbawiona enklaw i klinów, posiada ważne walory obronności i żadnych cech drapieżnego zagrożenia sąsiada. To jest granica możliwej stabilizacji pokojowej – o tym pamiętać powinien świat, jeśli pragnie odsunąć widmo nowej, potwornej rzezi wojennej”[104].

Z przejęciem przez Polskę Ziem Zachodnich i Północnych wiąże się sprawa przesiedleń ludności. Prasa PSL relacjonowała akcję przesiedleńczą, domagając się jej przyspieszenia. „Gazeta Ludowa” pisała, że na przeszkodzie planowemu i ogólnemu wysiedleniu stanął brak wagonów kolejowych. Obliczała, że trzeba będzie niemal pięciu lat, by wysiedlić 1 mln 300 tys. osób z Dolnego Śląska, a w tym czasie przyrost naturalny ludności niemieckiej będzie niemal równy liczbie wysiedlonych. Dlatego należy przeznaczyć do tego celu więcej wagonów i samochodów[105]. Zgodę aliantów na wysiedlenie Niemców i zasiedlenie Ziem Odzyskanych przez Polaków PSL uważało za ostateczny dowód na to, że potwierdzenie granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej będzie na konferencji pokojowej wyłącznie formalnością[106]. Wysiedlenie Niemców powinno się zatem dokonać w możliwie najkrótszym czasie, ale też jak najdokładniej. Ich miejsce powinni zająć najbardziej patriotyczni Polacy. „Na Zachodzie musimy stworzyć twierdzę polskości, tam osadzony być winien element 100-procentowo pewny, element który w czasie okupacji zdał całkowicie egzamin”[107]. Wysiedlenie Niemców miało być zadośćuczynieniem za „straszliwy okres mordów niemieckich i zabezpieczeniem przed ich dywersyjną robotą”[108]. Prezes Mikołajczyk przypominał na kongresie stanowisko PSL z czasów rządu Arciszewskiego: „Premier Arciszewski pospiesznie odrzucił linię Odry i pochopnie lituje się nad przesadzoną liczbą 10 milionów Niemców, którzy mają być wyrzuceni z obiecanych Polsce ziem. Zapomniał o milionie ludności Warszawy, o 200 tysiącach zabitych w niej po lasach i o reszcie ludności stolicy wypędzonej na okrutną poniewierkę. Zapomniał o 5 milionach obywateli polskich, zamordowanych przez Niemców w Polsce w czasie tej wojny. Zapomniał o dwóch i pół milionach Polaków wywiezionych w charakterze niewolników do Niemiec i o milionach Polaków, na których pracy, zdrowiu i krzywdzie przez 5 lat tuczą się Niemcy. Zapomniał o tym, co przed tym publicznie stwierdził – za co jesteśmy mu wdzięczni – że Niemcy muszą utracić swoje terytoria na rzecz Polaków i że Niemców trzeba będzie stamtąd wyrzucić”[109]. Jeden z uczestników kongresu zauważał, że trzeba Niemców podzielić na dwie kategorie: zdolnych do pracy, których należy wykorzystać do odbudowy kraju, i bezużytecznych, których należy wysiedlić natychmiast[110]. Po stuttgarckiej mowie Jamesa Byrnesa Czesław Wycech stwierdził, że skoro w przeszłości Brytyjczycy, Hiszpanie i Rosjanie emigrowali ze swoich krajów, również znaczna liczba Niemców może opuścić Europę. „Nędza, w którą wtrącili Europę, a wraz z nią i siebie samych najzupełniej usprawiedliwia taki program rozwiązania gospodarczych i politycznych trudności, związanych z kwestią niemiecką”[111]. Politycy i prasa żywo reagowali na przejawy budzenia się zachodniej polityki proniemieckiej i próby kwestionowania ostateczności granic czy akcji wysiedleńczej. Reakcje były nierzadko emocjonalne, chociaż na ogół nie dawało się wyczuć w tych wypowiedziach atmosfery odwetu. Jednak, jak pisała „Gazeta Ludowa” po mowie wygłoszonej przez Winstona Churchilla w Fulton (5 kwietnia 1946 r.), ubolewanie na „biednymi Niemcami” wysiedlanymi w wybitnie humanitarnych warunkach jest dla Polski krzywdzące. „Za miliony Polaków wymordowanych przez niemieckich barbarzyńców mielibyśmy prawo wymordować miliony Niemców. Tego jednak nie czynimy, gdyż moralność nasza była zawsze i jest inna niż moralność germańska”[112]. Ludność ewakuowana nie powinna stanowić zbyt wielkiego obciążenia dla Niemiec. Przy dobrej bowiem woli praca dla wysiedlonych znajdzie się bez kłopotu. Wystarczy przeprowadzić reformę rolną, by wchłonąć znaczną ilość rąk do pracy. Ponadto robotnicy polscy, którzy niegdyś wyjeżdżali do Niemiec, będą pracować we własnych warsztatach. „Trudno też zrozumieć dlaczego władze alianckie pod naciskiem niemieckim wręcz uniemożliwiają, a w każdym razie wszelkimi sposobami utrudniają powrót do kraju Polakom, pracującym w zakładach przemysłowych, w kopalniach itp. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby Polakom tym ułatwić powrót, a w ich miejsce zatrudnić przybyszów niemieckich z Ziem Odzyskanych”[113]. Poseł Zaremba mówił, że podstawowym obowiązkiem obecnego pokolenia jest jak najrychlejsze odniemczenie Ziem Odzyskanych, całkowite ich spolszczenie, związanie z macierzą i wszechstronne zagospodarowanie. Dlatego też konieczność repatriacji ludności ze wschodu oraz zatrudnienia ludności z terenów przeludnionych wymaga wysiedlenia wszystkich Niemców z ziem niegdyś przez nich zagrabionych. Jednakże przy przesiedleniach nie wolno krzywdzić od dawna osiadłych tam Polaków, a należy otoczyć ich opieką. „Sprawa ich obywatelstwa, równych i pełnych praw nie może być nadal odraczana”. Dlatego też wiejskie tereny Opolszczyzny zamieszkałe przez ludność polską nie powinny być miejscem masowego osadnictwa[114]. Publicysta „Gazety Ludowej” donosił, że dokonana weryfikacja wykazała, iż na Ziemiach Zachodnich i Północnych przetrwało 1037 tys. Polaków, co dowodziło, że ziemie te nigdy nie przestały być polskie[115].

PSL „Nowe Wyzwolenie” i Lewica, głosząc nienaruszalność granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej, położyły nacisk, w uzasadnianiu jej słuszności, przede wszystkim na historyczne argumenty przynależności Ziem Odzyskanych do Polski. Jakkolwiek racje gospodarcze również sygnalizowano, to jednak decyzje poczdamskie w kwestii polsko-niemieckiej granicy traktowały, na wzór partii robotniczych, w głównej mierze jako akt sprawiedliwości dziejowej, zwrot prastarych, piastowskich ziem prawowitemu właścicielowi. Podkreślano potrzebę jedności w kwestiach dotyczących Ziem Odzyskanych. „Obowiązkiem nas wszystkich jest zjednoczyć nasze wysiłki w zgodnej pracy odbudowy z ruin i zniszczeń wojny siły gospodarczej Polski i jej znaczenia politycznego w świecie oraz takiego związania Ziem Odzyskanych z resztą Polski, aby nie tylko dla nas, ale i dla całego świata stały się one nierozerwalną częścią odrodzonego Państwa Polskiego”[116]. Konferencja pokojowa nie może cofnąć postanowień poczdamskich, ale może je utrwalić i to tym bardziej że na Ziemiach Odzyskanych Polska zdała egzamin – utrzymywało PSL „Nowe Wyzwolenie”[117]. Akcentowano również decydującą rolę, jaką odegrał Związek Radziecki przy ustalaniu granicy na linii Odry i Nysy Łużyckiej oraz zdecydowaną postawę przywódców ZSRR wobec kwestionujących tę linię polityków mocarstw zachodnich. Lewica peeselowska wskazywała także na konieczność gospodarczego zintegrowania tych ziem z resztą kraju. Odwoływała się również do kwestii bezpieczeństwa, podkreślając, że polsko-niemiecka granica w nowym kształcie jest najbezpieczniejszą z możliwych i to nie tylko dla Polski. Linia Odry i Nysy Łużyckiej była granicą bezpieczeństwa Słowiańszczyzny i granicą pokoju w Europie. Wacław Schayer pisał: „Granica Odry – Nysy jest wspólną granicą bezpieczeństwa całej Słowiańszczyzny. ZSRR doskonale ocenia fakt, że najkrótsza zaledwie 400 km długa linia graniczna łącząca ujście Odry z Czeskimi Sudetami jest bramą zamykającą barbarzyńcom niemieckim drogę do najazdu na ziemie słowiańskie. Zepchnąć Polskę z granicy Odry – Nysy Łużyckiej znaczy otworzyć temu najazdowi drogę na wschód tak daleko, jak daleko sięga Europa”[118].

Konrad Wandowicz (ur. 1962 r.), dr, adiunkt w Instytucie Politologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Autor monografii: Współczesny konserwatyzm polityczny w Polsce (1989−1998), Wrocław 2000, a także wielu artykułów z dziedziny myśli politycznej i integracji europejskiej. Prowadzi zajęcia dydaktyczne m.in. z historii myśli politycznej i prawa europejskiego.

Romuald Turkowski

Polska granica zachodnia w myśli i działalności politycznej niezależnego ruchu ludowego w kraju i na emigracji (1945−1970)

1. Stanowisko Stronnictwa Ludowego i jego przywódców wobec ustaleń jałtańsko-poczdamskich w sprawie granic zachodnich Polski

Stronnictwo Ludowe i jego przywódca Stanisław Mikołajczyk, będący jednocześnie premierem rządu RP do listopada 1944 r., liczyli się ze stanowiskiem Zachodu w sprawie nowego kształtu naszego państwa. Przywódca ludowców jeszcze jako premier RP nie miał złudzeń co do tego, że Kresy Wschodnie zostały utracone bezpowrotnie. W depeszy z listopada 1944 r. do urzędującego w kraju wicepremiera Jana Stanisława Jankowskiego pisał: „mamy przed sobą nagą rzeczywistość, bez uznania Linii Curzona [...] nie ma możliwości ułożenia stosunków polsko-sowieckich”. Dodał też, że w sprawie granicy wschodniej rząd miał „przeciw sobie wspólny anglo-sowiecki [front – R.T.], przy biernym jak dotąd stanowisku Stanów Zjednoczonych”. Premier próbował przekonać decydentów przebywających w okupowanym kraju do zasadniczej zmiany polityki polskiej. Zwracał uwagę, że „wyrażenie zgody na Linię Curzona dawało szansę uzyskania formalnego zobowiązania i gwarancji ze strony Wielkiej Brytanii, Sowietów, przyznania Polsce Prus Wschodnich (z wyłączeniem rejonu Królewca), Gdańska, Pomorza Szczecińskiego po Odrę i dalej na południe wzdłuż Odry oraz całego Śląska”[1].Mikołajczyk chciał przekonać krajowych polityków o konieczności porozumienia z ZSRR jeszcze przed wyzwoleniem centralnej i zachodniej części kraju. Uważał, że to zapobiegnie represjom oraz „nowemu rozlewowi krwi”. Był przekonany, że to jedyne rozwiązanie. Licząc na wsparcie kraju, zastrzegał, że żadnego zobowiązania co do ustępstw terytorialnych wobec ZSRR nie podjął. Miał nadzieję, że przedstawione przez niego argumenty przekonają pozostałych pod okupacją polityków do jego koncepcji. Podczas posiedzeń Rady Ministrów w Londynie w drugiej połowie 1944 r. członkowie gabinetu domagali się wielokrotnie gwarancji suwerenności Polski ze strony Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii oraz wyznaczenia sprawiedliwych granic na wschodzie i zachodzie, a także zapewnienia pomocy materialnej Polsce.

W początkach listopada 1944 r. odbyły się rozmowy Mikołajczyka z Churchillem, który stwierdził, że „Wielka Brytania gotowa była udzielić gwarancji Polsce, ale łącznie z ZSRR”. Brytyjski premier domagał się uznania przez polski rząd nowej granicy wschodniej i groził, że w razie jego negatywnego stosunku do tej sprawy „pozostawi Polskę swojemu losowi”. Mikołajczyk liczył tutaj na wsparcie ze strony USA. Wkrótce okazało się, że i to mocarstwo nie poparło Polski, zaledwie obiecując „podjęcie interwencji” w sprawie Lwowa i zagłębia naftowego[2].

W tej sytuacji Mikołajczyk uznał, że rząd polski musi zgodzić się na nowy kształt granic państwa. Nie widział możliwości realizacji polskich postulatów w sprawie Kresów Wschodnich. W jednej z depesz z listopada 1944 r. pisał do kraju: „Tragiczna jest ewentualna decyzja zgodzić się na Linię Curzona, ale nie wolno moim zdaniem, nam stać na stanowisku, że jeżeli nam odbierają po tę Linię, a są możliwości rekompensaty po Odrę i pomocy gospodarczej i szanse Polski, nie komunistycznej, to lepiej taka Polska, aniżeli Polska obcięta na wschodzie i nie powiększona na zachodzie i w dodatku Polska komunistyczna”. I dalej pisał następująco: „Taka Polska niewątpliwie miałaby trudne życie, ale substancja narodowa [zostałaby – R.T.] uratowana z możliwościami populacyjnymi, z dużymi możliwościami gospodarczymi, narodowo jednolita, bez mniejszości – to podstawa dla Polski silnej w przyszłości i znośne całkiem miejsce dla rozwoju narodu”[3].

Myśl zawarta w tej depeszy stała się fundamentem wizji zachodniej granicy Polski, za którą opowiedzieli się zarówno Mikołajczyk, jak i cały niezależny polski ruch ludowy w kraju, a potem na emigracji, i o której uznanie na Zachodzie przez 25 lat zabiegano[4].

Stanowisko Mikołajczyka spotkało się ze zdecydowanym sprzeciwem prezydenta Władysława Raczkiewicza, przywódców partii politycznych i dowództwa Wojska Polskiego na Zachodzie. 24 listopada 1944 r. premier złożył dymisję, która została przyjęta. Powstał nowy rząd, pod przewodnictwem Tomasza Arciszewskiego, złożony z przedstawicieli Polskiej Partii Socjalistycznej i Stronnictwa Narodowego (grupy Tadeusza Bieleckiego) oraz części Stronnictwa Pracy. Do rządu nie weszli ludowcy z ich prezesem Mikołajczykiem oraz przywódca SP Karol Popiel i jego zwolennicy, a także grupa Mariana Seydy (SN)[5].

Rząd Mikołajczyka stracił również poparcie w Radzie Narodowej RP w Londynie. Jej prezes prof. Stanisław Grabski również złożył dymisję. Odejście przewodniczącego Rady Narodowej RP i przejście do opozycji w niej ludowców poważnie nadwerężyło autorytet i znaczenie tego ciała. Podkopana została także pozycja nowego rządu[6]. Premier Arciszewski, przywiązany do „idei jagiellońskiej”, uważał, że przyłączenie Wrocławia i Szczecina to były „granice daleko idące”. Obawiał się mniejszości niemieckiej. W wywiadzie dla jednej z amerykańskich gazet mówił w grudniu 1944 r.: „nie chcemy mieć w granicach naszych 8–9 milionów Niemców. Po wtóre Wrocław i Szczecin, przede wszystkim Szczecin, jest doliną Odry i tu są granice nie tylko z Niemcami, ale z Czechosłowacją. Również i pod tym względem Polska nie rości sobie tak daleko idących pretensji. Tym bardziej dzisiaj należy to powiedzieć wyraźnie, dlatego, że są jednak zarówno w Anglii i Ameryce, jak i Francji pod tym względem pewne różnice, że tych granic my nie osiągniemy; natomiast utrudnimy sobie sprawę granic wschodnich. Dlatego, że będzie mówione, że Polacy przecież tak daleko chcą iść pod Berlin, to oczywiście te granice wschodnie nie są im potrzebne. A to nie są tylko, jak się mówi, błota pińskie, to jest Zagłębie Naftowe, to jest Lwów polski, Wilno polskie, Tarnopol. Tam są także najrozmaitsze minerały, lasy olbrzymie, bez których Polska nie jest w stanie się utrzymać. I te sprawy muszą być należycie wyjaśnione i pod tym względem musimy bardzo dużo zrobić, ażeby społeczeństwo krajów anglosaskich i innych alianckich przekonać, że to nie da się tak odciąć tych 12 milionów ludzi i 180.000 km². Gdyby nie wiem jak dalece granice zachodnie były nam przyznane, to jeszcze nie otrzymamy tych strat w ludności i terenie, jakie stracimy na wschodzie”[7]. Taki sposób myślenia i wizja Polski, o którą walczył Obóz Niezłomnych – jak go zaczynano nazywać – była nie do zrealizowania. Politycy opowiadający się za Polską na Wschodzie nie mieli możliwości powrotu do kraju, bo realną władzę nad tym obszarami sprawował ZSRR.

Podczas posiedzenia Rady Narodowej 10 grudnia 1944 r. Władysław Zaremba, członek kierownictwa SL, stwierdził: „Ostatnie zaś oświadczenie publiczne Premiera T[omasza] Arciszewskiego odrzucające dla Polski linię Odry na Zachodzie i występujące w obronie przesadzonej liczby 10-ciu milionów Niemców, przy pełnej świadomości zagrożenia naszych Kresów Wschodnich – bardziej niż kiedykolwiek pogłębiło różnice polityczne i taktyczne pomiędzy Stronnictwem Ludowym a Rządem. Ujawniony publicznie brak inicjatywy, przesuwanie na Kraj odpowiedzialności i czekanie na jego inicjatywę w sporze polsko-sowieckim, jeszcze bardziej podcięły stanowisko Rządu, który nie frazesami, ale inicjatywą i brakiem odpowiedzialności winien umacniać sprawę polską na gruncie międzynarodowym”. SL nie chciał brać odpowiedzialności za politykę, która doprowadziła do strat na Wschodzie i do „niewyrównywania ich należytego na Zachodzie”[8].

Stronnictwo Ludowe i jego przywódcy, po decyzji o wcieleniu Kresów Wschodnich do ZSRR i podtrzymaną nadzieją na uzyskanie rekompensat na Zachodzie, kosztem Niemiec, bardzo wyraźnie się za taką wizją Polski opowiadali i podjęli starania o jej wcielenie w życie. W projekcie rezolucji z 22 lutego 1945 r., sformułowanej przez SL (ale ostatecznie nieuchwalonej), proponowano, aby w sprawie granicy zachodniej Rada Narodowa stwierdziła, że „bezpieczeństwo Polski silnej i niepodległej wymaga przyłączenia na północy i zachodzie: Prus Wschodnich, Pomorza ze Szczecinem i całego Śląska – tak, aby granica zachodnia Polski biegła od Bałtyku – Odrą–Nysą Łużycką do granicy Czech”[9]. SL opowiedziało się zatem za pełną kompensatą na zachodzie, rezygnując ze starań o ratowanie wschodnich terytoriów II RP, które przypadły ZSRR przy wsparciu mocarstw zachodnich.

Wyrazem takiego stanowiska Mikołajczyka była jego ostatnia rozmowa z lutego 1945 r., m.in. na ten temat, z gen. Władysławem Andersem. Przywódca ludowców był przeciwny pozostaniu jako Druga Wielka Emigracja na Zachodzie i uważał, że należało wrócić do kraju, aby w ten sposób przyczynić się „do zachowania niepodległości Polski”. Polityk ten był pewien poparcia prezydenta Franklina D. Roosevelta i premiera Winstona Churchilla. Próbując przekonać gen. Andersa do tej koncepcji, stwierdził: „Uważam, że Rosja sowiecka musi się z tym liczyć. Za ziemie na wschodzie mamy otrzymać odszkodowanie w postaci staropolskich ziem aż po Odrę. Uważam, że Stalinowi zależy na tym, aby Polska była silna, o czym sam niejednokrotnie mówił. Mam głębokie przekonanie, że wybory udowodnią, jak duże poparcie znajdę w Polsce. Po ich przeprowadzeniu zostanie utworzony rząd demokratyczny”.

Gen. Anders uważał jednak, że „to płonne nadzieje, bo ZSRR zawsze wybierze B[olesława] Bieruta, jako swojego starego wypróbowanego agenta, nigdy Pana”. Stwierdził też: „A co do niepodległości to przecież miał Pan do czynienia z ludźmi Komitetu Lubelskiego i rozumie Pan dobrze, że nie chodzi im o dobro Polski, lecz że będą wykonywali jedynie rozkazy z Moskwy”[10].

Na decyzje polityczne ruchu ludowego wpływ miała konferencja jałtańska (4–11 lutego 1945 r.), podczas której ZSRR, USA i Wielka Brytania ustaliły, że powstanie nowy rząd polski o nazwie Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej, przez włączenie do istniejącego Rządu Tymczasowego (zdominowanego przez komunistów) „działaczy demokratycznych” przebywających w kraju i na emigracji. Ustalono też, że granica wschodnia będzie przebiegała wzdłuż linii Curzona, a na zachodzie i północy Polska otrzyma obszary poniemieckie aż po linię Odry i Nysy Łużyckiej. Ostateczne rozstrzygnięcia miały zapaść na konferencji pokojowej po zakończeniu działań wojennych. Ważnym zapisem było postanowienie, że w Polsce „możliwie najprędzej” odbędą się wolne wybory do Sejmu Ustawodawczego, w których udział zapewniono wszystkim demokratycznym siłom politycznym. Stwierdzenie to powtórzono później podczas konferencji poczdamskiej[11].

Po zastanowieniu, dostrzegając powagę sytuacji, Mikołajczyk zdecydował się zaakceptować postanowienia konferencji jałtańskiej w sprawie Polski i zgodził się na udział w „konsultacjach” w Moskwie. Pogląd ten podzielały władze krajowe SL „Roch”. W połowie marca 1945 r. zapadła decyzja o ujawnieniu się stronnictwa. Współgrała ona ze stanowiskiem Mikołajczyka, który uważał, że tylko jawna działalność umożliwi pracę dla Polski. 15 kwietnia 1945 r. Mikołajczyk w specjalnym oświadczeniu napisał:

„1. Uważam, że bliska i trwała przyjaźń z Rosją, w szerszych ramach przyjaźni wśród Zjednoczonych Narodów, jest kamieniem węgielnym przyszłej polityki polskiej.

2. W celu usunięcia wszystkich wątpliwości co do mego stanowiska, pragnę oświadczyć, że przyjmuję decyzje krymskie dotyczące przyszłości Polski, jej suwerennej i niepodległej pozycji oraz w sprawie utworzenia reprezentatywnego rządu prowizorycznego jedności narodowej.

3. Popieram decyzje powzięte na Krymie o zwołaniu konferencji czołowych osobistości polskich w celu stworzenia rządu jedności narodowej, który by możliwie szybko i prawdziwie reprezentował naród polski i który by miał uznanie trzech głównych mocarstw”[12].

Jednak zastosowanie represji w wyzwolonym przez Armię Czerwoną kraju wobec społeczeństwa polskiego zatrzymało ten proces i nie pozwoliło go natychmiast wcielić w życie. Stronnictwo Ludowe wzywało ZSRR do wycofania wojsk i policji politycznej, a także zaprzestania terroru wobec Polaków[13]. Mikołajczyk po uznaniu decyzji jałtańskich i mimo zastrzeżeń do postępowania ZSRR w Polsce, w sposób afirmatywny wypowiedział się o roli ZSRR w zakończonej właśnie wojnie. W jednym z artykułów opublikowanych w londyńskim „Jutrze Polski” pisał: „że to od Wschodu miażdżące ciosy Niemcom zadała bohaterska Armia Czerwona pod dowództwem Marszałka Stalina. Przegnała Niemców z Ziem Polskich, zatknęła sztandar w stolicy niemieckiego militaryzmu, siedzibie władz hitlerowskich i kolebce odwiecznego »Drang nach Osten« przeciw narodom słowiańskim. Złamała kręgosłup tej ideologii raz na zawsze”. Zaznaczył, że: „Przy krwi sowieckich żołnierzy polała się krew żołnierzy polskich pod pamiętnym w historii Budziszynem, jak również i przy zdobywaniu i niszczeniu samego Berlina. Złe sumienie zbirów, którzy dokonali milionowych zbrodni na narodach Rosji Sowieckiej i Polski, nakazywało w ostatniej chwili masową ucieczkę Niemców na Zachód w obawie przed zemstą za popełnione przez nich na Wschodzie mordy, grabieże i okrucieństwa”[14].

Mimo aresztowań polskiego kierownictwa państwa podziemnego, Mikołajczyk zdecydował się na udział w pracach TRJN. Po kilkumiesięcznej zwłoce zwołano ostatecznie 16 czerwca 1945 r. w Moskwie konferencję w sprawie utworzenia Rządu Jedności Narodowej[15] z udziałem przywódcy ludowców Stanisława Mikołajczyka. Po kilku dniach dramatycznych obrad rząd taki powstał[16]. Reprezentanci realistycznego bloku londyńskiego, głównie ludowcy, otrzymali około jednej trzeciej mandatów w ciałach ustawodawczych: rządowych, bankowych, spółdzielczych[17]. Mikołajczyk objął tekę wicepremiera TRJN, a Wincenty Witos został wiceprezydentem Krajowej Rady Narodowej[18].

2. Zabiegi Polskiego Stronnictwa Ludowego w pojałtańskiej rzeczywistości o integrację Ziem Zachodnich i Północnych z macierzą

W czerwcu 1945 r. Mikołajczyk znalazł się w kraju. Niemal od pierwszych chwil pobytu w Polsce popierał politykę faktów dokonanych wobec przyznanych Polsce ziem poniemieckich. W czasie wiecu z jego udziałem w Poznaniu 5 lipca 1945 r. mówił: „Będziemy mieli jeszcze wiele trudności, bo choć wojna z Niemcami zakończona, to duch niemiecki w podziemiach pokutuje. Polska dziś idzie na Zachód, aby tam wytknąć granicę i oczyścić starą ziemię, słowiańską z Niemcami. Na polskiej ziemi nie ma miejsca dla Niemca. Gdy oczyścimy tereny zachodnie, to spełnimy akt sprawiedliwości. Wszyscy musimy się zabrać do roboty, ale Polska wolna, demokratyczna i suwerenna musi mieć ścisły sojusz ze Związkiem Radzieckim. Tego wymaga realizm polityczny, bo hydra niemiecka drzemie, a gdyby miała znowu odżyć, to nie wystarczyłby nawet nasz sojusz z Sowietami, dlatego trzeba utrzymać cały stary Związek Narodów Zjednoczonych”[19]. Wątek zagrożenia niemieckiego był obecny w myśleniu politycznym niezależnych ludowców na emigracji, a potem w kraju i znowu od 1947 r. na emigracji, niemal do końca sprawowania funkcji prezesa SL, a potem PSL przez Stanisława Mikołajczyka.

Wyrazem akceptacji nowej sytuacji Polski było natychmiastowe uznanie decyzji poczdamskich w sprawie Ziem Zachodnich i Północnych oraz przymusowego wysiedlenia z nich Niemców. Stanisław Kot, członek kierownictwa PSL, akceptując ten faktu, uznał to za wielki sukces Rządu Jedności Narodowej. Pisał, że był to duży wkład ludowców, których lider brał udział w konsultacjach w sprawie granicy RP z mocarstwem w Poczdamie. Kot podkreślił, że stało się tak, ponieważ: „Zaufanie do znanego z dawna i wysoko cenionego wicepremiera Mikołajczyka, który polski punkt widzenia wyjaśniał delegacji Stanów Zjednoczonych (wiceministrowie Dunn i Clayton, amb[asador] Harriman, wielcy fachowcy Bohlen i Matthow), przyczyniło się do przekonania prezydenta Trumana. Również rozmowy jego z min[istrem] Bevinem i amb[asadorem] Clark Kerrem wpłynęły na stanowisko delegacji brytyjskiej. Konferencja uznała, że ta granica jest słuszną i że choć decyzja formalna odroczoną być musi do konferencji pokojowej, już teraz, natychmiast administracja terytoriów po nią sięgających oddana być winna Polsce bezpośrednio”.

Profesor Kot, komentując decyzje poczdamskie, zauważył, że „Polska mogła wyjść z tej wojny zrujnowana i bardzo pomniejszona: dzięki Uchwałom Poczdamskim wychodzi przekształcona i przesunięta, ale wyposażona tak mądrze i bogato, że ma zarodki niesłychanego rozwoju, potęgi ekonomicznej, rozkwitu kulturalnego i ogromnej roli politycznej. Otrzymując granice Odry i Nysy zachodniej, z blisko 500 kilometrami wybrzeża Bałtyku, ze Szczecinem i Świnoujściem, z Gdańskiem i większością Prus Wschodnich, staje się Polska państwem terytorialnie zwartym z granicami pod względem obronności najbardziej celowo ukształtowanymi, od południa opartym o góry, od północy o morze, od zachodu o najkrótszą barierę rzeczną. Tracąc na wschodzie terytoria rozległe ale ubogie, niemożliwe do obrony na zewnątrz, a podminowane składem narodowościowym od wewnątrz, przesuwa się państwo polskie daleko na zachód, stając się równocześnie organizmem narodowo jednolitym a gospodarczo bogatym”[20].

Uczestnictwo Mikołajczyka w konferencji poczdamskiej i znacząca jego tam pozycja pozwalały mieć nadzieję, że Ziemie Zachodnie i Północne, które odebrano Niemcom i oddano Polsce pod zarząd, staną się jej integralną częścią. Taki tok rozumowania potwierdzała decyzja wielkich mocarstw o wysiedleniach Niemców z tych terytoriów[21]. Profesor Kot uważał, że Ziemie Zachodnie i Północne były cennym nabytkiem, gdyż w sposób istotny ratowały „polską przestrzeń życiową tak ograniczoną w czasie II wojny światowej”. W wyniku tych decyzji Polska „z państwa raczej wschodnio-europejskiego staje się klasycznym państwem Europy Środkowej. Dzięki dotarciu za zachodzie pod Berlin, oparciu się na południu o Morawy i Czechy aż pod Liberec, a na północy uzyskując szereg portów od Elbląga po Świnoujście – zdobywa Polska rolę kluczową w życiu gospodarczym Europy Środkowej i Zachodniej. To powodzenie stało się możliwe dzięki rozgromowi [sic!] Niemców, a uwarunkowanie jest potrzebą i koniecznością wieczystej przyjaźni z Rosją. Niewątpliwie Stalin jest zarówno co do koncepcji jak i realizacji magnus artifex nowej Polski. Że ona takie właśnie przybiera kształty i tak wspaniałe dla nas otwiera perspektywy, to jest w pierwszym rzędzie jego dzieło i każdy Polak winien mieć pełną tego faktu świadomość”[22]. Taki sposób myślenia o ZSRR i Stalinie nie był podzielany powszechnie w kraju i na emigracji.

Jednak znacząca większość Polaków wsparła pragmatyczną „politykę zachodnią” ludowców kierowanych przez Mikołajczyka. Powszechnie podzielana była opinia o konieczności jak najszybszego zasiedlania tych ziem, aby uprzedzić „ataki Niemców i ich nowych przyjaciół” – pisał Kot. Polityk ten był przekonany, że: „Drugi raz w historii taka szansa się nie powtórzy, obecną trzeba wyzyskać w największych rozmiarach. Pracowite ręce polskiego rolnika, leśnika, robotnika, rzemieślnika muszą ująć wszystkie warsztaty. Polscy inżynierowie, technicy, chemicy, lekarze, nauczyciele, uczeni muszą tłumną falą zgłosić się na te terytoria do pracy organizacyjnej i kulturalnej. Polscy administratorowi okazać muszą nie mniejszą od niemieckich biegłość i sumienność. Polskie wojsko zapewnić musi obronę i gwarancję porządku na nowych ziemiach. Polscy marynarze muszą objąć transporty morskie, zarówno pomoc dowożąc do nich, jak i eksportując ich produkcję. Gdy w ten sposób całe społeczeństwie stanie do zaludnienia i zagospodarowania terytoriów poniemieckich, z pewnością nikt na konferencji pokojowej nie da wiary wrogiej nam propagandzie o nieudolności organizacyjnej i gospodarczej Polaków”. Profesor Kot wzywał do jak najszybszej repatriacji Polaków z całego świata, aby postawić wielkie mocarstwa i pokonane Niemcy przed faktem dokonanym[23].

W październiku 1945 r. PSL w kraju ogłosiło odezwę do chłopów polskich. Pisano w niej, że rezygnacja z Kresów Wschodnich spowodowała „usunięcie raz na zawsze wiekowych sporów i nieufności między nami a narodami Związku Radzieckiego, że przyniosą one w rezultacie jednolity front przeciw germańskiemu nieustannemu niebezpieczeństwu, front wzmocniony powrotem do Polski zagrabionych przez Niemcy w ciągu wieków Ziem Piastowskich i że pod tymi warunkami w zmienionych granicach Polska może naprawdę być silną i wiekową, zwłaszcza gdy uroczysta deklaracja trzech decydujących w świecie mocarstw gwarantuje Polsce wolność i niepodległość”[24].

Kierownictwo PSL chciało przekonać społeczeństwo polskie do uznania realiów i zachęcić do odbudowy Polski w nowych granicach. W styczniu 1946 r. sprawą Ziem Zachodnich zajął się Kongres PSL. Powołano nawet Specjalną Komisję Ziem Odzyskanych. Jej wyniki – jak pisał Zygmunt Hemmerling – przedstawił członek władz PSL i delegat na Kongres Władysław Zaremba. „Stwierdził on – pisał ten badacz – że Ziemie Odzyskane są podstawą bytu narodowego. Umożliwiają one osiedlenie i zatrudnienie ludności pochodzącej ze wschodu, przeprowadzenie reform gospodarczych i likwidację przeludnienia wsi. Obowiązkiem społeczeństwa jest odniemczenie Ziem Zachodnich i ich zagospodarowanie. Należy wysiedlić wszystkich Niemców z tych ziem, a w pierwszym rzędzie samodzielnych rolników. Przy tej akcji roztoczyć troskliwą opiekę nad ludnością autochtoniczną, przeciwstawić się propagandzie niemieckiej i zbudować silną radiostację tylko dla tych ziem. Tereny Opolszczyzny, zamieszkałe przez ludność autochtoniczną, nie powinny być wyzyskiwane dla osadnictwa rolnego. Przy zasiedlaniu Ziem Odzyskanych pierwszeństwo winni mieć repatrianci. Państwo musi zorganizować sprawniejszy ich przewóz, zapewnić opiekę ze strony czynników rządowych, uruchomić samorząd gospodarczy i zawodowy, zapewnić osadnikom bezpieczeństwo osobiste, bezpieczeństwo mienia i prawa obywatelskie. Uzdrowić panujące stosunki, preferować w osadnictwie chłopów i robotników, zapewnić pomoc państwową – nasiona, nawozy, maszyny, inwentarz żywy i gotówkę. Wprowadzić system ulg skarbowych, świadczeń publicznych i opłat samorządowych. Skierować na te ziemie większą pomoc UNRRA”[25]. PSL włączyło się intensywnie w akcję zasiedlania nowych terenów. Wyrazem takiej postawy była rezolucja Zjazdu PSL w Koszalinie z 12 grudnia 1945 r., w której pisano: „1. Zaludnienie i odbudowa gospodarcza ziem Pomorza Zachodniego może być wykonana tylko przy poparciu najliczniejszego odłamu społeczeństwa polskiego, jakim bezsprzecznie jest chłop polski; 2. Wszelkie wysiłki administracji państwowej i wszystkich czynników pracujących nad repolonizacją i zagospodarowaniem ziem Pomorza Zachodniego nie dadzą pożądanych wyników, jeżeli nie będą oparte na szerokiej platformie zorganizowanego i jednolitego ruchu ludowego”[26].

W latach 1945–1946 na Ziemiach Zachodnich i Północnych PSL prowadziło niezwykle aktywną działalność organizacyjną. Na przykład w powiecie nyskim na Dolnym Śląsku działało 45 kół PSL, do których należało 100% mieszkańców wsi. Wobec ataków ze strony PPR stwierdzono: „że dla nas nikt mieć nie musi robić, gdyż czujemy się na siłach sami odbudować Polskę, taką jaką wymarzyliśmy sobie od 50 lat”. W rezolucji podkreślano, że ziemie na zachodzie muszą należeć do Polski, a granica musi być „oparta o Odrę i Nysę Łużycką”[27].

W takim też kierunku podjęło działania kierownictwo PSL. Szczególnie aktywny na tym polu był prezes Mikołajczyk. Na wiecach z jego udziałem zjawiały się dziesiątki tysięcy Polaków ze wsi i miast. Polityk ten przekonywał, że nikt nie miał prawa kwestionować praw Polski do tych ziem, bo przekazała je nam Wielka Trójka. W Katowicach 6 kwietnia 1946 r. przywódca ludowców mówił: „Dziś te ziemie są nasze i aż po Odrę i Nysę Łużycką i Bałtyk pozostaną na zawsze polskie. Myśmy nigdy nie wydawali ulotek zrzekających się Śląska i Gdańska, gdy inni to czynili [Komunistyczna Partia Polski przed wojną – R.T.]. My wiemy, że Ziemia ta pozostanie polska na zawsze dlatego, że zaorze ją pług chłopa polskiego, że ją zagospodarują chłopi, robotnicy, inteligenci, a nie wiecowi krzykacze. Chcemy, aby ta ziemia została zagospodarowana jak najprędzej i jak najracjonalniej”[28].

Ciosem w tak intensywnie prowadzoną przez PSL akcję osiedleńczą i propagandową była mowa Jamesa Byrnesa, sekretarza stanu USA, który stwierdził, że ziemie te były tylko „pod administracją polską” i o ostatecznej ich przynależności miała zdecydować konferencja pokojowa. Władze polskie, zdominowane przez PPR, zinterpretowały to oświadczenie jako podważanie naszych praw do tych ziem. Podjęły one także atak na PSL, jako „sojusznika amerykańskiego w tej sprawie”, i obciążyły go – niezgodnie z prawdą – o solidaryzowanie się z tymi wystąpieniami. Do działań przeciwko PSL zaprzęgnięto cenzurę, która każde wystąpienie ludowców w obronie Ziem Odzyskanych konfiskowała lub wstrzymywała[29].

Mimo takich działań PSL zdołało się przebić do opinii publicznej z przekazem potępiającym takie działania aliantów zachodnich wobec Polski. Podczas posiedzenia Rady Naczelnej PSL w październiku 1946 r. Mikołajczyk stwierdził: „pierwszą rzecz, czego nie chcemy: nie chcemy by kiedykolwiek, a w szczególności teraz Niemcy i naród niemiecki miał podstawy do przypuszczenia, że na tle różnic między wielkimi mocarstwami może wygrać swoje interesy. Będziemy zwalczali wszystko co prowadzi do rozzuchwalenia narodu niemieckiego i zapomnienia ich wiary i kary, która powinna ich spotkać za zbrodnie, które popełnili na narodzie i na ludzkości. I dlatego też uważam, że nie dzielenie Niemców na sfery wpływów, ale wspólnie uzgodniona kontrola powinna prowadzić jednolitą politykę, która by nie dawała podstaw Niemcom do odegrania ale i odbudowy swoich nadziei. I dlatego będziemy zwalczali zarówno politykę Ameryki, Anglii, która by szła po linii podniecenia narodu niemieckiego i dawania mu jakiejkolwiek nadziei, na tle gry w międzynarodowej dyplomacji. Tak samo, zwalczamy politykę komunistów niemieckich, i wszystkich innych partii niemieckich, które rozpoczęły dość szeroką akcję za rewizję naszych granic zachodnich. Komuniści niemieccy w okresie przedwyborczym prowadzili agitację, przyobiecującą narodowi niemieckiemu, że granice te mogą być zmienione, jeżeli uzyskają większą ilość zwolenników”[30].

Przywódca PSL uważał i był temu kierunkowi swojego politycznego działania wierny, że: „Dla nas to nie ulega wątpliwości, że każdy Niemiec jest przede wszystkim nacjonalistą niemieckim i dlatego my jasno i wyraźnie stawiamy kwestię, że naród niemiecki nie powinien nigdy w grze międzynarodowej znaleźć podniet do odegrania się. Musi wiedzieć i stale mu to należy w słowach i czynach przypominać, że rozpętał straszliwą wojnę, że sprowadził przeogromne cierpienia i ofiary za ludzkość, że przegrał tę wojnę i musi ponieść słuszną i zasłużoną karę. Dlatego w naszych rezolucjach określając swój stosunek do Ziem Zachodnich, a równocześnie podkreślając wypadki na tle norymberskich decyzji mówimy bardzo wyraźnie: Ogromowi cierpień i morzu krwi, wylanej przez miliony pomordowanych i zmaltretowanych obywateli polskich winni są nie tylko wszyscy indywidualnie oskarżeni w procesie norymberskim, lecz i SA i Wermacht ze Sztabem Generalnym na czele i cały rząd Rzeszy i wreszcie naród niemiecki, łaknący łupów i panowania”. Mikołajczyk nawoływał do całkowitego „obezwładnienia Niemiec”, rozbrojenia ich i „obniżenia dobrobytu napastników”[31]. 7 października 1946 r. Rada Naczelna PSL w specjalnej rezolucji uznała „za swój pierwszy obowiązek oświadczyć imieniem PSL, że granice Polski na Odrze, Nysie Łużyckiej i Bałtyku, z szerokim dostępem do morza, są nieodzownym warunkiem bytu, siły, wolności i suwerenności demokratycznej Polski i podstawą trwałego pokoju, wolnego od groźby nowego najazdu imperializmu i militaryzmu niemieckiego”[32].

3. Stosunek ludowców do sprawy granicy zachodniej po upadku niezależnego ruchu ludowego w kraju

W 1947 r. Stanisław Mikołajczyk przegrał walkę z komunistami. Musiał uciekać z kraju, a władzę w partii przejęło skrzydło lewicowe z Czesławem Wycechem, Józefem Niećką i Kazimierzem Banachem na czele, idąc na współpracę z komunistami. Wycech w imieniu tej grupy sformułował „zasady polityki odrodzonego PSL”. Pisał: „mamy przed sobą na historyczną miarę zakrojone zadanie w zakresie zaludnienia i zagospodarowania Ziem Odzyskanych, na których trzeba od nowa tworzyć życie ludzkie. Wszyscy zdajemy sobie z tego sprawę, że im szybciej i gruntowniej ziemie te zagospodarujemy, tym bardziej zostaną one związane ze starymi ziemiami w jedną nierozerwalną całość, tym bardziej odeprzemy zakusy na nie naszych wrogów”[33].

Począwszy od 1948 r. wpływ ludowców na losy państwa ulegał marginalizacji. Zygmunt Hemmerling pisał: „W drugiej połowie 1948 r. doszło do znanych wypaczeń w życiu politycznym kraju. W rezultacie wielu czołowych działaczy partyjno-państwowych oskarżono o tzw. odchylenie nacjonalistyczno-prawicowe. Znane są konsekwencje tych wydarzeń. Na Ziemiach Zachodnich i Północnych przerwały one zaawansowane i nie zakończone jeszcze procesy stabilizacji. Wychodząc z założenia, że została dokonana pełna integracja Ziem Zachodnich z Macierzą, zlikwidowano Ministerstwo Ziem Odzyskanych. Została zahamowana regulacja stosunków własnościowych, której przyspieszenia systematycznie domagali się chłopi na zebraniach stronnictw ludowych. Zaczęto forsować środkami administracyjnymi przebudowę ustroju rolnego, którą akceptowały na swoich Radach Naczelnych SL i odrodzone PSL. Obawa przed kolektywizacją powodowała wśród chłopów spadek zainteresowania gospodarstwem rolnym, zaniedbania w odbudowie i zagospodarowaniu wsi na Ziemiach Zachodnich i Północnych. Społeczna inicjatywa wsi i chłopów została zastąpiona centralizacją życia i metodami administracyjnymi”[34].

W programach ludowców powtarzano wytyczne w tej sprawie PPR, a potem PZPR. Podczas kongresów Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, szczególnie odbywających się w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX w., podkreślano antypolską działalność władz państwa zachodnioniemieckiego. W uchwale kongresowej ZSL z 1964 r. pisano m.in.: „Niemiecka Republika Federalna jest jedynym krajem, który występuje z roszczeniami terytorialnymi wobec suwerennych krajów europejskich”[35].

Podobne stanowisko wyrażano w 1969 r. na półtora roku przed zawarciem układu granicznego PRL z RFN. W uchwale pisano: „NRF jest jedynym krajem europejskim, który zgłasza roszczenia terytorialne. Nie uznaje ona nowego układu sił w Europie ukształtowanego w wyniku klęski hitlerowskiego faszyzmu. W oparciu o swą potężną gospodarkę rozbudowuje siły zbrojne, w których czołowe stanowiska zajmują dawni hitlerowscy generałowie. Rząd boński udziela jawnego poparcia różnego rodzaju ziomkostwom, skupiającym najbardziej skrajne elementy odwetowe. Wbrew oczywistym faktom rząd w Bonn występuje bezprawnie w charakterze reprezentanta całych Niemiec, pomimo że od 19 lat istnieją dwa państwa niemieckie: NRD i NRF. Prowokacyjna działalność sił odwetowych w NRF oraz rządu bońskiego sprawia, że kraj ten staje się ogniskiem niepokoju i napięcia w Europie i na świecie”. Nadal nie dowierzano „nowej polityce wschodniej” RFN, uznając, że w dalszym ciągu prowadziła ona do rozbicia Polski i zagarnięcia jej Ziem Zachodnich. W uchwale kongresowej pisano także: „wiadomo przecież, że głównym ich celem jest walka przeciwko naszemu ustrojowi. Nie można mieć złudzeń – kołom wojennym NRF nie chodzi o pojednanie z Polską, lecz o realizację znanych starych planów ekspansji, które godzą w najżywotniejsze interesy naszego narodu”[36].

Wspieranie polityki PZPR przyniosło także realne zyski ludowcom z ZSL. Następowała bowiem pełna integracja Ziem Odzyskanych z resztą Polski, a chłopi tam osiedleni i ich dzieci z oporami, ale uzyskiwali akty własności i stawali się pełnoprawnymi właścicielami gospodarstw rolnych. Niewątpliwie szczególnie po 1956 r. oparciem dla aktywnej politycznie w warunkach socjalistycznych wsi było istniejące tam ZSL, liczące od 200 do 250 tys. członków[37].

4. Ludowcy w Wolnym Świecie w walce o uznanie praw Polski do granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej

Przegrana wyborcza spowodowała rozbicie PSL w kraju. Stanisław Mikołajczyk zdecydował się na dramatyczną ucieczkę z kraju i kontynuowanie walki z komunizmem na emigracji. Pod koniec 1947 r. na Zachód zbiegło także kilku innych przywódców PSL. Początkowo osiedlali się w Londynie. Wkrótce po ich przybyciu do stolicy Wielkiej Brytanii zebrało się Prezydium Naczelnego Komitetu Wykonawczego PSL, które uznało się za ciało w pełni konstytucyjne i mogące kontynuować działalność partii w warunkach emigracyjnych. Po krótkiej, ponownej adaptacji w środowisku brytyjskim kierownictwo PSL z prezesem Mikołajczykiem, któremu jak stwierdzono na posiedzeniu NKW PSL: „udało się wyrwać z rąk oprawców komunistycznych i ujść za granicę”, postanowiło „kontynuować walkę przeciw komunizmowi o uwolnienie uciemiężonego narodu polskiego”[38].Tuż po ucieczce z kraju Mikołajczyk był atakowany przez komunistów za to, że rzekomo ukrył dokument mówiący w tym, że Wielka Brytania opowiadała się już w drugiej połowie 1944 r. za granicą zachodnią na Odrze i Nysie Łużyckiej. W oświadczeniu Mikołajczyk przypomniał, że ustąpił „z rządu polskiego w Londynie w listopadzie 1944 roku”. Jak zauważył, „Akta państwowe zostały przejęte przez nowy rząd”. Przebywając w Polsce, Mikołajczyk nie był w posiadaniu tych akt. Natomiast jak pisał: „wiadomo mi było, że polskie ministerstwo spraw zagranicznych w Warszawie jest zaznajomione z treścią tegoż dokumentu, oraz, że decyzje podjęte w Poczdamie były w zasadzie zgodne z treścią tegoż dokumentu. O żadnym więc zatajeniu dokumentu przeze mnie nie może być mowy – zwłaszcza w świetle znanych moich wywodów przed przedstawicielami Trzech Mocarstw w Poczdamie, w obronie granic zachodnich na Odrze i Nysie, wraz ze Szczecinem dla Polski”[39].

Atak ten miał skompromitować Mikołajczyka w oczach społeczeństwa zdanego już tylko na rządową propagandę. W realnym działaniu politycznym na Zachodzie Mikołajczyk utrzymał linię polityczną, której celem była walka o całkowite uznanie przez Zachód „linii granicznej Odra–Nysa Łużycka”.

Po ucieczce z Polski Mikołajczyk i kierowane przez niego kilkutysięczne PSL na emigracji weszło w sojusz z SP i PPS, tworząc w latach 1948–1949 „Centrolew emigracyjny”, czyli „Porozumienie Stronnictw Demokratycznych”. W programie tego ugrupowania, w którym PSL było wiodącą siłą, stwierdzono jednoznacznie, że „Ziemie Zachodnie po Odrę i Nysę Łużycką, odzyskane przez Polskę, muszą należeć do Polski. Ziemie te, zniszczone podczas działań wojennych, obecnie zaludnione wyłącznie przez Polaków i odbudowanie ich wysiłkiem, są niezbędne dla istnienia narodu polskiego. Ich przynależność do Polski stanowi również gwarancję pokoju i wolności narodów środkowo-europejskich oraz bezpieczeństwa całej Europy, uniemożliwiając odrodzenie się pruskiego militaryzmu i imperializmu oraz supremacji gospodarczej Niemiec”[40].

W pierwszym okresie emigracyjnej działalności przywódca PSL Stanisław Mikołajczyk spotkał się z prezydentem USA Harrym Trumanem (1947), rozmawiał również z Winstonem Churchillem (1949), byłym premierem Wielkiej Brytanii, a także z innymi znaczącymi politykami europejskimi i amerykańskimi[41]. Jak się okazało, Mikołajczyk nie mógł liczyć na wsparcie brytyjskie nawet w sprawie granic Polski. Wielkim wstrząsem i rozczarowaniem była jego rozmowa z Churchillem odbyta 23 września 1949 r. Podczas tego spotkania brytyjski przywódca – wówczas szef opozycji – stwierdził: „Ja nigdy nie zgodziłem się na linię Odry i Nysy; zgodziłem się i zgadzam się na linię drugiej Nysy, ale nie na tę, która obecnie obowiązuje. Rosjanie i Polacy wyrządzili dużą krzywdę Niemcom, mordując ich dużo na tych terenach”. W tej sytuacji Mikołajczyk jako polski mąż stanu musiał zareagować ostro. Przypomniał Churchillowi, że „swego czasu, w czasie wojny i w Londynie kilkakrotnie zwracał się doń, aby nie obcinano Polski na Wschodzie, bo to zmusi Polaków do pchania się jak najdalej na Zachód”. Przywódca PSL stwierdził, że „jeżeli chodzi o Niemców, to oni sami z tych terenów uciekli, wysiedleniu uległo tylko niespełna półtora miliona [w rzeczywistości ok. 3–4 mln – R.T.]. Publiczne stawanie w obronie Niemców podnieca tylko ich nacjonalizm i doprowadzić może jedynie do nowych nieszczęść”. W odpowiedzi Churchill – jak zanotowano – „jednak nie daje się przekonać i oświadcza, że będzie zwalczał publicznie obecną granicę polsko-niemiecką”[42]. Rozmowa ta zakończyła kontakty obu polityków.

Z tych powodów Mikołajczyk nadzieję na wyzwolenie Polski związał całkowicie ze Stanami Zjednoczonymi. W oparciu o to mocarstwo prowadził walkę z imperium sowieckim. Jako przewodniczący utworzonego przez siebie Polskiego Narodowego Komitetu Demokratycznego, aspirującego do trzeciej siły politycznej na emigracji, docierał do prasy i znaczących polityków amerykańskich. Usiłował ich przekonać o konieczności uznania nowej granicy polskiej na Zachodzie.

Podczas rozmów z dziennikarzami i politykami amerykańskimi powtarzał: „Trwały pokój zagrożony pogwałceniem praw i niepodległości Polski, jak i innych narodów Środkowej i Wschodniej Europy może być osiągnięty jedynie przez zmuszanie Związku Sowieckiego do wycofania się z terenów przez siebie okupowanych i przez powstrzymanie niemieckiego rewizjonizmu i imperializmu”. W sposób zdecydowany domagał się uznania przez USA polskiej granicy zachodniej. Podczas rozmów na ten temat Amerykanie wielokrotnie oświadczyli, że „w sprawie granic polityka USA jest niezmieniona i USA stoi na stanowisku, że ostateczne ustalenie tych granic musi doczekać konferencji pokojowej”.

W odpowiedzi Mikołajczyk przypomniał, że „Stany Zjednoczone, na równi z innymi mocarstwami, zgodziły się w Poczdamie na objęcie tych Ziem przez Polskę oraz na wysiedlenie stamtąd Niemców, współpracując przy wykonaniu tej uchwały, wobec czego zadaniem Konferencji Pokojowej byłoby formalne tylko zatwierdzenie wytworzonego stanu rzeczy. Naród polski, który zaludnił Ziemie Odzyskane i swoim wysiłkiem je zagospodarował, czuje się pełnoprawnym gospodarzem tych Ziem i tych praw nigdy się nie wyrzeknie”[43].

Kierowane przez niego emigracyjne PSL wielokrotnie taką postawę Mikołajczyka i ludowców działających na Zachodzie potwierdzało w uchwałach. 27 kwietnia 1949 r. NKW PSL stwierdził: „Stojąc niezachwianie na stanowisku zachodnich granic Polski na Odrze i Nysie Łużyckiej, PSL uważa, że przynależność tych ziem do Polski stanowi również gwarancję pokoju i wolności narodów środkowo-europejskich, oraz zabezpieczenie całej Europy przed odradzaniem się militaryzmu, totalizmu i imperializmu niemieckiego. Wskutek rychłego puszczenia w niepamięć zbrodni niemieckich i zlekceważenia możliwości nacjonalizmu niemieckiego nastąpiło już widoczne odrodzenie się tegoż nacjonalizmu i rewizjonizmu, szukającego już dzisiaj nawet porozumienia ze Związkiem Sowieckim”[44].

Pod koniec lat czterdziestych PSL wypowiadało się także o konieczności powrotu do Polski Kresów Wschodnich: „umowy w Teheranie i Jałcie w sprawie wschodnich granic Polski, oraz akty zaboru ziem Rzeczypospolitej, dokonane przez obcych wbrew woli i zgodzie Narodu Polskiego, pozostają nieważne i nie obowiązują Narodu Polskiego”[45]. W późniejszym okresie deklaracje co do Kresów Wschodnich były już dość enigmatyczne, zdawano sobie bowiem sprawę, że zostały one bezpowrotnie utracone. Granica zachodnia była zaś bytem realnym i jej uznanie przez Zachód miało fundamentalne znaczenie dla Polski. Z tych też powodów podjęto ofensywę polityczną, aby polityków zachodnich do jej uznania przekonać.

W maju 1949 r. prezes Rady Naczelnej PSL Stanisław Kot i prezes SP Karol Popiel wystosowali pismo do Roberta Schumana, ministra spraw zagranicznych Francji, w sprawie polskiej granicy zachodniej. Pisali, że polska opinia publiczna była zaniepokojona „pogłoskami o możliwości zmiany postawy państw zachodnich wobec granicy polsko-niemieckiej”. Jako przykład podawano wystąpienie ministra spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii Ernesta Bevina z 8 maja 1949 r., który niedwuznacznie mówił o możliwości rewizji tej granicy. Wpisywał się tym samym w ton tradycyjnego proniemieckiego myślenia polityków brytyjskich „piętnujących równowagę na kontynencie europejskim” i ciągle bojących się dominacji tam Francji[46]. Kot i Popiel stwierdzili, że wobec zbliżającej się w 1949 r. konferencji ministrów spraw zagranicznych czterech mocarstw, której przedmiotem „była sprawa Niemiec”, wyrażali jako politycy polscy swoją opinię i prosili o jej przekazanie uczestnikom tego ważnego spotkania. Przedstawiciele PSL i SP stwierdzili, że „zagadnienie granicy polsko-niemieckiej nie mieści się wyłącznie w sferze stosunków Zachodu ze Związkiem Sowieckim lub z reżimem narzuconym Polsce siłą. Stosunek państw alianckich do tego zagadnienia jest przede wszystkim najistotniejszym wyrazem stosunku do małego narodu polskiego. Wiąże on się zaś istotnie z przyszłością Europy oraz możliwościami jej współpracy i pokoju. Ewentualna przewaga wymagań taktyki i gry politycznej – zresztą często mylnie pojętych, zwłaszcza wolność partnera bez skrupułów – nad zasadami słuszności i nad wymaganiami konstruktywnego planu organizacji Europy, z dobrze ustalonym w niej miejscem dla narodów zza kurtyny, odbiłoby się ogromnie ujemnie na morale naszego narodu Obniżyłoby niewątpliwie również w oczach narodu polskiego atuty moralne i zaufanie do Zachodu, potrzebne zawsze, ale szczególnie dziś, wobec stałych prób propagandowej dyskryminacji Zachodu przez Związek Sowiecki i jego satelitów”. Kot i Popiel uważali, że: „Każda zmiana granicy polsko-niemieckiej na niekorzyść Polski w szczególności:

1) Poderwałaby autorytet państw zachodnich;

2) Zmierzałaby do odbudowy potęgi Niemiec i ułatwiłaby znacznie odrodzenie prądów imperialistyczno-militarnych w Niemczech;

3) Pomniejszyłaby stanowisko Francji przez osłabienie narodów o wspólnej tradycji i zbieżnych interesach;

4) Stawiałaby na błędnych założeniach problem jedności Europy, wiążąc go niesłusznie z potęgą Niemiec;

5) Ułatwiłaby porozumienie między Niemcami i przywódcami związku Sowieckiego”[47].

Politycy reprezentujący PSL i SP argumentowali, że „Ziemie Zachodnie objęła Polska na podstawie postanowień w Poczdamie. Miały one miejsce po okrojeniu obszaru Polski o 47% przez włączenie Polski wschodniej do ZSRR”. Byli też przekonani, że „zgoda ZSRR na przesunięcie polskich granic na zachód w Poczdamie była podyktowana intencjami wywołania przeciwnego efektu. Rząd ZSRR już wtedy liczył się z pomyłką Mocarstw Zachodnich, które przez odmówienie zgody na takie przesunięcie pozostawiłyby te ziemie w bezpośredniej administracji Związku Sowieckiego i uniemożliwiłyby odbudowę silnej Polski, dając jednocześnie do rąk propagandy komunistycznej potężną broń przeciwko Państwom Zachodnim”. Obaj politycy zauważyli, że „w Poczdamie państwa zachodnie przejrzały plany Sowietów i pokrzyżowały je”. W rezultacie postanowienia poczdamskie były korzystne dla Polski. Przypomniano, że nastąpiło „uznanie przez trzy mocarstwa administracji polskiej na terenach przyłączonych do czasu ostatecznego ustalenia granic na konferencji pokojowej. Wyrażano zgodę na wysiedlenie i pomoc w wysiedlaniu i rozlokowaniu w zachodnich Niemczech ludności niemieckiej z tych terenów”. Mocarstwa uznały „prawa Polski do mienia poniemieckiego na terenie Ziem Zachodnich, bez obowiązku oddawania tegoż mienia Rosji Sowieckiej, jak postanowiono w stosunku do innych krajów”. ZSRR zobowiązał się „wycofać wojska swoje z terenów Polski, zastrzegłszy sobie prawo ochrony dwóch linii kolejowych, łączących Rosję z zoną sowiecką w Niemczech”. W takiej sytuacji, zyskawszy tak wiele, Rząd Jedności Narodowej w Warszawie zmuszony był dać zobowiązanie, „że najpóźniej w ciągu roku przeprowadzi wolne i nieskrępowane wybory oraz, że zostanie zabezpieczona w Polsce wolność człowieka, prasy, zgromadzeń i religii”. Publicznie takie warunki przyjęli komuniści z PPR. Niestety, nie wykonali ich. Przypomniano także, że na skutek jednostronnej decyzji trzech wielkich mocarstw „Polska straciła Ziemie Wschodnie, stanowiące połowę jej obszaru. Miliony obywateli polskich uległy przesiedleniu na Zachód. Ludzie ci, ofiary decyzji politycznych, pozostali bez dachu nad głową, tracąc cały swój dotychczasowy dorobek. Ci właśnie przesiedleńcy w głównej mierze wbrew nieraz stawianym przez reżym i armię sowiecką trudnościom, potrafili Ziemie Zachodnie objąć i zagospodarować”. Kot i Popiel stwierdzili, że już w 1947 r. na Ziemiach Zachodnich, włączonych do Polski na mocy postanowień poczdamskich, osiedliło się 5 mln ludzi. Liczba ta dziś sięgnęła 7 mln. Uważali oni, że ten gigantyczny wysiłek narodu, „wyczerpanego najdłuższym okresem walki, był możliwy tylko jeden raz – na przestrzeni jednego pokolenia. Największe prześladowania w dziejach, jakie objęły 7 milionów Polaków, nie mogą być powtarzane co kilka lat. Zdrowa Europa nie może tworzyć w swoim obrębie nienaturalnego zjawiska jakiegoś »narodu na kółkach«, który można przesuwać w zależności od przemijającej koniunktury międzynarodowej. Przy tym Polska, która posiada obecnie powierzchnię 310 112 km² – została już raz okrojoną w stosunku do swego przedwojennego terytorium o 77 670 km². Znaczy to, że najwierniejszy, bo pierwszy sojusznik walki z Niemcami wyszedł w dniu zwycięstwa okrojony o 22% swej powierzchni, podczas, gdy sprawcą wojny, obciążony ogromną odpowiedzialnością, utracił tylko 18% swej powierzchni”. W ich przekonaniu usiłowania „zmiany tych granic na niekorzyść Polski – stan ten głęboko pogarszają”. Kot i Popiel uważali, że tendencje do zmiany postawy państw zachodnich wobec kwestii granic polsko-niemieckich zbiegły się „z pogłoskami o dążeniu również Związku Sowieckiego do takich zmian na niekorzyść Polski”.

Polscy politycy emigracyjni byli przekonani, że „kwestia polskich Ziem Zachodnich – to stały »led motif« polityki Związku Sowieckiego wobec Zachodu. Gra polega na tym, że przez zmianę granicy polsko-niemieckiej na korzyść Niemiec, Sowieci ułatwiliby sobie porozumienie z Niemcami. Gdyby zaś ta korektura dała się przeprowadzić rękami Państw Zachodnich – wówczas Sowieci zdobyliby równocześnie potężny argument propagandowy przeciw zachodowi w krajach okupowanych – szczególnie zaś w Polsce. Dla Polaków stałoby się wówczas niewątpliwym, że na skutek stanowiska Mocarstw Zachodnich Polska raz już straciła 47,6% swoich obszarów wschodnich, następnie zaś zasiedlone i zagospodarowane przez siebie Ziemie Zachodnie, prastare dzielnice Piastów. Okrojona w ten sposób Polska utraciłaby wszelkie możliwości samodzielności politycznej i gospodarczej. Związek Sowiecki wyszedłby zwycięsko – tym głębiej panując nad zrozpaczonym i wynędzniałym narodem”. Kot i Popiel wierzyli, że „doświadczenie Kierowników Państw Zachodnich, pogłębione przez lata ostatnie, zapobiegnie krokom, które prowadziłyby do systematycznego morderstwa narodów tej samej Europy”[48]. Politycy ci pokładali nadzieję, że reprezentując PSL i SP oraz znaczną liczbę ich zwolenników w kraju i na emigracji, uzyskają wsparcie Francji, „wiernej swojej tradycyjnej polityce przyjaźni i pomocy dla Polski”. Oczekiwali, że wobec braku uprawnionych reprezentantów narodu polskiego Francja stanie się jego reprezentantem i rzecznikiem „w imię: wymagań sprawiedliwości międzynarodowej”[49].

Dokument ten dotarł do premiera Francji i jej elity politycznej. Stał się sygnałem, że wśród uchodźstwa polskiego na Zachodzie istniała profrancuska grupa polityczna, nastawiona antyniemiecko, szukająca tradycyjnie wsparcia we Francji. PSL i SP były kontynuatorami profrancuskiej orientacji politycznej. Oczekiwały one, że Francja – tradycyjnie antyniemiecka – wesprze Polskę w walce o uznanie jej granicy zachodniej. Niestety, przyszło im długo czekać, bo dopiero gen. Charles de Gaulle po dojściu do władzy w 1958 r. uczynił wyraźne gesty wobec Polski, mówiąc otwarcie o konieczności uznania tych granic[50].

Z wielkim samozaparciem zabiegał również prezes Mikołajczyk o uznanie granicy zachodniej przez czynniki amerykańskie. Niestety, przez wiele lat jego wysiłki przynosiły połowiczne rezultaty. Wielokrotnie protestował on przeciwko polityce ustępstw wobec Niemiec. W czasie jednej z rozmów w sierpniu 1951 r. z dyrektorem Wydziału Wschodnio-Europejskiego Jahnem Reinhertem stwierdził, że brak pokoju na świecie był spowodowany ochotą wolności odczuwaną przez Europę Wschodnią, w tym i Polskę. Apelował, aby podczas rozmów polityków zachodnich z ZSRR nie zapomniano o Polsce. Mikołajczyk przedstawił reprezentantowi amerykańskiej służby zagranicznej sytuację „w jakiej się znalazł naród polski w konsekwencji rozpętanej przez Niemców II-ej wojny światowej, kiedy to po straszliwej i niszczycielskiej okupacji niemieckiej cała Polska znalazła się pod okupacją sowiecką, a Sowiety nad Łabą”. Prezes PSL zauważył, że „Niemcy, sprawcy wojny, wchodzą już na teren międzynarodowy, jako równouprawnieni, gdy naród polski, znajdujący się w komunistycznej niewoli nie ma nawet możliwości obrony swoich interesów na arenie międzynarodowej, gdzie wbrew jego woli, usiłują reprezentować go komuniści, wykonujący rozkazy obcego mocarstwa. Jednocześnie notujemy już nowe tendencje rewizjonistyczne i imperialistyczne Niemców, zagrażające żywotnym interesom narodu polskiego, jak również zbyt szybkie zapominanie win i zbrodni niemieckich, dokonanych na narodzie polskim. Coraz częściej pojawiają się wystąpienia, które podbudowują rewizjonistyczne tendencje Niemców, zagrażając interesom narodu polskiego”. Jako przewodniczący Polskiego Narodowego Komitetu Demokratycznego Mikołajczyk uważał za swój obowiązek „przestrzec opinię publiczną i czynniki polityczne Zachodu przed niebezpieczeństwem polityki orientującej się w zależności od sytuacji międzynarodowej, raz na Rosję, raz na Niemcy, ze szkodą dla interesów Polski”. Przywódca ludowców był przekonany, że „trwały pokój zagrożony był pogwałceniem praw i niepodległości Polski, jak i innych narodów Środkowej i Wschodniej Europy. Może być osiągnięty jedynie przez zmuszenie Związku Sowieckiego do wycofania się z terenów przez siebie okupowanych i przez powstrzymanie niemieckiego rewizjonizmu i imperializmu”.

W czasie tej rozmowy poruszył także oprawę wystąpienia Wysokiego Komisarza USA Johna McCloya, które „nie tylko podnieca rewizjonizm niemiecki, ale bijąc w interesy narodu polskiego, służy jako narzędzie dla propagandy komunistycznej w Polsce”. Dyrektor Reinhert, broniąc tego polityka, „odczytał treść przemówienia Johna McCloya i stwierdził, że »różni się ono zasadniczo od tekstu ogłoszonego przez korespondenta ‘New York Herald Tribune’«, i że nie wie skąd korespondent wziął te twierdzenia, gdyż w przemówieniu p. McCloy nie ma mowy o granicach polsko-niemieckich, a jest mowa o ciężkiej sytuacji wysiedleńców niemieckich w Zachodnich Niemczech, oraz sytuacji Niemców pod okupacją sowiecką. W sprawie granic polityka USA jest nie zmieniona i USA stoi na stanowisku, że ostatecznie ustalenie tych granic musi doczekać konferencji pokojowej”. Mikołajczyk przypomniał, co czynił wielokrotnie i z wielką determinacją, że „Stany Zjednoczone, na równi z innymi mocarstwami, zgodziły się w Poczdamie na objęcie tych ziem przez Polskę, oraz na wysiedlenie stamtąd Niemców, współpracując przy wykonaniu tej uchwały, wobec czego zadaniem konferencji pokojowej byłoby formalne tylko zatwierdzenie wytworzonego stanu rzeczy. Naród Polski, który zaludnił Ziemie Odzyskane i swoim wysiłkiem je zagospodarował, czuje się pełnoprawnym gospodarzem tych ziem i tych praw nigdy się nie wyrzeknie. Jakkolwiek więc treść przemówienia p. McCloy różni się od treści ogłoszonej w prasie, tym niemniej w swojej redakcji implikuje rzeczy, na których Niemcy mogą opierać swoją rewizjonistyczną, szkodliwą dla interesów narodu polskiego, politykę”[51].

W czasie tej rozmowy przywódca PSL prosił również kierownika spraw polskich i czeskich w Wydziale Wschodnim Departamentu Stanu o przychylność w tej kwestii dla Polski. Niestety, postępy w sprawie uznania zachodnich granic Polski przez USA napotykały na formalną przeszkodę. Amerykanie tłumaczyli się, że „ostateczne ustalenie tych granic musi doczekać konferencji pokojowej”. Prozachodnioniemiecka i zarazem antyradziecka polityka USA powodowała, że Polska jako przymusowy członek „obozu państw socjalistycznych” nie miała szans na uznanie swych granic bez porozumienia się z Niemcami Zachodnimi. Nieuznawanie granicy zachodniej dawało też Stanom Zjednoczonym popularność w Niemczech. W Polsce postrzegane było jako kolejna wersja „Locarno z 1925 roku”. Podobnie uważano w kręgach emigracyjnego PSL i mimo porażek postanowiono walczyć aż do skutku, czyli ich uznania. Dawano temu wyraz w licznych memorandach kierowanych przez PSL do ONZ i innych europejskich instytucji przedstawicielskich. W jednym z takich dokumentów z kwietnia 1953 r. pisano, że „Polska była już krajem zniszczonym po przejściu przez nią niemieckiej armii z Zachodu na Wschód w 1939 roku, a w latach 1944–1945 wał wojenny przetoczył się przez Polskę w odwrotnym kierunku”.

Zwracano uwagę, że tym razem przyszła „tak zwana armia wyzwoleńców, która zachowywała się jednak w sposób znacznie gorszy od armii okrutnego zdobywcy. Setki miast i wsi zostało spalonych lub rozbitych w dzień lub dwa dni potem, jak front walki pozostawił je na swoich tyłach. Niszczenie to było z góry przemyślane i planowane. Pretendując do roli »wyzwoleńców«, Czerwona Armia wszędzie gdziekolwiek się znalazła przywłaszczyła sobie i zabierała łup wojenny. Fabryki były rozbierane, maszyny, urządzenia, zapasy surowców, żywność i żywy inwentarz zabierane i wysyłane do Rosji. Setki pociągów, naładowanych meblami i urządzeniami domowymi, jechało na wschód”.

Jak stwierdzono w tym dokumencie: „dalsza eksploatacja narodu polskiego przez Czerwoną Armię odbywała się przez utrzymywanie 300 000 armii sowieckiej na Zachodnich Ziemiach Polski, którą dowodził marszałek Rokossowski z główną kwaterą w Legnicy. Armia ta eksploatowała w latach 1945 i 1946 majątki ziemskie, rolnicze i przemysłowe, obejmujące ponad pięć milionów hektarów. Zwracając te majątki, oddziały sowieckie zazwyczaj zabierały ze sobą wszystkie produkty rolnicze, żywy inwentarz, urządzenia i maszyny”[52]. Zwracano uwagę, że naraziło to Polaków na „biedę ogromną” i poniewierkę. Podnoszono też rabunek węgla, który za cenę 1 dolara za tonę wywożono do ZSRR. PSL najdobitniej swoją antyradziecką postawę mogło zaprezentować na organizowanych i odbywanych od połowy lat pięćdziesiątych do niemal końca istnienia tej partii światowych jej kongresach. Pierwszy Kongres PSL na uchodźstwie zorganizowano w marcu 1955 r. w Paryżu. Mówiono tam zawsze o kraju „opanowanym przez terror komunistycznej dyktatury”. Prezes Mikołajczyk powtarzał, że mimo zakazu istnienia organizacji w Polsce nie zabito „idei ludowej” i dlatego niezłomnemu oporowi całej wsi w kraju towarzyszył „żywiołowy rozwój organizacji PSL we wszystkich krajach wolnego świata”, gdzie tylko przebywała emigracja polska[53]. Kongres zainspirował przywódców PSL do mocnego uderzenia – wydawało się już – w słabnący i żyjący odwilżą ZSRR pod panowaniem Nikity Chruszczowa. Podczas I Kongresu PSL w 1953 r. w uchwałach stanowczo broniono granic zachodnich Polski. Stwierdzano, że Kongres PSL „stojąc twardo na stanowisku granicy na Odrze i Nysie, która musi pozostać granicą ostateczną pomiędzy Polakami i Niemcami. PSL potępia wszelką akcję rewizjonistyczną prowadzoną przeciw tej granicy, ostrzegając, że wszelka akcja rewizjonistyczna na ten temat zagraża zarówno bezpieczeństwu naszych braci, jak i utrzymaniu pokoju na świecie”[54].

Postawa taka była konsekwentnie podtrzymywana do 1970 r. W uchwałach kongresów PSL z lat 1959 i 1963 stanowisko takie powtarzano z coraz większą natarczywością. W sposób zdecydowany domagano się wielokrotnie od USA i Wielkiej Brytanii, aby granicę tę natychmiast uznały.

Organizacje PSL rozproszone po świecie wspierały oczywiście kierownictwo PSL w walce o granice. Podczas majowego Zjazdu Związku Przyjaciół Wsi Polskiej (PSL) w Kanadzie w 1956 r. w Sudbury pisano: „Stojąc na stanowisku słusznej i przynależnej nam Polakom granicy na Odrze i Nysie, a związani historycznie ze Lwowem i Wilnem nie pozwolimy naruszyć granicy ustalonej traktatem ryskim i w ramach naszych możliwości i na ile nas będzie stać, sprawy tych granic będziemy zawsze bronić”[55].

Kierownictwo PSL niezmiennie w uchwałach swoich najwyższych gremiów sprawę tę ciągle podnosiło. Rada Naczelna PSL w uchwale z października 1956 r. oświadczyła, że „granica na Odrze i Nysie jest ostateczna, apeluje do rządów zachodnich mocarstw o uznanie tej granicy za ostateczną na zwołanej Konferencji Pokojowej w tej sprawie i udzielenie na niej swoich gwarancji bezpieczeństwa Polsce. W szczególności apeluje w tej sprawie do rządów USA, Francji i Wielkiej Brytanii”[56]. Apele te były zauważalne przez polityków raczej w niewielkim stopniu. Pisała o nich natomiast prasa, podnosili tę kwestię posłowie w parlamentach Francji, Wielkiej Brytanii czy USA. Milczenie w sprawie zachodniej granicy – jak uważali politycy PSL – wzmocniło tylko ucisk w Polsce. Politycy ci nie mieli wątpliwości, że uznanie tej granicy przez ZSRR i występowanie tego mocarstwa w roli jej obrońcy dawało mu ograniczoną popularność w Polsce i było argumentem polityków komunistycznych w podtrzymywaniu „wiecznego sojuszu” z tym mocarstwem. PSL uważało, że zagrażało to „również najistotniejszym interesom Narodu Polskiego w sprawie ostatecznego uznania granic na Odrze i Nysie oraz w sprawie rozmów pomocy gospodarczej Zachodu dla Polski w chwili największej potrzeby gospodarczej, bez czego nie ma możności szybkiej odbudowy Kraju, jego rozwoju gospodarczego i podniesienia narodu z nędzy, w którą wtrącił go system gospodarki komunistycznej”[57]. Wzbudziło to zdaniem przedstawicieli PSL niechęć do aliantów zachodnich wśród wielu milionów Polaków osiedlonych na Ziemiach Odzyskanych.

Na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych ubiegłego wieku, jeszcze pod przywództwem prezesa Mikołajczyka, dokonano analizy i oceny „chruszczowowsko-gomułkowskiej” polityki. Inspiracją do takiego spojrzenia na ten system był kolejny Kongres PSL odbyty w Paryżu 3–5 października 1959 r. W przemówieniu Mikołajczyk nakreślił dalszy cel swojej i PSL działalności. Z wielką mocą podkreślił dynamizm partii, której członkowie, mimo rozproszenia po świecie, prowadzili niezmordowanie walkę z komunizmem i zniewoleniem Polski. Prezes przypomniał, że celem emigracyjnego PSL nadal było „dążenie do odzyskania niepodległości Państwa polskiego i ustalenie w nim ustroju demokratycznego”. Potępiał narzucony Polsce system komunistyczny, a ówczesną politykę Chruszczowa wobec Polski określił jako wrogą naszym „celom wolnościowym”. Wszelkie ustępstwa czynione przez Chruszczowa wobec Zachodu określił jako pozorne, bo w istocie chodziło mu „o wmówienie Polakom, iż ich Zachód sprzedał i wyraził zgodę na pozostanie ich w imperium sowieckim”. Dlatego też władcy sowieccy bali się wolnościowych żądań Polski i robili wszystko, aby je pogrzebać[58].

Delegaci zebrani na Kongresie PSL w 1959 r. uważali, że byłoby „tragicznym błędem politycznym poszukiwanie zmniejszenia napięcia w Europie jedynie przez usiłowanie rozwiązania kryzysu berlińskiego i sprawy zjednoczenia Niemiec”, „a bez równoczesnego przywracania niepodległości wszystkim uciemiężonym narodom Europy Środkowo-Wschodniej”. Zebrani uważali, że problemy te były organicznie ze sobą związane „i winny być załatwione równocześnie i bez odkładania części tych problemów na przyszłość”. Kongres PSL stwierdził, że warunkiem wolności narodu polskiego było:

„– wycofanie z Polski sowieckich wojsk, policji, funkcjonariuszy, doradców i kontrolerów,

– zwolnienie Polski z więzów Paktu Warszawskiego i zabezpieczenie jej przed ponowną agresją sowiecką, jak i niemieckim rewizjonizmem, skierowanym przeciwko granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej”[59].

5. Starania o uznanie granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej w okresie „francuskiego wsparcia”

Wieloletnie zabiegi przedstawicieli emigracji, w tym i kierownictwa PSL, zdawały się przynosić rezultaty. Francja pod rządami gen. Charles’a de Gaulle’a, uwolniwszy się od presji amerykańskiej, szukała sprzymierzeńców na Wschodzie. Tradycyjnie zwrócono się w kierunku Polski, która „z racji swojego położenia geopolitycznego między Wschodem a Zachodem, między panslawizmem a pangermanizmem” stanowiła dla de Gaulle’a atut obrotowy w jego polityce wobec Rosji i wobec Niemiec. Zarówno przez de Gaulle’a, jak i przez jego współpracowników była niekiedy traktowana jako „przedmurze świata łacińskiego na Wschodzie, a rzeczniczka świata zachodniego na Zachodzie”[60]. W Paryżu zauważono wówczas, że polska emigracja polityczna, szczególnie zaś ludowcy, byli zdecydowanie antyniemieccy. Ciągle zabiegano o uznanie zachodnich granic Polski. Na odbytym w Paryżu w 1959 r. II Kongresie PSL w apelu do polityków Francji dopominano się o wspomożenie Polski w walce o „zwolnienie Polski z więzów Paktu Warszawskiego i zabezpieczenie jej przed ponowną agresją sowiecką, jak i niemieckim rewizjonizmem, skierowanym przeciwko granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej”[61].

Wkrótce odzew przyszedł z Francji, której przywódcy, a w szczególności gen. de Gaulle, kierując się interesem swojego kraju, wyraził opinię, że granica zachodnia Polski powinna być „ostatecznie uznana za ostateczną”. Ludowcy odnotowali na Kongresie to istotne wydarzenie, przekazując „uroczyste posłanie”, w którym „przesyłano wypróbowanemu przyjacielowi Polski, gen. de Gaulle, Prezydentowi Republiki Francuskiej Gorące Podziękowanie za Jego Inicjatywę o Definitywne i Formalne Uznanie Zachodniej Granicy Polski na Odrze i Nysie Łużyckiej i Wyrażono Nadzieję, że ta Inicjatywa Będzie Podjęta jak Najszybciej przez inne Mocarstwa”[62]. Postawa Francji stała się wyrazistym wyłomem w proniemieckiej i antypolskiej w swojej wymowie postawie mocarstw angloamerykańskich kierujących się głównie walką z imperium sowieckim i jego wasalami. Zapomniano, że żyły tam zniewolone narody, doświadczone wojną, przeciwne zmianom ich granic.

W RFN wzmogły się żądania rewizji granicy zachodniej. Ziomkostwa zachodnioniemieckie prowadziły niezwykle ostrą antypolską akcję, domagając się zmiany przebiegu granic[63]. Chruszczow, niechętny Polsce sowiecki przywódca, również zaczął wspominać w tajnych rozmowach o takiej antypolskiej opcji[64]. Wsparcie Francji przyszło więc w sytuacji bardzo dla Polski trudnej i miało zapewne wpływ na zahamowanie tych zapędów. Wielka w tym była zasługa prezydenta Francji Charles’a de Gaulle’a[65].

Działacze PSL na terenie Francji, mając takiego „protektora”, podjęli protesty „przeciw rewizjonistycznym prowokacjom niemieckim”. 3 września 1960 r. Zarząd Główny PSL we Francji na nadzwyczajnym posiedzeniu, z udziałem przywódców PSL Stanisława Mikołajczyka i Stanisława Kota, omówili w sposób wyczerpujący „ostatecznie wydarzenia polityczne, zarówno w Polsce, jak i na arenie międzynarodowej, cele i intencje międzynarodowych prowokacji politycznych Chruszczowa, jak i przebieg ostatnich prowokacji niemieckich”. Po dłuższej dyskusji uchwalono rezolucję, w której „zebrani w dniu 3 września 1960 r. na wspólnym zebraniu Zarządu Głównego PSL i prezesów Okręgów w Paryżu, uchwalają najostrzejszy protest przeciw ostatnim, stałym i systematycznym rewizjonistycznym prowokacjom niemieckim i przypominają, że – Granica na Odrze i Nysie jest dla Narodu Polskiego granicą ostateczną, oraz że powinna ona już obecnie, za wzorem Francji i jej Prezydenta De Gaulla [sic!] być uznana przez wszystkie mocarstwa zachodnie”[66].

Przywódcy ludowi, potępiając Niemcy i ZSRR za antypolskie poczynania i próby nowego „Rapallo” lub powtórki „Paktu z sierpnia 1939 r.” w zmienionej wersji, zyskali sympatię na emigracji i w kraju.

W napiętej atmosferze lat sześćdziesiątych wielokrotnie odpierali ataki propagandy komunistycznej oskarżającej ich o kontakty z Niemcami. W październiku 1963 r. w radio i prasie reżimowej informowano o spotkaniu Mikołajczyka z Erichem Oberländerem, ministrem ds. przesiedleńczych w rządzie RFN. W mediach tych oskarżano Mikołajczyka, że był w Baden-Baden na tajnych rozmowach z Niemcami i dogadał się z nimi kosztem Polski. Komuniści rozgłaszali „te bajki – pisano – wiedzieli, że to łgarstwo, tylko ich celem było podkopać zaufanie do przywódcy chłopów, gdy tymczasem obowiązkiem niepodległościowych działaczy politycznych i wolnej prasy, było sprawdzić nieprawdopodobne oszczerstwa, co niektórzy zrobili, a nie powtarzać ich bezkrytycznie, kując dla siebie tanie i cudzym kosztem, pancerz nieskazitelnych i super-Polaków, a wszystko z nienawiści osobistej do prezesa Mikołajczyka i PSL”.

W związku z tą kłamliwą wersją o spotkaniu się z Oberländerem prezes Mikołajczyk w specjalnym oświadczeniu stwierdził, że: „Komunistyczna Niemiecka Agencja telegraficzna Amtliche Deutsche Nachrichten Agentur z Berlina, a za nią warszawskie radio komunistyczne [kłamią], że były zachodnio-niemiecki minister ds. przesiedleńczych [Erich] Oberländer wyjechał do Stanów Zjednoczonych Ameryki, gdzie ma przede wszystkim przeprowadzić rozmowy z emigracyjnymi politykami Europy Wschodniej, między innymi również z byłym szefem Polskiego Stronnictwa Ludowego, panem Mikołajczykiem. Prawdą jest, że p. Oberländer zwrócił się do mnie o jawne lub zupełnie poufne spotkanie. Odpowiedziałam p. Oberländerowi, że się z nim nie spotkam”[67].

Politycy zachodnioniemieccy chcieli stępić antyniemiecką postawę emigracji polskiej, w tym i Mikołajczyka. Z tych też powodów próbowali z nimi rozmawiać. Prezes PSL zajmował jednak twarde stanowisko i domagał się od nich, aby wyraźnie uznali polskie prawa do Ziem Odzyskanych. Potwierdzeniem niezmiennie bezkompromisowego stanowiska w sprawie granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej była rezolucja III Kongresu PSL odbytego w październiku 1963 r., także w Paryżu. W rezolucji pisano: „Kongres nie zapominając o słusznych prawach Polski do granic na wschodzie, apeluje do rządów mocarstw Zachodu o definitywne i formalne uznanie zachodniej granicy Polski na Odrze i Nysie Łużyckiej”. Po raz kolejny Kongres wyrażał „wdzięczność Prezydentowi Francji, Gen. De Gaulle, wypróbowanemu przyjacielowi Polski i obrońcy praw narodów zniewolonych do wolności, za jego inicjatywę w sprawie uznania zachodniej Polski. Kongres potępiał rewizjonistyczne wystąpienia antypolskie czynników zachodnio-niemieckich” i witał „z uznaniem głosy rozsądku i otrzeźwienia wśród publicystów, polityków, uczonych, przedstawicieli kościołów protestanckich, świadczące o zrozumieniu krzywd narodu polskiego i konieczności ich zaprawienia poprzez uznanie tej granicy”[68].

Po wykorzystaniu chwilowej koniunktury propolskiej we Francji starano się nadal oddziaływać na w dalszym ciągu „antygranicznie” nastawionym gruncie amerykańskim. W Stanach Zjednoczonych PSL działało pod nazwą Związek Przyjaciół Wsi Polskiej w Ameryce (w USA nie mogą funkcjonować obce partie polityczne), starano się tam pozyskiwać przychylność opinii publicznej dla tej sprawy. W jednej z rezolucji podjętej przez ten Związek 16 maja 1964 r. w Waszyngtonie wyrażano „najgłębsze przekonanie, że formalne uznanie granicy na Odrze i Nysie przez państwa zachodnie nie tylko byłoby aktem mądrości politycznej i koniecznej sprawiedliwości, ale także skutecznym krokiem w zwiększaniu sił narodów podbitych za kurtyną i w pokojowym rozszerzeniu ich swobody działania”[69].

Prezes Mikołajczyk niemal do ostatnich dni swojego życia o sprawie tej nie zapominał i na licznych wiecach, spotkaniach z okazji Święta Ludowego, świąt państwowych czy w przemówieniach radiowych na falach Radio Wolna Europa żądał „uznania granicy na Odrze i Nysie przez USA i Wielką Brytanię”[70]. Zgodnie z odczuciami spowodowanymi bliskością państwa niemieckiego i jego polityki reagowali ludowcy emigracyjni we Francji w latach sześćdziesiątych. Działało tam wiele organizacji PSL, skupionych jeszcze w kilkudziesięciu kołach i organizacjach okręgowych. Ich członkowie byli szczególnie wyczuleni na żądania niemieckie.

Wyrazem tych obaw i zdecydowanej postawy ludowców polskich na tym gruncie była listopadowa odezwa PSL z 1965 r. Zebrani delegaci potępili „jak najostrzej niemiecki rewizjonizm, szerzony zarówno w Niemczech Zachodnich, jak i Wschodnich. Stwierdzamy, iż granica na Odrze i Nysie jest granicą ostateczną i nie może ulec żadnym zmianom. Naród Polski pamięta potworne zbrodnie, dokonane na milionach jego obywateli przez okupanta hitlerowskiego w wyniku rozpętanej przez Hitlera w spółce ze Stalinem potwornej wojny, której wspólnym celem miała być zagłada narodu polskiego”. Mocne słowa ludowców emigracyjnych były odpowiedzią na odbijające się szerokim echem propagandowym zjazdy ziomkostw kwestionujących z niezwykłą stanowczością terytorialny kształt Polski.

Okazało się, że nadal jedynie Francja i jej przywódca Charles de Gaulle byli sojusznikami w walce o polskie cele. W latach sześćdziesiątych powtórzyła się niemal sytuacja z lat 1918–1921, kiedy to jedynie Francja wspierała Polskę w walce o jej cele narodowe, bo takimi były sprawy nadal kwestionowanych granic. Podkreślano ponownie i wyrażano „uznanie Prezydentowi Francji Gen. Ch[ar-les’owi] De Gaulle’owi za uznanie granic zachodnich Polski i zapewniamy naród francuski o swej wierności dla tradycyjnej przyjaźni polsko-francuskiej”. Ludowcy, nadal wspierając się na stanowisku Francji, domagali się: „w imię pokoju i stabilizacji w świecie [...] od Stanów Zjednoczonych i W[ielkiej] Brytanii uznania ostatecznego granicy na Odrze i Nysie i zahamowania w ten sposób niemieckiego rewizjonizmu. Równocześnie oświadczamy, iż dopuszczenie Niemiec Zachodnich do broni atomowej stanowi zagrożenie pokoju i bezpieczeństwa Europy oraz egzystencji narodu polskiego”[71].

Nawet Stanisław Mikołajczyk, polityk o zdecydowanie proamerykańskiej linii politycznej, niewiele mógł na tym gruncie zyskać. Podobnie było na terenie brytyjskim, gdzie mieściła się siedziba „Jutra Polski” – organu PSL i gdzie osiadła znaczna grupa ludowców. Tak jak ich współtowarzysze amerykańscy i francuscy, także brytyjscy działacze PSL wielokrotnie na zjazdach stwierdzali, że „granica na Odrze i Nysie jest ostateczna, niezbędna dla egzystencji narodu i państwa polskiego i że w jej obronie zjednoczony jest cały naród polski i emigracja polityczna”. Również tutejsze zjazdy wyrażały „wdzięczność gen. De Gaulle’owi za jej uznanie i stałe popieranie i wzywa mocarstwa Zachodu i kraje Rady Europy do jej ostatecznego uznania”[72].

Przedstawiciele ludowcowej emigracji nie mieli wątpliwości, że „odpowiedzialność za warunki i sytuację w Europie Środkowo-Wschodniej i w naszym Kraju ponoszą także wszystkie kraje świata wolnego ze Stanami Zjednoczonymi, Wielką Brytanią, Francją i Niemcami”. Największą odpowiedzialność poniosła RFN, która swoim „niewygasłym rewizjonizmem” podtrzymywała i utrwalała zależność Polski od ZSRR. Politycy ludowi nie mieli wątpliwości, że „ich wyraźna gotowość do przyjęcia granicy na Odrze i Nysie i granicy niemiecko-czechosłowackiej przyczyniłaby się do spotęgowania ewolucji do wolności i niezależności w całym obszarze Europy Środkowo-Wschodniej”. Uznanie granicy przez Francję, Izrael, Norwegię za ostateczną i nieodwołalną było „przykładem przyjaznej postawy wobec naszego kraju i przyczyniało się do rozluźnienia szantażu militarnego Związku Sowieckiego, utrzymywanego w całym europejskim obszarze jego wpływów”[73].

Na przełomie 1969 i 1970 r. doszło ostatecznie do przesilenia i 25-letnia walka o uznanie granicy zostaje wygrana. Jednak do końca nie było pewności, czy sprawy te da się pozytywnie dla Polski rozstrzygnąć. Jeszcze w kwietniu 1970 r. Franciszek Wilk, prezes PSL na emigracji po śmierci Stanisława Mikołajczyka, obawiał się, czy komuniści kwestię tę sfinalizują. Podczas posiedzenia Rady Jedności Narodowej w Londynie (namiastki polskiego parlamentu na emigracji) mówił: „Doszło też do takiego skandalu, że gdy cały naród i cała emigracja żąda od RFN i mocarstw Zachodu uznania granicy na Odrze i Nysie. Gomułka imieniem PZPR mówił na przyjęciu bułgarskiego przywódcy komunistycznego Todora Żiwkowa w Ursusie na Żeraniu: »Po cóż jest nam potrzebne uznanie przez NRF naszej granicy zachodniej? Przecież Polska nie graniczy nawet z NRF. Nie ulega najmniejszej wątpliwości, że bezpieczeństwo naszej granicy na Odrze i Nysie nie ulegnie żadnej zmianie, niezależnie od tego, czy rząd zachodnioniemiecki uzna tę granicę zgodnie z zasadami prawa międzynarodowego, czy też odmówił takiego uznania«”. Według Gomułki granica Polski leżała „nad Łabą, bo tam sięga granica sowieckiego imperium. Dlatego dla niego ważniejsze jest uznanie granic NRD niż granicy zachodniej Polski”[74]. Wilk zapewne wiedział o negocjacjach między rządami PRL i RFN na temat traktatu pokojowego i granicznego, ale obawiał się, że interes sowieckiego imperium może plany te zniweczyć. Mimo tych obaw, 7 grudnia 1970 r. traktat podpisano, co zamknęło ostatecznie ten rozdział polskiej historii[75].

Następstwem tego traktatu było uznanie zachodniej granicy Polski przez mocarstwa zachodnie: USA, Wielką Brytanię, a także Watykan. Walka, jaką ludowcy toczyli – wespół z innymi polskimi ugrupowaniami emigracyjnymi – została ostatecznie wygrana. Zwycięzcą był oczywiście rząd PRL i dominująca w nim PZPR. Jednak na pewno autorami sukcesu byli także bezwzględnie zwalczani przez komunistów emigranci polityczni, w tym i ludowcy, reprezentowani w latach 1947–1966 przez byłego premiera Rządu RP na Uchodźstwie i przywódcę PSL Stanisława Mikołajczyka.

Romuald Turkowski (ur. 1951 r.), prof. dr hab., historyk, pracownik Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego i Akademii Humanistycznej im. Aleksandra Gieysztora w Pułtusku, specjalizujący się w zakresie historii społeczno-politycznej Polski w XX w. Autor ponad dwustu publikacji z zakresu dziejów polskiego i czechosłowackiego ruchu ludowego, historii uchodźstwa polskiego po 1939 r. na Zachodzie, problematyki regionalnej, głównie mazowieckiej i kieleckiej, oraz wojskowości polskiej po 1945 r. Autor m.in. prac: Polskie Stronnictwo Ludowe w obronie demokracji 1945–1949, Warszawa 1992; Parlamentaryzm polski na uchodźstwie 1945−1972 w okresie rozbicia emigracji politycznej w Londynie, Warszawa 2001; Parlamentaryzm polski na uchodźstwie 1973–1991 po zjednoczeniu emigracji polskiej w Londynie, Warszawa 2002; Polski ruch ludowy na emigracji 1944−1991. Dokumenty i materiały, cz. 1–3, Kielce 2005–2007 (noty wydaw., wybór i oprac.); Agraryści czechosłowaccy w latach 1899−1935, cz. 1: Od narodzin w czasach Cesarstwa Austro-Węgierskiego do rozkwitu w okresie I Republiki, Warszawa 2012.

Anna Siwik

Ziemie Zachodnie w programie socjalistów − od wojny do 1970 r. 

Kwestia granic zachodnich stała się przedmiotem prac studyjnych rządu polskiego niemal od początku okupacji. W kraju, w konspiracji działało wiele organizacji (np. „Ojczyzna”), głównie o narodowej orientacji, koncentrujących się na kierunku zachodnim, podporządkowanych Delegaturze Rządu Polskiego dla Ziem Zachodnich, a następnie – od 1942 r. – Biuru Zachodniemu. Jednostką koordynującą badania naukowe było Studium Zachodnie, kierowane przez historyka Zygmunta Wojciechowskiego[1]. Zachodni program terytorialny określony w aide-mémoire pt. O polskich celach wojennych został przyjęty przez rząd i Radę Narodową w listopadzie 1942 r., o czym na przełomie 1942 i 1943 r. poinformowano kraj. Plan obejmował przyłączenie Prus Wschodnich, Gdańska, Śląska Opolskiego oraz ziem do linii Odry[2]. Wydana wspólnie przez partie skupione w Politycznym Komitecie Porozumiewawczym 15 sierpnia 1943 r. deklaracja zawierała mniej precyzyjne sformułowanie – o potrzebie granicy „gwarantującej Polsce szeroki dostęp do morza i bezwzględne bezpieczeństwo”[3]. Były to bardzo wstępne i traktowane trochę jako rodzaj wishful thinking propozycje, wymagające jeszcze żmudnych negocjacji z zachodnimi koalicjantami, bez ich akceptacji bowiem realizacja tych koncepcji była niemożliwa.

Stosunku władz polskich, a w tym kontekście także poszczególnych partii, do zachodniej granicy Polski nie należy oddzielać od problemu granicy wschodniej. Istniało tu ścisłe iunctim. Integralność granicy wschodniej określonej w traktacie ryskim była kwestią priorytetową i strona polska nie dopuszczała tu żadnych koncesji. Natomiast przesunięcie granicy na zachód miało, z jednej strony, gwarantować bezpieczeństwo kraju w przyszłości i stanowić pewną rekompensatę moralną za zbrodnie niemieckie podczas okupacji, z drugiej zaś – dopuszczano „negocjacyjny” charakter tej granicy. Pod koniec 1943 r. rząd koncentrował się głównie na obronie interesów Kresów Wschodnich, a na zachodzie kategoryczne żądania inkorporacyjne odnosiły się do Prus Wschodnich, Gdańska i Śląska Opolskiego[4]. Władze polskie starały się za wszelką cenę unikać na arenie międzynarodowej wrażenia, że owo iunctim istnieje[5], ale z biegiem czasu w negocjacjach z koalicjantami coraz wyraźniej takie podejście dominowało. Ten styl myślenia narzucił Józef Stalin, a Winston Churchill i Franklin D. Roosevelt zgodnie go przyjęli. Również argumentacja komunistów i związanych z nimi sił lewicowych poszła tym tropem, uznano bowiem, że przyjęcie koncepcji rekompensaty zapewni zażegnanie sporów terytorialnych z ZSRR, ułatwi pozyskanie jego przyjaźni oraz ułożenie dobrosąsiedzkich stosunków.

Socjaliści[6], podobnie jak inne ugrupowania, w trakcie wojny wypracowywali własny stosunek do ziem zachodnich. Ogólne stanowisko zostało po raz pierwszy zarysowane 19 września 1943 r. w załączniku do listu Centralnego Kierownictwa Ruchu Mas Pracujących Polski do Komitetu Zagranicznego PPS, będącego pokłosiem wspomnianej już deklaracji politycznej czterech stronnictw: Polskiej Partii Socjalistycznej, Stronnictwa Ludowego, Stronnictwa Narodowego i Stronnictwa Pracy. Granicę zachodnią łączono tam z kwestią zapewnienia bezpieczeństwa Europy: „Będzie to jedyny poważny tytuł, dla którego będziemy mogli się domagać istotnego przesunięcia naszych granic na zachód w porównaniu ze stanem z 1 września 1939 r.”[7] Problem graniczny rozpatrywano w dwóch aspektach: granicy okupacji terytorium Niemiec i ostatecznej granicy państwa. Obawiano się ze strony Rosji Radzieckiej dążenia do objęcia kontrolą Niemiec i zajęcia „przy okazji” także terytorium Polski, przez które musiałyby przejść jej wojska. Aby zapobiec nowej agresji Niemiec, której ofiarą na wschodzie byłaby Polska (ewentualnie blok środkowoeuropejski), a na zachodzie Francja, proponowano międzynarodową kontrolę przy użyciu sił zbrojnych obu krajów oraz innych „organów międzynarodowej siły zbrojnej”. Zakładano, że całością będą kierowały Wielka Brytania i Stany Zjednoczone. Udziału sił zbrojnych ZSRR nie przewidywano.

Jeśli chodzi o Polskę, uważano, że winna się domagać „długoletniej okupacji” obszaru co najmniej do Odry i Nysy Łużyckiej. Natomiast sprawa trwałego nakreślenia granicy zachodniej miała być rozstrzygnięta przy uwzględnieniu tych wszystkich czynników, „które zostały omówione w projekcie”[8]. Z uwagi na trudności związane z szybkim usunięciem i zastąpieniem, „względnie częściowym zasymilowaniem” ludności niemieckiej na nowo przyłączonych obszarach na zachodzie, proponowano ograniczenie się do „dość skromnego” definitywnego przesunięcia granicy zachodniej. Za najbardziej celowe uznano ograniczenie się do projektu „minimalnego”, tzn. do włączenia do Polski: Prus Wschodnich, Gdańska, pięciu powiatów regencji koszalińskiej, pogranicza wielkopolsko-pomorskiego, części środkowego Śląska na północ od linii Odry i Baryczy oraz Śląska Opolskiego i Sycowskiego w regencji wrocławskiej. Niezależnie od tego Polska miała domagać się trwałego i bezpiecznego połączenia z Morzem Północnym, na którym bezapelacyjnie panować musi flota brytyjska, co oznaczałoby oddanie w ręce Polski lub Anglii – Rugii i innych wysp wzdłuż zachodniego brzegu Bałtyku, dla stworzenia tam baz morsko-lotniczych, a także ustanowienia kontroli nad Kanałem Kilońskim.

Generalnie trzeba powiedzieć, że koncepcje większości ugrupowań politycznych w sprawie przyszłych granic cechowała megalomania i brak realizmu. Szczególnie ugrupowania o narodowej proweniencji odwoływały się do argumentacji odbudowy wielkiej i silnej Polski, w której Bałtyk miał stać się mare nostrum[9]. Znaleźć można było nawet tak skrajnie pomysły, aby granicę zachodnią przesunąć aż po Berlin i Lubekę[10]. Na tym tle stanowisko Polskiej Partii Socjalistycznej – Wolność, Równość, Niepodległość, niedomagającej się oparcia granicy na Odrze i Nysie, jawiło się jako bardziej powściągliwe.

W koalicji Wielkiej Trójki problem ziem zachodnich wypłynął przy okazji dyskusji na temat przyszłego kształtu Polski. Po raz pierwszy mówiono o konieczności przesunięcia granic Polski na zachód podczas konferencji w Teheranie, w okresie 28 listopada – 1 grudnia 1943 r. Stalin wspomniał, że Polska powinna przesunąć swoje granice na zachód, aż po Odrę[11]. Temat ten kontynuowano i ostatecznie osiągnięto porozumienie, że na wschodzie linia graniczna będzie zasadniczo przebiegać wzdłuż linii Curzona, a na zachodzie na linii Odry. Jak to ujął Churchill, „serce mu nie pęknie” o tę cesję części Niemiec na rzecz Polski, zwłaszcza że z tych zmian wyniknie „lepsza Polska”, która otrzyma znacznie cenniejsze, uprzemysłowione ziemie niemieckie w zamian za „bagna Prypeci”[12]. Wielka Trójka osiągnęła w zasadzie zgodę co do przyszłych granic Polski.

Rząd polski nie wiedział, co działo się w Teheranie i nie orientował się w przebiegu i wynikach konferencji. „Tezy w sprawie inkorporacji oraz okupacji wschodnich obszarów Niemiec” zostały uchwalone przez Radę Ministrów 7 grudnia 1943 r.[13] Stojąc na stanowisku wyrażanym przez dyplomację angielską i amerykańską, że w sprawach granic ostateczne rozstrzygnięcia winny być podjęte po wojnie, rząd polski deklarował wolę utrzymania granicy ryskiej na wschodzie oraz opowiadał się za przyłączeniem do państwa polskiego Prus Wschodnich i Gdańska oraz Śląska Opolskiego. Generalnie popierał takie przesunięcie linii granicznej z Niemcami na zachód, by granica ta była „skrócona, możliwie wyprostowana i uwzględniała bezpieczeństwo państwa polskiego, a szczególnie jego portów morskich i jego okręgu przemysłowego”[14].

22 lutego 1944 r. premier Churchill wygłosił w Izbie Gmin przemówienie, w którym wyraził co prawda sympatię dla „bohaterskich Polaków”, ale także zaprzeczył, aby Anglia gwarantowała kiedykolwiek granice Polski. Przypomniał linię Curzona, a radzieckie żądania terytorialne uznał za „rozsądne i słuszne” i zapowiedział rekompensaty dla Polski kosztem Niemiec[15]. Reakcją ze strony PPS była depesza Centralnego Kierownictwa Ruchu Mas Pracujących Polski wysłana 29 lutego, a otrzymana w Londynie 22 marca 1944 r. Była ona adresowana do Zarządu Partii Pracy na ręce wicepremiera Clementa Attlee: „Wstrząśnięci oświadczeniem premiera Churchilla składam na Wasze ręce protest. Widzimy w tym przejaw starego ducha Monachium i zaprzeczenie Karty Atlantyckiej. Otuchę do dalszej walki w potwornych warunkach hitlerowskiej okupacji czerpiemy z wiary, że Wasza partia potrafi zniweczyć plany obezwładnienia Polski i oddania jej w niewolę totalizmu sowieckiego”[16].

Nie jest celem niniejszego artykułu przypominanie powszechnie znanych faktów związanych z obroną przez rząd Mikołajczyka polskiej racji stanu odnoszącej się do przyszłych granic państwa. Warto jedynie podkreślić, że polscy politycy mieli coraz mniejszy wpływ na decyzje, które mocarstwa podejmowały ponad ich głowami. Mikołajczyk o zgodzie prezydenta Roosevelta na przebieg polskiej granicy wschodniej dowiedział się dopiero 13 października 1944 r. podczas swojej wizyty, wraz z prof. Stanisławem Grabskim, ministrem Tadeuszem Romerem i gen. Stanisławem Tatarem, w Moskwie. Wkrótce po powrocie z Moskwy, 24 listopada, Mikołajczyk podał się do dymisji.

Na czele utworzonego 1 grudnia 1944 r. nowego rządu stanął przybyły wcześniej mostem powietrznym z kraju działacz PPS-WRN Tomasz Arciszewski. Reprezentował on zdecydowanie bardziej twarde i nieprzejednane stanowisko w sprawie granic. Uważał, że jakiekolwiek łączenie kwestii rekompensat na zachodzie w zamian za straty na wschodzie jest nie do przyjęcia. Uważał wręcz, że zbyt duże przesunięcie granic w stronę zachodnią może spowodować w przyszłości problemy. Po pierwsze, zbyt duża liczba Niemców będzie nieuchronnie rodzić konflikty na tle narodowościowym, po drugie zaś osłabi polskie argumenty na rzecz utrzymania granicy ryskiej. W opinii publicznej Zachodu Polska będzie odbierana jako kraj, który dąży do nieuzasadnionego rozszerzenia swojego terytorium, w myśl zasady: utrzymać ziemie na wschodzie i pozyskać nowe na zachodzie.

Narastające napięcie wokół polskich granic skłoniło rząd brytyjski do debaty parlamentarnej poświęconej sprawie Polski, odbyła się ona 15 grudnia 1944 r. Exposé premiera Churchilla miało minorowy charakter i dotyczyło kwestii niepodległości Polski i jej granic. W zakresie granic zachodnich, nie podając szczegółów, Churchill powtórzył, że jest za rozszerzeniem Polski na Zachodzie, podtrzymał jednocześnie swoje poparcie dla radzieckich wizji granicy wschodniej[17].

Socjaliści za pośrednictwem premiera Tomasza Arciszewskiego wyrazili swój pogląd na temat ziem zachodnich na forum Rady Narodowej 15 stycznia 1945 r. Arciszewski mówił: „Jeżeli chodzi o granice nasze po Odrę, to Moskwa, marszałek Stalin opracował bardzo daleko idące granice na zachód, natomiast żądał natychmiastowej decyzji na granice wschodnie, linii Curzona bez Lwowa, Borysławia, Tarnopola. Natomiast ofiarowywał granice zachodnie, bo to nic nie kosztuje nikogo. Jeżeli chodzi o granice tak daleko idące, to mamy dostać Szczecin, Wrocław. To nie jest stanowisko rządu polskiego. Myśmy w kraju te rzeczy rozważali przy współudziale przedstawiciela departamentu ministerstwa spraw zagranicznych i po powrocie nie chcemy mieć w granicach naszych 8–9 milionów Niemców. Po wtóre, Wrocław, Szczecin, przede wszystkim Szczecin, jest doliną Odry i tu są granice nie tylko z Niemcami, ale z Czechosłowacją. Również i pod tym względem Polska nie rości sobie tak daleko idących pretensji. Tym bardziej dzisiaj należy to powiedzieć wyraźnie, dlatego, że są jednak zarówno w Anglii i Ameryce, jak i Francji pod tym względem pewne różnice, że tych granic my nie osiągniemy, natomiast utrudnimy sobie sprawę granic wschodnich. Dlatego, że będzie mówione, że Polacy przecież tak daleko chcą iść pod Berlin, to oczywiście te granice wschodnie nie są im potrzebne. A to nie są tylko, jak się mówi błota pińskie, to jest Zagłębie Naftowe, to jest Lwów polski, Wilno polskie, Tarnopol. Tam są także najrozmaitsze minerały, lasy olbrzymie, bez których Polska nie jest w stanie się utrzymać [...]. Gdyby nie wiem jak dalece granice zachodnie były nam przyznane, to jeszcze nie otrzymamy tych start w ludności i terenie, jakie stracimy na wschodzie. Poza tym cóż to jest granica po Odrę? – dzisiaj nie można mówić o bezpieczeństwie w czasie wojny, przy technicznych udoskonaleniach prowadzenia wojny. Natomiast powiedzmy jasno zupełnie, że te bagna pińskie broniły Polski, bardzo broniły nie tylko podczas wojny, ale w czasach pokojowych, od band, które ze wschodu szły, rabowały ludność. Przechodziły przez te bagna całe gromady ludzi, które szerzyły niepokój na wschodzie i dla nich bagna pińskie stanowiły dla nas to la Manche dla Anglii. I zdaje mi się, że pod tym względem my Polacy powinniśmy być jednomyślni, ażeby te granice wschodnie ratować”[18]. Wcześniej Arciszewski w wywiadzie udzielonym 17 grudnia 1944 r. „The Sunday Times” użył niezręcznego sformułowania: „nie chcemy rozszerzać naszej granicy na zachód tak, by wchłaniać osiem do dziesięciu milionów Niemców. Nie chcemy Wrocławia i Szczecina”[19].

Arciszewski precyzyjnie wyraził to, co odczuwali jego koledzy, którzy krytycznie oceniali stosunek rządu Stanisława Mikołajczyka wobec ZSRR. Aby naświetlić stanowisko PPS do kwestii przyszłych granic Polski, należy cofnąć się do momentu, w którym podpisano układ Sikorski–Majski, w lipcu 1941 r. W dużym bowiem stopniu stosunek do zachodniej granicy był wypadkową relacji polsko-radzieckich. Do chwili napaści niemieckiej na ZSRR Polska zachowywała „równy dystans” wobec swoich dwóch wrogów, którzy podzielili się jej terytorium w tajnym protokole dołączonym do układu Ribbentrop–Mołotow, a przypieczętowanym traktatem o granicach i przyjaźni, podpisanym 28 września 1939 r. między III Rzeszą i ZSRR. Agresja niemiecka 22 czerwca 1941 r. stwarzała nową sytuację także na froncie zachodnim. Anglicy, jedyny polski sojusznik w osamotnieniu broniący się przed atakami niemieckimi, zyskiwali poważnego koalicjanta w osobie Stalina. Wieczorem 22 czerwca 1941 r. premier Churchill wygłosił przemówienie radiowe, w którym witał Związek Radziecki w gronie przeciwników III Rzeszy i oferował brytyjską pomoc. 12 lipca 1942 r. Wiaczesław Mołotow i Stafford Cripps, ambasador Wielkiej Brytanii w ZSRR, podpisali w Moskwie pakt o wzajemnej pomocy. Rząd gen. Władysława Sikorskiego znalazł się w wyjątkowo trudnej sytuacji. Z jednej strony Anglicy naciskający na uregulowanie stosunków z ZSRR, z drugiej zaś fakt, że Polska była od ataku 17 września 1939 r. w stanie wojny w ZSRR, jej wschodnie ziemie zostały włączone w obręb tego państwa, a polscy obywatele prześladowani i zsyłani do obozów i więzień. Ostatecznie wbrew stanowisku prezydenta Władysława Raczkiewicza oraz trzech ministrów: gen. Kazimierza Sosnkowskiego, Augusta Zaleskiego i Mariana Seydy – 30 lipca 1941 r. układ został podpisany przez premiera Sikorskiego i ambasadora ZSRR w Londynie Iwana Majskiego.

Podpisanie układu spotkało się z krytyką, także ze strony części socjalistów. Do zdecydowanych zwolenników zaliczali się Herman Lieberman, Jan Stańczyk, Ludwik Grosfeld i Józef Beluch-Beloński, przeciwnikami zaś byli: Adam i Lidia Ciołkoszowie, Adam Pragier i Tadeusz Tomaszewski. Zwolennicy Sikorskiego mieli wówczas przewagę w Komitecie Zagranicznym PPS. Także działająca w kraju w konspiracji PPS-WRN przyjęła układ bardzo krytycznie, co przyspieszyło proces polaryzacji w ruchu socjalistycznym, tak w kraju, jak i na emigracji. PPS-WRN nie była jedynym ośrodkiem konspiracji socjalistycznej, ukształtowały się także inne. Działacze skupieni wokół Norberta Barlickiego, Stanisława Dubois i Adama Próchnika przystąpili do zorganizowania lewicy socjalistycznej. Nowa sytuacja, która wytworzyła się po wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej, przyspieszyła proces konsolidacji lewicy. 1 września 1941 r. powołano organizację pod nazwą Polscy Socjaliści, która nie tylko udzieliła poparcia Sikorskiemu, uważanemu za rzecznika zbliżenia z ZSRR, a także weszła w skład Politycznego Komitetu Porozumiewawczego w miejsce PPS-WRN, która decyzją Kazimierza Pużaka na znak protestu wystąpiła z PKP[20]. Grupa ta cieszyła się poparciem Liebermana, który opowiadał się za połączeniem obydwu odłamów socjalistów w kraju. Jednak Lieberman zmarł 21 października 1941 r. Połączenie okazało się o wiele trudniejsze niż sądzono. Podział między socjalistami pogłębił się. Do Londynu dotarł z ZSRR Jan Kwapiński, który całkowicie popierał linię PPS-WRN. Został on ministrem w rządzie Sikorskiego, a później Mikołajczyka, objął także funkcję przewodniczącego Komitetu Zagranicznego PPS. Ale w Londynie znaleźli się także Jan Szczyrek i Julian Hochfeld, którzy wzmocnili skrzydło popierające zbliżenie z ZSRR, a tym samym akceptujące zmiany terytorialne na wschodzie.

Argument, jakim posługiwano się wśród przeciwników „łagodnej” linii wobec Moskwy, był natury formalnoprawnej. Strona radziecka domagała się zgody na linię Curzona jako warunku wstępnego porozumienia polsko-sowieckiego, podczas gdy kwestie granic zachodnich miały być ostatecznie określone w układzie pokojowym. W ten sposób Polska traciła połowę terytorium na wschodzie bez gwarancji uzyskania nabytków na zachodzie. Pomijając fakt, że związane z Polską historycznie od dziesięcioleci ziemie wschodnie były w znacznym procencie zamieszkałe także przez ludność narodowości polskiej i żaden rząd bez obawy o utratę wiarygodności nie mógł sobie pozwolić na odstąpienie od obrony integralności terytorialnej, to trzeba także pamiętać, że zbyt daleko przesunięte granice na zachód oznaczały nie tylko problem z przesiedleniem ludności niemieckiej, ale też popychały Polskę w objęcia Stalina, który oferując Szczecin i Wrocław, stawał się gwarantem zachodniej granicy Polski. Ta logika w dużym stopniu kierowała politykami uważanymi za przeciwników porozumienia z ZSRR. Jak mówił Adam Ciołkosz podczas debaty w Radzie Narodowej 25 sierpnia 1944 r.: „Jesteśmy gotowi do każdego uczciwego kompromisu (z Rosją). Nie jesteśmy gotowi do bezwarunkowego poddania i odrzucamy kapitulację”[21]. Tak więc kwestie granicy zachodniej nie mogły być rozpatrywane w oderwaniu od relacji ze Związkiem Radzieckim.

Rząd Arciszewskiego stał na stanowisku, że doraźny i istotny wybór leży pomiędzy stwierdzeniem bezprawia radzieckiego i zdrady aliantów a zagmatwaniem sprawy kompromisami, których efektem byłoby, że „powiesilibyśmy się własnymi rękami”[22]. Przy takim podejściu rząd coraz bardziej alienował się nie tylko w układzie międzynarodowym (jak to plastycznie ujęła Lidia Ciołkoszowa: „od Anglików wiało lodowatym chłodem”[23]), ale także potęgował rozłam wśród polityków polskich. W kraju dominujący głos należał już do „obozu lubelskiego”, reprezentowanego przez Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, przemianowany 31 grudnia 1944 r. na Rząd Tymczasowy. Także krajowa PPS-WRN po klęsce powstania warszawskiego traciła na znaczeniu, co znakomicie rozumiała znaczna grupa działaczy socjalistycznych, nie tylko tzw. jednolitofrontowych, od początku tworzących odrębne struktury partyjne, ale także tych, którzy – jak Zygmunt Żuławski czy Dorota Kłuszyńska – byli związani z PPS-WRN[24]. Od rządu Arciszewskiego dystansowali się także działacze ludowi, którzy 10 grudnia 1944 r. złożyli stosowną deklarację na posiedzeniu Rady Narodowej. Jej przytoczenie wydaje się uzasadnione, ponieważ zawiera ona esencję poglądów także tych socjalistów na emigracji, którzy popierali konsekwentnie linię rządu Sikorskiego i Mikołajczyka, jak Stańczyk, Grosfeld, Szczyrek, Beluch-Beloński.

W deklaracji czytamy m.in.: „Ostatnie zaś oświadczenie publiczne premiera, odrzucające dla Polski linię Odry na zachodzie i występujące w obronie przesadzonej liczby 10 milionów Niemców, przy pełnej świadomości zagrożenia naszych Kresów Wschodnich – bardziej niż kiedykolwiek pogłębiło różnice polityczne i taktyczne pomiędzy Stronnictwem Ludowym a rządem. Ujawniony publicznie brak inicjatywy, przesuwanie na kraj odpowiedzialności i czekanie na jego inicjatywę w sporze polsko-sowieckim, jeszcze bardziej podcięły inicjatywę rządu, który nie frazesami, ale inicjatywą i braniem odpowiedzialności winien umacniać sprawę polską na gruncie międzynarodowym. Stronnictwo Ludowe nie chce ponosić odpowiedzialności przed Polską i historią”[25].

Ostatecznie w Komitecie Zagranicznym PPS doszło do rozłamu w marcu 1945 r. na tle stosunku do Jałty. Arciszewski, Ciołkosz, Kwapiński, Pragier i Bronisław Skalak pozostali przeciwni uznaniu decyzji jałtańskich, a Stańczyk, Szczyrek, Beluch-Beloński, Grosfeld, a także Hochfeld wypowiedzieli posłuszeństwo rządowi i postanowili wrócić z Mikołajczykiem do kraju[26].

Decyzje w sprawie granic zachodnich zapadły na konferencji w Poczdamie latem 1945 r. Był to już okres, w którym działał uznawany przez głównych koalicjantów Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej, a rządowi Tomasza Arciszewskiego zarówno Wielka Brytania, jak i USA cofnęły uznanie. Okazało się, że polityka oparta na proteście i niezgodzie na Jałtę poniosła klęskę. Emigracja mogła teraz wybierać między uznaniem granicy na Odrze i Nysie a odrzuceniem. Jednak w zaistniałych okolicznościach jedynym korzystnym dla Polski rozwiązaniem było pełne poparcie dla nowej granicy zachodniej. Taką też postawę zajęła emigracja i był to chyba jedyny przypadek, kiedy głos Warszawy i Londynu brzmiał identycznie. Było to szczególnie ważne w sytuacji, gdy dotychczasowi zachodni alianci bardzo szybko zaczęli wycofywać się z poparcia linii Odry i Nysy. Niewątpliwie dla Polski sprawą szczególnie ważną było uregulowanie spraw terytorialnych, stąd w myśli politycznej socjalistów polskich poświęcano temu wiele uwagi. Działająca w kraju PPS, zwana przez emigrację koncesjonowaną, była w naturalny sposób związana z linią prezentowaną przez komunistyczne władze. Dla nich granica zachodnia spełniała dwie funkcje: zapewnienia bezpieczeństwa państwa polskiego i odcięcia od „Niemiec dotychczasowego bastionu militaryzmu i społeczno-ekonomicznej reakcji”[27]. Tutaj kwestia stosunku Warszawy zostanie pominięta, skupię się natomiast na mało znanym stanowisku emigracyjnej PPS do ziem zachodnich.

PPS[28] na emigracji próbowała przeciwstawić się lansowanej przez komunistów tezie, że Jałta jest zabezpieczeniem granicy na Odrze i Nysie, a gwarantuje ją sojusz polsko-radziecki, rząd komunistyczny w Warszawie oraz istnienie Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Gdyby ten układ się załamał, granica na Odrze i Nysie byłaby nie do utrzymania. Socjaliści emigracyjni próbowali podważyć ten „dogmat”, lansując na świecie zrozumienie dla potrzeby niepodległości Polski i jednocześnie zachowania granicy na Odrze i Nysie. Starali się, aby granica ta została uznana przez państwa i społeczeństwa na Zachodzie, ale także przez samych Niemców. Walcząc z Jałtą, która ograniczała suwerenność Polski, starali się dowieść, że granica na Odrze i Nysie gwarantuje Polsce bezpieczeństwo i musi być utrzymana nawet po obaleniu Jałty.

Po raz pierwszy takie stanowisko prezentowali w 1946 r. w memoriale organizacji robotniczych i socjalistycznych na konferencji paryskiej[29] oraz na konferencji przygotowującej odbudowę Międzynarodówki. PPS domagała się uznania granicy na Odrze i Nysie[30]. Znamienny w tym kontekście był artykuł Adama Ciołkosza pt. Obowiązek działania, opublikowany w lipcu 1949 r.[31] „Władze okupacyjne zatwierdziły konstytucję państwa zachodnio-niemieckiego i w dniu 14 sierpnia br. odbędą się swobodnie i nieskrępowane wybory do parlamentu w Bonn. W dziesięć lat po wybuchu drugiej wojny światowej naród, który napadł na Polskę i zawinił wojnę, będzie korzystał z praw i urządzeń demokratycznych, chociaż wątpliwe jest, czy odczuwa potrzebę tych praw. Natomiast naród, który pierwszy stawił »Trzeciej Rzeszy« opór zbrojny – będzie nadal tych praw pozbawiony, chociaż ich pragnie i chociaż do nich dojrzał ponad wszelką wątpliwość. Taki jest złośliwy grymas historii. [...] Nie należy się łudzić. Klęska nie odmieniła dusz niemieckich; w Niemczech szaleje propaganda rewizjonistyczna. Z witryn księgarskich rzuca się tam wszędzie w oczy książka Ostwärsts der Oder und Neisse [...] trójka [...] autorów wymienionej książki [...] w pocie czoła przygotowuje umysły niemieckie do III-ciej wojny światowej, do nowej polityki niemieckiej. [...] Dr Kurt Schumacher, przewodniczący Niemieckiej Partii Socjalno-Demokratycznej [...] wyłuszczył w dwunastu punktach żądania swej partii pod adresem konferencji paryskiej [...]: »Ustalenie na nowo niemieckiej granicy wschodniej. Obszary na wschód od Odry i Nysy, obsadzone i administrowane przez Polskę, są częścią sowieckiej strefy okupacyjnej i należą do Niemiec«. [...] Rzecz przede wszystkim w tonie, jakim przyszły – być może – premier niemiecki poucza cztery mocarstwa. Tak, jak gdyby nigdy nie było 8 maja 1945 r., jak gdyby nigdy nie było bezwarunkowej kapitulacji Niemiec. I znowu: nie wolno się łudzić! Ten ton będzie się podnosił. [...] Toteż mocarstwa zachodnie dobrze uczynią, jeśli definitywnie i bezwarunkowo potwierdzą obecną granicę polsko-niemiecką, odbierając tym samym nadzieję propagandzie niemieckiego »Lebens-traumu«. Powtarzamy raz po raz dwie tezy: 1. Europa środkowo- i południowo-wschodnia nie może być ani niemieckim ani rosyjskim (ani też niczyim innym) »Lebenstraumem«, 2. Porzucenie Europy środkowo- i południowo-wschodniej przez Europę Zachodnią na łup jakiegokolwiek imperializmu nie zapewni Zachodowi ani pokoju, ani dobrobytu, ani wolności; wręcz odwrotnie”[32].

Przytoczony tu dość długi fragment artykułu ukazuje argumentację najczęściej stosowaną w działalności propagandowej emigracyjnej PPS. Z jednej strony starano się przekonać Zachód, że uznanie granicy na Odrze i Nysie leży w interesie Zachodu, ponieważ gwarantuje pokój, z drugiej zaś przypominano, że w sprawach zasadniczych dla bytu Polski powinna przemawiać odbudowana na emigracji reprezentacja polityczna narodu polskiego. Gdy emigracja broniła granicy na Odrze i Nysie, miało to inną wymowę niż gdy czynił to rząd w Warszawie, który na Zachodzie był postrzegany jako zależny od Moskwy. Jak stwierdziła Lidia Ciołkoszowa: „Pokazywano w ten sposób światu, że granicę zachodnią za ostateczną uważa nie tylko komunistyczna partia, ale również stronnictwa niepodległościowe i antyjałtańskie. A zatem cały, czy prawie cały naród będzie bronił tej granicy”[33].

Argumentacja historyczna stosowana przez socjalistów emigracyjnych na rzecz przynależności ziem zachodnich do Polski nie odbiegała od języka propagandy, jakim posługiwała się prasa komunistyczna. Odwoływano się także do tradycji piastowskiej, używano określenia „ziemie odzyskane”. Wawrzyniec Czereśniewski w artykule pt. Ziemie Odzyskane pisał: „Rewizjonizm niemiecki nie śpi! Obszarniczemu junkierstwu oraz baronom stali i węgla śni się na jawie powrót do utraconych włości. [...] Po stuleciach, na gruzach niemieckiego Breslau, powraca życie polskiego, piastowskiego Wrocławia. Tenże sam Kołobrzeg, zanotowany w roku tysięcznym jako jedno z pierwszych polskich biskupstw – mógł w sierpniu 1945 roku zanotować, że przybył doń już osiemdziesiąty z rzędu Polak. A teraz – we Wrocławiu i w Kołobrzegu, wzdłuż Odry i Nysy Łużyckiej mieszka naród polski. [...] Zniweczenie ostatnich kolonii niemieckich w Europie jest karą dziejową za Oświęcim, Treblinkę, Majdanek, Stutthof, Gross-Rosen, Ravensbrück, Oranienburg, Mauthausen, Dachau, Belsen i wiele, wiele, wiele innych miejsc kaźni zbiorowej. Jest aktem sprawiedliwości. Zapłatą za zbrodnie, tak obficie popełniane w Polsce w latach okupacji przez upełnomocnionych przedstawicieli narodu niemieckiego”[34].

Wizja odwetu i słusznej kary dla Niemców pojawiała się już w propagandzie Polskiej Partii Robotniczej[35], ale trzeba przyznać, że motyw ten oddawał postawy społeczeństwa polskiego, wyrażając nagromadzone w ciągu lat okupacji krzywdy i upokorzenia[36]. Przeważał skrajnie negatywny stereotyp Niemca, stawiający znak równości między Niemcem (narodem niemieckim) a hitleryzmem i zbrodniami ludobójstwa. Zjawisko antyniemieckości obejmowało całe społeczeństwo, ponad dzielącymi je głęboko różnicami politycznymi i miało zasięg masowy[37]. W tym sensie emigracja wpisywała się w nastroje dominujące w całej Polsce.

Przy czym trzeba mieć świadomość, że na Zachodzie rewizja granicy na linii Odry i Nysy zyskiwała zwolenników w miarę jak postępowała zmiana amerykańskiej polityki w sprawie Niemiec. Ważnym wydarzeniem, które zapoczątkowało tę zmianę, było przemówienie amerykańskiego sekretarza stanu James Byrnesa, wygłoszone w Stuttgarcie 6 września 1946 r.[38] Logika zimnej wojny, w której stawiano na Niemcy, stwarzała realne zagrożenie dla trwałości nowych granic Polski i nolens volens Stalin stawał się faktycznym gwarantem tych ziem. Sytuowało to w bardzo niezręcznej sytuacji emigrację, dla której wsparcie Zachodu byłoby bardzo korzystne. Tym bardziej że w Niemczech Zachodnich nie było ugrupowania politycznego, które nie kwestionowałoby wschodniej granicy Niemiec[39]. Przywódca Sozialdemokratische Partei Deutschlands Kurt Schumacher stwierdził: „Nie ma żadnego niemieckiego rządu i żadnego niemieckiego stronnictwa, które mogłoby uznać linię Odry i Nisy [sic!]”[40]. Była to reakcja na wystąpienie 17 sierpnia 1951 r. Wysokiego Komisarza Stanów Zjednoczonych w Niemczech Johna McCloya, który dał nadzieję na powrót Niemców na „utracone tereny” na wschodzie. Pepeesowski „Robotnik” skomentował to następująco: „Najwidoczniej socjaldemokraci niemieccy są nieuleczalni w swoim pruskim »patriotyzmie«. Tym większa odpowiedzialność spada na mocarstwa Zachodu, a przede wszystkim Stany Zjednoczone Ameryki, które powinny lać kubeł zimnej wody na zaczadzone nacjonalizmem głowy niemieckie, a nie podsycać nieziszczalne marzenia o powrocie czarnego orła na polskie ziemie”[41].

Zarówno socjaliści, jak i przedstawiciele innych partii zareagowali natychmiast na wystąpienie McCloya memorandum skierowanym do Deana Achesona, sekretarza stanu w Waszyngtonie[42]. Memorandum przygotował kierownik działu zagranicznego w Wydziale Wykonawczym Rady Politycznej – Adam Ciołkosz[43].

Praw Polski do ziem zachodnich bronili socjaliści w różnych miejscach i sytuacjach – podczas spotkań z politykami i dziennikarzami, w artykułach i listach zamieszczanych w zagranicznej prasie, w memorandach i oświadczeniach składanych rządom i organizacjom, a także na forum Międzynarodówki Socjalistycznej. Szczególnie aktywny na tym polu był Adam Ciołkosz, który często ścinał się w polemikach z Kurtem Schumacherem[44]. Podczas konferencji założycielskiej Międzynarodówki Socjalistycznej we Frankfurcie nad Menem latem 1951 r. doszło do starcia miedzy socjalistami polskimi i niemieckimi. Premier Hesji, członek SPD Georg August Zinn, witając oficjalnie uczestników konferencji, powiedział: „nie tylko ludność Frankfurtu i Hesji, ale ludzie w całych Niemczech a przede wszystkim ci, którzy żyją w sowieckiej strefie okupacyjnej i po tamtej stronie Odry i Nysy, wiążą z tą konferencją swe nadzieje”. Na co zareagował Adam Ciołkosz: „Jesteśmy socjalistami międzynarodowymi i jedno z naszych najszczytniejszych żądań i obowiązków polega na zwalczaniu nacjonalizmu. Niemiecki szowinizm, który doprowadził do militaryzmu i imperializmu, stał się przekleństwem nie tylko dla samego ludu niemieckiego, ale dla całego świata. Serdecznie i szczerze życzę naszym niemieckim towarzyszom aby mogli zaksięgować jak najwięcej sukcesów w zwalczaniu trucizny szowinizmu wśród narodu niemieckiego, także wśród niemieckiej klasy robotniczej, także we własnych szeregach socjalnej demokracji”[45]. Ale tego typu emocjonalne reakcje rozbijały się o mur zobojętnienia Zachodu, pragmatycznego w polityce.

Churchill, który ponownie został premierem w 1951 r., był owładnięty wizją współpracy z Niemiecką Republiką Federalną i wciągnięcia jej do zachodniego wysiłku obronnego, Polska jako satelita radziecki występowała w tych kalkulacjach jako przeciwnik, z którym nie trzeba się było liczyć[46]. Churchill – wielki zwolennik i mistrz Realpolitik – jak to ujął polski emigrant i profesor historii Jan Ciechanowski: „na sprawy polskie patrzył przez pryzmat swej polityki wobec Niemiec i Rosji, co zresztą było zrozumiałe, chociaż dla nas bolesne, zważywszy znaczenie i wagę tych państw w stosunkach międzynarodowych”[47]. Okres zimnej wojny był szczytowym, w którym politycy niemieccy mogli liczyć na ustępstwa Zachodu w sprawie powrotu na ziemie na wschód od Odry. Mimo to, gdy 14 listopada 1951 r. wysocy komisarze mocarstw zachodnich przedstawili kanclerzowi Konradowi Adenauerowi koncepcję „Zjednoczonych Niemiec”, to ku jego zaskoczeniu, termin ten oznaczał „tylko” NRF i NRD. Starając się odwlec kwestię ostatecznego określenia granicy do konferencji pokojowej, mocarstwa zachodnie unikały zaangażowania się w poparcie rewizjonistycznej polityki w Bonn[48].

Istotny przełom w sprawie granicy zachodniej nastąpił dopiero gdy rząd koalicyjny SPD i Freie Demokratische Partei kanclerza Willy’ego Brandta zapoczątkował „politykę normalizacji” wobec państw bloku wschodniego, łącznie z NRD. Doprowadziła ona do zawarcia tzw. układów wschodnich (m.in. z Polską, 7 grudnia 1970 r.: Układ o podstawach normalizacji wzajemnych stosunków miedzy oboma państwami). Polityka wschodnia była pochodną zmierzającej do ponownego zjednoczenia polityki niemieckiej[49]. W układzie sygnowanym z Polską została potwierdzona nienaruszalność granicy ustalonej na konferencji poczdamskiej.

Argumentacja PPS w sprawie polskiej granicy zachodniej została najpełniej wyłożona przez Adama Ciołkosza w artykule Posłowie kończącym dyskusję na temat stosunków polsko-niemieckich wywołaną podpisanym układem. Artykuł ukazał się na łamach wychodzącego w Londynie czasopisma „Polemiki”. Główne tezy sprowadzały się do następujących konstatacji.

Gdyby wojna nie została wywołana, Polska zaakceptowałaby istniejącą granicę polsko-niemiecką. Niemcy 1 września 1939 r. dopuściły się w stosunku do Polski niesprowokowanej agresji. Uciekanie się do łagodzących ten fakt eufemizmów, jak: „Niemcy Hitlera” czy „III Rzesza” nie ma znaczenia, w tej sprawie bowiem Hitler był wykonawcą woli narodu niemieckiego, który nie pogodził się z faktem utraty ziem na rzecz Polski w wyniku decyzji konferencji wersalskiej. Z polskiego punktu widzenia różnica pomiędzy Stresemannem a Hitlerem nie była zbyt wielka. Obaj w swoim programie mieli „unicestwienie rozgraniczenia terytorialnego ustanowionego pomiędzy Polską i Niemcami w latach 1919–1922 i powrót do status quo ante”[50]. Drugą przesłanką polskiego myślenia politycznego był fakt, że Niemcy wojnę przegrały. W powojennym urządzaniu świata Polacy mieli bardzo mały udział, ale jednocześnie wspólne wszystkim Polakom było uznanie za „uzasadnioną, sprawiedliwą i nieodwracalną” granicę polsko-niemiecką ustaloną ostatecznie w 1945 r.[51]

Dla polskiej racji stanu ważne było, aby strona niemiecka przyswoiła sobie dwie przesłanki, podstawowe dla polskiego myślenia: że to Niemcy napadły na Polskę i to Niemcy wojnę przegrały: z nich bowiem rodzi się wniosek o niezmienności granicy polsko-niemieckiej.

PPS zakładała, że resentymenty będą z czasem wygasać. Każde następne pokolenie będzie w mniejszym stopniu emocjonalnie przywiązane do ziem utraconych na rzecz Polski, problem granic zwietrzeje i przejdzie wyłącznie na karty historii. W związku z tym relacje polsko-niemieckie powinny przechodzić coraz bardziej na płaszczyznę pragmatyczną. Oba kraje pozostaną sąsiadami i z tego faktu wynika potrzeba normalizacji na gruncie stosunków gospodarczych, naukowych, kulturalnych. „Być może, znajdą one sobie z biegiem czasu nadbudowę w przynależności Polski jak i Niemiec do wspólnych instytucji europejskich” – pisał Adam Ciołkosz w 1970 r. Z dzisiejszej perspektywy niemal proroczo brzmiały jego słowa: „Gdy mowa o takich instytucjach, nie należy ze strony Polaków oczekiwać eksplozji sentymentów; gdy Polak mówi »ojczyzna« ma na myśli Polskę; reaguje uczuciowo na dwa pojęcia i dwa wyrazy: »ojczyzna« i »ludzkość«. Europa jest pojęciem zbyt wieloznacznym, by Polak mógł na dźwięk tego wyrazu reagować podobnym wzruszeniem. Tym niemniej, wspólne instytucje europejskie, budowane bez podejścia doktrynalnego, w sposób pragmatyczny, w możliwie jak najszerszym zespole państw i narodów, mogą być atrakcyjne również dla Polaków – i na pewno będą”[52].

Podpisanie układu o normalizacji stosunków miedzy Polską a Republiką Federalną Niemiec kończyło w pewnym stopniu problem granicy zachodniej. Socjaliści konsekwentnie bronili zasady nienaruszalności granicy na linii Odry i Nysy, i w tym względzie podzielali punkt widzenia rządu w Warszawie, mimo że zwalczali system komunistyczny w Polsce. Interes narodowy przeważał nad różnicami politycznymi. Układ został uznany za „jedno z najważniejszych wydarzeń w historii powojennej Europy”. Fakt, że państwa zachodnie od początku nie narzuciły Niemcom granicy na Odrze jako ostatecznej i nienaruszalnej, a definitywne zakończenie tej sprawy odwlekały do przyszłej konferencji pokojowej, w końcu obrócił się na korzyść dla Polski. Układ o normalizacji ostatecznie został dobrowolnie podpisany przez demokratycznie wyłoniony rząd RFN. Fakt, że władze niemieckie zdecydowały się przyjąć układ bez „noża na gardle” miał także i ten pozytywny aspekt, że nie mogły teraz odwoływać się do terminu „dyktat”, powszechnie używanego w okresie międzywojennym dla określenia traktatu wersalskiego[53]. Postawa Willy’ego Brandta została uznana za odważną i uczciwą politycznie. Udziału strony polskiej reprezentowanej przez władze z Władysławem Gomułką na czele w ogóle nie dostrzeżono.

Anna Siwik (ur. 1952 r.), dr hab., prof. nadzw. Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, zatrudniona na tamtejszym Wydziale Humanistycznym w Katedrze Politologii i Historii Najnowszej. Poprzednio przez dwie kadencje dziekan tegoż wydziału. Obecnie prorektor ds. studenckich AGH. Zajmuje się problematyką emigracji powojennej, socjaldemokracji i historii PRL. Członek Komisji PAU do Badań Diaspory Polskiej.

Jarosław Rabiński

Kwestia zachodnia w myśli politycznej Stronnictwa Pracy (1937−1945)

1. Uwagi wstępne

Jednym z głównych ugrupowań polskiej sceny politycznej w ostatnim okresie dwudziestolecia międzywojennego oraz w latach II wojny światowej było Stronnictwo Pracy – partia chrześcijańsko-demokratyczna, opozycyjna wobec władz sanacyjnych, podczas wojny zaś wchodząca w skład koalicji rządowej[1], Rady Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej[2] (namiastki polskiego parlamentu na uchodźstwie), a także naczelnych struktur politycznych w okupowanym kraju: Politycznego Komitetu Porozumiewawczego[3], Krajowej Reprezentacji Politycznej[4], Rady Jedności Narodowej[5]. Z SP związani byli trzej spośród czterech Delegatów Rządu na Kraj: Cyryl Ratajski, Jan Stanisław Jankowski i Jerzy Braun, jak również kierownicy poszczególnych departamentów Delegatury oraz delegaci okręgowi[6]. Usytuowanie SP na polskiej scenie politycznej tego okresu sprawia, że myśl polityczna ugrupowania zasługuje na dogłębną analizę, także w aspekcie implementacji elementów jego programu do oficjalnego stanowiska władz RP podczas ostatniego konfliktu światowego. Niniejsze rozważania stanowią przyczynek ku temu w zakresie stanowiska Stronnictwa Pracy wobec tzw. kwestii zachodniej, w której wyróżnić można następujące elementy: zagadnienie granic zachodnich i północnych, łącząca się z tym problematyka procedur postępowania na terenach postulowanych nabytków terytorialnych, stosunek do państwa i narodu niemieckiego. Dla możliwie pełnego obrazu omawianego zagadnienia niezbędne stało się również wyodrębnienie dorobku programowego krajowych struktur SP w kwestii zachodniej.

W niniejszym opracowaniu przyjęto cezury chronologiczne zamykające się latami 1937–1945. Pierwsza z tych dat łączy się z powstaniem Stronnictwa Pracy, do którego doszło 10 października 1937 r. Nowa partia, będąca owocem zjednoczenia Polskiego Stronnictwa Chrześcijańskiej Demokracji, Narodowej Partii Robotniczej i Związku Hallerczyków (oraz wielu mniejszych podmiotów politycznych), przejęła do pewnego stopnia dorobek programowy tworzących ją ugrupowań, choć jednocześnie zmodyfikowano go tak, by był możliwy do zaakceptowania przez członków wywodzących się z różnych przecież formacji politycznych. Cezura końcowa – 1945 r. – nie oznacza kresu funkcjonowania SP. Decyzją jego kierownictwa podjęto wówczas próbę przeniesienia legalnej działalności ugrupowania w realia PRL, rychło skończyła się ona jednak rozczarowaniem – przejęciem partii przez polityków działających w interesie komunistów, aresztowaniami (ks. Zygmunt Kaczyński, Jerzy Braun) lub wyjazdem za granicę (Karol Popiel, Izydor Modelski) członków SP niegodzących się na poddanie dyktatowi Polskiej Partii Robotniczej, wreszcie wchłonięciem w 1950 r. resztek SP przez Stronnictwo Demokratyczne i formalnym zakończeniem istnienia partii w kraju[7]. Rok 1945 zamyka wszakże niezwykle istotny dla SP okres rozwoju partii, jej realnego wpływu na kształt i treść polskiej polityki, otwierając jednocześnie czas marginalizowania stronnictwa, rugowania jego wpływów na scenie politycznej i w społeczeństwie, braku samodzielności programowej. Według wprowadzanego w Polsce powojennej wzorca totalitarnego niekomunistyczne partie miały być jedynie „pasami transmisyjnymi” ideologii komunistycznej do swoich środowisk, tracąc zupełnie swoją odrębność.

Gros uwagi w niniejszym tekście poświęcono kwestii zachodniej w myśli politycznej emigracyjnych działaczy SP w latach II wojny światowej. Analizie poddano zarówno dokumenty wytworzone w toku ich działalności publicznej (projekty aktów prawnych, oficjalna korespondencja, wystąpienia podczas posiedzeń Rady Ministrów, komitetów ministerialnych oraz Rady Narodowej RP i jej komisji), jak i poglądy wyrażane na kartach pamiętników i wspomnień. Rozważania te uzupełniono zwięzłym naświetleniem sposobu postrzegania kwestii zachodniej przez polityków SP w latach 1937–1939, jak również opisem dorobku w tym zakresie krajowych podziemnych struktur partii w okresie II wojny światowej.

2. Lata 1937−1939

Kwestia zachodnia w myśli politycznej Stronnictwa Pracy w okresie 1937–1939 była nierozerwalnie związana z koncepcją polskiej dyplomacji lansowaną zarówno przez SP, jak i środowiska tworzące Front Morges, w cieniu którego SP powstało. Była ona generalnie przeciwstawna założeniom polityki zagranicznej realizowanej przez obóz rządzący i łączyła się ze swoistym powrotem do jej zasad sprzed 1926 r., opierających się na fundamencie bliskiej współpracy z Francją, a w konsekwencji – wyrażających się w dystansie wobec Niemiec. Obserwacja zarówno stosunków międzynarodowych panujących w latach trzydziestych XX w., jak i ówczesnej sytuacji politycznej w Niemczech powodowały, że SP było partią zdecydowanie antyniemiecką, co znalazło swój wyraz w treści uchwał przyjmowanych podczas obrad różnego stopnia gremiów kierowniczych stronnictwa, jak i w tonie wypowiedzi prasowych zamieszczanych na łamach pism związanych z SP i Frontem Morges. Fakt ten, obok niejako automatycznej retoryki antyniemieckiej wynikającej z opcji profrancuskiej, spowodowany był krytyczną oceną skutków realizacji koncepcji równowagi w polskiej polityce zagranicznej. Zdaniem czołowych publicystów SP gesty w stosunku do Niemiec nie przyniosły Polsce żadnych realnych korzyści, nie przyczyniając się choćby do poprawy położenia mniejszości polskiej w Niemczech. Wręcz przeciwnie – przyniosły utratę wiarygodności Polski na arenie międzynarodowej i postrzeganie jej jako państwa współdziałającego z agresywną polityką niemiecką, czego najlepszym dowodem miała być postawa Polski wobec Czechosłowacji w 1938 r. Trzeba również pamiętać o tym, że dla chrześcijańskich demokratów nie do przyjęcia była życzliwość dla państwa, którego praktyka polityczna opierała się na podstawach tak antydemokratycznych, jak i antychrześcijańskich. Nie bez znaczenia wreszcie był fakt, że najsilniejsze wpływy SP posiadało w rejonach bezpośrednio zagrożonych rosnącymi aspiracjami Rzeszy – na Śląsku, Pomorzu i w Wielkopolsce, co nie mogło nie wpływać na sposób analizy kwestii niemieckiej.

W pierwszym programie Stronnictwa Pracy z 1937 r. brakuje w zasadzie odniesień do kwestii niemieckiej, poza sformułowaniem, że współdziałające z ZSRR Niemcy, jako państwo totalitarne, prowadzą politykę zagraniczną godzącą w bezpieczeństwo Polski. Dostrzegano przewagę zachodniego sąsiada w potencjale demograficznym i ekonomicznym, co prowadziło do postulatów zrównoważenia tych czynników poprzez rozbudowę i modernizację polskich sił zbrojnych[8]. Te ogólne dezyderaty rozwijano następnie w prasie stronnictwa[9], koncentrując się zwłaszcza na zagadnieniach Wolnego Miasta Gdańska oraz statusu mniejszości polskiej w Niemczech. W pierwszej kwestii piętnowano działania polskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, prowadzące do osłabienia czy wręcz wyrugowania wpływów Ligi Narodów w Wolnym Mieście, przy założeniu regulacji spraw spornych w bezpośrednich kontaktach polsko-niemieckich. Zdaniem publicystów SP koncepcja ta osłabiła pozycję Polski, stwarzając realne zagrożenie utraty przez Rzeczpospolitą możliwości realizacji swoich interesów w Gdańsku. Postawę rządu wobec Wolnego Miasta Gdańska określano wprost mianem zdrady. W prasie stronnictwa dostrzegano fakt, że omawiany stan rzeczy jest wynikiem wieloletniej realizacji polityki zbliżenia z zachodnim sąsiadem, stąd też krytykowano koncepcję równowagi, proponując w zamian nieustępliwość w sprawie Gdańska w oparciu o sojusz z Francją, własną siłę zbrojną i przywrócenie możliwości działania Ligi Narodów w tej sprawie. Rozpatrując kwestię położenia mniejszości polskiej w Niemczech, domagano się zastosowania zasady wzajemności w stosunku do mniejszości niemieckiej w Polsce. Jednocześnie krytycznie oceniano postawę Polonii niemieckiej, zarzucając jej zbytnią ustępliwość wobec władz III Rzeszy[10].

Z początkowym niedowierzaniem, a następnie przygnębieniem, przyjęło SP Anschluss Austrii. Wcześniej politycy chadeccy wzywali do zacieśnienia z tym krajem współpracy mającej na celu złagodzenie agresywnej polityki niemieckiej. Przy okazji warto zauważyć, że brak zdecydowanego poparcia Francji dla utrzymania niezależności Austrii zachwiał do pewnego stopnia przekonaniem chadeków o celowości sojuszu z nią. Publicznie wyrażane protesty publicystów SP przeciwko włączeniu Austrii do Rzeszy stały się powodem zawieszenia przez władze Rzeczypospolitej wydawania dziennika SP „Nowa Prawda”[11].

3. Na emigracji w latach II wojny światowej

Wejście wielu czołowych osobistości Stronnictwa Pracy do władz naczelnych Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie spowodowało koncentrację tych polityków na aktualnych problemach, wynikających z uwarunkowań międzynarodowych, rzutujących na pracę poszczególnych organów RP na uchodźstwie. Stosunek SP do Niemiec w czasie II wojny światowej był, rzecz jasna, wynikiem skutków starcia polsko-niemieckiego 1939 r. oraz polityki okupanta niemieckiego na ziemiach polskich. Starano się jednakże z jednej strony bieżące doświadczenia oprzeć na głębszym podłożu teoretycznym, z drugiej zaś – nie powielać ocen stereotypowych, wskazując na złożone postawy Niemców w stosunku do społeczeństwa polskiego.

Stosunek do państwa i narodu niemieckiego

Wiele interesujących uwag na temat roli Niemiec w przedwojennej Europie oraz źródeł polityki niemieckiej znalazło się w wypowiedziach redaktora Michała Kwiatkowskiego (1883–1966), członka Centralnego Komitetu Organizacyjnego SP – pięcioosobowego ciała ukonstytuowanego w Paryżu, którego głównym zadaniem był nadzór nad funkcjonowaniem stronnictwa w warunkach emigracyjnych. Zainteresowanie Kwiatkowskiego kwestią niemiecką wynikało do pewnego stopnia z jego historii życiowej – był publicystą i działaczem polonijnym w Westfalii-Nadrenii, gdzie w 1909 r. założył dziennik „Narodowiec”, będący jednym z najważniejszych tytułów w panoramie polskiej prasy polonijnej XX w.[12] Swoje przemyślenia na temat Niemiec głosił Kwiatkowski zwłaszcza na forum Rady Narodowej RP, w formie długich przemówień (w protokołach posiedzeń RN zajmują zwykle wiele stron maszynopisu). W grudniu 1940 r., na kanwie rozważań Rady Narodowej RP nad kwestią wspólnoty słowiańskiej, Kwiatkowski zwrócił uwagę na rozprzestrzenienie się wpływów niemieckich w dziewiętnastowiecznej Europie. Jego zdaniem utrzymały one silny wpływ na funkcjonowanie nawet tych państw europejskich, które w toczącej się wojnie znalazły się w gronie przeciwników Niemiec. Odwołując się do przemyśleń Oswalda Spenglera, Kwiatkowski zwrócił uwagę na te spośród cech współczesnych Niemiec, które w jego opinii niosą szczególne zagrożenia: prymat społeczności nad jednostką oraz duże zdyscyplinowanie społeczeństwa. Warto podkreślić dwa charakterystyczne elementy wypowiedzi Kwiatkowskiego. Po pierwsze, zasugerował on pewne pokrewieństwo systemu państwowego przedwrześniowej Polski z „duchem pruskim”, przejawiające się zarówno w postaci przyjętych rozwiązań ustrojowych, jak i germanofilskiej polityki zagranicznej. Takie ujęcie sprawy wpisywało się w program krytyki sanacji realizowany przez Stronnictwo Pracy[13]. Po wtóre, odwołanie się do braterstwa słowiańskiego (jakkolwiek Kwiatkowski dostrzegał szereg antagonizmów w gronie państw słowiańskich) otwierało drogę do zaakceptowania myśli o sojuszu z Rosją Sowiecką, która w tym kontekście jawiła się jako sprzymierzeniec na gruncie kulturowo-cywilizacyjnym[14]. Niedługo potem Kwiatkowski zwrócił uwagę na utrzymujący się w społeczeństwach anglosaskich fałszywy, jego zdaniem, obraz przeciwnika, w którym całkowicie pomijano element pruskiej ekspansji jako zasadniczej siły w dziedzinie kształtowania polityki zagranicznej przez zjednoczone Niemcy[15].

Od 1942 r. w poglądach Kwiatkowskiego na sprawę niemiecką pojawiają się nowe elementy. Podczas przemówienia w Radzie Narodowej RP 16 marca 1942 r. wystąpił po raz pierwszy z tezą o konieczności powojennego podziału Niemiec. W jego opinii poszczególne kraje niemieckie, uniezależnione w ten sposób od Prus, powinny znaleźć się wewnątrz nowych politycznych i ekonomicznych struktur europejskich, co dałoby im możliwość pokojowego uczestniczenia w życiu kontynentu. Kwiatkowski wezwał rząd do zainicjowania prac studyjnych i przygotowania konkretnych planów rozwiązania kwestii niemieckiej po wojnie[16]. Do sprawy powojennego podziału Niemiec powrócił po dwóch miesiącach. 20 maja 1942 r. doprecyzował swoje wcześniejsze propozycje. Kraje niemieckie o tradycji katolickiej powinny, jego zdaniem, znaleźć się wewnątrz Federacji Zachodnioeuropejskiej, Hanower zaś mógłby wejść w skład zdominowanej przez Anglię Unii Północnej. Na marginesie warto dodać, że Kwiatkowski dostrzegał możliwość propagandowego wykorzystania hasła „wyzwolenia katolików niemieckich spod panowania Prus” dla uzyskania poparcia aliantów zachodnich dla idei powojennego podziału Niemiec[17].

Powyższe tezy Kwiatkowski lansował także podczas posiedzeń utworzonego w połowie 1942 r. Towarzystwa Przyjaźni Belgijsko-Luksembursko-Polskiej[18]. Rozwinął je w interesującym memoriale sporządzonym w listopadzie 1942 r. na prośbę premiera, gen. Władysława Sikorskiego, udającego się w podróż do Stanów Zjednoczonych. Kwiatkowski postulował usamodzielnienie się Austrii, Meklemburgii, Saksonii, Badenii, Wirtembergii, Bawarii, Westfalii i Nadrenii oraz Hanoweru. Jego zdaniem Prusy winny być maksymalnie ograniczone terytorialnie, jak również zostać poddane międzynarodowej kontroli. Jedynie w ten sposób, a więc cofając proces zjednoczenia Niemiec, możliwe jest zażegnanie niebezpieczeństwa grożącego Europie z tej strony. Nadal istotnym elementem koncepcji Kwiatkowskiego pozostało włączenie poszczególnych krajów niemieckich do szerszych struktur ponadpaństwowych Europy Zachodniej, Środkowej i Północnej. „Pilnowanie bezpieczeństwa Europy rozdzieliłoby się w ten sposób równomiernie na wszystkich sąsiadów Niemiec, a problem odszkodowań wojennych znalazłby od razu rozwiązanie przez scedowanie na rzecz odnośnych bloków gospodarczych akcji umiędzynarodowionego w ten sposób przemysłu niemieckiego”[19]. Podobne treści znalazły się w interpelacji Kwiatkowskiego z 13 września 1943 r., skierowanej do Tadeusza Romera, ministra spraw zagranicznych w rządzie Stanisława Mikołajczyka[20].

Poglądy Kwiatkowskiego w kwestii powojennych losów Niemiec podzielali inni członkowie Stronnictwa Pracy zasiadający w Radzie Narodowej RP: Tadeusz Kiełpiński (1897–1944) – filozof, przed wojną dziennikarz „Głosu Narodu” i „Polonii”[21] oraz Bronisław Kuśnierz (1883–1966) – prawnik, minister sprawiedliwości w rządzie Tomasza Arciszewskiego[22]. Obydwaj akcentowali konieczność poczynienia przez władze RP przygotowań do podjęcia kroków na rzecz rozpadu Niemiec bezpośrednio po zakończeniu działań wojennych[23]. Kiełpiński zwrócił ponadto uwagę na realne, jego zdaniem, niebezpieczeństwo wykorzystania sprawy niemieckiej przez ZSRR. W tym kontekście przywołał niezauważone w prasie polskiej i brytyjskiej wydarzenie, jakim był zjazd organizacji „Wolni Niemcy” w Moskwie w 1943 r., rzecz jasna pod egidą sowiecką. Trafnie skonstatował, że możliwość ukazania się oficjalnego komunikatu na ten temat w prasie sowieckiej, wraz z omówieniem tez głoszonych przez „Wolnych Niemców”, oznacza ich aprobatę przez Stalina. W deklaracji tej organizacji zawarto passus dotyczący ścisłego zjednoczenia z Rosją Niemiec w granicach etnograficznych. Kiełpiński zwrócił uwagę na brak precyzji w sformułowaniu „granice etnograficzne”, umożliwiający wysunięcie przez Rosję żądań kontroli także tych terenów, do objęcia których po wojnie aspirowała Polska. Podkreślił, że postulowane zjednoczenie z Rosją musiało również oznaczać przyjęcie przez Niemcy sowieckiego modelu ustrojowego[24].

Na zakończenie rozważań na temat stosunku SP do państwa niemieckiego i Niemców warto dodać kilka słów na temat poglądów w tej materii Stanisława Sopickiego (1903–1976) – „odrodzeniowca”, publicysty i pisarza politycznego[25], człowieka o wyrazistych przekonaniach, często odmiennych od pozostałych członków władz SP. Nie bał się on głosić twierdzeń niepopularnych, o czym świadczą jego wojenne przemyślenia w kwestii niemieckiej. Zarówno w czasie swego publicznego wystąpienia 25 stycznia 1941 r., jak i w spisanych Spostrzeżeniach z pobytu w Polsce, Sopicki wyraził swój sprzeciw wobec traktowania wszystkich Niemców jednakowo, apriorycznego potępiania ich, bez dostrzeżenia zróżnicowania ich postaw wobec Polaków. Odwołując się do zasad chrześcijańskich, zaprotestował przeciwko nawoływaniu do zbiorowej odpowiedzialności narodu niemieckiego za zbrodnie hitlerowskie, żądaniom nieproporcjonalnie dużych kar dla jego członków, pielęgnowaniu przez Polaków ducha zemsty wobec narodu niemieckiego, przypadkom zabijania jeńców wojennych. Co istotne, Sopicki przywołał własne doświadczenia z czasu okupacji (przebywał w kraju do końca sierpnia 1940 r.), z których wynikało, że pojedynczy Niemcy zachowywali się wobec Polaków przeważnie uczciwie[26]. Swoje stanowisko Sopicki podtrzymywał również w okresie późniejszym, czego dowodem jest jego reakcja na artykuł Odwet świata podziemnego, zamieszczonym w „Polsce Walczącej” z 13 grudnia 1941 r. Sopicki w liście skierowanym do redakcji pisma przeciwstawił się stwierdzeniom, że Niemcy to naród zbrodniczy i zdegenerowany, wskazując na przykłady zasług niemieckich dla podniesienia poziomu gospodarki i kultury polskiej[27].

Jak wynika z powyższych rozważań, poglądy członków SP w kwestii państwa i narodu niemieckiego nie były jednolite i zależały od indywidualnych doświadczeń i przekonań poszczególnych polityków. Radykalne propozycje Kwiatkowskiego, zakładające powojenny podział Niemiec, jak również podjęcie działań w kierunku rozbicia wspólnoty niemieckiej (zwłaszcza wyeliminowania wpływów pruskich) poprzez włączenie poszczególnych landów do różnych ponadnarodowych struktur społeczno-politycznych, zyskały poparcie Kiełpińskiego i Kuśnierza. Trudno nie dodać, że ostateczne decyzje alianckie w sprawie niemieckiej do pewnego stopnia współbrzmiały z przewidywaniami i propozycjami Kwiatkowskiego.

Oryginalne i raczej odosobnione w środowisku SP były poglądy Sopickiego wynikające, jak można mniemać, z przywiązania tego polityka do bezkompromisowego głoszenia prawdy, bez taktycznego upraszczania ocen i sądów. Jak pokazuje lektura pamiętników Sopickiego, nie była to jedyna kwestia, w której zajmował on stanowisko odrębne wobec pozostałych polityków swojego ugrupowania.

Koncepcje granicy zachodniej

Pierwszego przejawu publicznego podniesienia kwestii polskiej powojennej granicy zachodniej przez polityków SP można upatrywać w wystąpieniu Michała Kwiatkowskiego podczas czwartego posiedzenia Rady Narodowej RP 8 marca 1940 r. Wyraził on wówczas nadzieję na przyłączenie do państwa polskiego całego terytorium Śląska[28]. Trzy miesiące później złożył on formalny wniosek, w którym domagał się włączenia do Polski Śląska i Prus Wschodnich. W jego uzasadnieniu czytamy: „Śląsk i Prusy Wschodnie są nieodzowne do zabezpieczenia Polski i Europy przed powtórzeniem się takiej napaści ze strony Niemiec, jakiej ofiarą padła Polska i jej Sprzymierzeńcy, mimo pokojowej polityki i poczynionych najdalszych ustępstw. Duch pruski, który od kilku stuleci doprowadza do przelewu krwi w Europie, zrodził się i krzewił w Prusach Wschodnich i na Śląsku z gwałtów podboju i ucisku oraz z terroryzowania i germanizowania tamtejszej ludności polskiej, pierwszych dziedziców tej ziemi, niebezpieczeństwo z tej strony grożące Polsce i podbojem Europy, może być tylko raz na zawsze zlikwidowane przez powrót Prus Wschodnich i Śląska do Macierzy Polskiej”[29]. Przedstawiona już wyżej koncepcja Kwiatkowskiego powojennego podziału Niemiec dawała jedyną, jego zdaniem, realną możliwość realizacji postulatu odzyskania Śląska[30]. Jednocześnie zwracał on uwagę na konieczność domagania się przez władze RP przyłączenia do Polski obszaru na zachodzie, uzasadnionego względami historycznymi, etnograficznymi oraz strategicznymi[31]. Także w wystąpieniu prezentującym stanowisko SP wobec exposé premiera Mikołajczyka Kwiatkowski zwrócił uwagę, że Polska powinna uzyskać Prusy Wschodnie i Górny Śląsk, a „na zachodnich swoich granicach wszystkie te ziemie, które do Polski dawniej należały i które są potrzebne dla jej własnego bezpieczeństwa dla zlikwidowania pruskiej potęgi”[32]. W jego przekonaniu pozostawienie Prus Wschodnich przy Niemczech oznaczać będzie stałe zagrożenie bezpieczeństwa Polski[33].

Jak można się zorientować z nader skąpych materiałów, podobne poglądy na kwestię polskich powojennych granic zachodnich prezentował prezes SP Karol Popiel (1887–1977)[34]. W 1941 r., odżegnując się od maksymalistycznych żądań w tej kwestii, był zwolennikiem przyłączenia do Polski Prus Wschodnich i Dolnego Śląska[35]. Podczas posiedzenia Komitetu Politycznego Ministrów 17 września 1942 r., zwołanego w celu ustalenia stanowiska rządu RP w sprawie zachodnich granic Polski, Popiel sugerował odwołanie się na forum międzynarodowym do faktu pierwotnego przyznania Polsce terytorium Górnego Śląska podczas konferencji pokojowej w 1919 r.[36] Warto dodać, że na tym etapie władze RP w kwestii granic zachodnich domagały się przyznania Polsce: Gdańska, Prus Wschodnich i Śląska Opolskiego[37].

Poglądów tych nie podzielał Sopicki, choć także on odżegnywał się od stawiania maksymalnych żądań w sprawie granic. Na początku 1941 r. sformułował on nawet tezę, że takie postulaty są niekorzystne dla rządu Sikorskiego, bo – nie mogąc być urzeczywistnionymi – dostarczać będą argumentów dla jego przeciwników, oskarżających rząd o „nieudolność” w kwestii granic. Sopicki wysunął skromny program terytorialny, rozpatrując go w kategoriach odszkodowań za straty wojenne Polski. Uważał, że taki sposób ujęcia kwestii nabytków terytorialnych przyniesie Polsce sukces, gdyż działania Niemiec (i ZSRR) w stosunku do Polski i Polaków czyniły niepodważalnym polskie prawo do uzyskania za nie rekompensaty, także w formie terytorialnej[38]. Sopicki postulował rozszerzenie dostępu do Bałtyku poprzez przesunięcie granicy na zachód do Lauenburg i Bülow, dalej zaś przebiegać miałaby na zachód od Chojnic. Do Polski winny zostać przyłączone, jego zdaniem, również niewielkie skrawki Prus Wschodnich i Śląska Opolskiego[39]. Jako nierealne ocenił natomiast cele rządu w tej materii, zaprezentowane przez ministra prac kongresowych Mariana Seydę podczas posiedzenia Rady Narodowej RP 1 grudnia 1942 r. Żądania polskie zawierały postulat przyznania naszemu krajowi całych Prus Wschodnich, z których niewielka część (około 15%) miałaby być odstąpiona Litwie. Żądano również przyłączenia całego Śląska Opolskiego. Granica zachodnia przy wybrzeżu bałtyckim miała przebiegać między Koszalinem a Kołobrzegiem. Jak szacował Seyda, realizacja planu wymagałaby przesiedlenia około 5 mln Niemców. Zdaniem Sopickiego żądania te były nie tylko nierealne, lecz również niesprawiedliwe[40]. W drugiej połowie 1944 r. opowiadał się on za powiększeniem stanu polskiego posiadania na Górnym Śląsku oraz długości wybrzeża morskiego[41].

W najpełniejszy sposób swoje poglądy na temat zachodnich granic Polski przedstawił Sopicki podczas omawiania budżetu Ministerstwa Prac Kongresowych na posiedzeniu Komisji Budżetowej Rady Narodowej RP 24 lutego 1943 r. Krytycznie ocenił żądania dużych nabytków terytorialnych na zachodzie, do których zaliczył formułowane przez polityków Stronnictwa Narodowego postulaty przyłączenia do Polski Szczecina, Legnicy, Wrocławia, Rugii, a nawet części Łużyc z Budziszynem. Zwrócił uwagę na małą wiarygodność szacunków dotyczących żywiołu polskiego na tych terenach, pochodzących sprzed kilkudziesięciu lat. W związku z tym podkreślał konieczność posługiwania się precyzyjnymi i prawdziwymi danymi. (Na marginesie, sam Sopicki kwestionował istnienie dużych skupisk ludności polskiej w okolicach Szczecina i Legnicy. Uważał też za niezgodne z prawdą poglądy wyrażane na łamach prasy, że w Prusach Wschodnich Niemcy stanowią mniejszość narodową[42]). Zakwestionował również koncepcję zakładającą celowe początkowe maksymalizowanie żądań terytorialnych, by następnie, po wycofaniu się z części postulatów, uzyskać te tereny, które są dla Polski rzeczywiście niezbędne. Przestrzegał, że takie rozumowanie może obniżyć wiarygodność stanowiska Polski w politycznych kołach brytyjskich. Przy tej okazji zwrócił również uwagę na brak jakichkolwiek dokumentów poświadczających brytyjskie lub amerykańskie wsparcie polskich aspiracji w kwestii granic zachodnich. W jego ocenie władze RP przeoczyły najdogodniejszy moment dla uzyskania poparcia Wielkiej Brytanii, przypadający na drugą połowę 1940 r., kiedy to Polska była praktycznie jedynym sojusznikiem Wielkiej Brytanii w walce z Niemcami[43].

W zmienionej na niekorzyść rządu polskiego sytuacji militarno-politycznej 1944 r. Sopicki przestrzegał przed rezygnacją z walki o utrzymanie wschodnich terenów Rzeczypospolitej w zamian za nabytki terytorialne na zachodzie. W bardzo interesującym przemówieniu na forum Komisji Spraw Zagranicznych Rady Narodowej RP 31 marca 1944 r. poddał analizie położenie Polski na arenie międzynarodowej, a część swego wystąpienia poświęcił zagadnieniu granic zachodnich. Wynotujmy więc główne założenia argumentacji Sopickiego przeciwko przesunięciu Polski na zachód. Zwrócił on uwagę, że możliwe jest przyjęcie różnych metod szacowania wartości ziemi, w związku z czym dostrzegał niebezpieczeństwo przyznania Polsce niewielkiego obszaru silnego gospodarczo na zachodzie jako rekompensaty za słabe gospodarczo tereny wschodnie. Innym niebezpieczeństwem mogło być odwołanie się do plebiscytów bądź do kryterium etnograficzno-językowego. Sopicki podkreślał również niebezpieczną ewolucję stosunku anglojęzycznej prasy do sprawy polskich granic, mianowicie zakwestionowanie przez niektórych publicystów praw Polski do jej wschodnich obszarów, co łączyło się z zanegowaniem ewentualnych roszczeń RP do rekompensat na zachodzie. Z goryczą zauważył, że można spodziewać się silniejszej obrony integralności terytorialnej Niemiec niż Polski. Już zresztą dostrzegał głosy przeciwne oderwaniu Prus Wschodnich od Niemiec. Zdaniem Sopickiego, podtrzymywanie przez władze Polski żądań obszernych nabytków terytorialnych na zachodzie przyczyni się do marginalizacji jej pozycji na arenie międzynarodowej. Dostrzegał możliwość stopniowego powrotu do współpracy Niemiec z zachodem. Nie wykluczał pojawienia się „niemieckiego Badoglia” lub – w sytuacji przedłużającej się wojny z Japonią – zaoferowania przez Niemcy pomocy Anglosasom w walkach na Dalekim Wschodzie.

Sopicki był autorem koncepcji powojennej przynależności Prus Królewskich do ZSRR, przy czym interesująca jest jego argumentacja na rzecz takiego rozwiązania. Twierdził mianowicie, że hojne nadania terytorialne na rzecz RP kosztem Niemiec leżą w interesie państwa sowieckiego, przyczynią się bowiem do pogłębienia antagonizmu polsko-niemieckiego i zmuszą Polaków do szukania ochrony przed zagrożeniem niemieckim u wschodniego sąsiada. Takiemu rozwiązaniu przeciwstawił Sopicki skutek ewentualnego przyznania terytorium Prus Wschodnich ZSRR, co działałoby na rzecz wzmocnienia antagonizmu niemiecko-sowieckiego, leżącego z kolei w interesie Polski[44].

Wstrzemięźliwe poglądy Sopickiego w kwestii powojennych nabytków Polski kosztem Niemiec skutkowały tym, że jako jedyny z reprezentantów Stronnictwa Pracy w Radzie Narodowej RP nie podpisał się pod interpelacją z 9 listopada 1942 r., wzywającą rząd do podjęcia prac studyjnych przed konferencją pokojową oraz przygotowania akcji propagandowej na rzecz przyłączenia do Polski Śląska Opolskiego. Sygnatariusze dokumentu proponowali jednocześnie utworzenie specjalnego międzyministerialnego Referatu Śląskiego, w którego kompetencjach miały znaleźć się wszelkie prace związane z przyłączeniem tego terytorium do Polski. W imieniu SP interpelację podpisali Elżbieta Korfantowa (1882–1966)[45], Michał Kwiatkowski i Tadeusz Kiełpiński[46].

W łonie czołowych polityków emigracyjnych SP nie było zgody co do kształtu polskich powojennych granic zachodnich i północnych. O ile wszyscy opowiadali się za potrzebą wydłużenia granicy morskiej i uzyskania rekompensaty terytorialnej kosztem Niemiec, trudniej było wypracować jednolite stanowisko w odniesieniu do szczegółów. Szczególnie silne kontrowersje dotyczyły kwestii Prus Wschodnich. Dla Kwiatkowskiego i Popiela ich znalezienie się w obrębie powojennego państwa polskiego było bezdyskusyjne, odmienną opinię prezentował Sopicki, uznając, że ten ewentualny nabytek przyczyni się do przymusowego zbliżenia polsko-sowieckiego kosztem Kresów Wschodnich. Warto podkreślić, że politycy SP dopingowali władze RP do poczynienia odpowiednich przygotowań do konferencji pokojowej, piętnowali niedostateczne zaawansowanie prac w tej materii oraz przestrzegali przed konsekwencjami grożącymi w przypadku utrzymania takiego stanu rzeczy.

Udział polityków SP w przygotowaniach do objęcia Ziem Zachodnich

Jedną z najważniejszych agend rządowych zajmujących się przygotowaniami do objęcia polską administracją postulowanych obszarów zachodnich było Ministerstwo Odbudowy Administracji Publicznej, wcześniej Biuro Prac Administracyjnych, którymi od początku kierował lider SP, Karol Popiel. Biuro Prac Administracyjnych przy Prezesie Rady Ministrów utworzono na mocy uchwały rady ministrów z 1 kwietnia 1941 r. W zakres jego działalności wchodziło „opracowanie zagadnień związanych z przyszłą administracją kraju, zwłaszcza zaś opracowanie projektów norm prawodawczych, ustalających organy administracji państwowej i ich zakres działania; zaprojektowanie tymczasowego podziału administracyjnego obejmowanych terytoriów”[47]. Formalny status jednostki został zmieniony dekretem prezydenta RP z 6 maja 1942 r. o utworzeniu Biura Prac Administracyjnych[48]. Tym razem w jego statucie zabrakło jakichkolwiek odniesień do kompetencji w zakresie organizacji terytoriów uzyskanych po wojnie[49].

Po śmierci gen. Sikorskiego, w rządzie Mikołajczyka utworzono Ministerstwo Odbudowy Administracji Publicznej, na którego czele stanął Popiel. W strukturze resortu znalazł się Dział Administracji Okupacyjnej, kierowany przez podsekretarza stanu do spraw okupacji. Minister odbudowy administracji publicznej stał również na czele Międzyministerialnego Komitetu Koordynacyjnego do spraw okupacji[50]. Tym samym w zakresie zainteresowań Popiela znalazła się kwestia Ziem Zachodnich. Tej samej problematyce poświęcone były prace Specjalnego Komitetu Ministrów do Spraw Okupacyjnych, którego pierwsze posiedzenie odbyło się 12 sierpnia 1943 r. W pracach Komitetu również brał udział Popiel. Komitet miał się zajmować jedynie tymi obszarami niemieckimi, które – jak przewidywano – zostaną po wojnie przyłączone do Polski[51].

18 września 1943 r. Popiel i Seyda przedstawili projekt tez rządu w sprawie inkorporacji i okupacji wschodnich terenów Niemiec. Poprawiona wersja tekstu, w której uwzględniono uwagi ministra spraw zagranicznych i część zastrzeżeń ministra obrony narodowej, została wprowadzona pod obrady Komitetu Politycznego Ministrów. Wreszcie, 7 grudnia 1943 r., po ponadmiesięcznej przerwie w rozpatrywaniu tego zagadnienia, Rada Ministrów uchwaliła ostateczne brzmienie tez wraz z poprawkami Seydy[52]. Autorzy projektu wyszli z założenia, że władze RP nie mogą pozostać bezczynne w kwestii powojennego zarządu wschodnią częścią państwa niemieckiego, zwłaszcza że uznano, iż Anglosasi spodziewają się polskiej inicjatywy w tej materii. Zdaniem Popiela i Seydy względy natury taktycznej nakazywały ograniczyć formalne stanowisko rządu RP do poparcia zasady, że wszelkie decyzje w sprawach granicznych należy odłożyć do czasu zakończenia działań wojennych. Jednakże wobec sprzymierzeńców – Wielkiej Brytanii i USA – należy podjąć działania mające na celu uzyskanie ich zgody (jeśli nie formalnej, to przynajmniej faktycznej) na „bezwarunkowe wcielenie [podkr. w oryg. – J.R.] do państwa polskiego Prus Wschodnich i Gdańska oraz Śląska Opolskiego”[53]. Jednocześnie podkreślono, że niezbędne jest uzyskanie zgody mocarstw anglosaskich na optymalny dla strony polskiej kształt granicy zachodniej (jej skrócenie i wyprostowanie), tak by jej przebieg zapewniał bezpieczeństwo polskich portów morskich i terenów przemysłowych. Należało dążyć do wprowadzenia zapisu o inkorporacji wymienionych obszarów do tekstu dokumentu rozejmowego. Gdyby było to niemożliwe, celem strony polskiej winno być pozyskanie Anglosasów do koncepcji pełnej okupacji tych terenów przez Polskę, faktycznie równającej się inkorporacji.

W przyjętej ostatecznie wersji tez podkreślono brak zgody na iunctim pomiędzy polskimi granicami wschodnimi i zachodnimi, w którym to kierunku, jak zauważono, zmierzały poczynania dyplomatyczne mocarstw światowych. Konieczność nabytków na zachodzie winna być natomiast uzasadniona potrzebą stworzenia odpowiednich warunków bezpieczeństwa dla Polski, jak również jej sąsiadów (ze szczególnym uwzględnieniem członków planowanej konfederacji środkowoeuropejskiej), a w konsekwencji i dla całej Europy.

Istotnym założeniem analizowanego dokumentu było uzyskanie zgody Wielkiej Brytanii i USA na zmonopolizowanie przez Polaków zadania opracowania planów przejęcia administracji na terenach okupowanych, pozostających w zainteresowaniu władz RP. Podkreślono konieczność maksymalnie szybkiego (najlepiej niemal jednoczesnego z ustaniem działań zbrojnych) zainstalowania na tych obszarach polskich władz cywilnych, wykonujących swe zadania pod ochroną wojska. W pierwszym etapie okupacji funkcje ochronne miałyby sprawować jednostki brytyjskie i amerykańskie, zastępowane stopniowo przez oddziały polskie.

W odniesieniu do pozostałych obszarów na wschód od linii Odry i Nysy Łużyckiej (granicę miały wyznaczać: lewy brzeg Nysy Łużyckiej, lewy brzeg Odry ze Szczecinem, Zalew Szczeciński wraz z jego wyspami, wyspa Rugia) planowano wprowadzenie okupacji mniej ścisłej niż na terenach, które miały zostać przyłączone do państwa polskiego. Jej celem miało być zagwarantowanie wykonania postanowień traktatu pokojowego na tym obszarze. Wobec Anglosasów zamierzano użyć argumentu o grożącym niebezpieczeństwie skupienia się na tych właśnie terenach groźnych niemieckich grup odwetowych. Zdaniem autorów dokumentu należało dążyć do tego, by okupację sprawowały wojska brytyjsko-amerykańskie, z udziałem oddziałów polskich i – na południu – czeskich, przy czym administracja cywilna winna pozostać w rękach polskich i – na południu – czeskich.

Wreszcie, wysunięto ideę ścisłej okupacji wysp niemieckich na Morzu Północnym oraz Kanału Kilońskiego wraz z przyległymi terenami (okupację winna wykonywać Wielka Brytania, z ewentualnym udziałem wojsk amerykańskich), jak również wysp niemieckich na Morzu Bałtyckim (okupacja sprawowana przez siły brytyjskie i polskie)[54].

Uzupełnieniem powyższych tez były Zasady prac rządu nad przygotowaniem okupacji ziem wschodnich Rzeszy Niemieckiej, przyjęte najpierw przez Komitet Specjalny Ministrów, 28 grudnia 1943 r. zaś przez Radę Ministrów[55]. Powtórzono w nich, że optymalnym rozwiązaniem z polskiego punktu widzenia będzie osiągnięcie samodzielnej okupacji wschodnich terenów III Rzeszy. Dokument ten definiował kompetencje poszczególnych resortów podczas prac nad przygotowaniem okupacji, jak również określał rolę ciał międzyministerialnych w tym procesie[56].

Pod egidą Ministerstwa Odbudowy Administracji Publicznej przygotowano również projekt autorstwa Stanisława Celichowskiego, dotyczący organizacji sądownictwa na terenach Rzeszy Niemieckiej pod przewidywaną okupacją polską. Zakładano w nim objęcie tego obszaru sądownictwem karnym, przy czym nie mogło być one sprawowane przez osoby narodowości niemieckiej. Wobec dramatycznego braku wykwalifikowanego personelu prawnego cywilnego przewidywano powołanie do pracy w sądownictwie cywilnym fachowców wojskowego wymiaru sprawiedliwości. Zakładano utworzenie niższych i wyższych sądów policyjnych, trybunałów wojskowych oraz wyższego trybunału wojskowego, mającego charakter instytucji odwoławczej[57].

Warto wspomnieć, że prace przygotowawcze do wykonywania swoich zadań na ziemiach poniemieckich prowadziło również Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, kierowane przez członka SP, księdza Zygmunta Kaczyńskiego (1894–1953)[58]. Jak wynika z jego wypowiedzi na forum Rady Narodowej RP, nad tymi zagadnieniami pracował pięcioosobowy zespół, który przeanalizował organizację szkolnictwa wszystkich szczebli na terenie Prus Wschodnich i Śląska. Przygotowywano korpus nauczycielski, który, wedle opinii Kaczyńskiego, miał odznaczać się szczególnie silną motywacją do pracy wychowawczej[59]. Nie udało się jednak dotrzeć do dokumentów, które ukazałyby w sposób szczegółowy zakres prowadzonych przygotowań.

4. W okupowanym kraju

Choć warunki pracy w okupowanej Polsce nie służyły dobremu oglądowi sytuacji międzynarodowej, a informacje o założeniach polityki władz naczelnych RP docierały tam z opóźnieniem i często w zniekształconej formie, to właśnie krajowe struktury prowadziły główne prace programowe Stronnictwa Pracy w okresie II wojny światowej. W tym kontekście należy podkreślić przełomowe znaczenie wydarzenia z początku 1943 r., kiedy to nastąpiło połączenie z SP organizacji „Unia”, co wiązało się ze znacznym wzmocnieniem intelektualnym partii. Unioniści wnieśli ze sobą własne koncepcje historiozoficzne, które mocno rzutowały na program SP. Wśród nich poczesne miejsce zajmowało nawiązanie do „jagiellońskiej idei” federacji środkowoeuropejskiej[60]. W opublikowanej jeszcze przed połączeniem z SP Deklaracji ideowej z 1942 r., w ustępie poświęconym kwestii powojennych granic, członkowie „Unii” zakładali osiągnięcie na zachodzie co najmniej linii Odry i Nysy Łużyckiej. Polskie wybrzeże Bałtyku winno sięgać od ujścia Odry na zachodzie do Kłajpedy na wschodzie, co wiązało się z włączeniem do Polski całych Prus Wschodnich. Te propozycje w sprawie granic współbrzmiały z podobnymi postulatami formułowanymi na łamach podziemnych periodyków SP[61]. Dodajmy jednak, że pożądany przez unionistów kształt terytorialny państwa wynikał z zarysowanej w deklaracji koncepcji, iż prawo bytu w powojennej Europie będą miały jedynie organizmy silne, dysponujące odpowiednio dużym obszarem. Stąd też odmowa prawa samodzielnego istnienia Litwy. Warto też zauważyć, że w opinii unionistów Niemcy, podobnie jak ZSRR, odrzucając podstawowe zasady etyki, same postawiły się poza prawem i społecznością międzynarodową[62].

Treść dokumentów programowych SP, jak również artykułów w prasie partyjnej, poruszających problematykę granic zachodnich, potwierdza niezmienność stanowiska SP w tej kwestii. W rozważaniach programowych SP O chrześcijańsko-społecznego ducha nowej Polski pojawiają się postulaty przyłączenia do Polski Szczecina oraz wysp Rugia i Wolin, jak również reslawizacji obszarów nadodrzańskich[63]. W programie uchwalonym przez Komitet Wykonawczy Zarządu Głównego SP 15 lipca 1944 r., opublikowanym z niewielkimi zmianami dokładnie rok później, stwierdzono, że „Polska musi mieć wydatnie przesuniętą granicę na zachód i stanąć szeroką stopą nad Bałtykiem, przez włączenie do niej Prus Wschodnich, Gdańska i Pomorza Zachodniego oraz odzyskać cały Śląsk, prastare historyczne ziemie polskie, wydarte przez Prusy i germanizowane przez brutalną politykę wynaradawiającą i kolonizacyjną. W ten sposób granica Polski przebiegałaby linią Odry i Nysy Łużyckiej. Tereny odzyskane muszą być oczyszczone z napływowego elementu niemieckiego jak najszybciej drogą przesiedlenia. Na ziemiach tych musi być przeprowadzona szeroka akcja odzyskania dla narodu setek tysięcy niedawno zniemczonych Polaków. Naród łużycki walczący przez tysiące lat z zalewem germańskim winien być wzięty w opiekę i w jakiejś formie usamodzielniony politycznie”[64].

W stosunku do Niemiec postulowano ich całkowite unieszkodliwienie, które zakładano osiągnąć na drodze rozbrojenia militarnego oraz gospodarczego ubezwłasnowolnienia. Ponadto żądano, by zostały one poddane wieloletniej okupacji, w sprawowaniu której winna wziąć udział Polska, szczególnie na obszarze graniczącym z naszym krajem. Domagano się również odpowiedniej, bliżej niesprecyzowanej liczby jeńców niemieckich, których zadaniem miała być praca przy usuwaniu zniszczeń wojennych. Państwo niemieckie winno być podporządkowane administracji okupacyjnej, jak również obarczone reparacjami wojennymi, spłacanymi nie w postaci pieniężnej, lecz towarowej. Wreszcie, żądano objęcia narodu niemieckiego akcją wychowawczą, w celu wykorzenienia zeń „ducha pruskiego” i poczucia wyższości rasowej[65].

Potwierdzeniem postulatów krajowego SP w kwestii granic zachodnich powojennej Polski jest notatka Jerzego Brauna dotycząca wkładu tego ugrupowania w tekst deklaracji Rady Jedności Narodowej O co walczy naród polski z 15 marca 1944 r.[66] Z notatki wynika, że SP dystansowało się wobec sformułowań tej deklaracji odnoszących się do zachodnich granic Polski, gdyż postulowane rewindykacje terytorialne ograniczono tam do Śląska Opolskiego[67], podczas gdy chadecy, jak już wspomniano, opowiadali się za przebiegiem granicy na linii Odry i Nysy Łużyckiej, włączając w obręb państwa polskiego cały Śląsk i ziemię lubuską[68].

5. Zakończenie

Analizując myśl polityczną Stronnictwa Pracy dotyczącą kwestii zachodniej, należy wyraźnie odróżnić pierwszy okres działalności SP (1937–1939) – w którym politycy stronnictwa i związani z nim publicyści odnosili się przede wszystkim do bieżących wydarzeń na arenie międzynarodowej, formułując swe rozważania pod kątem bezpieczeństwa Polski – od okresu późniejszego (1939–1945), związanego z działaniami II wojny światowej, w którym mamy do czynienia z głębokimi, rewolucyjnymi wręcz, całościowymi propozycjami programowymi, zakładającymi zasadnicze przemodelowanie zarówno kształtu terytorialnego Rzeczypospolitej Polskiej (z newralgiczną rolą postulowanych zmian na zachodzie i północy), jak i mapy powojennej Europy (zwłaszcza w odniesieniu do państwa niemieckiego). Możliwość pojawienia się propozycji tak głębokich zmian związana była z konfliktem zbrojnym, angażującym przez kilka lat niemal wszystkie państwa europejskie i pozaeuropejskie, jak również skutkującym upadkiem w Polsce reżimu sanacyjnego wraz z jego koncepcją polityki zagranicznej RP.

Porównanie dorobku programowego w kwestii zachodniej wypracowanego przez ośrodki SP w kraju i na emigracji nie wykazuje zasadniczych różnic pomiędzy nimi. Można stwierdzić, że koncepcje krajowe wiązały się z nieco bardziej maksymalistycznymi postulatami odnośnie do przebiegu granic zachodnich i północnych. Bardziej stonowane były emigracyjne żądania w tym zakresie. Mogło to wynikać z lepszej orientacji polityków emigracyjnych w rzeczywistym stanie rzeczy, podczas gdy brak aktualnych i pełnych informacji, jak również codzienne doświadczenie okrutnej rzeczywistości okupacyjnej, sprzyjały formułowaniu dalej idących propozycji. Odwrotna sytuacja dotyczyła postulatów dotyczących powojennych losów Niemiec. Tu bardziej radykalne propozycje podziału Niemiec pochodziły ze środowiska emigracyjnego.

Politycy SP kierowali podczas II wojny światowej różnorakimi organami władzy państwowej, w tym również szczególnie istotnymi z punktu widzenia przygotowań do objęcia władzy administracyjnej nad obszarami postulowanymi na zachodzie i północy (Ministerstwo Odbudowy Administracji Publicznej). Również ten fakt umożliwiał przyjęcie realistycznych założeń w odniesieniu do kwestii zachodniej.

Na szczególne wyróżnienie zasługuje działalność i myśl polityczna Michała Kwiatkowskiego i Stanisława Sopickiego. Pierwszy konsekwentnie wskazywał źródła agresywnej postawy Niemiec oraz formułował radykalne, w jego przekonaniu jedyne skuteczne, rozwiązania (jak się okazało – częściowo współbrzmiące z podjętymi ostatecznie decyzjami Wielkiej Trójki w sprawie Niemiec). Drugi proponował analizy często idące pod prąd aktualnych trendów w swojej partii, zarówno w kwestii nabytków terytorialnych, jak i podejścia do narodu niemieckiego. Dodajmy, że bezkompromisowe poglądy Sopickiego budziły kontrowersje nie tylko podczas II wojny światowej, lecz i długo po jej zakończeniu[69].

Koncepcje pojawiające się w myśli politycznej Stronnictwa Pracy miały tylko częściową szansę realizacji – jedynie w tym zakresie, w jakim zbieżne były ze stanowiskiem rządzącej w „wyzwolonym” kraju partii komunistycznej oraz decyzjami Wielkiej Trójki. Był to jedynie niewielki fragment dorobku programowego chadeków. Realia polityczne powojennej Polski sprawiły, że interesujące koncepcje pozostały jedynie na papierze, a ich twórcy przeszli przyspieszony kurs pragmatyki komunistycznej, tracąc jakąkolwiek możliwość realnego wpływu na bieg wydarzeń w Polsce.

Jarosław Rabiński (ur. 1972 r.), dr, adiunkt w Katedrze Historii Najnowszej KUL. Autor monografii: Konstanty Turowski 1907–1983. Życie, działalność, myśl społeczno-polityczna, Katowice 2008, nominowanej do nagrody Fundacji im. prof. T. Strzembosza; Skompromitować Powstanie. Zmagania komunistycznej propagandy z Powstaniem Warszawskim 1953−1956, Lublin 2012 oraz Stronnictwo Pracy we władzach naczelnych Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie w latach 1939–1945, Lublin 2012, jak również licznych artykułów naukowych, poświęconych historii XX w. Stypendysta Polonia Aid Foundation Trust. Jego badania koncentrują się na problematyce działalności politycznej partii chrześcijańsko-demokratycznych, polityce polskiej w okresie II wojny światowej, zagadnieniu totalitaryzmu, propagandzie komunistycznej Polski.

Tomasz Sikorski

Między Odrą, Bałtykiem a Dniestrem Synteza „Polski Piłsudskiego” z „Polską Dmowskiego” w działalności (pracach studyjnych) Instytutu Europy Środkowej i w programie politycznym konspiracyjnej organizacji „Unia” (1940–1944/1945)

W bogatej, a zarazem skomplikowanej i wielce różnorodnej mozaice podziemnych (konspiracyjnych) organizacji politycznych działających w okresie II wojny światowej szczególne miejsce zajmowała „Unia”[1]. Powstała w maju 1940 r. po połączeniu trzech elitarnych organizacji polityczno-militarnych: „Warszawianki” (Jan Hoppe, Cyprian Odorkiewicz, Bronisław Chajęcki, Józef Mazur, Jan Piotrowski, Tadeusz Wojciechowski, Jan Zachwatowicz, Henryk Pawłowicz i Eugeniusz Parda), „Grunwaldu” (Mirosław Leśkiewicz, Stefan Kisielewski, Stefan Wysokiński, Konrad Sieniewicz) i „Nowej Polski” (Adam Adolf Sobota, Jerzy Braun, Tadeusz Kudliński, Juliusz Braun, Julian Babiński, Stefan Flesza). Jeszcze wiosną i latem 1940 r. do „Unii” przyłączyły się kolejne organizacje: środowisko „Wspólnoty”, którym kierował Kazimierz Studentowicz. Była to grupa byłych pracowników Banku Gospodarstwa Krajowego, od jesieni 1939 r. zatrudnionych w Spółdzielni Pracy „Wspólnota”[2]. Następnie: Konfederacja Niepodległościowych Organizacji Polskich (Stanisław Bukowski), Front Odrodzenia Polski (Zofia Kossak-Szczucka, ks. Franciszek Pauliński, ks. Jan Zieja, ks. Edmund Krauze, Władysław Bartoszewski, Witold Bieńkowski) oraz część Akademickiego Stowarzyszenia „Odrodzenie” (Ludwik Górski, Jerzy Turowicz, Michał Sobański, Czesław Strzeszewski)[3]. Na początku 1941 r. za pośrednictwem Sobańskiego z „Unią” związała się Organizacja Wojskowa „Wilki” (działała przede wszystkim na Wileńszczyźnie i Nowogródczyźnie), kierowana przez Józefa Rylskiego-Brücknera[4].

„Unia” współpracowała również z wieloma organizacjami konspiracyjnymi, np.: Stronnictwem Narodowym, Grupą „Szaniec”, odłamami ludowców, Organizacją „Miecz i Pług”, środowiskiem „Orki”, Chłopską Organizacją Wolności „Racławice”, Polską Organizacją Zbrojną oraz Ruchem Zjednoczenia Słowian, którym kierował Jerzy Mostowicz (ps. Jerzy Słowiański), agent gestapo[5]. W wyniku rozmów toczących się od grudnia 1942 r. „Unia” zjednoczyła się ze Stronnictwem Pracy, zachowując jednak w strukturach SP autonomię. Ostatecznie deklarację o połączeniu „Unii” z SP parafowano 13 lutego 1943 r.[6] Do Zarządu Głównego SP z ramienia „Unii” weszli: Jerzy Braun, Kazimierz Studentowicz i Stanisław Bukowski, a do władz „Unii” dokooptowano chadeków: Józef Kwasiborskiego i Stefana Kaczorowskiego. Radę Programową „Unii” zasilił zaś Józef Chaciński[7].

Liderzy „Unii” starali się (także po zjednoczeniu z SP) uczestniczyć w różnych inicjatywach ogólnokonspiracyjnych. Świadczyć to mogło o dużej otwartości kierownictwa oraz dobrych kontaktach, na ogół jeszcze z okresu przedwojennego. „Unia” przystąpiła m.in. do: Społecznej Organizacji Samoobrony (SOS), Biura Pracy Społecznej, Komitetu Antykomunistycznego, a Jerzy Braun był zastępcą szefa Kierownictwa Walki Cywilnej, przewodniczącym Rady Jedności Narodowej, Delegatem Rządu RP na Kraj, autorem słynnego Testamentu Polski Walczącej i manifestu Do Narodu Polskiego i Narodów Zjednoczonych[8].

Cechą wyróżniającą „Unię” na tle innych ugrupowań Polski podziemnej była jej specyficzna baza społeczna. Członkami „Unii” byli głównie: nauczyciele akademiccy, dziennikarze, kupcy i rzemieślnicy, urzędnicy i zawodowi żołnierze. Twórcami najważniejszych dokumentów programowych organizacji, oprócz głównych ideologów „Unii”: Jerzego Brauna, Jana Hoppego i Kazimierza Studentowicza, była przede wszystkim „grupa profesorska”, tworzącą silne zaplecze eksperckie. Należeli do niej m.in.: Janusz Pajewski, Kazimierz Piwarski, Wacław Felczak, Jan Dąbrowski, Henryk Batowski, Czesław Strzeszewski, Kazimierz Wyka, Stefan Jaracz, Jan Kielanowski, Stanisław Leszczyński, Kazimierz Kumaniecki, Jan Zachwatowicz, Seweryn Eustachiewicz, o. Jacek Woroniecki, Henryk Dembiński, Kazimierz Libera i Stefan Kieniewicz[9].

Szukając genezy, pierwszych impulsów ideowych, obecnych później w programie „Unii”, powinniśmy sięgnąć do publicystyki Jerzego Brauna, znanego krytyka literackiego, teatrologa, harcerza, publicysty „Drogi”, „Zetu”; Kazimierza Studentowicza – młodego ekonomisty zbliżonego do międzywojennych „młodokonserwatystów” z „Buntu Młodych” i „Polityki” oraz Jana Hoppego, lidera „państwowych nacjonalistów” z „Jutra Pracy”. Mozaika poglądów tych ludzi była bardzo różnorodna. Od mesjanizmu Brauna, syndykalizmu połączonego z nacjonalizmem z wydaniu Hoppego, do idei mocarstwowej prezentowanej odważnie przez Studentowicza. Szukając zatem korzeni ideowych „Unii”, przyglądając się biografiom osobistym jej późniejszych głównych ideologów, nie sposób nie zauważyć, że reprezentowali oni różne style politycznego myślenia, odważnie wychodząc poza „minima” ideowe, przełamując tradycyjne dla polskiej myśli politycznej antynomie narodu i państwa, lewicy i prawicy, etc. Nie była więc „Unia” organizacją łatwo poddającą się klasyfikacji ideowo-programowej. Byli w niej obecni: piłsudczycy, narodowi katolicy, personaliści, społeczni radykałowie (np. działacze Związku Nauczycielstwa Polskiego), działacze chrześcijańsko-społeczni, a nawet socjaliści. I już choćby na podstawie tych biograficznych afiliacji „Unię” można zaklasyfikować jako organizację syntetyzującą idee chrześcijańskie ze społecznym radykalizmem charakteryzującym ugrupowania o proweniencji postępowej. Niezwiązani z „Unią” myśliciele polityczni nierzadko charakteryzowali ją jako organizację postępowych katolików, a jednemu z jej głównych ideologów – Kazimierzowi Studentowiczowi – przypisywano próby „ożenku św. Tomasza z Karolem Marksem”[10].

Niezwykle ważną rolę twórcy programu „Unii” przypisywali dyspozycjom moralnym jej członków. W zamyśle „Unia” jako organizacja kadrowa miała być kuźnią elit powojennej Polski. Elit wykształconych, ale przede wszystkim twórczych moralnie, ideowo i zawodowo. W broszurze pt. Organizacja „Unionizmu” jako ruchu ideowego pisano wprost: „1) My – to jawna walka wyznawców Zasady Prawdy, Dobra, Miłości i Piękna przeciwko wyznawcom zasady kłamstwa i nienawiści; 2) My – to bezklasowa jedność narodu polskiego uznająca zupełną równość każdego Polaka i każdej Polki przed prawem Bożym i uzgodnionym z nim prawem państwowym; 3) My – to samorzutnie powstający i rozwijający się w Polsce rewolucyjny ruch moralno-polityczny i to najpierw moralny, dopiero w konsekwencji – polityczny ruch, wymierzony przeciwko wszystkim obcym i wrogim cywilizacji łacińskiej wpływom, potęga i spiskom międzynarodowym (mamonistycznym, totalistycznym, komunistycznym, itp.) ruch podejmujący realizację zaniedbanej misji dziejowej Narodu Polskiego, 4) My – to wkraczający poza wszelkie partie front ogólnonarodowy, jednoczący wszystkich dobrych Polaków w walce o realizację w Polsce narodowego ustroju sprawiedliwości i miłości społecznej, Polaków stojących na gruncie zasad i metod cywilizacji chrześcijańskiej. 5) My – to społeczność wiadoma swych obowiązków względem Ojczyzny, Boga, bliźniego i siebie samego, wyznawców prawd wiary katolickiej, czyli społeczność nie bezczynnych dewotów, lecz aktywnych, konsekwentnych realizatorów ideałów Chrystusowych w życiu publicznym, społecznym i prywatnym. [...] Tworzymy się z nieustannie rosnących zespołów patriotów, wyłaniających się samorzutnie z całego Narodu Polskiego i ofiarnie poświęcających się wykuwaniu norm i metod realizacyjnych nowej Polski, Polski wiernej Bogu, Polski niezależnej, sprawiedliwej i wielkiej, Polski – prawdziwie Chrystusowej”[11].

Program polityczny oraz myśl polityczna „Unii” nigdy nie stanowiły monolitu. Podlegały ciągłej zmianom i uzupełnieniom. Były „płynne”, lecz nigdy nie rozpłynęły się w prawicowo-katolickiej frazeologii. Ich niezmienny (trwały) trzon stanowiły odniesienia do katolickiej nauki społecznej, mesjanizmu Józefa Hoene-Wrońskiego, historiozofii Feliksa Konecznego, Adama Chołoniewskiego oraz piśmiennictwa: Stanisława Brzozowskiego, Jana Ludwika Popławskiego i Romana Dmowskiego. Czerpanie z dziedzictwa i doświadczeń najlepszych szkół politycznego myślenia w żadnym razie nie oznaczało biernego, bezmyślnego epigoństwa. Ideolodzy „Unii” byli świadomymi, twórczymi kontynuatorami, nieuciekającymi od rewizji poglądów, które nie wytrzymały próby czasu.

Ideolodzy „Unii” wychodzili z przekonania, że jednym z największych fatalizmów polskich dziejów jest trwały podział i antynomie w rodzimej refleksji politycznej. Stąd postulowali jej przełamanie, poprzez syntezę kategorii wydawałoby się zupełnie odrębnych: narodu i państwa, idei państwa unitarnego z „naturalną federacją” („apostolskie imperium”), unii Kościołów, koalicji pracy i kapitału, syntezie kultury „wysokiej” (intelektualnej) i niskiej (ludowej), w myśl często powtarzanej formuły: „unii człowieka z Bogiem, unii człowieka z człowiekiem, unii narodu z narodem”.

Określając relację miedzy jednostką a zbiorowością, przeciwstawiono się wszelkim formom, zarówno kolektywnym, jak i indywidualistycznym, wysuwając w zamian personalistyczną supozycję, w myśl której jednostka najlepiej realizuje się we wspólnocie (narodzie). Jednocześnie unioniści podkreślali, że na relacje między człowiekiem (jednostką) a wspólnotą wpływ ma również narodowa tradycja, czy szerzej nasza psychika narodowa (cywilizacja polska), będąca wyrazicielem polskiego ducha. Przekonywano, że w naszej charakterologii narodowej mieszają się pewne cechy łacińskości, jak prywat ducha nad materią, ale również niezależność władzy religijnej od świeckiej, szacunek dla wspólnot naturalnych (rodzina, gmina, Kościół, naród), dualizm prawa państwowego i prywatnego, czy typowo słowiańskie umiłowanie wolności, życzliwy stosunek do obcych, bohaterstwo i męstwo, zdolność do wielkich zrywów, poświęcenie na gruncie idei[12].

Jednym z najważniejszych motywów pojawiających się w unionistycznej myśli politycznej była kwestia kształtu terytorialnego powojennego państwa polskiego. Ta problematyka była ściśle zależna od refleksji natury ogólnej – geopolitycznej, obejmującej rozważania nad nowym porządkiem światowym. W bliższej perspektywie chodziło natomiast o wypracowanie konstrukcji geopolitycznej pozwalającej uniezależnić Rzeczpospolitą zarówno od wpływów ZSRR, jak i Niemiec. Ale nie można było, jak pisano, budować „zamków na piasku” (politycznych czy też geopolitycznych koncepcji) bez uwzględnienia naszego położenia między Niemcami a Rosją. Zatem w refleksji politycznej twórców myśli politycznej „Unii” rozważania natury geopolitycznej i międzynarodowej tworzyły jedną całość z problematyką granic „Nowej Polski”.

Głównym ideologiem „Unii”, który pierwszy zwrócił uwagę na potrzebę studiów koncepcyjnych nad przyszłym kształtem terytorium Rzeczypospolitej oraz jej pozycji na arenie międzynarodowej, był Jerzy Braun. Jego idea zjednoczenia narodów Europy Środkowej w federację pod przywództwem Polski (lub „unię międzymorza”) wywodziła się jeszcze z okresu przedwojennego. Jeszcze jako redaktor pisma „Zet” Braun głosił, że Polska położona między komunistyczną Rosją a nazistowskimi Niemcami jest zbyt słabym politycznie, militarnie i gospodarczo państwem, aby odegrać znaczącą – mocarstwową – rolę w Europie Środkowo-Wschodniej, a nawet w przypadku zawarcia sojuszu między oboma sąsiadami może stracić niepodległość. Natomiast w połączeniu z innymi słabszymi narodami w jeden blok, zamieszkany przez ponad 100 mln ludności, będzie stanowić „wielkie mocarstwo – Unię Narodów, Kultury i Kościołów”, a tym samym poprzez naturalną misję dziejową (cywilizacyjną) będzie z stanie skutecznie ograniczyć wpływy radzieckie (bolszewickie, komunistyczne) i niemieckie (pruskie, teutońskie) w Europie[13].

Braun z uwagą śledził wszelkie refleksy prasowe na temat organizacji ładu środkowoeuropejskiego. Z uznaniem przyjął pomysł Karola Ludwika Konińskiego (publicysty „Myśli Narodowej” – sympatyka Stronnictwa Narodowego) z połowy lat trzydziestych. Koniński w opublikowanym na łamach „Zetu” tekście pt. Cesarstwo Polskie proponował, aby w obliczu zagrożenia ze strony państw totalnych (ZSRR i III Rzeszy) narody słowiańskie położone między Morzem Czarnym a Bałtykiem stworzyły „neo-Cesarstwo”, czyli ponadnarodowy blok duchowo-cywilizacyjny, zdolny do obrony własnej tradycji[14]. W odpowiedzi na artykuł Konińskiego, Braun stworzył zręby własnej koncepcji środkowoeuropejskiej. W odróżnieniu jednak od Konińskiego, proponował, aby zamiast cesarstwa w drodze dobrowolnych porozumień powołać związek (blok-federację) wolnych narodów pod przywództwem Słowian. Tylko w taki sposób, jak wówczas sądził, będzie można zachować kontynentalną równowagę. Do tej idei wracał Braun jeszcze niejednokrotnie na łamach „Zetu” i „Merkuriusza Polskiego”[15].

Od połowy lat trzydziestych Braun zaczął studiować pisma Włodzimierza Bączkowskiego, rzecznika porozumienia polsko-ruskiego (także ukraińskiego), współpracownika „Biuletynu Polsko-Ukraińskiego” (od stycznia 1939 r. „Problemy Europy Wschodniej”), „Buntu Młodych” i „Polityki”[16]. Braun poznał Bączkowskiego jesienią 1936 r. Bączkowski redagował wówczas, razem z Alfredem Wielopolskim, „ponadpolityczne” czasopismo „Myśl Polska”, na łamach którego konsekwentnie głoszono ideę porozumienia polsko-ukraińskiego i koncepcji tzw. prometeizmu, czyli wyzwolenia narodów wchodzących w skład ZSRR (niegdyś zniewolonych przez Rosję carską). Poglądy Brauna w kilku zasadniczych punktach różniły się od zapatrywań Bączkowskiego. Ten drugi odrzucał bowiem sam pomysł budowy bloku (unii-federacji) państw Europy Środkowo-Wschodniej, zakładając, że konflikty (etniczne, religijne, narodowe) na obszarze naddunajskim zminimalizują podstawowe zadanie takiego bloku, jakim według Bączkowskiego powinna być obrona przed zagrożeniem komunistycznym (głównie cywilizacyjnym) oraz wpływami państw Europy Zachodniej (przede wszystkim Niemiec i Anglii) w strefie Europy Środkowej. Pomimo tej, jak się wydaje, zasadniczej rozbieżności Braun na zaproszenie Bączkowskiego uczestniczył (aktywnie) w spotkaniach stołecznego Klubu „Prometeusz”, gdzie przychodziło także wielu emigrantów z ZSRR (Ukraińscy, Łotysze, Estończycy, Gruzini)[17]. Braun – jak sam przyznawał po latach – został przez Bączkowskiego przekonany do koncepcji prometeizmu, uważając jednocześnie, że nie wyklucza ona budowy szerszego bloku środkowoeuropejskiego, który powinien być oparty na trzech fundamentach: unii polsko-czeskiej, porozumieniu polsko-ukraińskim i współdziałaniu narodów uciskanych przez ZSRR[18].

Zarysowane jeszcze przed wybuchem wojny poglądy Jerzego Brauna na sprawy międzynarodowe legły u podstaw wojennego programu „Unii”[19]. Po raz pierwszy zwrócono na nie uwagę w publicystyce „Narodu” – pisma „Unii”, redagowanego przez Kazimierza Studentowicza[20]. Niewykluczone, że autorem tych tekstów był właśnie Studentowicz, wyrastający na głównego ideologa „Unii” w sprawach geopolityki. Powróćmy jednak do przesłania ideowego tekstów, o których mowa. Projektowano w nich unię polsko-czeską jako wstęp do zasadniczej przebudowy Europy Środkowo-Wschodniej i stworzenia bloku międzymorskiego[21]. Przychylnie zatem odnoszono się do lansowanej przez rząd gen. Władysława Sikorskiego (przez niego osobiście szczególnie) idei konfederacji polsko-czechosłowackiej, a w dalszej kolejności porozumienia polsko-jugosłowiańskiego[22]. Pomimo fiaska polityki środkowoeuropejskiej Sikorskiego, ideolodzy „Unii” dostrzegali jej żywotność. Świadczyły o tym choćby działające na Wyspach Brytyjskich, we Włoszech, w krajach Beneluksu, a nawet w Palestynie kluby promujące ideę międzymorza („Intermarium”). Zrzeszały one ludzi o różnej proweniencji i poglądach politycznych: od piłsudczyków, przez ludowców, socjalistów, po narodowców[23].

Po wybuchu wojny radziecko-niemieckiej unioniści uszczegółowili swój program. Przede wszystkim zaczęto projektować terytorialne ramy „nowej Polski”, mocno akcentując nasze narodowe aspiracje nad Odrą i Bałtykiem. Nie chodziło jedynie o „mechaniczne” przesunięcie granic na zachód i północ, ale również o reslawizację ludności Prus Wschodnich, Pomorza Zachodniego i terenów aż po wyspę Rugię oraz zajęcie Łużyc – obszaru odwiecznej ekspansji germańskiej. W dalszej kolejności zwracano uwagę na potrzebę misji dziejowej i stworzenia milionowego „Wielkiego Narodu” („wielka federacja”) rozpościerającego się od Polski, przez państwa słowiańskie i nadbałtyckie, po Węgry i Rumunię, ostatnie ogniwa sojuszu międzymorza. Przewidywano nawet jak będzie zorganizowana „Nowa Federacja”, „Imperium Apostolskie”. Na jej czele miał stać monarcha oraz organy wspólnotowe, takie jak: rząd, parlament, rada związkowa, skarb i wojsko. Zniesione miały być granice, wprowadzony wolny przepływ osób, kapitału i usług. W następstwie przebudowy Europy Środkowo-Wschodniej w duchu unionizmu miała się dokonać przebudowa całego świata. W tzw. trzeciej fazie promocji unionizmu zgodnie z zasadą „wolni z wolnymi, równi z równymi” miała się dokonać przebudowa reszty Europy. W kolejnej, czwartej fazie zaś przebudowa reszty świata, w oparciu o misję moralną, kulturalną i religijną narodów chrześcijańskich[24]. „Po wojnie – pisał Jerzy Braun – powinna nastąpić epoka wielkich integracji polityczno-gospodarczych, w wyniku których struktura polityczna świata zredukuje się do kilkunastu kompleksów unijnych, jak np. Unia Brytyjska, Zjednoczone Stany A[meryki] P[ółnocnej], Unia Radziecka, Unia Europy Środkowej, Unia Południowo-Amerykańska, Unia Skandynawska, Unia Łacińska, Unia Panarabska, etc.”[25] Tylko takim układ stosunków międzynarodowych, odpowiadający „polskiemu ideałowi zewnętrznemu”, miał gwarantować bezpieczeństwo narodów mniejszych i zabezpieczać je przed ekspansją wielkich mocarstw[26].

Najbardziej wszechstronną, a zarazem precyzyjną wizję ładu europejskiego zaproponował Kazimierz Studentowicz. Napisana przez niego (pod pseudonimem Bolesław Korzon) na przełomie 1940 i 1941 r. praca pt. Polityka zagraniczna Polski, przez następne lata pełniła rolę półoficjalnego programu „Unii” w sprawach międzynarodowych. Wielowątkowość tego opracowania powoduje, że nie sposób omówić wszystkie pojawiające się tam zagadnienia. Skoncentruję się więc jedynie na interesującej nas problematyce ładu środkowoeuropejskiego i kształtu terytorialnego powojennego państwa polskiego. Studentowicz zakładał, że ziemie położone między Bałtykiem, Morzem Czarnym a Adriatykiem, między dorzeczem Wisły, Sanu, Niemna, aż do Szczecina, od Dniepru i Dniestru z oparciem nad całym pasem naddunajskim, aż do Morza Adriatyckiego stanowią jeden kompleks cywilizacyjny i geopolityczny[27]. Podobnie zresztą jak inni ideolodzy unionizmu, Studentowicz widział na tym zwartym obszarze miejsce dla cywilizacyjnej, duchowej misji – posłannictwa narodu polskiego. Polska – jak niejednokrotnie pisano – była nośnikiem najszlachetniejszych wartości, państwem z ducha przeznaczonym do odegrania znaczącej roli w Europie Środkowej, jedynym z narodów, który byłby zdolny „nawrócić Rosję”, przybliżyć ją do ideałów łacińskich. „Polska – pisał Studentowicz – stała się w tej części świata, gdzie nas opatrzność postawiła synonimem pewnej metody życia publicznego i pewnej metody życia między narodami, metody, która jako jedyna zdolna jest posuwać naprzód rozwój dziejów ludzkich i której narzucenie oznacza upadek i powrót do barbarzyństwa”[28]. W przekonaniu Studentowicza tysiącletnie dzieje narodu polskiego, tradycja Bolesława Chrobrego i Jagiellonów dają nam prawo moralne do budowy imperium międzymorskiego. „Pomysł unii – pisał, powołując się na Konecznego – jest jednym z najbardziej twórczych pomysłów w całej historii powszechnej. Stanowi on tym większą zasługę Polski, im bardziej oryginalnym był w czasach, kiedy Zachód nie umiał urządzać stosunków międzynarodowych inaczej, jak tylko na zasadach prawa dynastycznego. System unii stanowi wyłączną własność polskiej umysłowości”[29].

Pod wpływem historiozofii Feliksa Konecznego, Adolfa Szelągowskiego, Adama Chołoniewskiego i Zygmunta Wasilewskiego autor Polityki zagranicznej Polski twierdził, że kontynent europejski stanowi teren tarć przenikających się cywilizacji. Podziały te jednak można przekroczyć, różnice między narodami ograniczyć i stworzyć wielomilionowy naród oparty na wspólnych fundamentach. Za Dmowskim (którego nacjonalizm namiętnie krytykował)[30] wysuwał tezę, że w przyszłości blok narodów środkowoeuropejskich będzie musiał rywalizować o wpływy nie z niemieckim (germańskim) rewizjonizmem, ale z Chinami („nacjonalizmem Dalekiego Wschodu”) – państwem o ogromnym potencjale ekonomiczno-gospodarczym.

Studentowicz zakładał, że organizacja nowego porządku w Europie Środkowej dokonywać się będzie ewolucyjnie, wieloetapowo i wymagać będzie przekroczenia wielu barier natury ideowej, przełamania antynomii obecnych w polskiej refleksji politycznej.

1. Nasz narodowy ideał cywilizacyjny – swoiste credo polskiej polityki zagranicznej – powinien się opierać na syntezie pierwiastka wschodniego („idea jagiellońska” – „Polska Piłsudskiego”) i pierwiastka zachodniego („Wielka Polska” – „Polska Dmowskiego”) z pierwiastkiem europejskim („Polska Popławskiego”), uznającym rewindykacje na północy i zachodzie jako element polskiej racji stanu[31]. „Istnieją u nas – pisał Studentowicz – dwie orientacje w polityce zagranicznej – zachodnia i wschodnia. Jedna dążąc do odzyskania rubieży zachodnich i szerokiego oparcia na Bałtyk, druga – do szerokiego oparcia się o Morze Czarne. Jedna i druga są niewystarczające, dopiero obie stworzą na realną możliwość egzystencji i pozwolą penetrować blok polsko-czesko-ukraińsko-bałtycki będzie mógł dać dostateczne oparcie polityczne dla ludów naddunajskich i razem z nimi utworzyć niezwyciężony wał zdolny trwać o własnych zupełnie siłach pomiędzy Niemcami a Rosją”[32].

2. Należy przywrócić geograficzny (ale również historyczny) kształt państwa polskiego, który będzie stanowić punkt wyjścia do dalszej integracji subkontynentalnej. Obszar Rzeczypospolitej – „historyczna kraina” – miała obejmować ziemie położone w dorzeczu Odry, Wisły, Niemna i Dźwiny, z szerokim oparciem na Bałtyku, od Szczecina po Rewal, dalej dorzecze Dniepru i Dniestru z oparciem na Karpatach i Morzu Czarnym.

3. Przełamanie fatalizmu geopolitycznego będzie możliwe, jeśli Niemcy i Rosja zostaną rozbite na mniejsze państwa. (Niemcy miały zostać podzielone na dwie odrębne części: katolicką Austrię, Bawarię z pasem Niemiec Zachodnich aż po Morze Północne i resztę terytorium Niemiec oraz znajdować się pod kontrolą zachodnich demokracji).

4. Na wschodzie należy włączyć w skład państwa polskiego Wileńszczyznę, inkorporować Litwę Kowieńską (status autonomii), tereny Białorusi, Ukrainy (dawna Galicja Wschodnia, Wołyń i Podole).

5. Należało przesunąć polską granicę północno-zachodnią nad Odrę i Nysę Łużycką, uzyskać Prusy Wschodnie, Śląsk, Łużyce (autonomia dla Serbołużyczan), wysiedlić wszystkich Niemców i skonfiskować ich majątek.

6. Kreowanie unii polsko-czeskiej traktował Studentowicz jako pierwszy etap organizacji wielonarodowej federacji państw zachodniej Słowiańszczyzny. „Trwalszy związek Czech i Polski – pisał – jest możliwy tylko po zlikwidowaniu śląskiej bramy wypadowej. Nikt nie oddaje straży bram swej twierdzy w ręce wroga, śląska zaś brama należała zawsze do Polski lub Czech. [...] Gospodarcze odcięcie Górnego i Dolnego Śląska od dostępu do Bałtyku poprzez Odrę i Szczecin byłoby takim samym absurdem jak odcięcie południowych i centralnych województw polskich od ujścia Wisły i Gdańska. Przemysł górnośląski przeznaczony na arsenał zbrojny Polski, nie śmie być położony nad samą granicą kraju. Takie są argumenty na rzecz granicy Odry i Nysy Łużyckiej. Przeciwko tej granicy przemawiają tylko względy etnograficzne”[33].

7. Po zawarciu unii polsko-czeskiej do wielonarodowej federacji państw zachodniej Słowiańszczyzny przyłączyłyby się: Ukraina (Ukraina Naddniestrzańska w sojuszu z Polską) i Białoruś (ścisły sojusz z Polską), Rumunia, Bułgaria oraz niektóre narody bałkańskie[34]. Nie wykluczał Studentowicz unii z Rosją, pod warunkiem jednak przyjęcia cywilizacyjnych wzorców polskich (w istocie łacińskich).

8. Polska miała znajdować się z sojuszu z Wielką Brytanią oraz państwami nadbałtyckimi (przede wszystkim Estonią i Łotwą) i skandynawskimi (Finlandia, Szwecja i Norwegia).

Po połączeniu „Unii” z SP rozpoczęto przebudowę strukturalną (organizacyjną), która usprawniłaby prace nad szeroko rozumianym przekształceniem Europy Środkowo-Wschodniej. Wcześnie (od 1940 r.) problematyką międzynarodową zajmowała się w „Unii” tzw. Komisja Polityki Zagranicznej, którą kierowali: Janusz Pajewski, Michał Sobański, Stefan Kieniewicz i Konrad Sieniewicz. Jeszcze przed załamaniem się koncepcji konfederacyjnej lansowanej przez gen. Sikorskiego, z inicjatywy Jerzego Brauna i Stanisława Bukowskiego rozpoczęto przygotowania do uruchomienia stałej placówki podejmującej studia nad polityką, gospodarką, ekonomią, geografią i demografią obszarów między Bałtykiem a Adriatykiem. Do prac nad instytutem badawczym włączyli się również: Kazimierz Dziewoński (syn Karola Dziewońskiego, profesora UJ), Janusz Pajewski, Kazimierz Kumaniecki i Kazimierz Libera – profesor prawa międzynarodowego na Uniwersytecie Warszawskim. Początkowo miejscem spotkań nieformalnego jeszcze instytutu był Kraków. Latem z inicjatywy Brauna i Libery zaczęto organizować spotkania w Warszawie. Ustalono wówczas m.in., że instytut oprócz prac studyjnych zajmować się będzie również promocją haseł federacyjnych, propagandą unii środkowoeuropejskiej. Na pierwszym zebraniu organizacyjnym (lato 1943 r.), które odbyło się w zakładzie dentystycznym dr Marii Libery (żona Kazimierza Libery) w obecności: Brauna, Libery, Pajewskiego, Kumanieckiego, Studentowicza, Tomasza Kozłowskiego, prof. Konstantego Regameya, przyjęto nazwę – Instytut Europy Środkowej oraz cele i zadania konspiracyjnego think tanku. Ustalono, że w przyszłości oddziały IEŚ powstaną również na terenie państw bałtyckich, Ukrainy, Gruzji, Rumunii, na Węgrzech i w Jugosławii. Za główne zadanie instytutu uznano prace eksperckie i studyjne nad koncepcją federacji (bądź unii) środkowoeuropejskiej, organizację dyskusji, paneli, kół samokształceniowych, w przyszłości zaś wydawanie periodyku naukowego oraz materiałów propagandowych[35].

Fundusze IEŚ pochodziły z datków, zbiórek oraz subwencji uzyskanych z Delegatury Rządu na Kraj. Delegatura zgodziła się wspierać finansowo instytut pod warunkiem prowadzenia prac eksperckich na potrzeby instytucji (organów) Polskiego Państwa Podziemnego oraz sporządzania całorocznych sprawozdań z prac instytutu. Zgodnie z sugestią Jana Stanisława Jankowskiego (Delegat Rządu) do IEŚ miał wejść Stanisław Miklaszewski, inicjator komisji polsko-czeskiej[36]. Już jesienią 1943 r. Miklaszewski razem z Brunem, Kumanieckim, Studentowiczem, Liberą, Pajewskim i Piwarskim stworzyli Zarząd Głównym IEŚ. Wkrótce do tego gremium dołączył jeszcze Bruno Sikorski (przed wojną poseł na sejm z ramienia Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem, dyrektor naczelny Zrzeszenia Związków Kupieckich w Warszawie) – specjalista ds. gospodarczych. Jednocześnie Piwarski zastąpił Dziewońskiego na stanowisku prezesa zarządu filii instytutu w Krakowie. Za pośrednictwem Piwarskiego w prace instytutu włączyli się: Stanisław Leszczycki (specjalista od geografii obszaru bałkańskiego, znawca problematyki greckiej i macedońskiej), Walery Goetel (znawca problemów surowcowych i przemysłowych), Henryk Batowski (znawca problematyki bałkańskiej i austro-węgierskiej), Tadeusz Lehr-Spławiński (językoznawca, kulturoznawca), Zygmunt Felczak (bałkanista i hungarysta), Jan Dąbrowski (mediewista). Z warszawskimi (centralnymi) strukturami IEŚ związali się zaś: Karol Stojanowski (lider SN, członek Narodowo-Ludowej Organizacji Walki, znawca antropologii, zwolennik budowy państwa zachodniosłowiańskiego)[37], Konrad Sieniewicz, Stefan Nowicki, Stanisław Wąsowicz, Adam Grabowski, Jan Zachwatowicz. Ostatnich dwóch nie odegrało jednak w pracach placówki znaczącej roli.

Przed wybuchem powstania warszawskiego w ramach IEŚ działało pięć wydziałów: polityczny (kierowany przez Jerzego Brauna i Kazimierza Liberę), gospodarczy (kierowany przez Brunona Sikorskiego), polsko-czeski (kierowany przez Stanisława Miklaszewkiego), zachodniosłowiański (kierowany przez Stefana Gębarskiego) oraz wschodni (kierowany przez Achillesa Brezę)[38].

Prace studyjne w ramach IEŚ nad problemem polskiej granicy zachodniej prowadził Wydział Zachodniosłowiański. Szczególną rolę odgrywał w nim Karol Stojanowski i anonimowy publicysta piszący pod pseudonimem „Bolesławowicz” (niewykluczone, że był nim Kazimierz Studentowicz, używający również pseudonimu konspiracyjnego „Bolesław Korzon” i „Andrzej Skiba”)[39]. „Bolesławowicz” był autorem obszernego studium (oraz streszczenia w postaci memoriału złożonego Delegaturze Rządu) na temat granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej. Materiał nie przetrwał wojny. Na podstawie wspomnień Jerzego Brauna można przypuszczać, że praca uzasadniała prawa Polski do linii Odry i Nysy Łużyckiej w ujęciu: geografii politycznej, politologii, etnografii, demografii i statystyki, historii, stosunków ekonomicznych i międzynarodowych[40]. Duży rezonans miały również prace prof. Aleksandra Wojteckiego na temat zachodniej granicy unii środkowoeuropejskiej (problem reslawizacji ludności zachodnich terenów Rzeszy, kwestia Łużyc) oraz ekspertyza historyczno-prawna na temat ekspansji Prus na tereny Słowiańszczyzny.

Przed wybuchem powstania warszawskiego z prac w IEŚ wycofało się kilku ekspertów. Najpierw po bitwie pod Stalingradem związki z „Unią” i instytutem zerwał Janusz Pajewski, uzasadniając, że decydujący wpływ na kształt terytorialny Europy będzie miał ZSRR. Z podobnych przesłanek odchodzili również inni członkowie instytutu, m.in. Bruno Sikorski. W efekcie porzucono m.in. dalsze prace nad problematyką ukraińską i białoruską – narodami, które najprawdopodobniej po zakończeniu wojny znalazłyby się w orbicie wpływów radzieckich. Jednocześnie jednak przy wsparciu Delegatury Rządu próbowano uruchomić placówki IEŚ na Węgrzech (działania Wacława Felczaka), w Czechach, Rumunii i Jugosławii. Od wiosny do sierpnia 1944 r. członkowie IEŚ podejmowali także dyskusje nad wypracowanymi w ramach „ruchu międzymorza” i „ośrodków federalnych” w Europie Zachodniej i USA projektami organizacji unii środkowoeuropejskiej. Podjęto również próbę tłumaczenia i wydania broszury pt. Central Union oraz edycji organu prasowego IEŚ. Wybuch powstania przeszkodził jednak w realizacji tych przedsięwzięć. Udało się natomiast (w czerwcu 1944 r.) opracować tłumaczony na język francuski memoriał w sprawie organizacji unii środkowoeuropejskiej łączącej wolne narody mieszkające na obszarze między trzema morzami: Bałtyckim, Czarnym i Adriatyckim.

Wkroczenie Armii Czerwonej na terytorium Polski uświadomiło działaczom „Unii”, że większość ich postulatów i pomysłów dotyczących organizacji powojennego świata ma charakter spekulatywny i czysto intencyjny. W pochodzących z tego okresu dwóch opracowaniach sporządzonych przez IEŚ (Europa Środkowa u schyłku 1944 roku i Uwagi o sytuacji w Europie Środkowej) jawi się obraz Europy Środkowo-Wschodniej zgoła odmienny od postulowanych koncepcji unionistycznych. Członkowie „Unii” nie mieli już złudzeń co do podziału Europy na strefy wpływów. Istniało niemal powszechne przekonaniem, że status Polski oraz jej kształt terytorialny będzie w dużej mierze zależał od ZSRR[41]. Stąd starano się przyjąć realistyczną postawę, jedyną uważaną wówczas za możliwą i względnie korzystną dla utrzymania statusu państwowości. W związku z tym 15 stycznia 1945 r. na zjeździe Rady Naczelnej „Unii” w Krakowie jednogłośnie uchwalono rezolucję potwierdzającą konieczność nawiązania współpracy między ZSRR i Polską, jak również konsekwentnie wysuwającą koncepcję federacji krajów Europy Środkowej jako Słowiańszczyzny Zachodniej, zblokowanej następnie ze Związkiem Radzieckim jako Słowiańszczyzną Wschodnią, na zasadach dobrowolności i równouprawnienia. Rezolucję tę przekazano Józefowi Chacińskiemu, członkowi Zarządu Głównego SP. W SP, zajętym wówczas przygotowywaniem procesu legislacyjnego, propozycja „Unii” przeszła niemal bez echa. Natomiast wiosną i latem 1945 r. w Krakowie i Warszawie odbyło się jeszcze kilka spotkań IEŚ. Ustalono wówczas, że wobec braku możliwości dalszego działania wszelkie materiały, prace studyjne, które przetrwały powstanie warszawskie (znaczna część archiwum IEŚ spłonęła podczas prowadzonych wówczas walk), należy przekazać Uniwersytetowi Jagiellońskiemu, na którym z inicjatywy Kazimierza Piwarskiego miał być utworzony Wydział Słowiański oraz Instytutowi Zachodniemu w Poznaniu, którym kierował Zygmunt Wojciechowski[42]. Losy szczątkowego archiwum IEŚ nie są jednak znane. Natomiast już na przełomie 1944 i 1945 r. członkowie Instytutu za pośrednictwem Karola Stojanowskiego, również współpracownika IEŚ, podjęli rozmowy na temat współpracy z Organizacją Ziem Zachodnich „Ojczyzna”, z inicjatywy której powstały Biuro Ziem Zachodnich Delegatury Rządu RP na Kraj, a nieco później również Uniwersytet Ziem Zachodnich i Instytut Zachodni.

Toczące się już po wojnie rozmowy z przedstawicielem Instytutu Zachodniego, dawnym liderem Ruchu Narodowo-Państwowego Zygmuntem Wojciechowskim a twórcami Instytutu zakończyły się fiaskiem, choć trzeba zaznaczyć, że niektórzy unioniści podjęli współpracę z poznańską placówką[43]. Dla byłych działaczy „Unii” i członków IEŚ pojawiła się jednak szansa, aby oficjalnie (w ramach instytucji państwowych o charakterze naukowym i badawczym) propagować i realizować ideę repolonizacji ziem zachodnich – a więc część całościowego programu przebudowy Europy Środkowo-Wschodniej. W tamtym czasie był to, jak się wydaje, program co prawda minimalistyczny, ale jak najbardziej realistyczny i zgodny z polską racją stanu, w kształcie, w jakim wówczas ją rozumiano.

Tomasz Sikorski (ur. 1975 r.), dr hab., prof. Uniwersytetu Szczecińskiego, historyk, politolog, adiunkt w Zakładzie Historii XIX i XX w. Instytutu Historii i Stosunków Międzynarodowych US. Zajmuje się problematyką polskiej myśli politycznej od XIX do XXI w. Autor i współautor kilkudziesięciu prac naukowych oraz ponad stu artykułów naukowych i popularnonaukowych z zakresu historii Polski i myśli politycznej. Jest również członkiem redakcji „Athenaeum. Polskie Studia Politologiczne” i członkiem rady naukowej „Historii i Polityki” (Toruń), zastępca redaktora naczelnego „Polish Biographical Studies”.

Renata Knyspel-Kopeć

Tradycja grunwaldzka w myśli politycznej obozu narodowego na Pomorzu (1918−1939)

Tradycja grunwaldzka, jak wynika z badań naukowych[1] prowadzonych nad funkcjonowaniem w pamięci wielu pokoleń Polaków dziejów wielkiej wojny z zakonem krzyżackim (1409–1411) i jej decydującego momentu, tj. zwycięskiej bitwy na Polach Grunwaldu, jest mocno wpisana w kanon najważniejszych dla polskiego narodu wydarzeń. Świadomość znaczenia odniesionego 15 lipca 1410 r. triumfu militarnego, ale i politycznego nad państwem zakonnym trwałe zakorzeniła się w społeczeństwie polskim. Wspomnienie wygranej bitwy, choć tak odległej w czasie, odżywało wśród Polaków niezwykle często, zwłaszcza w czasach utraty bytu państwowego czy w chwilach takiego zagrożenia. W Polsce międzywojennej popularnością i tradycją Grunwaldu, rozpowszechnianą w celach politycznych, posługiwał się m.in. obóz narodowodemokratyczny. Zdaniem Marka Zybury od początku istnienia II Rzeczypospolitej nastroje antyniemieckie najsilniej podsycali politycy związani z Narodową Demokracją[2]. Szerząc w społeczeństwie atmosferę zagrożenia, popularyzowali i podtrzymywali żywotność tradycji grunwaldzkiej w kontekście wezwania do walki z Niemcami żądającymi rewizji polskiej granicy zachodniej.

Na początku XX stulecia Stronnictwo Demokratyczno-Narodowe posiadało szerokie wpływy wśród społeczeństwa polskiego, dlatego też, korzystając ze swego stanowiska, wywarło znaczący wpływ na rozwój tradycji grunwaldzkiej we wszystkich zaborach. Szczególnie ważną zasługę na tym polu odniósł, jako pierwszy, Jan Ludwik Popławski, przekonując, że zasadnicze znaczenie dla narodu i przyszłego państwa polskiego mają ziemie znajdujące się na pograniczu polsko-niemieckim i nad Bałtykiem[3]. Polityk ten argumentował następująco: „Wolny dostęp do morza, posiadanie całkowite głównej arterii wodnej kraju – Wisły, to warunki konieczne prawie istnienia naszego. Całe porzecze Bałtyku od Wisły do ujścia Niemna [...] wraz ze Śląskiem [...] musi być odzyskane przez narodowość polską”[4]. Popławski uważał, że niepodległe państwo polskie, aby utrzymać niezależność i suwerenność, musi być zbudowane na osi: Śląsk – Pomorze. W 1899 r. pisał: „Ta przyszła Polska, dla której żyjemy i pracujemy, ta Polska, której być może nawet nie będziemy oglądać, ale którą zobaczą nasze dzieci i wnuki, nie byłaby wiele warta nie tylko bez Poznania, lecz także bez Śląska, bez dostępu do morza, a więc bez Gdańska i Królewca. Te ziemie, które obecnie należą do Prus, są niezbędnym warunkiem życia państwa polskiego, tak, jak obecnie są niezbędne dla utrzymania potęgi prusko-niemieckiej. [...] Zawsze i mocno pamiętać trzeba, że bez tych ziem Polska nie może istnieć, że choćby w innych granicach powstała, do opanowania tych ziem dążyć musi”[5]. Jeszcze przed wybuchem I wojny światowej czołowi politycy wspomnianego obozu uznali, że najgroźniejszym wrogiem dla bytu narodowego Polaków są Niemcy[6]. Kontynuator myśli Popławskiego, Roman Dmowski, kierując Narodową Demokracją, zdecydowanie angażował się w sprawy ziem zachodnich i walki o ich polskość. Koncepcja geopolityczna Dmowskiego i większości narodowych demokratów opierała się przede wszystkim na antyniemieckości. Zbliżające się niebezpieczeństwo wybuchu wojny spowodowało, że polityk ten opowiedział się za wystąpieniem po stronie Rosji. Uważając się za ucznia Popławskiego, zajął stanowisko zdecydowanie zbliżone do poglądów swego mistrza, które ten przedstawił kilkanaście lat wcześniej. Uznał zatem, że przyszła Polska, która ma stać się państwem silnym i zdolnym do zachowania trwałej niepodległości politycznej, powinna zostać stworzona na trwałym fundamencie cywilizacji materialnej. Takim fundamentem był zdaniem Dmowskiego nowoczesny przemysł Górnego Śląska i pozostałych obszarów uprzemysłowionych, wydajne rolnictwo wielkopolskie oraz dostęp do morza poprzez Gdańsk[7]. Najważniejszym momentem oddziaływania tak sformułowanych celów politycznych był okres I wojny światowej i lata bezpośrednio po uzyskaniu przez Polskę niepodległości. Wtedy to wizja Narodowej Demokracji, w której przejawiły się elementy tradycji grunwaldzkiej, odegrała decydujące znaczenie w procesie odbudowy państwa polskiego, przyczyniając się do określenia jego granic[8].

Tymczasem powojenne sprzeczne interesy i konflikty między państwami spowodowały, że niezwykle istotny okazał się wówczas stosunek państwa polskiego do dwóch najsilniejszych krajów sąsiednich – Rosji i Niemiec. Kontakty między tymi krajami ogrywały bardzo ważną rolę w bezpośredniej powojennej przyszłości, kiedy to wzajemne relacje polsko-niemieckie charakteryzowały się raczej wrogością. „Jest to wynik – zdaniem Bohdana Wasiutyńskiego – położenia geograficznego, a więc zjawiska niezmiennego. Granica polsko-niemiecka będzie poszarpana, nie oparta o żadne naturalne rubieże. Niemcy żyć będą żądzą odwetu, odzyskania dzielnic dawniej posiadanych, częściowo zgermanizowanych, bogatego Śląska, wrzynającej się w ich posiadłości Wielkopolski, ujść Wisły, które w polskim ręku oddzielać będą je od Prus Wschodnich, od dogodnej, bezpośredniej granicy z Rosją, dokąd skieruje się ekspansja ekonomiczna Niemiec. [...] Rozwój zaś gospodarczy Polski pchać je będzie ku rozszerzeniu posiadłości nadmorskich, ku posiadaniu wybrzeża Bałtyku”[9]. Idea rozszerzenia terenów należących do Polski znajdowała swoje uzasadnienie w realizacji programu polityki zachodniej, która była kontynuacją tradycji Bolesława Chrobrego. Postać tego władcy była symbolem konsolidacji narodu i państwa polskiego, zrzucenia niewoli niemieckiej i umocnienia zdobytej niepodległości. Zatem przyjęcie przez część Polaków sposobu myślenia politycznego zorientowanego na Zachód było podkreśleniem identyfikacji z kulturą i cywilizacją zachodnioeuropejską[10].

Zwracając uwagę społeczeństwa polskiego na ziemie zachodnie i wybrzeże Bałtyku, politycy Narodowej Demokracji popularyzowali tym samym tradycję grunwaldzką. Wielka wojna z zakonem krzyżackim oraz jej decydujący etap, bitwa na Polach Grunwaldzkich, przebiegała bowiem pod znakiem próby odzyskania Pomorza Gdańskiego wraz z dostępem do Bałtyku[11]. Podobnie powstanie w 1918 r. niepodległego państwa polskiego nie zakończyło jeszcze procesu ukształtowania się jego terytorium i granic. Niestety, nadal trwały napięte stosunki z sąsiednimi krajami, przybierając niejednokrotnie na sile w związku z przypadającymi rocznicami odnoszącymi się do wspólnych momentów dziejowych. Niezwykle ważną kwestią dla nowego państwa był dostęp do Bałtyku i odzyskanie ziem zachodnich po byłym zaborze pruskim. Zdaniem Dariusza Radziwiłłowicza „najbardziej pełny i konkretny program terytorialny na zachodzie – łączący w sobie pierwiastki idei piastowskiej i tradycji grunwaldzkiej – przedstawił obóz narodowodemokratyczny”[12]. Podczas obrad konferencji pokojowej w Paryżu 29 stycznia 1919 r. Dmowski wystąpił w tzw. Radzie Dziesięciu, przedstawiając żądania terytorialne strony polskiej. Swoje przemówienie, wygłoszone w języku angielskim i francuskim, uzupełnił notami przekazanymi 28 lutego i 3 marca Komisji do spraw polskich[13]. Zaprezentowany przez Dmowskiego program terytorialny był realizacją tradycji grunwaldzkiej i ideologii piastowskiej. Przybliżając na forum międzynarodowym średniowieczne wydarzenie, Dmowski stał się popularyzatorem tradycji bitwy pod Grunwaldem na ogromną skalę[14]. Pod koniec czerwca 1919 r. wraz z Ignacym Paderewskim podpisali traktat wersalski. Dmowski wspominał później niniejsze wydarzenie następująco: „Nigdy jak w owej sali nie odczuwało się historycznej powagi chwili, dla nas, Polaków [...]. Na stole leżał tekst traktatu, który Niemcy mają podpisać, traktatu, który uznaje niepodległe państwo polskie, mocą którego Niemcy zwracają Polsce nie wszystko wprawdzie, co jej zagarnęli w przeszłości, ale prawie wszystko to czego nie zdołali zniemczyć [...] odzyskujemy kolebkę Polski, Poznań, przez Pomorze wracamy do Bałtyku, łączy się wreszcie znów z Polską ziemia śląska”[15].

W Polsce międzywojennej istotną funkcję w ideologicznej i politycznej ekspansji Narodowej Demokracji pełniła zwłaszcza prasa, jako niezwykle ważny środek komunikowania. Liderzy ugrupowania rozumieli wagę i znaczenie informacji przekazywanych społeczeństwu za pośrednictwem czasopism i publikacji autorstwa działaczy związanych z ugrupowaniem. Dysponowali oni wieloma organami opiniotwórczymi o różnej częstotliwości ukazywania się, od dzienników po miesięczniki[16]. Polska prasa dwudziestolecia międzywojennego związana ze Stronnictwem Narodowym, jak „Myśl Narodowa”, „Słowo Pomorskie”, „Kurier Poznański” oraz „Orędownik Wielkopolski”, odwoływała się często do Grunwaldu, by wzmacniać polskość zachodnich ziem Rzeczypospolitej. Dlatego też charakterystyczne dla świętowania rocznic grunwaldzkich było ukazywanie się artykułów prasowych poświęconych bitwie sprzed wieków.

Szerokiemu popularyzowaniu tradycji grunwaldzkiej posłużyła przypadająca w 1919 r. 509. rocznica zwycięstwa nad Krzyżakami, świętowana w czasie wzmożonych napięć w stosunkach polsko-niemieckich. Nie rozstrzygnięto jeszcze przynależności ziem: Śląska, Powiśla, Warmii i Mazur, na których miał odbyć się plebiscyt. Pojawiały się wówczas wraz z obchodami rocznicy grunwaldzkiej publikacje autorów związanych z obozem narodowym. Popularna seria „Nasza Biblioteczka Ludowa” opublikowała książeczkę Ignacego Grabowskiego Piorun Grunwaldu. Praca – napisana w stylu potoczystym i łatwym do zrozumienia – przeznaczona była dla szerokiej rzeszy czytelników, zwłaszcza dla ludu. Ponadto miała aktualną już w 1919 r. wymowę polityczną, której treści postawiono zadanie zniechęcenia do stale zagrażającego Polsce zachodniego wroga. Konkludując, Grabowski przestrzegał przed zapomnieniem owoców Grunwaldu i pozostawieniem Prus Wschodnich jako przynależnych Niemcom[17]. Problematyka przejawiająca się w opracowaniu tego autora znajdowała istotne odzwierciedlenie w ideologii obozu narodowego. Okres II Rzeczypospolitej uwidocznił, że politycy tej formacji wielokrotnie poruszali zagadnienie groźby pozostawienia wspomnianej krainy w państwie niemieckim.

Tymczasem wrogie stosunki z Niemcami koncentrowały uwagę opinii społecznej na ziemiach zachodnich. Obóz polityczny prowadzony przez Narodową Demokrację, jako najważniejszy kontynuator tradycji grunwaldzkiej – symbolu walki z niemieckim Drang nach Osten, rozpowszechniał ideę walki o dostęp do Bałtyku i odzyskanie ziem zachodnich[18]. Sytuacji sprzyjających świętowaniu rocznic historycznych w odrodzonej Polsce międzywojennej było wiele. Dla przykładu obchody 512. jubileuszu zwycięskiej bitwy pod Grunwaldem połączono z przyjęciem Górnego Śląska w granice państwa polskiego. Taki charakter przybrały uroczystości m.in. na Pomorzu, gdzie w Gniewie kapelan wojskowy odprawił mszę polową na miejskim rynku. Następnie zebrani wysłuchali przemówienia generała broni Karola Trzaski-Durskiego, który skierował swe słowa do składających przysięgę żołnierzy wstępujących do służby wojskowej. Następnie ulicami miasta przeszedł pochód, który zakończył się na rynku defiladą wojskową. Tutaj z balkonu ratusza wygłosił przemówienie dyrektor gimnazjum Adam Cehak, wspominając bitwę grunwaldzką w kontekście współczesnych wydarzeń. Na zakończenie odśpiewano Rotę Marii Konopnickiej, po czym zebrani rozeszli się w podniosłym nastroju[19]. W związku z niniejszą rocznicą bitwy na łamach „Słowa Pomorskiego” pojawiły się apele nawołujące do uroczystego i świadomego uczestnictwa w obchodach grunwaldzkich. Pierwszy z nich pochodził od prezydenta miasta Stefana Michałka i skierowany był do mieszkańców Torunia:

„Jutro obchodzić będziemy wielkie święto narodowe ku uczczeniu zwycięstwa pod Grunwaldem i w celu zamanifestowania obecnego zwycięstwa w sprawie Górnego Śląska.

Apeluję do wszystkich mieszkańców miasta by przyozdobili swe domy w odświętne barwy narodowe”[20].

Druga odezwa przeznaczona była dla mieszkańców zachodniej Polski, którzy wezwani zostali przez Związek Obrony Kresów Zachodnich w Poznaniu do aktywnego uczestniczenia w uroczystościach grunwaldzkich[21].

Jak już wspomniano, znaczącą rolę w organizowaniu i nadawaniu charakteru obchodom rocznicowym bitwy odegrała prasa narodowodemokratyczna, publikując liczne teksty literackie i artykuły uświadamiające rodakom wagę odległego w czasie zwycięstwa. Zasłużyły się tutaj przede wszystkim periodyki wielkopolskie, które nawoływały swoich czytelników do czujności, by 15 lipca każdego roku pamiętać o tym, że u zachodnich granic odrodzonego państwa stale czyha wróg. „Orędownik Powiatu Żnińskiego” zwracał uwagę na niezwykłą chwilę łączącą w 1922 r. dwa jakże istotne dla narodu polskiego wydarzenia. Pisano: „W roku bieżącym w dniu bitwy pod Grunwaldem uczcić się godzi Zjednoczenie Górnego Śląska z Polską. Najwspanialszy tryumf ducha polskiego uczcimy razem z najświetniejszem zwycięstwem oręża polskiego. Niech w uroczystości tej, nie zabraknie żadnego obywatela, żadnej organizacji polskiej”[22]. Również kolejna rocznica zwycięstwa grunwaldzkiego odnotowana została przez publicystów obozu narodowego. Jeden z artykułów „Kuriera Poznańskiego”, pt. W rocznicę bitwy pod Grunwaldem, zawierał porównanie wydarzeń z 1410 r. ze współczesną sytuacją polityczną państwa polskiego. Miecze ofiarowane królowi Jagielle przed bitwą, postrzegane jako symbol zwycięstwa, odniesiono do polityki zaborczej, której ostrze wymierzone w Polaków obróciło się przeciwko jej inicjatorom. Jednak, jak zauważył autor, nie odzyskaliśmy dotąd wszystkich utraconych w ciągu wieków ziem: „ludność Warmji, Mazur, Powiśla pruskiego i Śląska Opolskiego nie korzysta z owoców Grunwaldu i ostatniego pogromu prusactwa. [...] Uczcijmy zatem dzień rocznicy Grunwaldu, dzień szczególnego święta kresów zachodnich, pamięcią o nie wyzwolonych rubieżach Rzeczypospolitej”[23].

Trwające w dwudziestoleciu międzywojennym zadrażnienia polsko-niemieckie stawały się niejednokrotnie powodem do przypominania klęski krzyżackiej podczas kolejnych obchodów rocznic bitwy z 1410 r. Stosunki między obu krajami cechowały nieufność i napięcie, spowodowane głównie toczącymi się sporami granicznymi. Ponadto nasilające się niemieckie akcje rewizjonistyczne w czasie prowadzonych w 1925 r. rozmów w sprawie zawarcia układów w Locarno wzmagały propagandę narodowodemokratyczną. Szczególnie wyraźnie rysowała się wówczas myśl polityczna obozu, który zdecydowanie podkreślał ogromne znaczenie Bałtyku dla niepodległego państwa polskiego. „Myśl Narodowa” przekonywała, że Polska nie może mieć ważniejszego celu niż uzyskanie dostępu do morza[24]. Tymczasem w wyniku międzynarodowej konferencji w szwajcarskim Locarno zawarto tzw. układ reński, na mocy którego Niemcy potwierdziły nienaruszalność swoich granic zachodnich z Francją i Belgią. Nie uczyniły tego natomiast w stosunku do granic wschodnich z Polską i Czechosłowacją[25]. Przypadająca w roku wielkiego sukcesu politycznego Stresemannowskich Niemiec rocznica Grunwaldu, przysłonięta cieniem Locarno, nabrała jednakże specyficznego znaczenia. Znamienny artykuł, który ukazał się w „Słowie Pomorskim”, oddał w pełni sens tradycji grunwaldzkiej i ducha myśli politycznej obozu narodowego. Czytamy w nim: „Grunwald to nie tylko zwycięstwo, nie tylko chwała, nie tylko triumf, ale i wielkie memento! [...] Grunwald to [...] nieroztropna łaskawość wobec zwyciężonych!”[26] Tekst tej wypowiedzi czytelnie nawiązywał do zmarnowania przez Polaków owoców Grunwaldu i zaprzepaszczenia szansy uzyskania gwarancji trwałości granicy zachodniej.

Wielokrotnie polską odpowiedzią na prowadzoną politykę zagraniczną Niemiec były m.in. uroczystości grunwaldzkie, przybierające formę demonstracji skierowanych przeciwko zachodniemu sąsiadowi. Starano się zawsze w lipcu przypominać rodakom o stałym z jego strony zagrożeniu wymierzonym w Polskę. W kolejnych latach przy okazji rocznic grunwaldzkich to prasa najczęściej odwoływała się do tradycji średniowiecznej bitwy, kształtując ówczesną świadomość historyczną i narodową Polaków. Publicyści i politycy obozu narodowego, dokonując porównań między wydarzeniami rozegranymi pod Grunwaldem a chwilą ówczesną, wpływali na zrozumienie dziejów ojczystych i symbolicznego miejsca bitwy we współczesnym kontekście politycznym. 518. jubileusz zwycięstwa grunwaldzkiego wyraźnie ukazał stan napiętych stosunków między obu państwami. U schyłku lat dwudziestych Polacy i Niemcy spierali się również na polu tradycji grunwaldzkiej. Nieopodal Grunwaldu wzniesiony został wielki pomnik sławiący zwycięstwo Niemców nad Rosjanami w 1914 r. pod Tannenbergiem. Poświęcenie monumentu, przypominającego średniowieczne warownie krzyżackie, zaszczycił obecnością prezydent Rzeszy Paul von Hindenburg[27]. Celem wygłoszonego wówczas przez niego przemówienia było przekonanie, że naród niemiecki do wojny został zmuszony przez wrogie państwa, które zagrażały jego ojczyźnie. Uroczystościom tannenberskim polska prasa obozu narodowego zdecydowanie przeciwstawiła tradycję Grunwaldu. „Słowo Pomorskie” zapowiadało na 15 lipca 1928 r. manifestację grunwaldzką w Grudziądzu, która miała być odezwą skierowaną przeciwko hakacie krzyżackiej, gdyż ta „wyciąga rękę po pomorską, polską od wieków ziemię”[28]. Słowa tekstu wzywały rodaków z Warmii i Mazur, którzy przybędą do Grudziądza, aby nabrali otuchy potrzebnej do przetrwania, „niechże wiedzą bowiem, że odnajdzie kiedyś Wielka Polska stalowy miecz Chrobrego i [...] stanąć potrafi znów zwycięską stopą na polach Grunwaldu”[29]. Następną okazją sprzyjającą wyrażeniu patriotycznej postawy społeczeństwa polskiego wobec wrogich dążeń niemieckich stały się obchody 10. rocznicy plebiscytu na Warmii, Mazurach i Powiślu oraz 520. rocznicy Grunwaldu. Nasilające się żądania rewizjonistyczne i zamiar likwidacji polskiego korytarza pomorskiego zintensyfikowały odwoływanie się do chlubnych postaci i wydarzeń historycznych symbolizujących skuteczną walkę z wrogim najeźdźcą[30]. Jubileusz bitwy pod Grunwaldem przybrał, jak wielokrotnie wcześniej, formę dyskusji prasowej, zwłaszcza że uroczystości w 1930 r. miały miejsce w polskiej części Mazur. Wydawać by się mogło, zdaniem Roberta Traby, że były one przeciwwagą dla niemieckich wydarzeń z lat wcześniejszych (1927, 1929), kiedy na pamiątkę bitwy pod Tannenbergiem odsłonięto tam pomnik[31]. Jednak po drugiej stronie granicy, na terenie Polski, w Działdowie także stanął pomnik (Władysława Jagiełły), a w wielu miejscowościach zorganizowano antyniemieckie manifestacje lub wiece.

Pogłębiająca się niechęć i wzajemne pretensje Polaków i Niemców skutkowały pojawieniem się zarzutów o brak należytego poszanowania praw mniejszości narodowych. Wzrastało także zagrożenie mieszkańców polskich ziem zachodnich, po tym jak w wyborach parlamentarnych w Niemczech zwycięstwo odniosła partia reprezentowana przez Adolfa Hitlera. Groźba rewizji wschodniej granicy podsycona została przez Niemców propagandową uroczystością zorganizowaną w Malborku w związku z przybyciem przed siedmiuset laty Krzyżaków do Prus. Natomiast polskim odzewem na te uroczystości były obchody 521. rocznicy grunwaldzkiej, w związku z którymi publicystyka obozu narodowego kierowała uwagę czytelników na siłę państwa polskiego, dzięki której w 1410 r. odniesiono zwycięstwo[32]. Rok później, w czerwcu 1932 r., Narodowa Demokracja przygotowała antyniemiecką manifestację pod pomnikiem Grunwaldzkim w Krakowie. Wydarzenie to, jedno z wielu, wskazuje na wrogie nastroje wśród społeczności polsko-niemieckiej. Pretekstem do zorganizowania imprezy była trzydziesta rocznica wygłoszonej w Malborku słynnej mowy Wilhelma II. Wówczas cesarz wzywał Niemców „do świętej wojny z polską bezczelnością i sarmacką butą!”[33] Wtedy apel przyniósł jednak odwrotny do zamierzonego skutek, spowodował bowiem powszechną mobilizację Polaków wokół 492. jubileuszu zwycięskiej bitwy grunwaldzkiej. Trzydzieści lat później przypominano związek między przemową malborską cesarza Niemiec a konsolidacją Polaków wokół tradycji obchodów średniowiecznej bitwy[34]. Przy okazji kolejnej rocznicy grunwaldzkiej, w lipcu 1933 r., w „Słowie Pomorskim” ponownie wspomniało o płynącej ze zwycięstwa nad Krzyżakami nauce, która wyrażała się słowami: „Grunwald powinien być najwyższą jednoczącą przestrogą dziejową. [...] Na chwałę ojcom, a braciom na otuchę – płynie ku nam od pomnika Jagiełły umacniająca wiara: Polska to wielka rzecz!”[35]

Obóz narodowy od początku istnienia II Rzeczypospolitej potęgował antyniemieckie nastroje. Przywódcy endecji podsycali w społeczeństwie atmosferę napięcia poprzez podkreślanie groźby rewizjonizmu niemieckiego. Przekonywali o wielowiekowej wrogości polsko-niemieckiej, uniemożliwiając często tym samym integrację niemieckiej mniejszości przebywającej w Polsce. Zamieszkujący ziemie zachodnie Niemcy oczekiwali militarnej rewizji granicy Polski z Niemcami. Nadzieje te nasiliły się wyraźnie po objęciu przez Hindenburga stanowiska prezydenta Rzeszy. Zmalały jednak po zawarciu w 1934 r. paktu o nieagresji między Polską a Niemcami. Jednakże mieszkający w Polsce Niemcy nie zaprzestawali identyfikowania się z własnym narodem, podejmując próby uzyskania zwłaszcza prawnych regulacji dla własnych działań, co niejednokrotnie prowadziło do zadrażnień z Polakami[36].

Najtrudniejszym okresem w II Rzeczypospolitej, kiedy tradycja grunwaldzka była niezwykle żywotna, był rok 1939, w którym groźba nieuchronnego konfliktu zbrojnego mobilizowała Polaków do przyszłej walki, przypominając znaczenie bitwy. Świadomość tego wydarzenia objawiała się w symbolice historycznego zwycięstwa zjednoczonych narodów słowiańskich nad odwiecznym wrogiem Polski. Ówczesne nastroje rodaków wyrażały się w demonstracjach i obchodach 529. jubileuszu zwycięskiej bitwy, którym towarzyszyły okoliczności przypominające czas przed zbrojną konfrontacją polsko-krzyżacką w wielkiej wojnie[37]. Na terenie całego państwa zorganizowano 16 lipca 1939 r. niedzielne uroczystości mające na celu uczczenie rocznicy grunwaldzkiej. Staraniem zwłaszcza Stronnictwa Narodowego obchodom towarzyszyły hasła: „Przodkom w hołdzie – wrogom ku przestrodze”, „Gdy zostaniemy sprowokowani powtórzymy drugi Grunwald – z pełnymi konsekwencjami zwycięstwa”. W Warszawie, podczas jedynej zorganizowanej uroczystości, wygłoszono mowy nawiązujące do tradycji bitwy grunwaldzkiej w kontekście rysującego się właśnie zagrożenia wybuchu wojny z III Rzeszą[38]. Podobny przebieg uroczystości jubileuszowe przybrały w wielu polskich miastach, zwłaszcza położonych na pograniczu z Niemcami. W jednym z lipcowych numerów dziennika „Słowo Pomorskie” znalazł się fragment Kroniki Długosza ukazujący śmierć wielkiego mistrza krzyżackiego w kontekście wcześniejszej jego wyniosłości i pychy, które doprowadziły zakon do klęski. Tekst opatrzono komentarzem wykazującym, że słowa dziejopisa zachowały aktualność także w 1939 r., bardziej niż kiedykolwiek wcześniej[39]. Poza tym gazeta informowała o obchodach rocznicowych przygotowywanych przez pomorski okręg Polskiego Związku Zachodniego. Przemówienie pt. „Drugi Grunwald” wygłosił wtedy, 16 lipca, w Teatrze Ziemi Pomorskiej ks. dyr. Franciszek Nowakowski[40]. Niniejsze uroczystości miały miejsce w Toruniu, gdzie prelegent w następujących słowach określił historyczne znaczenie zwycięskiej bitwy: „Obchodząc tegoroczną rocznicę Grunwaldu z 1410 r. [...] oto staje przed Polską dziejowa chwila, która powołuje ją do spełnienia wielkiego zadania – do powtórzenia drugiego Grunwaldu”[41]. Natomiast podczas zebrania działaczy Stronnictwa Narodowego w Bydgoszczy w czasie obchodów 529. rocznicy Grunwaldu uchwalono rezolucję jednoznacznie ukazującą gotowość uczestników zgromadzenia do pójścia w ślady przodków walczących w sławnej bitwie z 1410 r. Dodatkowo jego twórcy wyrazili nadzieję na odzyskanie przez Polskę zarówno dostępu do morza, jak i wszystkich utraconych ziem[42]. Publicysta „Słowa Pomorskiego” pisał 16 lipca, że aktualna rocznica bitwy pod Grunwaldem nabiera szczególnego znaczenia w obliczu nadchodzącej rozprawy z „odrodzonym krzyżactwem”[43]. Pamięć o zwycięstwie nad zakonem krzyżackim skłaniała do porównań między Polską jagiellońską a teraźniejszością. Mimo że dzielił te okresy ogromny dystans czasowy, to spajało je podobieństwo sytuacji politycznej. Kończące się lato 1939 r. zapowiadało, że naród polski ponownie znajdzie się w obliczu decydujących rozstrzygnięć, których wynikiem może być jedynie nowy Grunwald[44].

Do aktualnej rocznicy nawiązywały również periodyki wielkopolskie. „Orędownik Wrzesiński” za pomocą krótkich, ale treściwych informacji przypominał o minionej chwale dziejowej sprzed pięciu wieków. W kolejnych trzech numerach pisma z lipca 1939 r. można przeczytać, że w dniu rocznicy wiekopomnej bitwy myśli Polaków powinny skupiać się na Grunwaldzie, aby złożyć hołd zwycięskiemu królowi Jagielle i jego wojskom. Należy także pamiętać, podkreślano, „że w ciągu wieków Niemiec nigdy z Polakami wojny nie wygrał – tak będzie i w przyszłości!”[45] „Orędownik Wrzesiński” pisał o dawnym uroczystym zwyczaju bicia w dzwony kościelne na intencję poległych w bitwie pod Grunwaldem, proponując wznowienie tej tradycji[46]. „Rocznica rozpędzenia Niemców pod Grunwaldem – czytamy w jednym z wydań gazety – nabrała w tym roku z powodu analogicznej niemal jak w 1410 r. sytuacji specjalnego posmaku”[47]. Poznański „Dziennik Poranny” zamieścił na tytułowej stronie obszerny tekst, w którym napisano: „My, patrząc dzisiaj na wielkie zwycięstwo pod Grunwaldem z ogromnej perspektywy historycznej, dostrzegamy przede wszystkim, że naród nasz miał pod Grunwaldem dwa wielkie czynniki zwycięstwa: siłę i słuszność [...] – a dzisiaj? Możemy odpowiedzieć z największym spokojem – dzisiaj to samo”[48]. Autor, dostrzegając analogię między zwycięstwem Jagiełły pod Grunwaldem a aktualnymi w 1939 r. możliwościami militarnymi Polski, karmił Polaków nadzieją na zwycięstwo w nadchodzącym konflikcie zbrojnym.

Podsumowując, należy podkreślić, że działacze ugrupowań obozu narodowodemokratycznego, posługując się publicystyką, wydawnictwami popularnonaukowymi i okolicznościowymi czy formą manifestacji, zdecydowanie czerpali w omawianym okresie z tradycji grunwaldzkiej. Jednakże realizowali przede wszystkim własne, często doraźne cele polityczne, wykorzystując, ale i potęgując wrogie i niechętne Niemcom nastroje wśród Polaków. Narodowa Demokracja najsilniej spośród wszystkich formacji politycznych II Rzeczypospolitej rozwijała i podtrzymywała ideę grunwaldzką. Pobudzała świadomość zwycięskiej bitwy, stale podsycając polsko-niemieckie antagonizmy. Popularność tradycji Grunwaldu w latach 1918–1939 była szczególnie intensywna w zachodniej części Polski, gdzie Niemców nadal postrzegano jako spadkobierców zaborczej polityki krzyżackiej. Narodowa Demokracja przypominała społeczeństwu polskiemu o stałym zagrożeniu niemieckim – ze strony Republiki Weimarskiej w kwestii rewizji granicy polsko-niemieckiej[49] oraz gospodarczym umacnianiu się Niemców w Polsce. Protestowano, jak podaje Dariusz Matelski, u władz administracyjnych przeciw wydawaniu zezwoleń Niemcom na osiedlanie się w zachodnich województwach odrodzonej Polski. Dla podkreślenia sprzeciwu wobec niechcianych sąsiadów organizowano marsze protestacyjne i wiece[50]. Przywódcy endeccy utrzymywali wśród rodaków gotowość do poświęceń dla ojczyzny w walce z zagrożeniem ze strony Niemiec. Organizowane przez nich zgromadzenia, manifestacje i wystąpienia publiczne, drukowane teksty prasowe i publicystyczne nasycone były tematyką polsko-niemiecką o zabarwieniu negatywnym w stosunku do zachodniego sąsiada. Ukazując Polaków w roli zwycięzców, przekonywano młodzież, że ich obowiązkiem jest niezwłoczne podjęcie działań, by w decydującym momencie zajaśniało słońce drugiego Grunwaldu[51]. Szykanowana przez Niemcy w rozgrywkach granicznych oraz zagrożona faszyzmem społeczność polska dzięki publicystyce omawianego obozu politycznego, przesyconej problematyką narodową, w której obecny był Grunwald, mogła w latach międzywojennych, podobnie jak w czasie zaborów, czerpać pokrzepienie moralne i wzmacniać patriotyczne nastroje. Jednakże była i negatywna strona takiej skrajnie nacjonalistycznej działalności. Stała się ona bowiem niemałą przeszkodą w skonsolidowaniu narodów polskiego i niemieckiego w strukturach państwa polskiego.

Renata Knyspel-Kopeć (ur. 1974 r.), dr nauk humanistycznych w zakresie historii. Członkini Polskiego Towarzystwa Historycznego Oddział w Zielonej Górze. Główne zainteresowania naukowo-badawcze: historia społeczno-polityczna Polaków w XIX i XX w., historiografia polska i czasopiśmiennictwo drugiej połowy XIX i pierwszej połowy XX stulecia oraz dzieje kobiet w Polsce międzywojennej. Autorka m.in.: Oblężenie Głogowa 1109 roku w historiografii polskiej przełomu XIX i XX wieku [w:] Glogovia Maior – Wielki Głogów między blaskiem dziejów i cieniem ruin, red. B. Czechowicz, M. Konopnicka, Głogów–Zielona Góra 2010; Wpływ antypolskiej polityki Niemiec na ożywienie tradycji grunwaldzkiej w pierwszych dziesięcioleciach XX wieku [w:] Spotkania polsko-niemieckie, red. D. Kawa, Toruń 2011; Kobieta – gospodyni domowa w świetle czasopisma „Moja Przyjaciółka” [w:] Kobieta w gospodarstwie domowym. Ziemie polskie na tle porównawczym, red. K. Sierakowska, G. Wyder, Zielona Góra 2012; Oskar Halecki i „Miesięcznik Heraldyczny” [w:] Oskar Halecki i jego wizja Europy, t. 1, red. M. Dąbrowska, Łódź–Warszawa 2012.

Arnold Kłonczyński

Spojrzenie ze Sztokholmu. Polska granica zachodnia i Ziemie Odzyskane jako przedmiot dyskusji emigrantów polskich w Szwecji w latach 1945–1980

Choć polska społeczność emigracyjna na terenie Szwecji była – w porównaniu z diasporą polską w Wielkiej Brytanii, Francji i Stanach Zjednoczonych – nieliczna, to jednak starała się włączyć do dyskusji ideowych, które mocno angażowały emigracyjne elity w okresie powojennym. Jednym z obszarów dyskutowanych w gronie działaczy ugrupowań uchodźczych oraz debat prowadzonych na łamach lokalnych pism była kwestia polskiej granicy zachodniej. Zagadnienie to podejmowano kilkakrotnie. Stosunek polskiej społeczności w Szwecji do kwestii powojennej granicy Polski z Niemcami uwarunkowany był wieloma czynnikami. Spośród nich istotne były: specyfika grupy emigracyjnej, jej skład osobowy i poglądy osób, które tworzyły polskie organizacje emigracyjne na tym terenie. Ponadto znaczenie miał stosunek Polonii do nowych, komunistycznych władz polskich i odwrotnie, traktowanie społeczności emigracyjnej przez Polskę Ludową. Celem tych rozważań jest prześledzenie sposobu, w jaki dyskutowano nad sprawą polskiej granicy zachodniej w środowisku emigracji polskiej na terenie Szwecji w latach 1945–1980. Zaproponowane cezury wynikają z dwóch powodów. Pierwszym jest przybycie do Szwecji obywateli polskich uratowanych z hitlerowskich obozów koncentracyjnych z północnych Niemiec w kwietniu 1945 r. Przetransportowano wówczas 15 tys. obywateli polskich, z których blisko połowa stanowiła odtąd podstawę emigracji polskiej na tym terenie, gdyż wcześniej przebywało tam około tysiąca obywateli polskich i 600–800 Polaków, którzy nabyli obywatelstwo szwedzkie w okresie przedwojennym[1]. Rok 1980 jako zamknięcie badanego okresu wyznaczają ograniczenia w możliwości wykorzystania materiału archiwalnego oraz odmienny, pod względem ideowym, pokoleniowym i organizacyjnym, charakter tzw. emigracji solidarnościowej, która napłynęła po strajkach sierpniowych[2].

Pierwsza większa grupa emigrantów z Polski przebywających na terenie Szwecji to wspomniani wcześniej więźniowie uratowani przez Szwedzki Czerwony Krzyż w ramach tzw. akcji hr. Folke Bernadotte[3]. Była to bardzo zróżnicowana grupa, reprezentująca najróżniejsze środowiska i wyrażająca odmienne poglądy. W związku z tym, że Szwedom udało się uratować głównie więźniów z nazistowskich obozów kobiecych, to blisko 90% tej społeczności stanowiły kobiety. W gronie uratowanych znalazła się spora grupa działaczy najróżniejszych organizacji politycznych i społecznych z okresu przedwojennego i z czasów wojny. Wśród byłych więźniów około 60% stanowili polscy Żydzi, którzy nie włączali się w działalność tworzących się polskich organizacji emigracyjnych. Ponad połowa obywateli polskich przebywających w 1945 r. w Szwecji zdecydowała się na powrót do ojczyzny, pozostali zaś albo udali się do innych krajów, np. do Stanów Zjednoczonych, Palestyny, Kanady, albo zdecydowali się pozostać w Szwecji na stałe. Z tych powodów szacuje się, że społeczność polska zaangażowana w sprawy życia politycznego na uchodźstwie stanowiła nie więcej niż tysiąc osób. Jest to powód, dla którego debata o sprawach przyszłości Polski i jej granicy zachodniej w okresie powojennym nie stanowiła jakiegoś szczególnie ważnego zagadnienia, a grono osób podejmujących ten problem w publicystyce emigracyjnej było raczej niewielkie.

W Szwecji bez przeszkód mogły działać stowarzyszenia emigrantów o charakterze społecznym i kulturalnym, łączące przedstawicieli poszczególnych grup narodowych. Spośród polskich organizacji do najważniejszych należały, założone w 1946 r.: Stowarzyszenie Kombatantów Polskich, Polski Związek byłych Więźniów Politycznych i kilkadziesiąt mniejszych stowarzyszeń oraz organizacja nadrzędna, skupiająca większość z nich: Rada Uchodźstwa Polskiego w Szwecji, powołana w tym samym roku. W związku z tym, że władze szwedzkie zakazywały imigrantom działalności politycznej na swoim terenie, partie polityczne tworzone przez cudzoziemców funkcjonowały niejawnie. Działały jednak niewielkie oddziały Polskiej Partii Socjalistycznej i Polskiego Stronnictwa Ludowego oraz środowisko związane ze Stronnictwem Narodowym. Wprawdzie na terenie Szwecji nie powstały żadne formy organizacyjne skupiające sympatyków tego ugrupowania, lecz z całą pewnością istniała grupa identyfikująca się z tym nurtem życia politycznego. Myśl zachodnia w przedwojennej Polsce oraz w warunkach konspiracji podczas wojny była mocno eksponowana przez środowiska prawicowe, w szczególności związane z ruchem narodowym. Również wśród przedstawicieli polskiej społeczności emigracyjnej działały osoby o takich poglądach.

Z kręgu narodowego, blisko związanego ze środowiskami katolickimi, wywodził się Bożysław Kurowski, jeden z najaktywniej działających na terenie Szwecji członków tego ruchu[4]. W okresie przedwojennym, podczas studiów prawniczych w Poznaniu, związał się z Obozem Wielkiej Polski i korporacją studencką „Baltia”. Współpracował również z Kiryłem Sosnowskim, działaczem organizacji „Ojczyzna”[5]. W Szwecji Kurowski znalazł się w 1945 r. i podjął próbę skonsolidowania tutejszego polskiego środowiska narodowego. Mimo doświadczeń z okresu przedwojennego nie udało mu się stworzyć żadnego formalnie działającego koła, lecz wokół utworzonego przez niego w 1946 r. pisma „Znak” starał się skupić rozproszonych po Szwecji sympatyków ruchu narodowego. Publikowano tam głównie materiały dotyczące warunków funkcjonowania Kościoła katolickiego w Polsce, ale pojawiały się również nieliczne komentarze polityczne, w których ujawniał się stosunek Kurowskiego do sprawy granicy zachodniej. Jako Poznaniak był gorącym propagatorem poszerzenia terytorium Polski do linii Odry, czemu dał wyraz w kilku swoich krótkich artykułach. Szerzej nie rozwinął w swojej publicystyce tej tezy i nie odnosił się bliżej ani do problemu polskiej granicy zachodniej, ani zagadnienia myśli zachodniej[6]. W późniejszym okresie pełnił również rolę męża zaufania środowiska narodowego i reprezentował grupę emigrantów o podobnych poglądach na zjeździe SN w Paryżu w 1948 r. i w Londynie w 1955 r.[7] Był jednym z pierwszych działaczy odnoszących się do sprawy granicy zachodniej w społeczności emigracyjnej w Szwecji.

Dyskusja o polskiej granicy zachodniej i przyłączeniu ziem zachodnich do Polski była w kręgach emigracyjnych ściśle związana z kilkoma innymi wątkami. Pierwszym było rozpatrywanie tego zagadnienia przez pryzmat zakończonej właśnie wojny i wynikających z tego konsekwencji, do najbardziej oczywistych należała sprawa nowego kształtu granic. W związku z tym, że emigrację polską w Szwecji tworzyli głównie więźniowie uratowani z obozów koncentracyjnych, ich stosunek do przesunięcia granicy zachodniej i oparcia jej na linii Odry i Nysy Łużyckiej wyrażał się raczej w przekonaniu, że ta zmiana to bardziej akt sprawiedliwości dziejowej niż realizacja jakiś wcześniejszych koncepcji ideowych powrotu na dawne ziemie piastowskie. Ofiary wojny domagały się jakiejś formy zadośćuczynienia i ukarania wroga. Zmiana granicy na korzyść Polski nie mogła być zatem kwestionowana, stanowiła bowiem formę odszkodowania. Nawet jeśli zakładano kontynuowanie walki z nowym, powojennym okupantem, czyli Związkiem Radzieckim, o odzyskanie utraconych ziem wschodnich, to nie rezygnowano z ziem przyłączonych na zachodzie. W swojej deklaracji programowej oddział szwedzki SPK jednoznacznie zapowiadał dalszą walkę o odrodzenie Rzeczypospolitej w granicach opartych na Odrze i Nysie Łużyckiej na zachodzie oraz obejmującymi Wilno i Lwów na wschodzie[8]. Polacy w Szwecji odwoływali się w swoim działaniu do postawy gen. Władysława Andersa i przytaczali jego słowa, że jeżeli wracać do kraju, to tylko do takiej Polski, za którą zginęło tak wielu polskich żołnierzy podczas minionej wojny. Podkreślano, że Anders nie uznawał zmiany granicy polskiej na wschodzie, o której pisano jako o nowym rozbiorze Polski, twierdził natomiast, że „granica na Odrze i Nysie słusznie się należy”[9].

Łączenie problemu granicy zachodniej z granicą wschodnią i polityką Stalina była kolejną cechą debaty na temat ziem zachodnich prowadzonej w środowisku emigracji polskiej w Szwecji. SPK i działacze związani z tą organizacją w Skandynawii, do której należał również Bożysław Kurowski, ostro wypowiadali się przeciwko umowom jałtańskim i w sprawie granic wschodnich stali na stanowisku nienaruszalności ustaleń traktatu ryskiego z 1921 r.[10] Uważając się za reprezentanta spraw polskich wobec Zachodu, SPK domagało się, aby wojska radzieckie opuściły Polskę i próbowało wymóc na państwach zachodnich sformułowanie ostrzeżenia skierowanego do ZSRR, że „wszelka próba bezpośredniej interwencji w Polsce spotka się ze stanowczym oporem całego wolnego świata”[11]. Wysunięto równolegle żądanie przyjścia przez Zachód z wydatną pomocą gospodarczą Polsce. Jednak środowiska emigracyjne nie były zgodne co do tego, aby łączyć sprawę obu granic, gdyż nowej granicy zachodniej właściwie nikt nie kwestionował, a co do wschodniej stanowiska były rozbieżne. O ile emigracja traktowała Ziemie Odzyskane jako obszar należący się w charakterze odszkodowania za okres wojny, o tyle nie zgadzała się z uznaniem pozyskanego terytorium jako rekompensaty za utracone ziemie wschodnie. Takie stanowisko sformułował Łukasz Winiarski w artykule Ziemie zachodnie, opublikowanym w „Wiadomościach Polskich” w 1950 r.[12] To on, wyraźniej niż Kurowski, podkreślał historyczne prawa Polaków do tych ziem.

Polacy w Sztokholmie z niepokojem śledzili politykę Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej i jego stosunek do ziem zachodnich włączonych do Polski w myśl porozumień jałtańskich. Emigracja polska wyraźnie krytykowała zgodę władz warszawskich na utratę Wilna i Lwowa[13]. Podobne stanowisko zajęła Rada Uchodźstwa Polskiego w Szwecji[14]. Wątek ten jeszcze się wyostrzył, kiedy powołano Koło Lwowian w 1962 r., które związane było z odłamem emigracyjnym nieuznającym granic jałtańskich. W piśmie „Głos Lwowian”, założonym przez to środowisko, bardzo ostro wypowiadano się na temat postanowień konferencji i krytycznie osądzano tych polityków emigracyjnych, którzy akceptowali utratę Kresów. Z tego powodu negatywnie oceniano Rozgłośnię Wolna Europa i jej sekcję polską, która, zdaniem publicystów związanych z tym środowiskiem, zbyt otwarcie zgadzała się z kształtem granic przyjętych w Jałcie. Emigracyjni „lwowianie” domagali się respektowania granicy zachodniej na Odrze i Nysie Łużyckiej. Uznano, że trwałość tej granicy oraz przypominanie światu o prawie Polaków do pełnej wolności, na co Zachód przymykał oczy, było – zdaniem działaczy koła – warunkiem usunięcia obaw przed Niemcami[15]. Ten aspekt przewijał się w publicystyce emigracyjnej w całym badanym okresie. Mimo dyskusji i apeli domagających się zabezpieczenia nowej granicy na Odrze, ważniejszą dla emigrantów wydawała się utrata ziem wschodnich. Wyrażało się to również w opiniach osób rozważających wyjazd do Polski. Pisano, że powrót do kraju tych wszystkich, którzy pochodzili z Kresów Wschodnich wiązałby się z koniecznością osiedlenia na ziemiach zachodnich. Pisano o tym z pogardą, że musieliby się osiedlić na Ziemiach Odzyskanych, co wyraźnie traktowane były przez emigrantów jako gorsze rozwiązanie. Wyjazd do kraju nie wiązał się z powrotem do domu, lecz z koniecznością zamieszkania na obcym terenie. Nie pojawiały się w dyskusjach opinie, że były to obszary lepiej zagospodarowane, być może żyźniejsze, stwarzające lepsze perspektywy rozwoju. Nie pomogły teksty publikowane w takich pismach jak: „Znak”, „Polak”, „Wiadomości Polskie”, a traktujące o Wrocławiu, Górnym Śląsku czy Mazurach i przypominające ich dawne związki z Polską. Mając do wyboru niepewną przyszłość na ziemiach włączonych do Polski, czego nie uznawały ówczesne środowiska niemieckie, licząc się z możliwością rewizji granic, Kresowiacy woleli pozostać na emigracji.

Kolejnym aspektem, z jakim łączono sprawę ziem zachodnich, była polityka wobec Niemiec. Zdaniem polskich publicystów w Sztokholmie ziemie te nie były traktowane przez rząd warszawski wyłącznie jako rekompensata za utracone Kresy Wschodnie, a raczej jako forma zabezpieczenia przed agresją niemiecką i należne odszkodowanie za wyrządzone przez naród niemiecki krzywdy w czasie wojny[16]. Formułowano – słuszne poniekąd – zarzuty, że TRJN nie wypracował konkretnego planu włączenia tych obszarów do gospodarczego organizmu odradzającej się Polski, a podejmowane działania miały charakter doraźny. W publikacjach, które ukazywały się w prasie emigracyjnej na terenie Szwecji, padało sporo zarzutów, że obszary te nie są odbudowywane ze zniszczeń tak szybko jak pozostałe tereny wchodzące w skład państwa polskiego. Wynikało to nie tylko z troski o intensywność starań związanych z rozwojem kraju, lecz raczej kryło się za tym podejrzenie, że ziemie zachodnie stają się obszarem znajdującym się pod wyjątkowo silną kontrolą stacjonujących tam wojsk radzieckich. Rosnąca obawa przed wybuchem III wojny światowej zwiększała kontrolę tego obszaru przez oddziały wojskowe i mogła, zdaniem komentatorów emigracyjnych, doprowadzić do zmilitaryzowania tego terenu.

Problem polskiej granicy zachodniej i ziem zachodnich stawał się w dyskusjach uchodźców pochodną stosunku do problemu niemieckiego. Na tym tle doszło do pierwszego większego konfliktu w łonie polskiej emigracji w Szwecji. Najważniejszym polskim pismem ukazującym się w emigracyjnym Sztokholmie były wychodzące od 1940 r. „Wiadomości Polskie”. W okresie powojennym funkcję redaktora naczelnego piastował początkowo Michał Lisiński, a od 1947 r. Łukasz Winiarski. Obaj związani byli z PPS, ale tylko Winiarski miał większe doświadczenia w działalności dziennikarskiej[17]. Był socjalistą o dość radykalnych poglądach w porównaniu z zachowawczo-konserwatywną większością działaczy ugrupowań niepodległościowych w Szwecji[18]. Awantura wybuchła, gdy na łamach pisma ukazał się jego artykuł pt. Dwa rachunki sumienia, w którym ostro skrytykował on mrzonki o możliwości odzyskania ziem wschodnich i zachęcał do skoncentrowania się na stworzeniu programu połączenia z Polską ziem zachodnich. Nie próbował w swoich rozważaniach pokazywać historycznych związków tych ziem z Polską, nie atakował Niemców, przeciwnie, był zwolennikiem uznania porządku jałtańskiego. Reakcje na ten artykuł były nieco histeryczne. Pojawiły się zarzuty, że tygodnik stał się narzędziem propagandy komunistycznej, a sam redaktor, wygłaszając takie opinie, nie liczy się z emigracją[19]. Czytelnicy pisali listy protestacyjne, a działacze różnych organizacji niepodległościowych niestrudzenie atakowali Winiarskiego. Ustały również subwencje, do tej pory wypłacane na utrzymanie pisma przez RUP[20]. W konsekwencji utworzono nowy komitet redakcyjny, zwolniono Winiarskiego z funkcji redaktora, a zadanie kierowania pismem powierzono Norbertowi Żabie i Januszowi Dulnemu[21]. Winiarski nie zrezygnował jednak ze stania na czele pisma i w ten sposób powstały dwie redakcje, wydające odrębne pisma o takim samym tytule. Taka sytuacja trwała do 1953 r.

Norbert Żaba również naraził się niechętnej Niemcom emigracji polskiej w Szwecji[22]. W artykule Niemcy ante portas i innych materiałach ukazujących się na łamach wydawanego przez niego do 1952 r. pisma wyrażał konieczność uznania politycznego status quo, które wyrażało się apelem o nawiązanie bliższych stosunków z Niemcami. Oponenci uważali, że: „W ciągu 1000 lat historii sąsiedzkich stosunków polsko-niemieckich dowiedli oni, że żadnej granicy z Polską, jakakolwiek ona by była, nie uznają, że w najlepszym razie są skłonni traktować Polskę jak protektorat w dalszej ekspansji na wschód”[23]. Pisano ponadto, że Niemcy żadnym gestem nie uznały swej winy i nie okazały skruchy, przeciwnie, rozwijają gorliwą propagandę rewizjonistyczną, finansowaną przez rząd w Bonn. Zarzuty kierowane wobec Norberta Żaby i całej redakcji wiązały się z niezrozumieniem jego przekazu. Odnosząc się do jego poglądów, ustosunkowano się po raz kolejny do kwestii granicy zachodniej i w apelu jednej z organizacji uchodźczych napisano: „Przypominamy, że granica na Odrze nie jest wymysłem Stalina a żądanie wysunęli Polacy już w 1942 r. Granica na Odrze jest najlepszą z granic jakie Polska może mieć na zachodzie. Stanowi zadośćuczynienie za krzywdy i szkody ale też zabezpieczenie ze strony Niemiec. Jest granicą równowagi politycznej w Europie, warunkuje zacieśnienie więzów gospodarczo-politycznych Polski z Czechosłowacją”[24]. Tekst ten podpisali Bożysław Kurowski, Irena Jaworowicz, Zofia Lesisz i działacze związani z ruchem narodowym, mieszkający głównie w południowej Szwecji.

Na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych dyskusje o polskiej granicy zachodniej i Ziemiach Odzyskanych słabły. Wynikało to ze zmniejszenia się aktywności organizacji emigracyjnych, jak również braku forum wymiany poglądów związanych z chwilowym zawieszeniem wydawania „Wiadomości Polskich” i zupełnej likwidacji pisma „Znak” w Lund. Środowiska te nadal wykazywały niechętny stosunek do Niemiec, a przede wszystkim wrogość wobec władz PRL. Z tym aspektem łączy się okres stopniowej aktywizacji emigracji polskiej w Szwecji, związany z końcem lat pięćdziesiątych i początkiem następnej dekady, kiedy to władze polskie starały się włączyć środowiska polonijne do własnych działań propagandowych. Okazją do tego stały się przygotowania do obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego. W tym celu z inicjatywy konsulów PRL w Sztokholmie i Malmö powołano w maju 1959 r. Społeczny Komitet Budowy Szkół Tysiąclecia i fundusz, którego celem było wspieranie inicjatywy budowy szkół-pomników. Przewodniczącym komitetu został Alfred Proczkowski[25]. Utworzono również lokalne podkomitety w tych miejscowościach, gdzie na skutek wizyt pracowników konsulatów udało się wypracować przychylną atmosferę dla pomysłów organizacyjnych konsulów. Dla władz polskich komitety, które w późniejszym okresie przekształciły się w organizacje polonijne, stawały się narzędziem wykorzystywanym w budowaniu pozytywnego obrazu PRL w Szwecji, rozbijaniu środowiska emigracyjnego, które od tej pory było podzielone na niepodległościowe, współpracujące z rządem uchodźczym w Londynie i prokrajowe, zainteresowane współpracą z konsulatami PRL.

Władze polskie wykorzystywały w swojej propagandzie problem granicy zachodniej i Ziem Odzyskanych. Delegatka komitetu Stefania Sehr, jako przedstawicielka społeczności emigracyjnej, wzięła udział w uroczystościach rocznicowych włączenia ziem zachodnich do Polski we Wrocławiu w 1960 r.[26] Komitet reprezentował również środowisko ze Szwecji na Zjeździe Polonijnym w Szczecinie w 1969 r.[27] Starano się wykazać, jak bardzo polskie są ziemie zachodnie, włączone do Polski w 1945 r., i w tym celu zorganizowano wycieczkę działaczy SKBST do kraju. Przewodniczący, zachęcając do wzięcia w niej udziału, pisał o zbliżającej się rocznicy zwycięstwa pod Grunwaldem, które zostanie uczczone specjalnie w tym celu wzniesionym pomnikiem, będącym „symbolem czci dla bohaterów tego zwycięstwa, wyrazem czujności wobec współczesnych idei i dążeń krzyżactwa kwestionującego obecne granice na Odrze i Nysie Łużyckiej i prawa Polski do ziem naszych praojców”[28]. Biorąc udział w tym wydarzeniu, środowiska polonijne miały, według planów władz, wspierać stanowisko rządu w sprawie granic również w krajach, w których wówczas zamieszkiwały. Uroczystości na polach grunwaldzkich zaplanowano jako spotkanie Polonii zagranicznej i manifestację związków z ojczyzną. W przypadku emigracji polskiej w Szwecji były to dwie wycieczki, jedną zorganizowano z Malmö, drugą ze Sztokholmu: 1–26 lipca oraz 11 lipca – 2 sierpnia 1960 r.[29] W następnych latach powracano do tej formy. W 1969 r. miała miejsce dziesięciodniowa wycieczka, podczas której zwiedzano Szczecin i Trójmiasto[30]. Wyjazdy były elementem nowych działań skierowanych do Polonii, tak aby jej członkowie osobiście mogli doświadczyć, jak bardzo zmieniła się powojenna Polska[31].

Takie postepowanie władz spotkało się z oburzeniem przedstawicieli niepodległościowego odłamu emigracji polskiej w Szwecji, lecz byli oni w trudnej sytuacji, gdyż protestując przeciw tej strategii propagandowej, musieliby zakwestionować polskość Ziem Odzyskanych. Nałożyło się to na debatę wokół listu biskupów polskich do biskupów niemieckich przebaczających zło wyrządzone w czasie wojny i zwracających się o przebaczenie krzywd wyrządzonych Niemcom przez ludność polską. Koło Lwowian wznowiło akcję na rzecz uzyskania odszkodowań od władz niemieckich, a listę poszkodowanych poszerzono o tych, którzy uciekli po 1953 r. oraz Polaków i Żydów mieszkających na terenie Wolnego Miasta Gdańska, uznając, że mają takie same prawa do odszkodowań jak inni[32]. Gdy władze niemieckie odrzuciły pretensje o odszkodowania, Koło Lwowian złożyło w ambasadzie Republiki Federalnej Niemiec w Sztokholmie specjalne memorandum. Na łamach „Głosu Lwowa” przypominano, że jednym z warunków zmian na lepsze w kraju jest usunięcie przyczyn obaw narodu przed Niemcami. Droga do tego prowadzi jedynie poprzez uznanie i zagwarantowanie przez Zachód granicy na Odrze i Nysie[33]. Po raz kolejny sprawa granicy zachodniej stawała się obszarem dyskusji związanej z problemem niemieckim.

W podobny sposób wypowiadał się Wiesław Patek, przedwojenny dyplomata, który w Szwecji piastował funkcję reprezentanta rządu londyńskiego[34]. W listopadzie 1959 r. na jednym ze spotkań emigracyjnych wygłosił specjalny referat dotyczący polskiej granicy zachodniej. Swoje poglądy rozszerzył w artykule pt. Socjaliści i liberałowie szwedzcy o Odrze i Nysie, w którym zauważył, że uznanie granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej powinno być dowodem na dojrzałość polityczną władz zachodnioniemieckich[35]. W innych publikacjach wielokrotnie nawoływał do wywierania nacisku na RFN w celu ostatecznego zaakceptowania tego status quo i wykorzystywał w tym celu swoje szerokie kontakty dyplomatyczne[36].

Kwestie polskiej powojennej granicy zachodniej i Ziem Odzyskanych nie były najważniejszymi tematami poruszanymi w dyskusjach środowisk emigracyjnych w Szwecji. Jeżeli o nich rozmawiano, to zazwyczaj w kontekście stosunków z Niemcami i ZSRR oraz utraconych Kresów Wschodnich. Natomiast w polemikach ze zwolennikami współpracy z władzami peerelowskimi był to temat niewygodny, gdyż wskazywał, że obie strony – emigracja niepodległościowa i prokrajowa – uznawały oparcie granic polskich na Odrze i Nysie za sprawiedliwe zakończenie wojny. Różniły się natomiast w ocenie zagospodarowania Ziem Odzyskanych i stopnia ich integracji z resztą kraju, ale nie kwestionowały prawa do ich posiadania. Dlatego to, co łączyło, nie było podejmowane w publicystyce emigracyjnej. Ciekawe jest, że na terenie Szwecji najbardziej aktywni w działaniu na rzecz uznania granicy zachodniej i poznania ziem włączonych byli przedstawiciele środowisk socjalistycznych, którzy w okresie przedwojennym i podczas wojny nie byli szczególnie zaangażowani w promowanie myśli zachodniej. Byli to przede wszystkim dziennikarze publikujący nie tylko na łamach prasy emigracyjnej, ale – co ważne – również w czasopismach szwedzkich, promujący tym samym polskie prawa do ziem włączonych i jednocześnie nagłaśniający fakt, że władze niemieckie niechętnie odnosiły się do ostatecznej regulacji kwestii granicy.

Arnold Kłonczynski (ur. 1967 r.), dr, adiunkt w Instytucie Historii Uniwersytetu Gdańskiego. Autor i redaktor wielu pozycji monograficznych, m.in.: Hortus Imaginum. Studia historyczne dedykowane pamięci profesora Stanisława Mielczarskiego, Gdańsk 2005 (współred. z Anną Paner i Krzysztofem M. Kowalskim); Stosunki polsko-szwedzkie 1945−1956, Gdańsk 2007; Uniwersytet Gdański 1970−2010, Gdańsk 2010 (współred. z Anną Paner); My w Szwecji nie porastamy mchem... Emigranci z Polski w Szwecji w latach 1945–1980, Gdańsk 2012 oraz podręcznika Zarys współczesnych międzynarodowych stosunków politycznych i gospodarczych, Gdańsk 2012, a także kilkudziesięciu artykułów w języku polskim, szwedzkim i angielskim dotyczących historii Szwecji i stosunków polsko-skandynawskich w XX w. oraz dziejów Polaków w Szwecji.

Krzysztof Wasilewski

Myśl zachodnia w prasie emigracyjnego harcerstwa w Wielkiej Brytanii i USA (1945–1990)

Rola emigracyjnego harcerstwa w kształtowaniu postaw patriotycznych wśród polskiego uchodźstwa oraz w krzewieniu narodowej kultury i historii jest trudna do przecenienia. Od początku swojego istnienia polski skauting postawił sobie za zadanie wychowywanie dzieci i młodzieży nie tylko na prawych i dzielnych ludzi, lecz także na patriotów, potrafiących bronić dobrego imienia swojej ojczyzny w każdym zakątku świata. Jak trafnie zauważył Henryk Kapiszewski, harcerstwo „kształciło w młodym pokoleniu pełną świadomość narodową, zaprawiając je równocześnie do służby społecznej i do walki politycznej o podstawowe prawa człowieka”[1].

Realizacja powyższego zadania odbywała się na różne sposoby. Budowanie właściwej postawy społecznej następowało przede wszystkim poprzez czynny udział harcerzy i harcerek w zbiórkach, rajdach czy obozach. To tam dzieci i młodzież ćwiczyły swoje ciało i umysł. Dla osób mieszkających z dala od swojej ojczyzny była to często jedyna okazja do poznania historii i tradycji Polski, a także do praktykowania rodzimego języka. Nie bez znaczenia były również nazwy drużyn, hufców i chorągwi, które nawiązywały do ważnych miejsc i postaci z dziejów państwa.

Niezwykle ważną funkcję spełniała także prasa harcerska. Towarzyszyła ona polskiemu ruchowi skautowemu od jego zarania, o czym świadczy fakt, że pierwszy numer „Skauta” został wydany już w 1912 r.[2]. Jak przekonywano, pismo harcerskie miało do odegrania wielką rolę w rozwoju intelektualnym polskiej młodzieży. „Mimo że w Polsce jest bardzo dużo pism młodzieży – pisano w artykule programowym – to jednak »Skaut« jest pismem nowym w całym tego słowa znaczeniu, pismem innym od dotychczasowych. [...] Obok rzeczy dotyczących skautingu znajdzie na łamach »Skauta« miejsce stała rubryka zajmująca się rozwojem moralnym i kształceniem charakteru, znajdą swoje omówienie sprawy młodzieży i sprawy narodowe”[3]. Można uznać, że tym założeniom prasa harcerska pozostała wierna także w latach późniejszych.

W okresie II wojny światowej prasa harcerska obecna była wszędzie tam, gdzie organizowały się drużyny i hufce. Do tradycyjnych już ośrodków polonijnego skautingu, jak Stany Zjednoczone czy Francja, dołączyły nowe, często bardzo egzotyczne, jak Kenia czy Iran[4]. Pomimo trudności finansowych i organizacyjnych tamtejszy ruch harcerski mógł się poszczycić znacznym dorobkiem wydawniczym. W latach 1942–1946 ukazywały się m.in. takie czasopisma jak „Skaut”, „Zuchy”, „Harcerstwo na Wschodzie”. Jak twierdzi badacz dziejów emigracyjnego skautingu polskiego, do 1946 r. „wysłano w teren ponad sto tysięcy książek, broszur i czasopism”, a od 1944 r. „wydawnictwa harcerskie były niemal jedynymi, które docierały do szkół i młodzieży”[5]. Także w niektórych państwach europejskich – za przykład może tu posłużyć Dania – tytuły wydawane przez polskich skautów były jedynymi dostępnymi na danym obszarze czasopismami w języku polskim[6]. Dlatego też obok tematyki typowo harcerskiej zawierały one informacje polityczne i kulturalne.

Po 1945 r. władze harcerskie na uchodźstwie postanowiły kontynuować swoją misję z lat II wojny światowej. Sytuacja polityczna w kraju, spowodowana podziałem Europy na dwa obozy, zmusiła setki tysięcy Polaków do pozostania na emigracji. Wśród nich wielu było czynnymi członkami przedwojennego Związku Harcerstwa Polskiego. Decyzją jego władz, na czele z przewodniczącym Michałem Grażyńskim[7], w lutym 1946 r. postanowiono scalić emigracyjny polski ruch skautowy i powołać do życia Związek Harcerstwa Polskiego poza granicami Kraju (ZHP pgK)[8]. Organizacja ta nie została jednak uznana przez władze międzynarodowego skautingu, co na długi czas wykluczyło ZHP pgK z oficjalnego udziału w światowych jamboree i innych spotkaniach.

Ograniczone możliwości finansowe i organizacyjne zmusiły emigracyjne harcerstwo do poszukiwania nowych ram swojego funkcjonowania. Nadal bowiem miało ono do odegrania ważną rolę w podtrzymaniu łączności setek tysięcy młodych ludzi na obczyźnie z językiem polskim oraz ojczystą kulturą i historią. Zwłaszcza te dwa ostatnie zagadnienia urosły do rangi priorytetów ZHP pgK, zważywszy na szeroką działalność propagandową władz PRL wśród polskich emigrantów. Orężem w tej walce stała się prasa, wydawana przez okręgi harcerskie na całym świecie. W samej Wielkiej Brytanii w omawianym okresie ukazywało się z różną częstotliwością ponad osiemdziesiąt tytułów. Drugim pod względem liczby wydawanych czasopism ośrodkiem były Stany Zjednoczone, gdzie obok tradycyjnej prasy harcerskiej sprawy polonijnego skautingu przedstawiano także w prasie codziennej. Tak było m.in. w przypadku „Dziennika Chicagoskiego”, wydawanego przez oo. zmartwychwstańców ze stałą rubryką pt. Kronika harcerska. W pierwszych latach powojennych wiele czasopism ukazywało się ponadto w Niemczech, Francji i Kanadzie.

Tematyka poruszana na łamach czasopism emigracyjnego harcerstwa koncentrowała się wokół spraw skautingu. Jednak ważną część ich zawartości stanowiły również sprawy polityczne, historyczne, religijne czy kulturalne. Wśród nich niemało miejsca zajmowała tematyka Ziem Zachodnich i – w połączeniu z nimi – Kresów Wschodnich.

Do zbadania powyższego zagadnienia analizowano głównie treści prasy harcerskiej wydawanej w Wielkiej Brytanii, USA i Kanadzie w latach 1945–1990. W tym pierwszym państwie wiodącą rolę odegrał miesięcznik „Wiadomości Urzędowe” (od 1948 r.), skierowany do starszyzny harcerskiej oraz przeznaczony dla szerszego grona czytelników miesięcznik „Na Tropie” (od 1956 r.). Dużą poczytnością cieszyły się ponadto: wydawany od 1961 r. „Węzełek. Pismo Instruktorek”, jak również „Znicz” (od 1950 r.). W przypadku USA skorzystano z Kroniki harcerskiej drukowanej na łamach „Dziennika Chicagoskiego” (1962–1971), a także z wydawanego od 1986 r. „Znicza”. Dominującym tytułem harcerskim w Kanadzie były bez wątpienia utworzone w 1955 r. „Wici Harcerskie Kanady”, wydawane z dużą częstotliwością, choć nieregularnie. W miarę potrzeb korzystano również z prasy emigracji niepodległościowej oraz z dostępnych opracowań.

Ziemie Zachodnie w polityce władz RP na uchodźstwie w Londynie[9]

W grudniu 1944 r. ówczesny szef emigracyjnego rządu Tomasz Arciszewski jednoznacznie opowiedział się przeciwko wcieleniu wschodnich terenów III Rzeszy do Polski. „Poza tym cóż jest ta granica po Odrę? – pytał. – Dzisiaj nie można mówić o bezpieczeństwie w razie wojny, przy technicznych udoskonaleniach prowadzenia wojny”. W tym samym wystąpieniu podkreślił znaczenie Kresów Wschodnich dla integralności państwa polskiego: „Natomiast powiedzmy to sobie zupełnie jasno, że te bagna pińskie broniły Polski, bardzo broniły, nie podczas wojny, ale w czasach pokojowych, od band, które ze wschodu szły rabować ludność. Przechodziły przez te bagna całe gromady ludzi, które szerzyły niepokój na wschodzie i bagna pińskie stanowiły dla nas to, co nieomal Kanał La Manche dla Anglii. I zdaje mi się, że pod tym względem my, Polacy, powinniśmy być jednomyślni, ażeby granice wschodnie ratować”[10]. Warto nadmienić, że była to wypowiedź emocjonalna, z której premier wkrótce się wycofał. Pod koniec działań wojennych szef emigracyjnego rządu kilkakrotnie opowiedział się za polską granicą zachodnią przesuniętą nad Odrę i Nysę Łużycką. Najdobitniej stanowisko władz RP na uchodźstwie wyrażono w 1947 r., kiedy w oficjalnym stanowisku stwierdzono, że „Naród Polski domaga się, aby granica Polski z Niemcami została ustalona ostatecznie na Odrze i Nysie Łużyckiej. Granica ta stworzy podstawę bezpieczeństwa Polski, zapewni jej konieczny potencjał gospodarczy oraz da częściowo zadośćuczynienie za straty ludnościowe, kulturalne i materialne wyrządzone przez Niemcy w czasie wojny i okupacji”[11].

Kierunek polityczny emigracyjnych władz RP wpływał także na stanowisko ZHP pgK. Chociaż organizacja ta cieszyła się znaczną autonomią, to niemal organicznie – co wynikało w dużym stopniu z tradycyjnie propaństwowego charakteru wszelkich ruchów skautowych – była związana z władzami RP na uchodźstwie w Londynie. Wielu z działaczy harcerskich było aktywnych w instytucjach funkcjonujących przy rządzie lub prezydencie. Pierwszy przewodniczący ZHP pgK – dr Michał Grażyński – znalazł się w składzie III Rady Narodowej RP, emigracyjnego parlamentu, gdzie reprezentował związaną z przedwojennym obozem piłsudczyków Ligę Niepodległości Polski[12]. To właśnie przy jego aktywnym współudziale Rada Narodowa wydała 5 lipca 1949 r. odezwę do społeczeństwa polskiego, w której opowiadała się za Polską „z ukochanym Wilnem i wiernym Lwowem, a na zachodzie z linią graniczną na Odrze i Nysie Łużyckiej”[13].

Z pewnym uogólnieniem można stwierdzić, że powyższe stanowisko było obowiązujące do momentu rozwiązania struktur władz RP na uchodźstwie w październiku 1991 r. Przynajmniej oficjalnie kolejni premierzy i prezydenci wypowiadali się za zachowaniem pojałtańskiej granicy zachodniej przy jednoczesnym powrocie do Polski Kresów Wschodnich. Ziemie Zachodnie traktowano bez emocji, które często towarzyszyły – dodatkowo wspieranej przez propagandę PRL – debacie w kraju. Dla władz emigracyjnych były to jedynie zdobycze wojenne, słusznie odebrane Niemcom za rozpętanie II wojny światowej[14]. Z kolei Kresy Wschodnie jawiły im się jako integralna część Polski, znajdująca się w obrębie państwa od wielu wieków.

Stosunek władz ZHP pgK do Ziem Zachodnich był bardziej złożony. Już w okresie poprzedzającym plebiscyt na Górnym Śląsku w 1921 r. grupy harcerskie aktywnie włączały się w polskie akcje propagandowe, polegające m.in. na rozwieszaniu plakatów i kolportowaniu ulotek[15]. W trakcie plebiscytu natomiast polscy skauci czuwali nad przebiegiem głosowania, pomagali osobom starszym w dostaniu się do lokalu wyborczego czy też opiekowali się dziećmi, tak aby wszyscy dorośli mogli oddać głos[16]. Podobne akcje – choć z gorszym skutkiem – przeprowadzano w tym czasie także na Warmii i Mazurach. Na terenach pozostawionych w Niemczech polonijni harcerze dbali o zachowanie tożsamości narodowej polskiej mniejszości, a zwłaszcza jej najmłodszych pokoleń. Czynili to m.in. poprzez kolportaż czasopism, w tym przede wszystkim „Młodego Polaka w Niemczech”[17].

Wytyczenie nowych granic państwa polskiego po zakończeniu II wojny światowej w ZHP pgK przyjęto z mieszanymi uczuciami. Co prawda spełniły się oczekiwania wielu harcerzy o granicy zachodniej, jednak utrata Kresów Wschodnich wydawała się ceną zbyt wysoką. Nie bez znaczenia było także przekonanie części władz emigracyjnych, w tym i harcerzy, o nieuchronności III wojny światowej. Środowiska uchodźcze w swojej większości za swój główny cel uważały bowiem walkę o wolność i niepodległość Polski[18]. Jak trafnie zauważył jeden z badaczy powojennej emigracji, „słowo walka od momentu zakończenia wojny praktycznie do 1989 r. pojawiało się prawie we wszystkich wypowiedziach, odezwach i programach. Używali go przedstawiciele władz polskich na uchodźstwie, wojskowi, działacze partyjni i społeczni”[19]. W tym gronie znajdowało się także Nczelnictwo ZHP pgK. Wielką rolę w inspirowaniu takiej polityki emigracyjnego harcerstwa odegrał m.in. gen. Władysław Anders, który swoim autorytetem wpływał na poglądy tysięcy osób[20].

Problemy Ziem Zachodnich na łamach emigracyjnej prasy harcerskiej wydawanej w Wielkiej Brytanii

Siedzibą Naczelnictwa ZHP pgK była Wielka Brytania. Naturalnie tutaj też wydawano większość prasy harcerskiej, skierowanej zarówno do starszych, jak i młodszych grup skautowych. Dla starszyzny przewidziano wychodzące w latach 1946–1948 „Harcerstwo”, które następnie zostało zastąpione przez „Wiadomości Urzędowe”[21]. Na łamach obu tych tytułów dominowała tematyka związana z działalnością ruchu skautowego, chociaż pojawiały się także artykuły historyczne i polityczne autorstwa wybitnych postaci Drugiej Wielkiej Emigracji. Do młodszych grup skierowany był natomiast miesięcznik „Świat Młodych”, który jednak ukazywał się zaledwie przez dwa lata (1946–1948). O wiele dłuższą historię miało pismo pt. „Bądź Gotów”. Zastąpiło ono miesięcznik „Życie Terenu”. Od 1948 r. zmieniło tytuł na „Na Tropie”, która to nazwa przetrwała do dnia dzisiejszego. Ten ostatni tytuł zyskał największy nakład i cieszył się zainteresowaniem nie tylko wśród młodszego harcerstwa[22].

W prasie harcerskiej wydawanej w Wielkiej Brytanii od początku akcentowano tymczasowość zarówno systemu politycznego Polski, jak i jej granic. Było to stanowisko podzielane przez Rząd RP na Uchodźstwie, z którym – jak już wspomniano – ZHP pgK był ideowo związany. W samych harcerzach starano się budować przekonanie, że są oni prawdziwymi przedstawicielami narodu polskiego, którego to prawa odmawiano krajowemu ZHP, a po jego rozwiązaniu – Organizacji Harcerskiej Związku Młodzieży Polskiej[23]. Jak przekonywał gen. Władysław Anders w przemówieniu skierowanym do skautów w sierpniu 1957 r.: „W tym wielkim święcie skautowym, jakim są tegoroczne: Jamboree i Międzynarodowy Obóz Skautek, biorą udział nasze reprezentacje złożone z harcerzy i harcerek przebywających w wolnym świecie. Harcerkom i harcerzom z Kraju nie dane było przybyć, na Was więc wyłącznie spoczywa obowiązek reprezentowania polskich barw narodowych”[24].

Stanowisko dotyczące granic Polski prezentowane w prasie harcerskiej nie ulegało zmianie. Podobnie jak w pierwszych latach po 1945 r., kiedy część emigracji, w tym i ruch skautowy, oczekiwała wybuchu III wojny światowej, tak też w kolejnych dekadach nie pogodzono się z utratą Kresów Wschodnich. W stosunku do Ziem Zachodnich Naczelnictwo ZHP pgK niezmiennie wyrażało opinię, że był to słuszny nabytek terytorialny. Starano się nawet – podobnie jak czyniła to propaganda krajowa – przekonywać o wielowiekowym polskim charakterze tych ziem. Dla podparcia tej tezy nadawano hufcom nazwy takie jak „Szczecin”, „Wrocław” czy „Pomorze”. Zabieg ten był elementem świadomej polityki historycznej ZHP pgK, która miała na celu wyrobienie wśród harcerzy przekonania, że tak samo jak Kresy Wschodnie należy uważać za „ziemie tymczasowo utracone”, tak Ziemie Zachodnie należało uważać za polskie na zawsze.

Największe natężenie artykułów podnoszących problem Ziem Zachodnich na łamach prasy emigracyjnego harcerstwa w Wielkiej Brytanii datuje się na przełom lat czterdziestych i pięćdziesiątych XX w. Trudno się temu dziwić, skoro był to okres powszechnej niepewności, zarówno w odniesieniu do możliwości wybuchu kolejnego światowego konfliktu, jak i trwałości ówczesnych granic. Republika Federalna Niemiec, powstała w maju 1949 r., szybko pozbyła się statusu państwa pokonanego i została włączona do zachodnioeuropejskiego systemu bezpieczeństwa. W Polsce, ale także w środowisku niepodległego uchodźstwa, sytuacja ta rodziła niepokoje związane z przyszłością kraju, a zwłaszcza jego granic na Odrze i Nysie Łużyckiej.

Potrzebę usankcjonowania polskiej granicy zachodniej dobrze widać na przykładzie publicystyki w miesięczniku „Bądź Gotów”. Pismo to, wydawane od 1948 r., skierowane było do wszystkich grup wiekowych harcerzy, stąd jego oddziaływanie było największe. Za przykład publicystyki dotyczącej Ziem Zachodnich można uznać tekst historyczny na temat polskiej floty wojennej zamieszczony w numerze 1–2 „Bądź Gotów” z 1951 r. W jego zakończeniu autor pisał: „Dziś flota nasza jest niestety w rękach sowieckiego okupanta. Wierzymy jednak, że nadejdzie dzień, gdy znów ujrzymy banderę polską na masztach naszych okrętów, a porty Gdyni, Gdańska, Szczecina zapełnią się ludem polskim pracującym naprawdę dla swej wolnej ojczyzny”[25]. Z kolei w numerze czwartym przedrukowano artykuł Marii Konopnickiej pt. Skąd nasz ród. Czytelnicy mogli w nim przeczytać m.in.: „Jak oko puścić od Wisły po Odrę, ścielą się szczere pola zielenią i złotem. [...] Oto graniczna Odra, pokrewna Wiśle po zielonym Beskidzie-Rodzicu, prze się wyżyną Śląską, przebiega zatajone moczary...”[26] Warto dodać, że do tekstu dołączono mapę Polski w jej obecnych granicach zachodnich wraz z Kresami Wschodnimi.

W kolejnych latach Ziemie Zachodnie zajmowały niewiele miejsca na łamach emigracyjnej prasy harcerskiej. Skupiano się raczej na czynie zbrojnym polskiego oręża z okresu II wojny światowej, zwłaszcza zaś losów 2. Korpusu Polskiego. Nie zapominano także o tak newralgicznych sprawach jak zbrodnia w Katyniu czy utrata Kresów Wschodnich. W stosunku do reżimu komunistycznego w kraju podzielano argument Rządu RP na Uchodźstwie, że była to władza narzucona siłą, bez oparcia społecznego i z obcą polskiemu narodowi ideologią.

Pogląd ZHP pgK na położenie kraju dobrze wyraził artykuł hm. Ignacego Płonki, redaktora naczelnego „Na Tropie”, który ukazał się w numerze 7–8 miesięcznika z 1969 r. „Pełne korzyści z wojny – przekonywał – wyniosła tylko Rosja. [...] W zagarniętej Europie Rosja rządzi jak chce, lekceważąc »kartę atlantycką« i prawa wolnego człowieka”[27]. Dalej dowodził, że „żaden najeźdźca od czasów Dżyngis-chana nie wyrządził Polsce tylu krzywd ile uczynili Rosjanie. [...] Olbrzymie krwawe ofiary i cmentarze pozostałe na bitewnych polach Europy nie przyniosły Polsce oczekiwanych owoców”[28]. Obok tekstu wydrukowano mapę Polski z „ziemiami odzyskanymi i tymczasowo utraconymi”.

Warto zwrócić uwagę na stwierdzenie „ziemie odzyskane i tymczasowo utracone”. Pierwsza jego część odpowiadała frazeologii stosowanej przez władze PRL, jednak w publicystyce emigracyjnego harcerstwa nabierało ono innego znaczenia. O ile reżim komunistyczny tłumaczył przyłączenie Ziem Zachodnich do Polski jako rekompensatę za Kresy Wschodnie, gdzie Polacy stanowili mniejszość, o tyle Naczelnictwo ZHP pgK widziało nową granicę zachodnią jako należyte wynagrodzenie za straty wojenne poniesione z rąk Niemców. Tereny nad Odrą i Nysą jawiły się władzom emigracyjnego harcerstwa jako częściowo obce, choć niegdyś bezsprzecznie polskie.

W publicystyce skautowej pomijano także kolejny argument podnoszony przez rząd w Warszawie. Unikano mianowicie jakichkolwiek wzmianek na temat wyższego poziomu cywilizacyjnego nabytych ziem w porównaniu z Kresami Wschodnimi. Wydaje się, że akurat ten argument nie był dla ZHP pgK przekonujący. Zbyt wiele emocji łączyło przedstawicieli Drugiej Wielkiej Emigracji ze wschodnimi terenami Polski. W tekstach drukowanych na łamach prasy emigracyjnego harcerstwa pojęcia „państwa” i „narodu” były ze sobą często utożsamiane. Z jednej strony dawało to władzom na uchodźstwie argument do reprezentowania „wolnej” Polski, pomimo fasadowości swoich instytucji i braku uznania międzynarodowego, z drugiej zaś uniemożliwiało jakiekolwiek różnicowanie poszczególnych terenów państwa na lepsze i gorsze. Fakt, że czynił tak reżim komunistyczny odbierano jako kolejny argument do jego izolowania.

Stosunek ZHP pgK do zachodniej i wschodniej granicy Polski wyrażono na łamach „Na Tropie” w numerze jedenastym z 1969 r. W Giermkowskich materiałach, jako propozycjach gawęd obozowych, hm. Jan Hebda zamieścił krótkie charakterystyki wybranych władców Polski. O Bolesławie Chrobrym napisał, że „rozszerzył granice Polski na Zachodzie”[29]. Z kolei Bolesławowi Krzywoustemu państwo miało zawdzięczać utrzymanie Śląska „z granicą na Odrze”. Jako obrońcę Kresów Wschodnich przedstawił Hebda Stanisława Żółkiewskiego. Świadczy to, że temat granic państwa obecny był nie tylko w debatach politycznych, lecz także podczas harcerskich spotkań. Jak wynika z powyższych cytatów, władze ZHP pgK powielały w wielu przypadkach terminologię władz PRL. Należy jednak zwrócić uwagę na fakt, że w przeciwieństwie do prasy krajowej, Ziemie Zachodnie zawsze przedstawiano razem z Kresami Wschodnimi.

Z upływem lat przynależność Ziem Zachodnich do Polski emigracyjne harcerstwo zaczęło traktować jako oczywistość. Ta zmiana w stosunku do nowej granicy zachodniej była wypadkową ewolucji nastrojów w całym środowisku uchodźczym. Jak pisał Kazimierz Glabisz na łamach „Przeglądu Zachodniego” w 1974 r.: „ważniejszym tytułem do dumy i dowodem nierozerwalnego zrośnięcia się tych ziem z Macierzą jest oczywiście fakt, że w ciągu zaledwie trzydziestu lat zdołano te tak bardzo okaleczone i wyludnione miasta i miasteczka nie tylko odgruzować, rozminować i odbudować, ale przeważnie także ponad przedwojenny stan zaludnić i gospodarczo, i kulturalnie z nicości i pustki na znośny już poziom dźwignąć”[30].

Do problemu granic powrócono w „Na Tropie” dopiero w 1976 r. Nie była to data przypadkowa. Mocarstwa zachodnie i ZSRR kontynuowały politykę odprężenia, która nabrała nowego wymiaru po podpisaniu rok wcześniej Aktu końcowego Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie. Dla polskiej emigracji niepodległościowej, w tym i harcerstwa, oznaczało to akceptację status quo w Europie, a tym samym akceptację przynależności Polski do bloku socjalistycznego. W wakacyjnym numerze miesięcznika (lipiec–sierpień) jego redaktor naczelny pisał: „Polska obecnie nie jest suwerenna, rządzą nią ludzie posłuszni Rosji, którzy służą celom rosyjskim, a nie polskim. Całe życie narodu jest przekształcane na wzór rosyjski, obcy polskim ideałom. Rosja zabrała nam połowę kraju, a mieszkańców tych ziem wywiozła na poniewierkę”[31]. Na łamach prasy harcerskiej przypominano więc w różny sposób, że utrata Kresów Wschodnich miała charakter jedynie tymczasowy. Inaczej rzecz się miała z Ziemiami Zachodnimi, które – zdaniem ZHP pgK – należało uznać za polskie i zaprzestać dyskusji nad ich statusem. Musi jednak budzić zdziwienie fakt, że w rozważaniach na temat rezultatów II wojny światowej podkreślano jedynie straty terytorialne, które Polska poniosła na rzecz ZSRR. Widoczny jest natomiast brak odniesienia do Ziem Zachodnich jako rekompensaty tej straty.

Naczelnictwo ZHP pgK świadome było wagi granicy zachodniej dla współczesnej Polski. Chociaż więc z jednej strony atakowano porozumienia poczdamskie, to na łamach prasy emigracyjnego harcerstwa nikt nie kwestionował przynależności do Polski ziem aż po Odrę i Nysę Łużycką. Wręcz przeciwnie – starano się je wzmacniać. W numerze drugim „Na Tropie” z 1976 r. redaktor naczelny nakazał harcerzom „wkleić mapę Polski do dzienniczka, uzupełnić daty historyczne, porobić odpowiednie zapiski”[32].

W podobnym tonie pisano o polskich granicach w latach osiemdziesiątych. Nadal wzywano więc młodych harcerzy do „ofiarnej służby Polsce”[33]. Rok 1986 ogłoszono „Rokiem Polski w Świecie”, co ZHP pgK wykorzystało do ponowienia apelu o realizację programu odzyskania wolności i niepodległości Polski[34]. Na łamach emigracyjnej prasy harcerskiej organizowano konkursy historyczne, koncentrujące się przede wszystkim na dziejach II Rzeczypospolitej oraz okresu II wojny światowej. Dotykano także problemu polskiej granicy zachodniej. W numerze 11–12 „Na Tropie” z 1984 r. zamieszczono pytania z dziedziny historii, kultury i tradycji, m.in.: „jakie są dwa największe miasta zabrane nam przez Rosję”, „co jest granicą Polski i Niemiec” czy „z kim Polska sąsiaduje obecnie”[35].

W kolejnych latach na łamach tejże prasy Ziemiom Zachodnim i Kresom Wschodnim poświęcano coraz mniej miejsca. Wydaje się, że władze ZHP pgK ostatecznie – choć nigdy oficjalnie – pogodziły się z kształtem polskich granic. Analiza zawartości numerów „Ogniska”, czyli organu starszyzny harcerskiej, z lat osiemdziesiątych potwierdza powyższą tezę. Tematyka granic państwowych jest niemal nieobecna, dominują natomiast kwestie religijne, polityczne, a także – pod koniec omawianego okresu – pytanie o możliwość budowy i rozwoju niezależnego harcerstwa w kraju. Jednym z wyjątków jest numer pierwszy „Ogniska” z 1988 r., w którym zamieszczono mapę Polski „w granicach sprzed 1939 r. z Ziemiami Odzyskanymi”. Warto zwrócić uwagę na różnicę pomiędzy taką samą mapą z 1969 r., opisaną jako „Polska z ziemiami odzyskanymi i tymczasowo utraconymi”, a obecną terminologią. Pokazuje to – choć nie bezpośrednio – ewolucję poglądów, jaka dokonała się w myśli zachodniej ZHP pgK.

Część poglądów pozostała jednak bez zmian. Tak z pewnością było ze stosunkiem władz emigracyjnego harcerstwa do przeszłości. Decyzje mocarstw zachodnich w sprawie obecnych granic państwa w dalszym ciągu uznawano za „hańbiące” i „krzywdzące”[36]. Chociaż akceptowano przynależność Ziem Odzyskanych do Polski, to nadal nawiązywano do kresowej tradycji kraju. Hufce, chorągwie czy nawet obozy otrzymywały nazwy związane z tamtymi terenami, jak np. „Wilno”, „Lwów”, „Kresy”. Jednocześnie jednak władze ZHP pgK starały się współpracować z emigracyjnymi organizacjami skautowymi z tych państw należących do ZSRR, które niegdyś wchodziły częściowo lub w całości w skład państwa polskiego[37].

Ziemie Zachodnie w prasie emigracyjnego harcerstwa w Ameryce Północnej

Politykę historyczną, także w odniesieniu do Ziem Zachodnich, prowadzono także w prasie harcerskiej wydawanej w Stanach Zjednoczonych. Kwestia granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej nie dominowała co prawda w tejże publicystyce, jednakże błędem byłoby stwierdzenie, że była ona marginalizowana. Do granicy zachodniej powracano przy okazji różnych uroczystości i rocznic. Przed zbliżającymi się obchodami Millenium Chrztu Polski prasa harcerska aktywnie włączyła się w kampanię upamiętniającą tysiąc lat polskiej państwowości. „Na całym świecie – pisano na łamach rubryki Kronika harcerska – w tysiącletnią rocznicę państwa polskiego odbywa się teraz wielkie tropienie pamiątek po dawnych Słowianach, po Piastach i Jagiellonach. Wokół Kruszwicy, Gniezna i Krakowa, na polach Grunwaldu, Legnicy, Warny i Cecory odnaleziono ślady przeszłych wydarzeń”[38]. W podobnym tonie napisany był artykuł pt. Na tropach Chrobrego, w którym przekonywano, że „Bolesław Chrobry nie był świętym, ale lepiej rozumiał swoją misję chrześcijańską od niemieckich cesarzy i późniejszych komturów Zakonu Krzyżackiego”[39].

W pełni stosunek polskiego skautingu w USA do Ziem Zachodnich i ich historycznej przynależności do Polski autor przedstawił w kolejnym artykule, pt. Krzyżackie tropy. Pisząc w nim o sprowadzeniu zakonu krzyżackiego na ziemie polskie, autor zauważył, że „gdyby Bolesław Krzywousty mógł przewidzieć skutki podziałów, nie miałby chyba w grobie snu spokojnego. W pół wieku po jego śmierci Niemcy zagrabili Pomorze Szczecińskie i Ziemie Zachodnie, a Polska, rozbita na dzielnice pod rządami skłóconych synów i wnuków Krzywoustego, nie miała sił do obrony”[40].

Wspomniana już rubryka Z życia harcerskiego w 1966 r. kontynuowała cykl opowiadań historycznych prezentujących dzieje Polski. Wiele w nim miejsca poświęcono walce o granice, w tym zachodnie. W jednym z lutowych wydań „Dziennika Chicagoskiego” zamieszczono pierwszą część gawędy o konflikcie polsko-krzyżackim, który ponownie przedstawiono jako spór o granice zachodnie[41]. Także w pozostałych artykułach autorzy powoływali się na polskość takich miast jak Wrocław czy Gdańsk, dowodząc, że zostały one Polsce odebrane przemocą lub podstępem. O działalności politycznej i kulturalnej Polaków żyjących na Ziemiach Zachodnich podczas rozbiorów informował z kolei cykl pt. Harcerska gwiazda na polskim niebie Tysiąclecia. Na jego łamach pisano m.in. o polskości terenów położonych wzdłuż Odry. Przypominano też o rozwoju harcerstwa w końcowym okresie zaborów, kiedy to niejednokrotnie musiało ono odgrywać role daleko wykraczające poza ramy przypisane skautingowi. Choć nie bezpośrednio, to problem Ziem Zachodnich pojawiał się na łamach harcerskich cykli drukowanych w „Dzienniku Chicagoskim”.

W o wiele mniejszym stopniu zachodnia granica polski obecna była na łamach tytułów okolicznościowych, drukowanych m.in. podczas zlotów harcerskich. Spotkania te były doskonałą okazją do przypomnienia młodzieży polskiej historii i tradycji, a także do przeprowadzenia akcji propagandowych. Właśnie akcja propagandowa została uznana przez Komendę Zlotu w 1972 r. za jedno z najważniejszych jej zadań[42]. Jednakże próżno poszukiwać na łamach „Wici Zlotowych” odniesienia do Ziem Zachodnich. Podobnie jak w prasie wydawanej w Wielkiej Brytanii, także w USA główny nacisk kładziono na przypominanie polskiego czynu zbrojnego podczas II wojny światowej czy podkreślanie związków harcerstwa z Kościołem katolickim[43].

Brak szerszego odniesienia do Ziem Zachodnich w emigracyjnej prasie harcerskiej wydawanej w Stanach Zjednoczonych może wskazywać, że tamtejsza Polonia pogodziła się z pojałtańskimi granicami. Naturalnie na łamach „Znicza” i innych tytułów nadal przypominano na różne sposoby o polskości Kresów Wschodnich czy też o zniewoleniu kraju przez Związek Radziecki, jednak w stosunku do granicy zachodniej przyjmowano punkt widzenia władz PRL[44]. Z pewnością na takim stosunku harcerstwa w USA zaważyły jego bliskie kontakty z organizacjami polonijnymi, które od początku wspierały inkorporację do Polski ziem aż do Odry i Nysy Łużyckiej. Siła propagandowa RFN w USA była potężna, stąd organizacje polonijne miały do odegrania w tej kwestii znaczną rolę. Rację miał publicysta przestrzegający pod koniec lat pięćdziesiątych, iż „nie ma w tym żadnej przesady, gdy powiemy, że brak z naszej strony przeciwdziałania, może się katastrofalnie na przyszłość odbić i zaważyć przy ostatecznym wytyczaniu naszych granic zachodnich”[45]. Należy wszakże podkreślić, że harcerstwo w USA odegrało w tej kwestii niewielką rolę, pozostawiając problem granicy zachodniej emigracyjnym organizacjom politycznym.

W o wiele większym stopniu do zachodniej granicy Polski nawiązywano w miesięczniku pt. „Wici Harcerskie Kanady”. Czasopismo to, wydawane od 1955 r., pełniło przede wszystkim funkcje szkoleniowo-informacyjne Chorągwi Harcerzy[46]. W ciągu kilkunastu lat „Wici Harcerskie Kanady” osiągnęły nakład 600 egzemplarzy i były kolportowane na całym świecie. „Starsze Harcerstwo – pisano tamże – musi wziąć pełny udział w życiu tego harcerskiego miesięcznika, przez pisanie materiału do niego, czytanie i rozpowszechnianie”[47]. Na łamach miesięcznika często pojawiały się tematy historyczne, zahaczające o temat Ziem Zachodnich. Numer jedenasty „Wici Harcerskich Kanady” zawierał m.in. referat na temat Słowiańszczyzny, przygotowany przez drużynę „Zarzewie”. Jego autorzy dowodzili wielowiekowej obecności żywiołu słowiańskiego na terenie współczesnej Polski, a także propagowali współpracę między narodami Europy Środkowo-Wschodniej[48]. Z kolei redakcja miesięcznika wzywała wszystkich harcerzy do samokształcenia, zwłaszcza w dziedzinie historii Polski i obcej.

W numerze 91 z maja 1971 r. przedstawiono dzieje Śląska, który uważano za tradycyjnie polski. W artykule Niemcy zostali przedstawieni jako terroryzujący lokalną społeczność okupanci. Polska natomiast jawiła się jako ostoja spokoju i bezpieczeństwa. Dlatego też przyłączenie Śląska do Polski po I wojnie światowej oraz dalsze rozszerzenie granicy zachodniej w 1945 r. uznawano jako historycznie i geopolitycznie uzasadnione[49].

W kolejnych latach „Wici Harcerskie Kanady” kontynuowały temat Ziem Zachodnich i Północnych. Numer z marca 1975 r. przyniósł artykuł Jerzego Szewsa pt. Pierwsi harcerze na Pomorzu, w którym przedstawiono działalność polskiego skautingu na terenie Warmii i Mazur do końca I wojny światowej. Jak zauważył autor, „pierwsi harcerze pomorscy podczas swoich wakacyjnych wędrówek pieszych poznawali te regiony, którym groził największy nacisk germanizacyjny, starali się budzić uświadomienie narodowe u Kaszubów Zachodnich, Warmiaków i Mazurów”[50]. Tekst nie pozostawiał wątpliwości co do kształtu polskich granic. „Były to ziemie polskie – pisał autor o Warmii i Mazurach – i one też powinny znaleźć się w granicach przyszłego państwa polskiego. Jednak dopiero dzieci harcerzy sprzed I wojny światowej doczekały się tej chwili, że Ziemie Zachodnie i Północne wrócił do Macierzy”[51].

Podsumowanie

Przełom lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX w. to okres początku transformacji systemowej w Polsce i całej Europie Środkowo-Wschodniej. We wrześniu 1989 r. zaprzysiężono gabinet Tadeusza Mazowieckiego, w kraju uznany za pierwszy niekomunistyczny rząd po II wojnie światowej. Inaczej sprawy wyglądały na uchodźstwie. „Zadawano sobie pytanie – wspominała Maria Pestkowska – czy to już Wolna Polska? Odpowiedź była prosta: jeszcze nie. Może to nastąpić dopiero po całkowicie wolnych wyborach”[52]. Mimo że decyzją Prezydenta RP na Uchodźstwie Ryszarda Kaczorowskiego 22 grudnia 1990 r. przekazano insygnia władzy II RP wybranemu w demokratycznych wyborach prezydentowi Lechowi Wałęsie, część instytucji emigracyjnych nadal funkcjonowała. Dotyczyło to także Związku Harcerstwa Polskiego poza granicami Kraju, który zdecydował o niewiązaniu się z żadną z powstających w kraju organizacji harcerskich. „W związku z tym – pisał przewodniczący ZHP pgK – przypominamy, że wszelkie kontakty organizacyjne z harcerstwem w Kraju utrzymuje tylko Przewodniczący ZHP. Natomiast zachęcamy grono instruktorskie i młodzież harcerską do nawiązywania kontaktów osobistych ze swoimi rówieśnikami należącymi do autentycznego harcerstwa w Kraju”[53].

Związek Harcerstwa Polskiego poza granicami Kraju odegrał istotną rolę w podtrzymywania związków Polonii i osób polskiego pochodzenia z krajem. W wielu przypadkach emigracyjny ruch skautowy musiał angażować się w sprawy daleko wykraczające poza tradycyjne ramy działalności harcerskiej. W latach zimnej wojny, kiedy kontakt z Polską był utrudniony, wychowanie w duchu miłości do ojczyzny i znajomości jej złożonych losów urosło do rangi priorytetu. Między innymi dlatego zagadnienie Ziem Zachodnich zajmowało w prasie harcerskiej poczytne miejsce, jednak – co należy podkreślić – zazwyczaj w kontekście utraty Kresów Wschodnich.

Ziemie Zachodnie w emigracyjnej prasie harcerskiej jawiły się jako należyta rekompensata za straty wojenne poniesione przez Polskę. Było to stanowisko nie tyle samego ZHP pgK, co władz RP na uchodźstwie, z którymi emigracyjne harcerstwo pozostawało w bliskich związkach. W przeciwieństwie jednak do rządu czy Rady Narodowej, Naczelnictwo ZHP pgK widziało w przynależności Ziemi Zachodnich do Polski pewną prawidłowość historyczną. Na łamach prasy – ale i nie tylko – przekonywano więc o polskości tych obszarów, o ich wielowiekowych związkach z Polską i polskim narodem. Nie powtarzano przy tym sloganów komunistycznej propagandy, lecz starano się wypracować własną frazeologię. W wielu cytowanych tekstach zachodnie tereny kraju określano jako Ziemie Odzyskane. Drużynom harcerskim nadawano nazwy związane z nowymi nabytkami terytorialnymi. Stąd tak wiele w strukturach emigracyjnego harcerstwa znajdowało się hufców o nazwie „Szczecin”, „Wrocław” czy „Bałtyk”. Proponowane przez Naczelnictwo ZHP pgK tematy gawęd miały przypominać młodzieży o długiej obecności żywiołu polskiego na Ziemiach Zachodnich.

Na łamach emigracyjnej prasy harcerskiej nigdy nie nawiązywano do wyższego poziomu cywilizacyjnego zachodnich nabytków terytorialnych. Wydaje się, że temat ten był celowo pomijany przez gazety skautowe, przede wszystkim ze względu na emocjonalny stosunek do Kresów Wschodnich. Należy przypomnieć, że w oficjalnej propagandzie PRL za jeden z najważniejszych argumentów przemawiających na korzyść powojennych zmian granic uznawano wysokie uprzemysłowienie Ziemi Zachodnich. Emigracyjne struktury harcerskie, podobnie jak uchodźcze władze, wychodziły z kolei z założenia, że naród polski stanowi jedność i jako taki powinien mieć możliwość egzystencji w swoich historycznych granicach.

Ziemie Odzyskanie pojawiały się w kontekście „ziem tymczasowo utraconych”. W ślad za oficjalnym stanowiskiem władz RP na uchodźstwie ZHP pgK nie zaakceptowało utraty przez Polskę Kresów Wschodnich. Na łamach emigracyjnej prasy harcerskiej rozpisywano się o tradycjach i historii związanych z terenami zajętymi przez ZSRR. Podobnie jak drużyny harcerskie otrzymywały nazwy związane z miejscami na Ziemiach Zachodnich, tak niektóre z nich nosiły nazwy „Lwów”, „Wilno”, „Kresy”, itp. Podkreślanie tymczasowości utraty Kresów Wschodnich wpływało na stosunek ZHP pgK do Ziem Zachodnich. Chociaż wielokrotnie przypominano o słuszności zachodnich nabytków terytorialnych, to o wiele bardziej ceniono ziemie utracone na wschodzie i to na nich koncentrowano działalność publicystyczną.

W związku z tym warto zadać pytanie, czy można mówić o myśli zachodniej na łamach emigracyjnej prasy harcerskiej? W świetle zaprezentowanych powyżej tekstów, publikowanych w krajach anglojęzycznych, należy dać odpowiedź pozytywną. Jako instytucja wychowująca młodzież i przygotowująca ją do dorosłego życia, Związek Harcerstwa Polskiego poza granicami Kraju starał się uwrażliwić swoich wychowanków na problem granic ojczyzny ich rodziców i przodków. Dlatego z wielką sympatią odnoszono się do Kresów Wschodnich, których utraty nigdy nie zaakceptowano. Dlatego też z chłodnym realizmem podchodzono do Ziem Zachodnich. Na łamach prasy i w oficjalnych wypowiedziach Naczelnictwa ZHP pgK używano emocjonalnego określenia Ziemie Odzyskane. Starano się ponadto przekonać skautów do prawdziwości tezy o polskości tych ziem. Było to zadanie o tyle trudne, że nie do końca odpowiadało polityce emigracyjnych władz. Dodatkowo ZHP pgK musiało liczyć się z komunistyczną propagandą, która jako pierwsza wylansowała tezę o wielowiekowych związkach Ziem Zachodnich z Polską. Chcąc uniknąć podejrzenia o wspieranie reżimu w kraju, Naczelnictwo ZHP pgK musiało więc wypracować własny stosunek do Ziem Zachodnich. Udało się to w stopniu umiarkowanym. Koncepcja granicy zachodniej jako stałej i historycznie usprawiedliwionej zyskała właściwe wsparcie na łamach emigracyjnej prasy harcerskiej, lecz na jej ogólnym wydźwięku zaważyła nieufność ZHP pgK wobec komunistycznego reżimu w kraju i brak zgody na utratę Kresów Wschodnich.

Krzysztof Wasilewski (ur. 1983 r.), dr, historyk, prasoznawca, pracownik Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Zbigniewa Herberta w Gorzowie Wielkopolskim. Pomysłodawca i redaktor naczelny półrocznika naukowego pt. „Przegląd Polsko-Polonijny”. Specjalizuje się w badaniu powojennej polskiej emigracji, propagandy okresu zimnej wojny oraz dziejów prasy lubuskiej. Stypendysta Funduszu Wyszehradzkiego (projekt dotyczący Radia Wolna Europa) oraz Ośrodka Pamięć i Przyszłość we Wrocławiu (projekt dotyczący gorzowskiej prasy drugiego obiegu). Autor ponad dwudziestu artykułów naukowych, wielu tekstów publicystycznych w prasie ogólnokrajowej oraz współredaktor dwóch tomów studiów historycznych i politologicznych dedykowanych zasłużonym przedstawicielom wychodźstwa polskiego: Polski misjonarz na argentyńskiej ziemi, Gorzów Wielkopolski 2011 (współred. z Markiem Szczerbińskim) oraz W nieustannej trosce o polską diasporę. Tom studiów historycznych i politologicznych dedykowany Księdzu Arcybiskupowi Szczepanowi Wesołemu, Gorzów Wielkopolski 2012 (współred. z Romanem Nirem i Markiem Szczerbińskim).

Jan Engelgard

Tygodnik „Myśl Polska” wobec polityki PRL w kwestii Ziem Zachodnich i Północnych w latach 1956–1970

Wojciech Wasiutyński, redaktor naczelny „Myśli Polskiej” do 1958 r., po wyjeździe do Stanów Zjednoczonych wyraził opinię, że Stronnictwo Narodowe w nowej rzeczywistości powinno trzymać się dwóch zasad naczelnych – popierać prezesa Tadeusza Bieleckiego, gdyż tylko on ma „poważne kontakty zagraniczne” oraz nie dopuścić do upadku „Myśli Polskiej”, jako pisma podtrzymującego kontakty między narodowcami na całym świecie i będącego „flagą ideologii [narodowej]”[1].

Opinia ta w odniesieniu do tygodnika „Myśl Polska” była jak najbardziej trafna. Prestiż i znaczenie pisma przez cały okres emigracyjnej działalności Stronnictwa Narodowego utrzymywały się na wysokim poziomie. Mimo że prasa „zamkowa”, czyli piłsudczykowska, była o wiele zasobniejsza w środki i bardziej dostępna – ranga polityczna i intelektualna „Myśli Polskiej” niwelowała te dysproporcje. Pismo było miejscem formułowania opinii i analiz nie tylko osób związanych z opcją narodową, przez co nabierało charakteru bardziej uniwersalnego. Generalnie rzecz biorąc, było jednak forum dla wyrażania opinii ośrodka skupionego wokół SN na uchodźstwie[2].

Ramy czasowe niniejszego tekstu wyznaczają lata 1956–1970, a więc okres rządów w Polsce Władysława Gomułki. Z punktu widzenia interesującego nas tematu był to okres najciekawszy. Z jednej strony, po tzw. przełomie październikowym Polska stała się państwem mającym większy niż w okresie wcześniejszym margines autonomii, pozwalający na prowadzenie w miarę samodzielnej polityki, głównie w odniesieniu do kwestii niemieckiej, granicy na Odrze i Nysie oraz Ziem Zachodnich i Północnych[3]. Po drugie, w tych latach nastąpiła kulminacja wydarzeń związanych z batalią o uznanie międzynarodowe polskiej granicy zachodniej na Odrze i Nysie Łużyckiej, zakończone podpisaniem układu pomiędzy PRL a NRF 7 grudnia 1970 r. 

Publicystyka poświęcona temu tematowi na łamach „Myśli Polskiej” była absolutnym priorytetem przez cały omawiany okres. Po przeanalizowaniu czołówek wszystkich numerów pisma w ciągu tych 14 lat można śmiało stwierdzić, że 80% tych tekstów było poświeconych kwestii niemieckiej oraz granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej. Problem ten był traktowany priorytetowo i bezkompromisowo. Wynikało to z ideologii i polityki nie tylko emigracyjnego SN, ale i obozu narodowego jako całości, począwszy od końca XIX w. „Myśl Polska” poczuwała się do obowiązku wyznaczania kierunków myślenia w tej kwestii dla całej emigracji, podkreślając, że od samego początku, tj. od 1945 r., bez względu na oceny położenia Polski po Jałcie, naczelną wytyczną polityki polskiej była walka u uznanie granicy na Odrze i Nysie. Najdobitniej ujął to prezes SN Tadeusz Bielecki, pisząc w dwudziestą rocznicę zakończenia wojny: „Odzyskanie ziem zachodnich to jedyna, ale jakże wielka zdobycz, którą wynieśliśmy z pożogi ostatniej wojny”. Oceniając stan Ziem Zachodnich z perspektywy 20 lat, zauważał: „Zasiedlenie ziem zachodnich – wbrew przewidywaniom Niemców – okazało się możliwe i zostało dokonane w ciągu ubiegłych 20 lat. Jest to dowód prężności biologicznej Polaków i stanowi wielki atut, jeśli chodzi o trwałą przynależność tych ziem do Polski”. I na koniec: „Siłą naszą jest, że te ziemie posiadamy, że wchodzą one w skład państwa polskiego i że stanowią dziś obszar narodowo jednolity [...]. Jestem przekonany, że utrzymamy Ziemie Odzyskane pod warunkiem, że będziemy nadal czujni zarówno w kraju jak i na emigracji i że nie będziemy sami osłabiać czy podcinać stanowiska polskiego”[4].

Zauważmy, że lider SN użył terminu „państwo polskie” w odniesieniu do PRL, co na emigracji, nawet po 1956 r., było raczej rzadkie. Podobne deklaracje natury politycznej spotykamy na łamach „Myśli Polskiej” bardzo często. Warto zacytować kilka uchwał Stronnictwa Narodowego z tego okresu. Uchwała Zjazdu SN w Wielkiej Brytanii (26–27 marca 1960 r.) stwierdzała m.in.: „Zjazd apeluje do władz Zjednoczenia Narodowego, aby nieustannie domagały się od mocarstw zachodnich ostatecznego i formalnego uznania granicy na Odrze i Nysie jako trwałej granicy między Polską a Niemcami”[5].

W tym samym tonie brzmiały uchwały centralnego Zjazdu SN (19–22 maja 1961 r.): „Dokonana w wyniku wojny zmiana mapy politycznej Niemiec jest nieodzownym warunkiem zachowania równowagi w Europie i winna pozostać fundamentem nowego układu stosunków w naszej części świata”[6]. Także kontrolowane przez SN organizacje i stowarzyszenia często podejmowały uchwały odnoszące się do Ziem Zachodnich. Związek Ziem Zachodnich w 1965 r. podjął następującą uchwałę: „W splocie tragicznych wydarzeń związanych z przebiegiem i zakończeniem wojny z Niemcami, jedynym pozytywnym osiągnięciem Polski było odzyskanie jej dawnych ziem nad Odrą i Bałtykiem. Ziściły się w ten sposób pragnienia tkwiące głęboko w świadomości narodowej [...]. W 20. rocznicę powrotu Polski na dawne ziemie piastowskie łączymy się z rodakami w kraju w ich radości i słusznej dumie z polskich osiągnięć w zakresie olbrzymiego dzieła odbudowy tych ziem, ich zaludnienia, zagospodarowania i ich integracji gospodarczej i kulturalnej z resztą terytorium państwowego Polski [...]. Naczelne zadanie obrony praw Polski do jej granic zachodnich jest sprawą, która jednoczy cały naród, w kraju i za granicą”[7].

Przesłanie tych enuncjacji było jasne – wynik wojny był dla Polski niekorzystny, z jednym wyjątkiem – przesunięcia granicy Polski na linię Odry i Nysy, połączone z likwidacją odrębności Prus Wschodnich. To zaś sprawiało, że wysiłek polityczny emigracji musiał być skoncentrowany nie tylko na walce o odzyskanie niepodległości, ale i staraniach o utrwalenie zdobyczy, jaką były Ziemie Zachodnie i Północne. Tadeusz Bielecki ujął to dobitnie: „Walka o naszą granicę trwa, temat jest aktualny i trzeba napierać gdzie się da, aby Zachód co rychlej uznał bezwarunkowo i ostatecznie granicę na Odrze i Nysie jako jedyne i trwałe rozgraniczenie między Polską a Niemcami”[8].

I tu pojawiał się problem natury politycznej – jak odnosić się do Władysława Gomułki i do władz PRL, prowadzących przecież w tej żywotnej dla Polski kwestii działania, które trudno było dezawuować. Krótko mówiąc – chodziło o stosunek do kraju, a bardziej precyzyjniej – do PRL. Jak wiadomo, SN po 1944 r. stało niezmiennie na stanowisku, że nie ma Polski niepodległej, że władze w Warszawie zostały narzucone siłą przez ZSRR i dlatego nie reprezentują narodu i jego dążeń. O ile przed 1956 r. takie stanowisko rysowało się jako oczywiste, to po przełomie październikowym pojawiły się wątpliwości i spory. Oficjalnie SN i „Myśl Polska” nie zmieniły stanowiska. Uznawano co prawda trwałość „zdobyczy październikowych” (koncesje na rzecz Kościoła, prywatne rolnictwo, autonomia kulturowa), ale podkreślano, że Polska nadal nie jest niepodległa. Postulat generalny brzmiał więc jasno – odzyskanie niepodległości poprzez złamanie hegemonii sowieckiej w Europie. Oznaczało to traktowanie rządów Gomułki jako uzurpatorskich, sprawowanych na zlecenie Moskwy. Dlatego w publicystyce i enuncjacjach oficjalnych unikano jakiejkolwiek akceptacji i pochwał pod adresem Gomułki i PZPR. Starano się też nie podkreślać zalet PRL, choć – jak przedstawię dalej – nie było to wcale łatwe. Publicyści „Myśli Polskiej” konsekwentnie pisali więc o narodzie i Kościele. To naród odnosił sukcesy na Ziemiach Zachodnich, to jego zasługa, nie partii i państwa.

Stosunek do Władysława Gomułki – po początkowym okresie euforii – szybko wrócił do „normy”. Szerzej pisano o jego polityce, analizując wyniki III Zjazdu PZPR, który odbył się w 1959 r. Anonimowy publicysta „Myśli Polskiej” krytykował zaprezentowaną przez Gomułkę historiozofię i polemizował ze sformułowaniem I sekretarza, że „Polska odrodziła się jako państwo niepodległe, w swoich sprawiedliwych granicach”. Autor tekstu przypomniał pakt Ribbentrop–Mołotow, konstatując, że „wprowadzenie Polski »na drogę socjalizmu« odbyło się pod bagnetami okupacji sowieckiej, przez narzucenie wyczerpanemu walką krajowi rządu przybyłego z Moskwy w taborach czerwonej armii”. Musiał się wszakże odnieść do pryncypialnego stanowiska Gomułki w kwestii niemieckiej. Pisał o tym tak: „Gomułka rozwodził się szeroko nad niebezpieczeństwem niemieckim i mówił z naciskiem o konieczności przymierza z Rosją wobec narastającego rewizjonizmu niemieckiego. Charakter i rozwój tego zjawiska na ogół ocenia podobnie jak wszyscy Polacy i pod tym względem łatwo znajduje wspólny język z opinią naszego społeczeństwa. Jako komunista widzi, że w szerokich ramach strategii politycznej Sowietów, obliczonej na ujarzmienie Zachodu i zaprowadzenie rewolucyjnej hegemonii w Europie, wyrasta nowe zagadnienie niebezpiecznej przeszkody w postaci odradzającego się militaryzmu niemieckiego i rosnącego wpływu Niemieckiej Republiki Federalnej na politykę państw Paktu Atlantyckiego [...]. W imię tego niebezpieczeństwa nawołuje Gomułka do trzymania się Rosji i poddaje zewnętrzną politykę polską bezapelacyjnie polityce sowieckiej, nazywając taki stan rzeczy przymierzem polsko-sowieckim”. Jednak – w opinii publicysty – o przymierzu nie ma mowy, poza tym Polska jest wpychana „w całokształt antyzachodnich zamierzeń i działań sowieckich, niejednokrotnie sprzecznych z żywotnymi jego interesami”. Na koniec autor tekstu zaznaczył, że można by poprzeć działania Warszawy, ale pod warunkiem, że polsko-sowieckie współdziałanie ograniczono by tylko do walki z rewizjonizmem niemieckim. Ale tak nie jest, bo PRL pozostaje „narzędziem globalnej polityki ZSRR”. W konkluzji autor stwierdzał, że „tę kwestię rozwiązać może tylko Polska suwerenna”[9].

Począwszy od 1958 r., zaczęły się ukazywać w „Myśli Polskiej” teksty ostro atakujące Gomułkę. Głównym stawianym mu zarzutem było niekontynuowanie przemian i powrót do roli „satelity Moskwy”. Wśród krytyków Gomułki na plan pierwszy wysuwali się Zbigniew Stypułkowski i Wojciech Wasiutyński. Ten pierwszy pisał w 1959 r. z satysfakcją o „zmierzchu legendy Gomułki”[10]. Drugi, do 1958 r. redaktor naczelny „Myśli Polskiej”, zajmował się dezawuowaniem polityki PRL oraz piętnował tych działaczy SN bądź jej byłych członków, którzy próbowali formułować postulaty poparcia polityki zagranicznej Gomułki. Pisał: „Tak długo, jak Rosja jest komunistyczna i chce komunizować Polskę, tak długo miejsce Polski jest po stronie przeciwników bloku komunistycznego a więc i Rosji Sowieckiej”[11]. Wasiutyński nie zgadzał się z przyznaniem Warszawie jakichkolwiek zasług w utrwalaniu na Zachodzie opinii o granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej jako granicy sprawiedliwej: „Przed piętnastu laty granica na Odrze była na Zachodzie powszechnie uważana za granicę sowiecką. Że jest to granica polska, uważana za taką rzeczywiście przez naród polski, o tym nie mogły przekonać Zachodu deklaracje rządu komunistycznego, ani ludzi od niego zależnych. Mogła przekonać tylko emigracja i przekonała w ogromnej mierze. A była to zasługa narodowców”[12].

Była to oczywiście tylko część prawdy. Po 1956 r. peerelowska dyplomacja uczyniła wiele dla zmiany opinii zachodnich polityków i państw w tej kwestii. Pisze o tym Jacek Tebinka, wskazując na liczne przykłady aktywności dyplomacji PRL oraz wzrost jej prestiżu i znaczenia na Zachodzie. Chodziło tu zwłaszcza o osobę ministra spraw zagranicznych Adama Rapackiego i wiceministra Józefa Winiewicza[13]. Publicyści „Myśli Polskiej” starali się nie zauważać pozytywów takiej działalności dyplomacji polskiej lub ją pomniejszać. Charakterystyczne było np. podejście do słynnego planu Rapackiego, zakładającego utworzenie strefy bezatomowej na obszarze NRF, NRD, Polski i Czechosłowacji. Propozycja Polski była jednoznacznie wymierzona przeciwko polityce NRF, a więc powinna znaleźć zrozumienie wśród działaczy SN. Tymczasem na łamach „Myśli Polskiej” plan Rapackiego ignorowano i raczej dezawuowano. W opublikowanej w 1959 r. analizie po głośnej wizycie Nikity Chruszczowa w Szczecinie pisano, że polityka Gomułki „sprowadza się do roli zadań pomocniczych, pozbawionych własnych inwencji i nie liczących się z odrębnością pozycji Polski w konflikcie Zachodu z imperialistycznymi działaniami Sowietów”. Sam plan Rapackiego uznano za „narzędzie polityki sowieckiej”[14]. Była to nieprawda, dzisiaj jest już bowiem pewne, że plan Rapackiego był pomysłem polskim i został wypracowany w polskim MSZ[15]. Dla usprawiedliwienia publicystów „Myśli Polskiej” wypada wszakże dodać, że nie mieli oni takiej wiedzy, poza tym taka opinia panowała również wśród dyplomatów zachodnich. Charakterystyczne jest także to, że dezawuując plan Rapackiego, publicyści „Myśli Polskiej” posługiwali się często takimi samymi argumentami jak politycy NRF, którzy podnosili, że polska inicjatywa nie jest autentyczna, bo PRL nie jest państwem suwerennym.

W ten sam ton uderzono po wizycie Rapackiego w Londynie w 1965 r.: „Warszawa przysłużyłaby się więcej interesom bezpieczeństwa własnego i zbiorowego, gdyby – pomna na to – akcentowała bardziej stanowczo swoją niezależność. Wtedy jej głos znalazłby większe echo na Zachodzie [...]. Rozmowy Rapackiego w Londynie skończyły się niepowodzeniem. Skończyć się tak musiały, przyjechał tu bowiem w roli uległego wasala Moskwy, a nie usiłującego wyzwolić się spod jej władztwa przedstawiciela zniewolonego narodu”[16]. I jakby kontynuując ten temat, Lech Kownacki zadawał pytanie: „Dlaczego Polska Ludowa nie idzie w ślady Rumunii? Warszawa ma możliwości manewru bez groźby zadrażnienia stosunków z Rosją. Dziś Budapeszt nie grozi [...]. Argument niemiecki jest więc tylko pozornie argumentem polskiej racji stanu. U jej podłoża tkwią w istocie komunistyczne doktrynerstwo i obawa o utratę władzy”[17].

Znamienne, że znacznie łatwiej przychodziło publicystom „Myśli Polskiej” pisać cieplej o stanowisku Moskwy wobec problemu niemieckiego. Chruszczow wygłosił podczas wizyty w Polsce takie zdanie: „Obecna granica polsko-niemiecka jest tak samo ważna dla was, jak i dla nas i będziemy walczyć przeciwko każdemu, kto by usiłował tę granicę pogwałcić”. Publicysta zastanawiał się, czy „zapewnienie to należy uważać za wyraz istotnego i trwałego dążenia polityki sowieckiej?” i odpowiadał: „W obliczu narastających przemian w zagadnieniu niemieckim i potęgującego się napięcia, obiektywny i trwały interes państwa sowieckiego pokrywa się chyba ze słowami Chruszczowa [...] obecna granica polsko-niemiecka przedstawia dla Rosji zagadnienie dużego znaczenia i poważnej doniosłości [...]. Dla polityki polskiej jest to przesłanka niezmiernie ważna, z którą liczyć się trzeba w naszych dążeniach emancypacyjnych i na której m.in. oprzeć należy nasze zabiegi dokoła odbudowy niezawisłości naszego kraju”[18].

Piszący na łamach „Myśli Polskiej” byli więc dosyć konsekwentni – niechętnie godzili się na uznanie, że rząd w Warszawie prowadzi w kwestii niemieckiej politykę zgodną z polskim interesem i byli o wiele bardziej skłonni do przyznawania, że polityka Moskwy taką właśnie jest. Akcenty „prorosyjskie” były obecne na łamach pisma znacznie częściej niż pochwały pod adresem Warszawy. Wiązało się to z pewną ewolucją, jaką przechodziło SN na emigracji po 1956 r. Z jednej strony panowało powszechne przekonanie, że Zachód, w tym USA, nie uczyni żadnego radykalnego kroku w celu „wyzwolenia” Europy Wschodniej. Wstrząsem był zwłaszcza przypadek węgierski. Dla działaczy SN, w tym dla samego Tadeusza Bieleckiego, był to namacalny dowód, że emigracja nie może być bezwolnym narzędziem polityki amerykańskiej. Bielecki odmówił w 1956 r. podpisania apelu do prezydenta Dwighta Eisenhowera nawołującego Waszyngton do zapobieżenia użycia wojsk sowieckich w Polsce i do zmuszenia Moskwy do wycofania swoich wojsk z Polski. Bielecki uznał ten apel, podpisany m.in. przez gen. Władysława Andersa i gen. Tadeusza Bora-Komorowskiego, za prowokacyjny i szkodliwy. Był bardzo niezadowolony, że pod apelem znalazł się podpis działacza SN Zbigniewa Stypułkowskiego[19]. Z drugiej strony politycy SN widzieli jasno, że tak naprawdę jedynie ZSRR gwarantuje Polsce granicę na Odrze i Nysie, mimo że myśl ta wzbudzała w nich ogromną irytację.

Tadeusz Piszczkowski pisał z sarkazmem: „Byłoby prawdziwym paradoksem, paradoksem nowej »geopolityki« polskiej, gdyby jedynym orędownikiem granicy zachodniej miał być Chruszczow”[20]. A w innym tekście pisano: „Gdyby nie potęga sowiecka stojąca u bram Republiki Federalnej, »karzeł polityczny« dawno by pokusił się o należny mu – w jego mniemaniu – wzrost na miarę swoich rozmiarów w dziedzinie ekonomicznej i technologicznej. Antagonizm sowiecko-niemiecki stanowi hamulec, który skutecznie utrudnia podjęcie tego...”[21] Nic więc dziwnego, że pojawiały się sugestie rozegrania karty rosyjskiej. Stanisław Kilian, który zapoznał się z poufną i prywatną korespondencją prezesa Tadeusza Bieleckiego, doszedł do wniosku, że liczył się on z koniecznością reorientacji polityki polskiej w kierunku zbliżenia z Rosją „bez warunków wstępnych”. Wpływać miała na to polityka Zachodu, koniec nadziei na „wyzwolenie” oraz obawa przed pozostawieniem Polski sam na sam ze zjednoczonymi Niemcami[22]. Jeśli tak było, to Bielecki uważał bardzo, by nie przekroczyć pewnej granicy. Do rewizji polityki wobec ZSRR skłaniali go działacze SN, którzy wyjechali do kraju (np. pierwszy redaktor naczelny „Myśli Polskiej” Marian E. Rojek) lub mieli takie poglądy. Jednak Bielecki związany był z działaczami SN zdecydowanie temu przeciwnymi – Wasiutyńskim, Stypułkowskim, a przede wszystkim z Zygmuntem Berezowskim.

Na Zjeździe SN w 1961 r. Berezowski mówił: „Przewodnią polityki polskiej wobec Niemiec musi być utrzymanie ziem zachodnich i północnych nie dlatego, że są one – jak twierdzą Niemcy i ich poplecznicy – rekompensatą za utratę na rzecz Rosji województw wschodnich i co za tym idzie mogą być przedmiotem wymiany, ale dlatego, że ich posiadanie jest warunkiem trwałego bezpieczeństwa Polski”. Berezowski odrzucał dwie – według niego – iluzje: „niemieckiego Zachodu” i „trwania w obozie sowieckim”. „Nie można maszerować z Rosją – pisał – bo to jest poddanie Polski polityce trwającej od Piotra I – wypchnąć ją za Bug i sprowadzić do granic etnograficznych”. Dialog z Moskwą jest możliwy, ale po opuszczeniu przez Rosję zajmowanych terenów na wschodzie, czyli po „złamaniu hegemonii sowieckiej”[23]. Przez cały czas Berezowski liczył na to, że Zachód się opamięta i uzna granicę na Odrze i Nysie, z nadzieją patrzył zwłaszcza na gaullistowską Francję. Ale nawet on musiał w pewnym momencie skonstatować w odniesieniu do spraw granic zachodnich Polski: „Abstrahując od sprawy ustroju i innych sprzeczności mogących zachodzić pomiędzy obu krajami, polityka Polski i Rosji jest zbieżna i nic nie przemawia za tym, by to stanowisko miało ulec zmianie”[24].

Analizując publicystykę „Myśli Polskiej” z tego okresu, łatwo dostrzec wahania i rozczarowania, jakim ulegali autorzy. Wyczekiwali z wielką nadzieją jakiegoś przełomu w polityce państw zachodnich, zerkali z ufnością na Paryż i gen. Charles’a de Gaulle’a, ale wiedzieli jednocześnie, że realna polityka jest brutalna. Frustrację tę pogłębiły informacje o tym, że plan NATO na wypadek wojny przewiduje atomowe zniszczenie Polski, co miałoby przeszkodzić ZSRR w przerzuceniu swoich sił w kierunku Niemiec. Pisano o tym bulwersującym polską opinię na emigracji fakcie kilka razy[25]. Trudno było przyznać, że to amerykański sojusznik zgodził się na taki wariant. Dlatego w jednym z tekstów o autorstwo tego planu oskarżono Niemców: „Kto jest twórcą tej obłędnej doktryny i komu zależy na tym, by zniszczyć Polskę i podważyć znaczenie dla losów wojny postawy jej społeczeństwa? Z punktu widzenia wojskowego jest to doktryna płytka i krótkowzroczna [...]. Czy mamy tu do czynienia z brakiem dostatecznej kontroli politycznej nad dowództwem NATO i zapoznaniem zawartej w maksymie Clemenceau formuły, że wojna jest zbyt poważną sprawą, by pozostawić ją jedynie generałom, czy też kryje się za tym nieujawniona strona kalkulacji politycznych Zachodu? [...] Źródła tej obłędnej strategii znajdują się gdzie indziej, leżą one u podstaw niemieckich tradycji wojskowych [...]. Czyż Polska z przetrąconym kręgosłupem nie byłaby bardziej podatnym obiektem do operacji politycznych odbudowy przedwojennych Niemiec, niż Polska zachowana we względnej całości?”[26] Była to ocena naciągana – plany NATO były w tym czasie układane nie w Bonn, lecz w Waszyngtonie. Jednak łatwiej było pogodzić się z tą informacją, pisząc, że winni są Niemcy.

Pomimo tych rozczarowań utrzymywano oficjalną linię polityczną, czyli trwanie na stanowisku nieuznawania PRL za państwo niepodległe, lokowanie polityki polskiej w orbicie zachodniej (od 1958 r. raczej po stronie Francji niż USA), odkładanie porozumienia Rosją na okres po odzyskaniu niepodległości. Jednocześnie stałym elementem tej taktyki było konsekwentne i stanowcze dopominanie się o uznanie przez Zachód granicy na Odrze i Nysie oraz przestrzeganie przed rewizjonistyczną polityką NRF.

Zapoznając się z publicystyką i zamieszczanymi na łamach „Myśli Polskiej” informacjami, nietrudno dostrzec jedną prawidłowość – otóż mimo że w tekstach oficjalnych i przemówieniach wygłaszanych na zjazdach i uroczystościach prezentowano ideologiczno-pryncypialną wrogość wobec PRL, to w piśmie pojawiały się często teksty, które wręcz powielały tony obecne w publicystyce krajowej, także partyjnej. Nierzadko pisane były nie mniej emocjonalnym językiem i podnosiły te same argumenty. Chętnie odwoływano się do osiągnięć gospodarczych na Ziemiach Zachodnich, co stało przecież w całkowitej sprzeczności z innymi tekstami, dezawuującymi politykę gospodarczą PZPR. Weźmy pierwszy z brzegu przykład. Omawiając odbyty w kraju Tydzień Ziem Zachodnich i Północnych z satysfakcją informowano, że na tych ziemiach mieszka już ponad 7 mln Polaków (w tym 3 mln już tam urodzonych), a więc więcej niż kiedykolwiek było tu Niemców. Ogólna ocena przypominała już ton prasy krajowej: „W tych przeoranych krwawym pługiem wojny dzielnicach nie tylko od strony demograficznej należy stwierdzić duży postęp. Bije on w oczy również w dziedzinie gospodarczej. Wyludnione i doszczętnie niemal zniszczone obszary, jakie Polska objęła przed siedemnastu laty, stanowią dziś już trzecią część potencjału ekonomicznego całości państwa i wysuwają się na czoło w ogólnym obrocie gospodarczym kraju. Wbrew temu co często głosi propaganda niemiecka, wydajność gospodarcza ziem zachodnich i północnych znacznie przekroczyła poziom przedwojenny [...]. Stanowi to nie tylko dowód sprawności i wysiłku gospodarczego naszego społeczeństwa, ale zarazem, miarę znaczenia, jakie ziemie zachodnie i północne mają dla całości państwa i rozwoju narodu polskiego”[27]. Taka ocena stoi w całkowitej sprzeczności choćby z cytowanym wcześniej fragmentem przemówienia Antoniego Dargasa, który mówił, że polityka Gomułki „niszczy siły polskie, hamuje rozwój narodu, prowadzi do zastoju gospodarczego”. Okazuje się, że w odniesieniu do Ziem Zachodnich takiej surowości nie stosowano.

W 1959 r. przyjechał do Londynu Edmund Męclewski, wówczas redaktor naczelny Zachodniej Agencji Prasowej. Przed wojną był on działaczem ruchu narodowego, redaktorem „Kuriera Poznańskiego” i „Dziennika Narodowego”, w czasie wojny zaś członkiem narodowej grupy „Ojczyzna”. Po wojnie zaakceptował realia i włączył się w działalność legalną. Z punktu widzenia emigracyjnego Londynu jawić się więc mógł jako „zdrajca” i „kolaborant”. Jak jednak wynika z notatki zamieszczonej w „Myśli Polskiej” na temat jego pobytu nad Tamizą, jego wizytę przyjęto z ogromnym zainteresowaniem. Gość przybył na zaproszenie Związku Polskich Ziem Zachodnich i mówił w Instytucie gen. Władysława Sikorskiego o Ziemiach Zachodnich. „Męclewski był dobrym orędownikiem tych ziem, z którymi jest od wielu lat, a był także już w latach przedwojennych, związany, zarówno w okresie studiów na uniwersytecie poznańskim, jak i swoją pracą w podziemiu w czasie okupacji hitlerowskiej” – pisano na zakończenie relacji w „Myśli Polskiej”, dodając, że na spotkaniu obecny był także Tadeusz Bielecki[28].

„Myśl Polska” przez cały omawiany okres piętnowała bardzo ostro wszelkie przejawy niemieckiego rewizjonizmu. Jeden z publicystów pisał: „Jeszcze kilka lat temu można było objawy rewizjonizmu bagatelizować jako sporadyczne symptomy niewygasłych jeszcze tęsknot niemieckich. Dzisiaj nie są to już tylko symptomy, rewizjonizm dzisiejszy jest istotnym składnikiem programu zmierzającego do przywrócenia Niemcom kierowniczej roli in der Befreiung und Neuordnung Ost- und Sudodterpas”[29].

W 1964 r. ośrodek „zamkowy” zorganizował w Londynie spotkanie historyków polskich i niemieckich, a „Dziennik Polski” (z 17 marca 1964 r.) opublikował w związku z tym artykuł Kazimierza Okulicza pt. Kompleks polsko-niemiecki. Jego teza była taka: jeśli Polska nie chce się zlać z Rosją, musi spacyfikować stosunki z Niemcami i nie wysuwać sprawy granicy na plan pierwszy. Antoni Dargas uznał to za publiczne pojawienie się „długo w polskiej polityce nieobecnej opcji niemieckiej”[30]. Podejmowano również polemikę z niemieckimi publikacjami, w których twierdzono, że na Ziemiach Zachodnich nic się nie dzieje, panuje zastój cywilizacyjny i regres gospodarczy. Takie opinie były zawarte w niemieckiej książce pt. Deutsche Landschaften. Redakcja zamieściła list Henryka Cerowskiego z Coventry, który dementował informację, jakoby dawne niemieckie wioski na Warmii i koło Malborka są puste. Pisał: „Trzy lata temu zwiedzałem te wspomniane regiony i jakoś pustych wiosek nie widziałem”[31].

W latach 1965–1966 ukazał się na łamach „Myśli Polskiej” cykl artykułów Tadeusza Popławskiego poświęcony walkom 1. i 2. Armii Wojska Polskiego na froncie wschodnim. Autor korzystał przy ich pisaniu z publikacji krajowych. Wydźwięk tych artykułów był jednoznaczny, a autor traktował te jednostki jako polskie, nie używając np. określeń typu „berlingowcy”, tylko „Wojsko Polskie”, i nie podważając ich narodowego charakteru. Podsumowując cały cykl, pisał: „Na Wschodzie obydwie armie Wojska Polskiego dostąpiły żołnierskiego szczęścia przeniesienia walki na ziemie rdzennie niemieckie. Więcej – Kościuszkowcy bili się zwycięsko w sercu hitlerowskiej Rzeszy. Po ukończeniu wojny żołnierz polski objął straż nad Odrą i Nysą Łużycką. Jest to pewien wyraz sprawiedliwości dziejowej”[32].

Nic więc dziwnego, że „Myśl Polska” i SN stały się obiektem ostrego ataku ze strony organizacji rewizjonistycznych w NRF. Pismo „Dokumente und Kommentare zu Ost-Europa Fragen” zajęło się polityką SN, wysuwając tezę, że stronnictwo „postawiło na polsko-sowiecką kartę”. Z kolei w „Deutsche Ost Dienst” (nr 33/34) pisano, że SN ma kontakty z krajowym ugrupowaniem Jana Frankowskiego (Chrześcijańskim Stowarzyszeniem Społecznym) i jest „partią stojącą na gruncie panslawizmu, ekspansji Polski na zachód i na gruncie ścisłego związku polsko-sowieckiego”[33].

W końcowej fazie rządów Gomułki dwie kwestie wysuwały się na plan pierwszy – zbliżenie między Polską a Francją oraz układ polsko-niemiecki zawarty 7 grudnia 1970 r. W obu przypadkach stanowisko „Myśli Polskiej” było, mimo ostrożności w formułowaniu wniosków, w zasadzie bardzo zbieżne z polityką Warszawy. Jak już pisałem, w endeckim Londynie zapanował entuzjazm w momencie objęcia władzy w Paryżu przez gen. Charles’a de Gaulle’a. Wyraźny spadek sympatii do Stanów Zjednoczonych i utrzymujący się dystans do Wielkiej Brytanii musiały znaleźć ujście. Gaullistowska Francja świetnie nadawała się na wypełnienie powstałej na odcinku anglosaskim luki. Po pierwsze, jako jedyne państwo bloku zachodniego niemal oficjalnie uznawała granicę na Odrze i Nysie (słynne oświadczenie gen. de Gaulle’a z 25 marca 1959 r. na temat granic zjednoczonych Niemiec)[34]. Po drugie, Francja jako sojusznik Polski w jej konfrontacji z Niemcami wpisywała się znakomicie w tradycję polityczną Narodowej Demokracji, jeszcze z czasów Romana Dmowskiego i jego wysiłków niepodległościowych w latach 1917–1919. Nic więc dziwnego, że przez cały okres rządów de Gaulle’a jego polityka i koncepcje ideowe mogły liczyć na ciepłe przyjęcie przez „Myśl Polską”. Przekonanie o wyjątkowej roli Francji w Europie przebijało niemal z każdego numeru pisma. Za czołowego frankofila można uznać Zygmunta Berezowskiego. Już w 1959 r. napisał on, że tylko de Gaulle jasno stwierdził, że punktem wyjścia wszelkich rozmów na temat zjednoczenia Niemiec jest uznanie przez nich granicy na Odrze i Nysie[35]. We Francji dostrzegano także pioniera zjednoczenia kontynentu europejskiego: „Powrót Francji na arenę polityki światowej wcześniej czy później wysunie problem scalania rozdartego kontynentu i ożywi dążenia do naprawienia błędów popełnionych w Jałcie przez mocarstwa pozaeuropejskie. Stanie się tak dlatego, że wraz z powrotem Francji pojawi się szersza polityka europejska jako niezależny i silny nurt w ramach polityki przymierza atlantyckiego”[36]. Z satysfakcją przedrukowano w całości tekst Pierre’a Bilotte’a, bliskiego współpracownika de Gaulle’a, w którym stwierdzał on nienaruszalność granicy na Odrze i Nysie[37].

Polityka zbliżenia PRL i Francji nie mogła być w takiej sytuacji przez „Myśl Polską” kontestowana, choć unikano pochwał pod adresem warszawskich władz. Charakterystyczna była jednak reakcja na historyczną wizytę de Gaulle’a w Polsce (6–12 września 1967 r.). Tadeusz Piszczkowski uznał, że „było to wydarzenie zupełnie niezwykłe, kiedy w kraju rządzonym przez komunistów prezydent zaprzyjaźnionego z naszym narodem narodu francuskiego mógł przemawiać bezpośrednio do społeczeństwa polskiego”. Nie zgadzał się ze sceptycznymi ocenami prasy zachodniej i emigracyjnej: „Szkoda, że do tej antygaul[l]istowskiej kakofonii dołączyły pewne głosy polskie, jedne z przekory albo prostoty ducha, inne z nie całkiem niewinnej inspiracji”. Autor atakował „sanacyjny” „Dziennik Polski” za przemilczanie wizyty francuskiego przywódcy w Polsce i niedocenianie jego wypowiedzi w sprawie granic zachodnich (chodziło o słynne zdanie na temat Zabrza jako „najbardziej śląskiego z miast śląskich, to znaczy najbardziej polskiego z polskich miast”).

Piszczkowski pisał: „Co dziwniejsze, londyński »Dziennik Polski« wagi oświadczenia prezydenta Francji w Zabrzu w swoim serwisie artykułowym nie docenił. W ogóle należy wyrazić żal, że nasze jedyne pismo codzienne tak zimno, jeżeli nie niechętnie, potraktowało wizytę, zwłaszcza w przededniu i w pierwszych dniach pobytu w Polsce Generała”. Tymczasem – według publicysty „Myśli Polskiej” – „z polskiego punktu widzenia wizyta była wielkim krokiem naprzód”. Dlaczego? „Bo Francja jest jedynym spośród mocarstw, które z Polską posiada wspólne interesy – i chociaż nieraz zawiodła nas w przeszłości, nie przestaje być naszym naturalnym sojusznikiem”. Więcej, Piszczkowski uznał, że de Gaulle mógł pozytywnie wpłynąć na poglądy ludzi z kierownictwa PZPR w kierunku patriotycznym. Polemizował także z Wasiutyńskim („Tydzień Polski”), który pisał, że wizyta była wsparciem dla reżimu[38].

Upadek de Gaulle’a w 1969 r. przyjęto więc w „Myśli Polskiej” z niekłamanym żalem: „Odejście generała de Gaulle’a napawać musi każdego Polaka pewną melancholią i mało kto wśród nas może się z tego cieszyć”[39]. Rolę Francji na pewno w kręgach SN przeceniano, wiązano z nią zbyt duże nadzieje, jest jednak faktem, że w tej kwestii odnotować można daleko idące zbliżenie poglądów miedzy polityką zagraniczną PRL a „Myślą Polską”, reprezentującą punkt widzenia Stronnictwa Narodowego. Wiązało się to z coraz częstszymi pochwałami na temat patriotycznego zwrotu, jaki dokonywał się nad Wisłą.

Władysław Gomułka nigdy nie był przez publicystów „Myśli Polskiej” oszczędzany. Jego czas zbliżał się do końca i właśnie wtedy dokonał on rzeczy z punkty widzenia polskiej racji stanu najbardziej doniosłej – doprowadził do podpisania z NRF układu, w którym państwo niemieckie uznawało granicę na Odrze i Nysie. Jeszcze w trakcie rokowań polsko-niemieckich „Myśl Polska” przyglądała się temu procesowi z sympatią, ale i ostrożnością. Wiosną 1969 r. pisano o tym bez sarkastycznego tonu i z troską o ich końcowy wynik: „Zlekceważenie oferty warszawskiej z powodu, że jest ona rzekomo zabiegiem taktycznym, ukaże prawdziwe oblicze bońskiej polityki wschodniej, odsłaniając tkwiący głęboko właśnie w niej charakter »gry taktycznej« rewizjonizmu niemieckiego”[40]. A na początku 1970 r. jeszcze raz podkreślano: „Jest rzeczą jasną, iż dla Polski punktem wyjścia wszelkich rozmów o odprężenie i pojednanie jest bezwarunkowe, formalne i jasne uznanie przez Niemcy granicy na Odrze i Nysie”[41].

Podpisanie układu przyjęto z satysfakcją. Oceny dokonał sam Tadeusz Bielecki. Uznał, że jest to moment przełomowy w powojennej historii Polski, a być może w całych naszych dziejach. Wyraził nadzieję, że może to być początek nowej ery, która zaprowadzi do pojednania obu narodów: „Byłby to prawdziwy przewrót, oznaczałby pogrzebanie polityki Bismarcka i nawrót do czasów Ottona III sprzed tysiąca lat”. Apelował wszakże o ostrożność i dokonywał znamiennej oceny: „Dodajmy, że w sprawie granicy na Odrze i Nysie cała emigracja polska stara i nowa bez względu na formalne podziały stała na stanowisku jej nienaruszalności. Jest [to] jedno z niewielu osiągnięć, jakie dzielimy z Krajem”[42].

„Myśl Polska” była pismem, które odzwierciedlało przez cały omawiany okres (1956–1970) stanowisko najbardziej znaczących polityków Stronnictwa Narodowego – bardzo często to oni sami pisywali artykuły wstępne, komentując najważniejsze wydarzenia. W odniesieniu do tematu będącego przedmiotem niniejszego opracowania zauważyć można w ciągu tych 14 lat znamienną ewolucję. Co prawda nigdy formalnie nie zaakceptowano powojennej rzeczywistości politycznej, stojąc na gruncie uchwał SN jeszcze sprzed 1956 r., to jednak co najmniej od połowy lat sześćdziesiątych wyraźnie odnotować można stępienie ostrza krytyki wobec władz PRL. Najbardziej widoczne było to odniesieniu do polityki wobec Niemiec. „Endecki” Londyn i „komunistyczną” Warszawę łączyła wspólna troska o los granicy na Odrze i Nysie. Publicyści „Myśli Polskiej”, nie kryjąc swojej antypatii do ideologii PZPR oraz do systemu politycznego panującego w PRL, podkreślali jednak, że kwestia granicy zachodniej Polski jest jedyną, która „łączy emigrację i Kraj”[43]. Ewolucja ta była związana z osłabieniem po 1956 r. znaczenia opcji amerykańskiej w polityce SN oraz narastającymi postawami szeregowych członków, nawołujących do „pojednania” z krajem. Ujawnione ostatnio dokumenty pokazują, że nawet niegdyś „nieprzejednani” tracili nadzieję na pozytywne rozwiązanie sprawy polskiej przez Zachód. Jedną z takich osób był pierwszy redaktor naczelny „Myśli Polskiej” – Marian Emil Rojek. Po częstych pobytach w kraju zmienił swoje nastawienie, namawiając do tego także prezesa Tadeusza Bieleckiego. Rojek w rozmowach z przedstawicielami wywiadu PRL nie ukrywał swojej bardzo krytycznej oceny Radia Wolna Europa i jego podporządkowania CIA. Pozytywnie wypowiadał się na temat zmian, jakie zaszły w Polsce po 1956 r., a do grona myślących podobnie jak on zaliczał aktywnego publicystę „Myśli Polskiej” oraz historyka – Tadeusza Piszczkowskiego[44].

Niewątpliwie te oceny w dużej mierze podzielał redaktor naczelny „Myśli Polskiej” po 1958 r. – pochodzący z Pomorza Antoni Dargas. Choć oficjalnie prezentował stanowisko pryncypialne, to stopniowo zmieniał linię pisma. Jak pisze Maciej Motas: „Od połowy lat 60., niemal równolegle z objęciem funkcji prezesa SN przez A[ntoniego] Dargasa, widoczna jest w polityce Stronnictwa zmiana stosunku do panującego w kraju reżimu i kierujących nim władz. Mają miejsce wówczas pierwsze odnotowane przez badaczy dziejów politycznych emigracji, kontakty polityków SN z przedstawicielami władz PRL. W spotkaniach tych, obok Wiktora Trościanki, uczestniczył, za wiedzą i przyzwoleniem Tadeusza Bieleckiego, także i A[ntoni] Dargas (w roku 1966 i 1969)”[45]. Chodziło o kontakt z wywiadem wojskowym PRL. Jedną z głównych przesłanek, które zdecydowały o podjęciu takiego kontaktu, była kwestia niemiecka. Nie bez znaczenia była także narastająca krytyka roli, jaką odegrało Radio Wolna Europa. Udział w spotkaniach z wywiadem PRL Wiktora Trościanki, uchodzącego za najbardziej nieprzejednanego antykomunistę i kąśliwego krytyka peerelowskiej rzeczywistości na łamach „Myśli Polskiej” – jest wysoce znamienny[46].

Możemy więc mówić o swego rodzaju podwójnej grze – z jednej strony, oficjalnie, na łamach „Myśli Polskiej”, podtrzymywano linię nieprzejednaną, przynajmniej jeśli chodzi o kwestie zasadnicze (niepodległość, granica wschodnia wedle linii ryskiej, wyparcie ZSRR z Europy Wschodniej), z drugiej zaś coraz wyraźniej zadawano sobie sprawę, że nie jest to realne. Choć „Myśl Polska” zamieszczała ostrą krytykę pisma „Horyzonty”, kierowanego przez Witolda Olszewskiego, oskarżając go o odstępstwo od linii polityki narodowej, a nawet zdradę (po opublikowaniu przezeń Listu otwartego do Nikity Chruszczowa), to po kilku latach de facto powoli przechodziła na takie właśnie pozycje. Olszewski w 1961 r. zarzucał gazecie, że wyrzekła się myśli Dmowskiego i chce dołączyć do krucjaty antyrosyjskiej. Pisał: „Kto chce Polskę przyciągnąć do obozu przeciwników Rosji, w obecnym układzie stosunków przeciąga ją do obozu wspólnego z Niemcami”[47]. „Myśl Polska” z kolei zarzucała Olszewskiemu „zerwanie nie tylko z ideologią narodową, ale z postawą przytłaczającej większości emigracji politycznej i wyrzekły się walki o niepodległość własnego kraju”[48].

Opinie wyrażane przez Jędrzeja Giertycha i „Horyzonty” zdobywały jednak dużą popularność wśród szeregowych członków SN, czego nie mogli nie dostrzegać jego liderzy. Stąd ewolucja polityczna w drugiej połowie lat sześćdziesiątych. Dokonał jej stopniowo Antoni Dargas, starający się jednocześnie zachować równowagę między zwolennikami starej linii politycznej a nowymi tendencjami. Jednym z posunięć nowego naczelnego było wyeliminowanie z łamów pisma Wojciecha Wasiutyńskiego, uchodzącego za ostatniego ideowego stronnika opcji proamerykańskiej. Jest rzeczą pewną, że główną przyczyną takiej ewolucji była polityka PRL w kwestii niemieckiej i pozytywna jej ocena przez polityków SN. Dochodziło do tego przekonanie, że trzymanie się dotychczasowej linii prozachodniej nie przynosi spodziewanych rezultatów, a jedynym gwarantem granicy na Odrze i Nysie jest ZSRR. Na łamach pisma ewolucja ta nie była początkowo mocno akcentowana i mogła być nawet niezauważona przez czytelników, jednak dokonywała się przez cały omawiany okres.

Jan Engelgard (ur. 1957 r.), pracownik Muzeum Niepodległości w Warszawie. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się wokół: dziejów Narodowej Demokracji, biografii Bolesława Piaseckiego oraz dziejów stosunków polsko-rosyjskich. Ważniejsze publikacje: W imię czego ta ofiara? Obóz narodowy wobec Powstania Warszawskiego, wybór i oprac. J. Engelgard, M. Motas, Warszawa 2006 (współredakcja); Wielka gra Bolesława Piaseckiego, Warszawa 2008; Bolesław Piasecki – między neoromantyzmem a realizmem [w:] Marzyciele i realiści. O roli tradycji w polskiej myśli politycznej od upadku powstania styczniowego do XXI wieku, red. T. Sikorski, A. Wątor, Szczecin 2009; Roman Dmowski wobec Rosji [w:] Myśl polityczna Romana Dmowskiego, red. J. Engelgard, Warszawa 2009; Między romantyzmem a realizmem. Szkice z dziejów Narodowej Demokracji, Warszawa 2011 (współautorstwo z Maciejem Motasem); Klątwa generała Denikina, Warszawa 2011.

Wojciech Turek

Myśl zachodnia w publicystyce emigracyjnego kwartalnika „Poland and Germany” (1957−1976)

Wprawdzie problematyka polskiej myśli zachodniej w XX w. spotykała się od lat ze sporym zainteresowaniem badaczy i w konsekwencji stała się przedmiotem wielu opracowań, jednak nie wszystkie jej aspekty zostały dotychczas wyczerpująco naświetlone. Najwięcej trudności sprawia rekonstrukcja dziejów polskiej myśli zachodniej na emigracji, wymagająca przezwyciężenia takich przeszkód jak rozproszenie lub brak dokumentacji czy bariera językowa. Andrzej Zaćmiński w artykule poświęconym emigracyjnemu Związkowi Polskich Ziem Zachodnich, działającemu w Wielkiej Brytanii w latach 1950–1986, zwrócił uwagę, że dzieje organizacji nie stały się dotychczas przedmiotem „żadnych kompleksowych opracowań naukowych”. Po zakończeniu działalności, dokumentacja źródłowa wytworzona przez Związek nie została przekazania do archiwum[1]. Pomimo istnienia pionierskiej pracy Mariana S. Wolańskiego o stosunku emigracyjnych środowisk w Londynie i Paryżu w latach 1949–1972 do kwestii niemieckiej, zagadnienie kształtowania się polskiej myśli zachodniej na emigracji nie zostało ujęte w sposób syntetyczny przez autorów trzech monumentalnych opracowań poświęconych historii Drugiej Wielkiej Emigracji 1945–1990[2]. Nie jest to fakt bez znaczenia dla całościowego oglądu dziejów tej emigracji. Paweł Machcewicz wielokrotnie podkreśla znaczenie problematyki niemieckiej, a w szczególności granicy zachodniej, jako najważniejszego zagadnienia politycznego z punktu widzenia ówczesnych interesów Polski[3]. Historyk ten omówił poglądy w sprawie niemieckiej Juliusza Mieroszewskiego, publicysty paryskiej „Kultury”, oraz Aleksandra Bregmana, autora książki Jak świat światem? Stosunki polsko-niemieckie wczoraj, dziś i jutro (1964), zwracając uwagę, że znacząco odbiegały one od konsensusu ukształtowanego na emigracji, jednak pominął milczeniem zarówno działalność ZPZZ, jak i fakt ukazywania się na emigracji specjalistycznych czasopism, poświęconych problematyce niemcoznawczej[4]. Rafał Habielski w monografii życia społecznego i kulturalnego emigracji poświęcił działalności ZPZZ mniej miejsca aniżeli organizacjom uchodźców z Kresów Wschodnich, nie wspominając ani słowem o ukazującym się w latach 1957–1976 kwartalniku „Poland and Germany”[5].

Organizacje, których celem statutowym stała się działalność na rzecz wzmocnienia pozycji Polski wobec Niemiec, powstające po wybuchu II wojny światowej w środowisku emigracyjnym, miały do wypełnienia zadanie, którego nie można było zrealizować w okupowanym kraju. Po zakończeniu wojny zagadnienie uprawiania niezależnej polityki polskiej, ze szczególnym uwzględnieniem myśli zachodniej, nie straciło na aktualności. Zaćmiński słusznie zauważył, że w 1950 r.: „Powstanie w Wielkiej Brytanii silnej organizacji reprezentującej polską myśl zachodnią zbiegło się w czasie z rozwiązaniem w Polsce jedynej organizacji »społecznej« o opcji zachodniej, jaką był Polski Związek Zachodni. Ekspansywny stalinizm w wydaniu polskich władz komunistycznych skutecznie wyeliminował z życia społecznego myśl zachodnią, używając argumentu o rzekomej integracji tych ziem z Macierzą”[6]. Symptomatyczne, że począwszy od maja 1952 r. organ prasowy Związku na emigracji – „Przegląd Zachodni” – nosił identyczny tytuł jak periodyk wydawany w kraju przez Instytut Zachodni, kierowany przez Zygmunta Wojciechowskiego. W 1956 r. działacze zachodni na emigracji podjęli decyzję o utworzeniu nowego pisma w języku angielskim, przeznaczonego dla odbiorcy nieznającego języka polskiego, celem informowania go o polskim punkcie widzenia na temat ziem zachodnich, kwestii granicy na Odrze i Nysie, rewizjonizmu zachodnioniemieckiego. Wybór momentu rozpoczęcia publikacji nie był przypadkowy: w nocie redakcyjnej dano wyraz przesadnym – jak się później okazało – oczekiwaniom w związku z wydarzeniami 1956 r.: „W ostatnich miesiącach świat obserwował wydarzenia, dzięki którym Polska i inne kraje Europy Wschodniej wysunęły się na pierwszy plan polityki międzynarodowej. Wcześniej, od jesieni 1939 r. [...] kraje te ani razu nie znalazły się w centrum takiego zainteresowania” [„In the last few months the world has witnessed events which put Poland and other East European countries very much to the fore in international affairs. Not since the autumn of 1939 [...] have these countries been the object of such general attention”][7].

Kwartalnik „Poland and Germany” był drugim, obok „Przeglądu Zachodniego”, periodykiem, w wydawaniu którego uczestniczył ZPZZ. Formalnie wydawcą anglojęzycznego czasopisma był powstały na początku 1953 r. Ośrodek Badań Spraw Polsko-Niemieckich, wchodzący w skład struktur Związku[8]. Pierwszym redaktorem naczelnym został Józef Kisielewski, jednak od numeru czwartego (March 1958) jego miejsce zajął na ponad 10 lat Antoni Dargas, który od 1958 r. pełnił jednocześnie funkcję redaktora naczelnego „Myśli Polskiej”, organu Stronnictwa Narodowego na emigracji[9]. Pierwszym przewodniczącym OBSP-N był prof. dr Adam Żółtowski, poseł i polityk narodowy. Związek pomiędzy endecją a czasopismem „Poland and Germany” nie był przypadkowy. Emigranci podejmujący działalność na rzecz utrwalenia polskości Ziem Zachodnich czerpali inspirację bezpośrednio z tradycji endeckiej, koncentrującej swą uwagę na konieczności przeciwstawiania się ekspansji niemieckiej, w związku z czym wśród działaczy Związku również nie brakowało polityków narodowych. Prezes ZPZZ (do 1969 r.) Stanisław Krause nie był wprawdzie członkiem SN, ale w 1962 r. został wybrany do Rady Jedności Narodowej z listy narodowej. Pomimo opisanych powyżej powiązań ideowych i personalnych, trzeba zaznaczyć, że zarówno ZPZZ, jak i wymienione czasopisma funkcjonowały jako byty samoistne i ponadpartyjne, nie uczestnicząc w bieżących sporach politycznych i koncentrując się na problemach niemcoznawczych.

Na podkreślenie zasługuje fakt, że w 1957 r. kwartalnik „Poland and Germany” był jedynym – jeśli nie liczyć „Polish Affairs”, czasopisma poświęconego ogólnym zagadnieniom politycznym – periodykiem w języku angielskim wydawanym przez środowiska emigracyjne i specjalizującym się w kwestii stosunków polsko-niemieckich[10]. Przez blisko 20 lat, do końca swego istnienia, czyli numeru 77–78 z 1976 r., kwartalnik zachował wyjątkową pozycję najpoważniejszego czasopisma analitycznego i opiniotwórczego, skoncentrowanego na problematyce niemcoznawczej i adresowanego do niepolskiego czytelnika. Ukazywał się w nakładzie 1500 egzemplarzy, co w warunkach emigracyjnych należy uznać za spore osiągnięcie[11]. Istnienie czasopisma uzależnione było od wsparcia udzielanego przez organizacje polonijne w Kanadzie i Stanach Zjednoczonych, a także dotacji pochodzących od ZPZZ[12].

Początkowo pracami redakcyjnymi kierował Józef Kisielewski oraz zespół w składzie: Antoni Dargas, Paweł Hęciak, Stanisław Krause, Stefan Lubomirski, Tadeusz Nieduszyński i Adam Żółtowski. W drugim numerze na miejsce Hęciaka do zespołu wszedł Adam Robiński, a od trzeciego zespół powiększył się o Pawła Zarembę. Najdłużej – od numeru 4 do 43/44 – funkcję redaktora naczelnego sprawował Dargas, który jako jedyny wchodził w skład redakcji od początku do końca istnienia czasopisma. Po nim najdłużej związani z redakcją byli: Stefan Lubomirski figurujący w składzie redakcji od numeru 1 do 71/72 oraz Franciszek Bajorek: od numeru 5 do 71/72. W 1968 r. kierownictwo redakcji objął Wiktor Jan Poznański, a do redakcji wszedł Stefan Kolańczyk. Zasadnicza zmiana w składzie zespołu redakcyjnego dokonała się w 1975 r., gdy w miejsce Bajorka, Kolańczyka i Lubomirskiego do redakcji weszli działacze SN, a zarazem publicyści „Myśli Polskiej”: Wacław Całus, Witold Leitgeber, Tadeusz Piszczkowski i Henryk Skaźnik[13]. Rotacja w składzie zespołu redakcyjnego była przejawem zachodzącego na emigracji procesu starzenia się i wymierania. Już w 1958 r. zmarł pierwszy przewodniczący OBSP-N – Adam Żółtowski, w 1966 r. zaś pierwszy redaktor naczelny kwartalnika – Józef Kisielewski. Przez pierwszą dekadę utrzymywano ciągłość pracy drogą kooptacji nowych współpracowników, ale pod koniec lat sześćdziesiątych nastąpił kryzys. Ustąpienie ze stanowiska, a następnie śmierć ofiarnego prezesa Stanisława Krausego zbiegła się w czasie z ustąpieniem z funkcji redaktora naczelnego Antoniego Dargasa, w związku z objęciem przez niego w 1968 r. nowego stanowiska prezesa Centralnego Wydziału Wykonawczego SN. Dotkliwą stratą okazała się choroba i śmierć Adama Truscoe, wieloletniego tłumacza, członka kolegium redakcyjnego oraz autora większości krótkich not i omówień. Spowodowało to przejściowe wstrzymanie prac redakcyjnych[14].

Pomimo objęcia stanowiska redaktora naczelnego przez Wiktora Poznańskiego, czasopismo „Poland and Germany” okres świetności miało już definitywnie za sobą. Wyrazem tego był fakt, że od 1967 r. każdy kolejny numer kwartalnika – z dwoma wyjątkami – ukazywał się jako numer podwójny, w wyniku czego czasopismo przekształciło się de facto w półrocznik. Zespół redakcyjny nie prowadził systematycznej działalności, czego efektem stało się opublikowanie w numerze 62 (October–December 1972) kontrowersyjnego artykułu krajowego historyka Jerzego Krasuskiego pt. The Disintegration of the Versailles System and Germany’s Expansion. W dyskusji, która odbyła się na łamach „Tygodnia Polskiego”, formułowano wprost zarzuty, że przedmiotowy artykuł ukazał się bez wiedzy samych redaktorów „Poland and Germany”, do czego pośrednio przyznał się przewodniczący OBSP-N Stefan Lubomirski, stwierdzając, iż „pojawienie się pracy Krasuskiego w tej formie w »Poland and Germany« było niedopatrzeniem spowodowanym metodą redakcyjną oraz mylną oceną treści i wartości tej pracy”[15].

Aspirując do miana czasopisma naukowo-badawczego, redaktorzy „Poland and Germany” publikowali teksty o charakterze analitycznym, poświęcone nie tylko rozmaitym aspektom współczesnych stosunków polsko-niemieckich, lecz także zagadnieniom z przeszłości, ze szczególnym uwzględnieniem relacji polsko-niemieckich oraz historii polskich kresów zachodnich. Przedmiotem zainteresowania były zarówno ziemie dawnego zaboru pruskiego, jak i terytoria odebrane Niemcom po II wojnie światowej. Interesowano się przebiegiem procesu zagospodarowywania Ziem Odzyskanych przez Polaków, przy czym, jeśli nie wprost, to przynajmniej pośrednio traktowano istniejące państwo polskie jako rzecznika polskiej racji stanu, polegającej na utrwalaniu polskiego charakteru ziem rozciągających się na wschód od granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej. Ważne miejsce zajmowały recenzje książek oraz omówienia zawartości artykułów publikowanych na łamach czasopism niemieckich. W okresie blisko 20 lat na łamach kwartalnika publikowali swe teksty autorzy różnych orientacji politycznych, m.in. socjalista Adam Ciołkosz, federalista Aleksander Bregman, dyplomata sanacyjny Tytus Komarnicki, publicysta Radia Wolna Europa Michał Gamarnikow, jednak wiodącą rolę odgrywali publicyści endeccy – Zygmunt Berezowski, Tadeusz Piszczkowski, Wojciech Wasiutyński i prawdopodobnie Antoni Dargas, publikujący pod pseudonimem M. Ostoya. Najwięcej własnych tekstów zamieścił korespondent niemiecki Karol Grabowski, obok którego należy wymienić Eugeniusza Hinterhoffa oraz A.K. Tomlinsona, a także Andrzeja Tomickiego, Stanisława Kudlickiego i historyka mediewistę Leona Bogusława Koczego. W latach sześćdziesiątych grono autorów zasilili: Wiktor Poznański, Stanisław Czechanowski i Stefan Lubomirski. Wymienieni trzej publicyści należeli – wraz z E. Kozłowskim – do najaktywniejszych autorów w ostatnich latach istnienia czasopisma. W następnej dekadzie – nie tylko z powodu odprężenia w stosunkach międzynarodowych, ale zapewne również z braku możliwości pozyskiwania autorów emigracyjnych – na łamach „Poland and Germany” zaczęły się ukazywać teksty historyków i politologów krajowych: Józefa Kokota, dyrektora Instytutu Śląskiego w Opolu, Gerarda Labudy (The Slavs in 19th Century German Historiography), a także przywołany wyżej tekst Krasuskiego, choć jego publikacja wywołała liczne protesty w środowisku emigracyjnym, które przyspieszyły proces upadku czasopisma.

W pierwszych tekstach zamieszczonych w inauguracyjnym numerze kwartalnika publicyści zaprezentowali stan stosunków polsko-niemieckich w kontekście położenia międzynarodowego Polski, uzasadniając sens i podkreślając znaczenie wydawania czasopisma prezentującego polski punkt widzenia. Swoistą rekapitulację problemu zachodniej granicy Polski na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat przedstawił Jerzy Zdziechowski w artykule pt. Talking of Facts. Autor uznał problem granicy Polski na Odrze i Nysie Łużyckiej za najistotniejszą kwestię wiążącą się „z przyszłym kształtem Europy oraz ustanowieniem pokoju na świecie” [„with the future structure of Europe and the establishment of peace in the world”]. Tymczasem, w 1957 r. można było wyrażać obawę o trwałość nowej granicy państwa polskiego. Zdziechowski argumentował: „W Jałcie nie osiągnięto żadnego porozumienia w sprawie zachodniej granicy Polski” [„No agreement on Poland’s western frontier was reached at Yalta”]. Podobnie w Poczdamie odnośnie polsko-niemieckiej granicy stwierdzono jedynie: „że »ostateczne ustalenie granic« zostanie odłożone na czas konferencji pokojowej” [„that »final delimitation« will be postponed to the Peace Conference”][16]. Na ten brak wiążących ustaleń nakładały się niepokojące – z punktu widzenia autora artykułu – wypowiedzi czołowych polityków zachodnich, którzy „próbowali podważyć prawa Polski, pomimo wcześniejszych daleko sięgających zobowiązań. W słynnym przemówieniu w Fulton, w marcu 1946 r., Churchill, zwracając się do Amerykanów, wskazywał na »ogromną i krzywdzącą ekspansję« rządzących Polską na terytorium Niemiec, natomiast amerykański sekretarz stanu James Byrnes, w przemówieniu wygłoszonym 6 września 1946 r. w Stuttgarcie, postawił znak zapytania przy granicy na Odrze i Nysie, podkreślając, że »zasięg obszaru przyznanego Polsce powinien zostać określony w momencie osiągnięcia zgody w sprawie ostatecznych ustaleń«. Wolał nie pamiętać, że ustalenia w Poczdamie odwlekały podjęcie decyzji w sprawie »ostatecznego przebiegu granic«, a nie »ostatecznego rozstrzygnięcia« – co nie oznacza tego samego” [„attempted to undermine Poland’s rights, despite the previous far-reaching undertakings. In his famous Fulton speech in March 1946, Churchill, speaking to Americans, insisted upon »enormous and wrongful inroads upon Germany« by the Polish authorities, while the American Secretary of State, Byrnes, in his Stuttgart speech of September 6, 1946, placed a question mark against the Oder-Neisse frontier, stressing that the »extent of the area to be ceded to Poland must be determined when final settlement is agreed upon«. He preferred not to remember that the Postdam agreement deferred the decision on »final delimitation«, not »final settlement« – not at all the same thing”][17]. Zdziechowski zwracał uwagę, że po 10 latach od zaistnienia faktów w postaci cytowanych wypowiedzi czołowych polityków nie dokonał się żaden krok naprzód w sprawie utrwalenia istniejącej granicy polsko-niemieckiej. Mimo ważnych wydarzeń, które nastąpiły w 1956 r. w Związku Sowieckim, Polsce i na Węgrzech, stwierdzał: „Utrzymuje się ta sama ślepota, chociaż opinia w Niemczech przeszła znaczącą ewolucję” [„The same blindness persists, although opinion in Germany itself has undergone considerable evolution”]. To ostatnie zdanie świadczy o chłodnym i pozbawionym uprzedzeń stosunku Zdziechowskiego do kwestii stosunków międzynarodowych. Autor docenił, że to właśnie minister spraw zagranicznych Niemiec Heinrich von Brentano okazał się – jak dotąd – jedynym politykiem, który wyraził gotowość do kompromisowego rozwiązania sprawy granicy polsko-niemieckiej, oświadczając, że „rozwiązanie problemu polsko-niemieckiego stanowi konieczny warunek osiągnięcia trwałego pokoju w Europie i Niemcy są gotowe do poświęceń w stosunkach z Polską, w zamian za zjednoczenie” [„that the solution of the Polish-German question was necessary for a lasting peace in Europe, and that the Federal Republic was prepared for sacrifices in its relations with Poland, in exchange for reunification”][18].

Zdaniem redaktorów „Poland and Germany”, w zmienionej sytuacji międzynarodowej, po 1956 r., zaistniała konieczność podjęcia nowych decyzji w sprawie ostatecznego uregulowania granicy polsko-niemieckiej na Odrze i Nysie Łużyckiej. Do tego potrzebna była nie tylko odwaga i dalekowzroczność przywódców państw zachodnich, ale również „zmiana podejścia Niemców do Polski i Europy Wschodniej” [„change in the attitude of the Germans towards Poland and East Europe”]. Twórcy kwartalnika zdawali sobie sprawę, że nie jest to zadanie łatwe, ponieważ „błędy dziesięcioleci, jeśli nie stuleci, nie mogą być naprawione w ciągu kilku miesięcy, a poza tym nie ma powodu, by okazywać niecierpliwość” [„the errors of decades, if not centuries cannot be made good in a few months, and there is no reason for impatience”][19].

Tym niemniej podjęli obliczoną na lata pracę i z pewnością liczyli na jej długofalowe efekty. Trudno było oczekiwać, że wpłyną na decydentów zachodnich, mogli jednak zadbać o lepsze poinformowanie Zachodu o sytuacji w Polsce oraz o polskich postulatach[20].

Kolejne numery kwartalnika przyniosły uściślenie stanowiska przedstawionego początkowo w ogólnych zarysach. Komentując wybory w Niemczech, pierwsze wybory przebiegające „w atmosferze odtworzonej niepodległości” [„in an atmosphere of restored independence”], redaktor naczelny kwartalnika uznawał prawo Niemców do posiadania zjednoczonego państwa, ale pod warunkiem, że międzynarodowe gwarancje zapobiegną niebezpieczeństwu agresji niemieckiej w przyszłości. W odróżnieniu od stanowiska zaprezentowanego przez Brentano, łączącego zagadnienie granicy na Odrze i Nysie z kwestią zjednoczenia Niemiec, redakcja „Poland and Germany” stała na stanowisku, że problem granicy jest „całkowicie odmiennej natury” [„of an entirely different nature”] i nie należy go łączyć z zagadnieniem zjednoczenia[21]. Uznając uregulowanie granicy polsko-niemieckiej za najważniejszy problem, a także rozumiejąc, że trwały pokój na kontynencie europejskim może nastać jedynie w rezultacie wzajemnych ustępstw i gotowości do zawarcia kompromisu, publicyści kwartalnika zdecydowanie podkreślali, że kompromis polegać musi na rezygnacji Niemiec z polityki „rewizjonizmu”, a Rosji z polityki „imperializmu”, kwestia zaś granicy na Odrze i Nysie nie może być przedmiotem jakichkolwiek negocjacji czy też wiązać się z jakimkolwiek ustępstwem ze strony polskiej: „Jeśli zmiana sytuacji politycznej w Europie ma się dokonać pokojowo, musi się oprzeć na obopólnych ustępstwach i wzajemnym poszanowaniu bezpieczeństwa zainteresowanych stron. W szczególności dotyczy to Europy Środkowej i Wschodniej. Zmiana może dokonać się kosztem niemieckiego rewizjonizmu i sowieckiego imperializmu” [„If the reorganisation of the political situation in Europe is to follow a peaceful course, it must be based on mutual concessing and on mutual respect for the security of the parties concerned. The region upon which this can best be brought about is that of central and eastern Europe. This operation would have to be at the cost of German revisionism and Soviet imperialism”][22]. Patrząc z takiej perspektywy, postawa oficjalnych niemieckich czynników politycznych nie skłaniała do optymizmu, ponieważ w ocenie Berezowskiego były one zdeterminowane „osiągnąć zjednoczenie, przedwojenne granice z 1937 r. oraz odbudowę niemieckich wpływów w środkowo-wschodniej Europie” [„to achieve reunification, the pre-war frontiers of 1937 and the renascence of German influences in central-eastern Europe”]. Dążenia Niemiec do budowy zjednoczonej Europy publicysta „Poland and Germany” postrzegał jako powiązane z dążeniem do uzyskania dominacji na kontynencie: „Nie będzie »niemieckiej« Europy w sensie doktryny nazistowskiej, jednak Niemcy mają nadzieję odgrywać wystarczająco ważną rolę, by narzucać polityce Zachodu własne cele narodowe” [„It will not be a »German« Europe in the sense of Nazi doctrine, but Germany hopes to play a sufficiently important role to impose the national aims upon the policy of the West”][23]. Podobny pogląd prezentował Grabowski, który przestrzegał przed powstaniem „Europejskiego Imperium Ducha Niemieckiego” [„European Empire of the German Spirit”], a skuteczne antidotum widział w poszanowaniu terytorialnego status quo, zasady partnerstwa, równości i wolności „dla każdej grupy narodowej” [„for each national group”][24].

Trzeba podkreślić, że środowisko skupione wokół kwartalnika dalekie było – pomimo endeckich konotacji oraz nieodległych doświadczeń niemieckiej okupacji – od podgrzewania niemiecko-polskich animozji. Zdawano sobie sprawę z potrzeby uregulowania wzajemnych stosunków i dostrzegano analogię z dokonującym się pojednaniem francusko-niemieckim: „Konieczność złagodzenia napięcia w stosunkach Polski i Niemiec jest tak samo ważna jak w stosunkach francusko-niemieckich, a nawet ważniejsza, ze względu na to, że większe jest niebezpieczeństwo zagrażające Polsce i Niemcom” [„The need for a release in tension between Poland and Germany is as great as in Franco-German relations, it is probably even greater as the danger menacing both Poland and Germany is more direct”][25]. Na przeszkodzie pojednaniu – zdaniem publicystów kwartalnika – nie stało zatem nieprzejednane stanowisko polskie ani problem uznania prawa Niemiec do zjednoczenia, ale problem kwestionowania przez Niemcy istniejącej granicy.

Na łamach „Poland and Germany” wielokrotnie wzywano – bez odzewu ze strony niemieckiej – do uznania przynależności ziem na wschód od Odry i Nysy Łużyckiej do państwa polskiego: „Świat wciąż czeka na dobrowolną deklarację Niemiec zrzekających się wszelkich pretensji do terytorium na wschód od linii na Odrze i Nysie, przyznanej Polsce na konferencji w Poczdamie [...]. Zamiast tego mamy przemówienie radiowe dr. Adenauera do narodu polskiego w dwudziestą rocznicę niemieckiej napaści na Polskę, w którym wyciąga on (pustą) rękę w geście przyjaźni do Polaków” [„The world is still waiting for a voluntary German declaration renouncing all claims to the teritories east of the Oder-Neisse line ceded to Poland at the Potsdam conference. [...] Instead, however, we had a broadcast address by Dr. Adenauer to the Polish nation on the 20th anniversary of the German invasion of Poland extending an (empty) hand of friendship to the Poles”][26]. Z ubolewaniem konstatowano, że zamiast uznania granicy zachodniej Polski, co byłoby dowodem na szczere dążenie do pojednania, ze strony niemieckiej „nic nie słychać o takim uznaniu. Wręcz przeciwnie, Niemcy atakują granicę wszelkimi dostępnymi im sposobami” [„nothing is heard of such recognition. On the contrary, the Germans are attacking this frontier with all the means available to them”][27]. Na początku lat sześćdziesiątych odnotowano, co prawda, pierwsze sygnały dokonujących się w Niemczech przemian, np. wystąpienie Karla Jaspersa w 1960 r., uznające perspektywę zjednoczenia Niemiec za nierealną, czy też memorandum z Tybingi, ogłoszone 24 lutego 1962 r., wzywające do uznania granicy na Odrze i Nysie, jednak bilans ery Adenauera był – z perspektywy polskiej – negatywny[28]. Dał temu wyraz Berezowski – autor obszernych analiz poświęconych polityce niemieckiej, publikowanych symultanicznie w wersji angielskiej na łamach „Poland and Germany” oraz w wersji polskiej na łamach „Myśli Polskiej”. Nakreślił on kompleksową wizję stosunków polsko-niemieckich na szerokim tle historycznym i geopolitycznym. Punktem wyjścia jego rozważań było stwierdzenie o stanie zasadniczej sprzeczności interesów pomiędzy dawną Rzeczpospolitą Polską a monarchią pruską, wynikającej z ukształtowania geograficznego obu państw. Zbudowawszy swą potęgę na „grabieży ziem polskich”, państwo pruskie było szczególnie zainteresowane, by nie dopuścić w XIX w. do odbudowy Polski. Polityka polska Bismarcka nie wniosła niczego nowego do „tradycyjnego pojmowania przez Niemców problemu polskiego”. Po I wojnie światowej i odbudowaniu państwa polskiego Niemcy „ochrzcili je mianem państwa sezonowego i rozpoczęli podkopy pod jego całość i istnienie”. Uwieńczeniem tej polityki po dojściu Hitlera do władzy było „zawarcie paktu Ribbentrop–Mołotow, najazd na Polskę i jej czwarty rozbiór”. „Mimo jaskrawych na pozór różnic – Berezowski powoływał się na pogląd Józefa Feldmana – hitleryzm wywodzi się w prostej linii z bismarckizmu za pośrednictwem szeregu ogniw, z których najważniejszym jest ruch wszechniemiecki”[29]. Na tak zarysowanym tle historycznym przesunięcie granicy niemiecko-polskiej na linię Odry i Nysy było – zdaniem Berezowskiego – czymś więcej niż zwykłą zmianą granic w wyniku zakończonej wojny: „Oznacza to zamknięcie tysiącletniego okresu niemieckiego parcia na wschód i konieczność przejścia do obrony swoich siedzib szczepowych, swojej ojczyzny niemieckiej, pozbawionej ziem zdobycznych i skolonizowanych”. Dziejowym zadaniem Niemiec było wówczas – zdaniem Berezowskiego – powstrzymywanie naporu sowieckiego (rosyjskiego). W nowej rzeczywistości powojennej: „Antagonizm sowiecko-niemiecki zostanie przeto na długo dominantą polityki Europy środkowej i wschodniej, pośrednio zaś polityki całego naszego kontynentu. Niemcy powinny się z tym liczyć”.

Istota polskiego stanowiska w sprawie granicy nie polegała – zdaniem publicysty – na uleganiu sugestiom sowieckiej polityki, ale na „zrozumieniu nowego położenia w powojennej Europie i własnego narodowego interesu”. Granica na Odrze i Nysie oznaczała rozwiązanie zadawnionej animozji polsko-niemieckiej, rozwiązanie zgodne nie tylko ze „sprawiedliwością dziejową i własnym bezpieczeństwem”, ale „odpowiadające wymaganiom pokoju i stabilizacji całej powojennej Europy”. Niestety, Berezowski obawiał się, że kanclerz Adenauer nie potrafi zerwać z tradycją bismarckowskiej polityki ani zrozumieć, że w powojennej Europie definitywnie zmienił się układ sił. Zamiast skoncentrować się na zadaniu zjednoczenia Niemiec i usunięcia „z ziem połabskich okupacji sowieckiej”, Adenauer uparcie negował rzeczywistość i nie odważył się zapoczątkować nowej Ostpolitik, ani zdefiniować jasnego i praktycznego programu w stosunku do Polski. W ocenie Berezowskiego polityka rządu Republiki Federalnej Niemiec „poddaje się coraz bardziej wpływom kół uchodźców i nabiera wyraźnego charakteru rewizjonistycznego. Dowodzi to, jak dalece Niemcy nie zdają sobie sprawy ze swego nowego położenia i otaczającej ich rzeczywistości”[30].

Krótkowzrocznej i małostkowej polityce niemieckiej Berezowski przeciwstawił wizję powojennej polityki francuskiej, zmierzającej – poprzez pojednanie francusko-niemieckie – do budowy „Małej Europy”. „Francja w budowie Małej Europy upatruje źródło sił, niezbędnych do przekształcenia obecnego chwiejnego położenia w trwały system europejski. Mała Europa, mimo wyposażenia jej w pewne organy wspólne, nie ma być federacją, ale związkiem samodzielnych krajów, Europe des Patries – według określenia prezydenta de Gaulle’a. Porozumienie francusko-niemieckie, które jest podstawowym warunkiem powstania tego związku, możliwe jest, zdaniem Francji, jedynie przy wyrzeczeniu się przez Niemcy polityki odwetowej i uznaniu powojennych granic, łącznie z granicą Odry i Nysy Łużyckiej”. Berezowski podkreślał wyjątkowe znaczenie polityki francuskiej, jako że: „Deklaracja prezydenta de Gaulle’a i rządu francuskiego o nienaruszalności zachodniej granicy Polski [...] uczyniona została wbrew oficjalnej polityce sprzymierzeńca niemieckiego. Jest to jedyna oficjalna wypowiedź, jaka w tej sprawie miała miejsce na Zachodzie; świadczy ona o tendencjach polityki francuskiej i sposobie, w jaki ujmuje ona przyszłą rolę Polski w układzie europejskim”. Niestety, w odróżnieniu od dalekowzrocznej polityki francuskiej, kładącej podwaliny pod szerokie „dzieło przebudowy stosunków na kontynencie”, a więc w perspektywie również włączenie niepodległej Polski do systemu europejskiego: „Niemiecka myśl polityczna nie pogodziła się [...] z rzeczywistością. Wytwarza ona nieustannie coraz to nowe, bałamutne i mgliste teorie powrotu do stosunków przedwojennych. Raz po raz na scenie politycznej pojawiają się nowe hasła i formuły: kondominium, prawo do kraju rodzinnego, samookreślenie i temu podobne, które wszystkie razem i każde z osobna mają na celu odbudowę niemieckiej polityki wschodniej”[31].

Podsumowując erę Adenauera, polityka, który w polityce zachodniej opierał się „na głębszych, realnych przesłankach wynikających z powojennego położenia Niemiec”, dzięki czemu osiągnął znaczący sukces, w polityce wschodniej natomiast uparcie trzymał się „minionych i przebrzmiałych wzorów”, Berezowski wskazał na konsekwencje tego stanu rzeczy. Po pierwsze, sprzyjanie politycznemu rewizjonizmowi pozostawało w sprzeczności „z istotnym sensem powojennego porządku, ustanowionego w trybie międzynarodowym w interesie sprawiedliwości dziejowej i z myślą o lepszym zabezpieczeniu równowagi europejskiej”. Po drugie, rewizjonizm niemiecki wpływał na wzrost znaczenia zbieżności interesów polskich i sowieckich „w sprawie granicy na Odrze i Nysie oraz kwestii polityki odwetowej niemieckiej”[32]. Oba te czynniki utrudniały rozwiązanie problemu podziału kontynentu na dwa bloki, a zatem również opóźniały proces jednoczenia Niemiec. Niemcy, popierając polityczny rewizjonizm, nie tylko trwali przy nierealnych oczekiwaniach, ale dodatkowo działali wbrew własnemu interesowi, czyli wyzwoleniu wschodnich Niemiec spod sowieckiej okupacji[33].

Pierwszym znaczącym sygnałem zmiany niemieckiej postawy wobec kwestii polskiej stało się opublikowanie po koniec 1965 r. Memorandum Rady Kościołów Ewangelickich – oficjalnego stanowiska zachodnioniemieckiego Kościoła protestanckiego, w którym uznano konieczność poszanowania praw Polski do posiadania przestrzeni życiowej[34]. Stanisław Kudlicki zwrócił uwagę, że: „Stosunek Memorandum do zagadnienia granicy, a także stosunków z Polską, pomija milczeniem kwestię zjednoczenia Niemiec. Nie ustanawia związku pomiędzy możliwością uznania granicy a osiągnięciem przez Niemcy zjednoczenia, co kładło się cieniem na wszystkich poprzednich deklaracjach niemieckich” [„Memorandum’s approach to the frontier issue and the attitude towards Poland avoids the problem of German reunification. It does not establish some connection between possible acceptance of the frontier and the attainment of German reunification – the bargaining point made by nearly all the other German pronouncements of this kind”][35]. Niedługo później nastąpiło kolejne ważne wydarzenie: wymiana listów między episkopatami polskiego i niemieckiego Kościoła katolickiego. Komentator „Poland and Germany” zwrócił uwagę, że wypowiedź w imieniu Kościoła niemieckiego w sprawie granicy na Odrze i Nysie była bardziej powściągliwa w porównaniu z wymową Memorandum protestanckiego: „Polskie oświadczenie, że obszary za Odrą i Nysą są »konieczne dla samej egzystencji narodu polskiego« zostało skwitowane przez niemieckich braci w Chrystusie w krótkim i niezobowiązującym stwierdzeniu: »Dobrze wiemy, jak ważne są te tereny dla dzisiejszej Polski«” [„The Polish statement that the Oder-Neisse areas are »a matter of sheer existence for the Polish nation« is disposed of by the German brethen in Christ in rather curt, non-committal manner: »We well know the significance of these areas for present-day Poland«”][36]. Tym niemniej, oba dokumenty niemieckie przetarły szlak do nawiązania dialogu polsko-niemieckiego[37].

Ustąpienie kanclerza Adenauera umożliwiło dokonanie przez jego następców zwrotu w dotychczasowej polityce wschodniej Niemiec, która na dłuższą metę – jak zauważył nowy redaktor „Poland and Germany” Wiktor Poznański – uniemożliwiała „jakiekolwiek znaczące złagodzenie napięcia pomiędzy Wschodem a Zachodem” [„any significant easing of tension between East and West”][38]. Willy Brandt, zajmujący od 21 października 1969 r. stanowisko kanclerza, uznając istnienie dwóch państw niemieckich, tym samym przyjął do wiadomości konsekwencje wynikające z II wojny światowej. Co znamienne, publicysta kwartalnika „Poland and Germany” odnotował, że polityka wschodnia Brandta zyskała aprobatę wyraźnej większości niemieckiej opinii publicznej. Oczekiwany od 1957 r. przez redakcję kwartalnika zwrot w stosunkach polsko-niemieckich zaczynał przybierać realne kształty.

W toku negocjacji pomiędzy zachodnimi Niemcami a Polską i Związkiem Sowieckim, a także negocjacji pomiędzy dwoma państwami niemieckimi, powstawało pytanie o zdefiniowanie nowej polityki niemieckiej. Przede wszystkim chodziło o zlikwidowanie sprzeczności w polityce zachodniej i wschodniej Niemiec w epoce Adenauera. W ocenie Poznańskiego, kanclerz Brandt dążył przez swoją Ostpolitik do „przezwyciężenia uwarunkowań wiążących jedność Europy z zagadnieniem zjednoczenia Niemiec. Brandt chce zakończyć sztuczną zimną wojnę na niemieckiej ziemi i ustanowić pokój ze Wschodem – czyli uczynić to, co sojusznicy zachodni próbowali sami zdziałać. Rząd Brandta zdaje się być zaangażowany w podwójną operację. Z jednej strony pragnie uwolnić się od zarzutu, że Niemcy w ramach sojuszu zachodniego zmierzają do zjednoczenia Niemiec przy użyciu przemocy, z drugiej zaś chce, by status quo przestało budzić obawy i stało się bardziej znośne dla wszystkich Niemców, zarówno w NRD, jak i RFN” [„to end the pretence that Western unity means German reunification. He wants to finish the phony cold-war on German soil and to make peace with the East – something what his Western allies have long been trying to do for themselves. Brandt’s government seems to be engaged in a double operation. The first one is to take out the lie out of the Western alliance, the lie it could lead to a forced German reunification. The second one is to take the fear out of the present status quo and make it more bearable for all the Germans, whether in the GDR or the GFR”]. Jednocześnie Poznański podkreślał, że nie oznacza to rezygnacji z dążenia do zjednoczenia Niemiec w dalszej perspektywie czasowej: „Zjednoczenie Niemiec innymi środkami nie jest przez kanclerza wykluczone” [„German reunification by other means is not excluded by the Chancellor”][39].

Redaktor „Poland and Germany” już kilka miesięcy po objęciu stanowiska przez kanclerza Brandta oceniał, że zwrot we wschodniej polityce niemieckiej „stanowi najbardziej sensowne przedsięwzięcie, jakie podjęto w Europie po 1945 r. i trzeba mieć nadzieję, że Ostpolitik Bonn spotka się z pomocą i zrozumieniem, na jakie zasługuje” [„is the most sensible thing that has been attempted in Europe since 1945 and it is to be hoped that Bonn’s Ostpolitik will get all the help and understanding it deserves”][40]. Z pewnością nowa polityka niemiecka mogła liczyć na zrozumienie i poparcie publicystów „Poland and Germany”, którzy mieli powody do odczuwania satysfakcji wynikającej z obserwowania pierwszych znaczących efektów długoletniej pracy, jaką wykonywali, wydając kwartalnik w języku angielskim. Świadczy o tym entuzjastyczny ton artykułu wstępnego, opublikowanego w reakcji na podpisanie 18 listopada 1970 r. traktatu pomiędzy RFN a PRL o normalizacji wzajemnych stosunków. Wymowa faktów, zestawionych przez Stanisława Czechanowskiego, była jednoznaczna: 20 października 1953 r. kanclerz Adenauer oświadczył w Bundestagu, że „naród niemiecki nigdy nie zaakceptuje tak zwanej granicy na Odrze i Nysie” [„German nation will never accept the so-called Odra–Nysa frontier”], a jego deklarację powtarzano wielokrotnie. Po siedemnastu latach, w traktacie międzypaństwowym RFN uznała nienaruszalność istniejącej granicy oraz wyrzekła się jakichkolwiek pretensji terytorialnych, również w przyszłości[41]. Zdaniem publicysty kwartalnika, akceptacja granicy na Odrze i Nysie oraz odejście od dotychczasowej polityki rewizjonizmu „stanowi znamienny zwrot w prusko-niemieckiej Ostpolitik od co najmniej trzystu lat” [„constitutes a clear turning point in the Prussian-German Ostpolitik of the last three centuries at least”][42].

Ocena zawartego w 1970 r. traktatu nie była jednak jednoznaczna. Od razu zwrócono uwagę, że w tekście zabrakło sformułowania expressis verbis o „uznaniu” granicy polsko-niemieckiej. Deklaracja o zrzeczeniu się jakichkolwiek pretensji terytorialnych została złożona w imieniu RFN i publicysta „Poland and Germany” zauważył, że „sytuacja może oczywiście ulec zmianie, wraz z teoretycznie możliwym w przyszłości zjednoczeniem dwóch państw niemieckich. Prawda, że oczekiwanie na zjednoczenie, czy uzgodnienie traktatu pokojowego wydają się obecnie bardzo odległe, jednak taka zmiana sytuacji – nie oznacza – sensu stricto ostatecznej akceptacji granic, w sensie ich uznania. [...] Pozostaje niezmienionym faktem, że granice Polski nie zostały expressis verbis uznane, a ich »poszanowanie« nie jest ostateczne” [„situation could, of course, change with the theoreticallly possible future unification of the two German States. It is true that expectations of unification or of convening a peace treaty are at present very remote but such a situation does not – stricto sensu – proffer final acceptance of terms of recognition. [...] The fact remains all the same that there is no expressis verbis formal recognition of the Polish frontier, that its »respect« is not final”][43]. Mając w pamięci powyższe zastrzeżenie, redakcja „Poland and Germany” oceniała, że w 1970 r. zostało zapoczątkowane dzieło normalizacji stosunków polsko-niemieckich, jakkolwiek wciąż nie było wiadomo, na ile trwała i jednoznaczna pozostanie nowa linia wschodniej polityki niemieckiej[44].

Kolejne lata przyniosły potwierdzenie sformułowanej powyżej oceny. Z jednej strony kanclerz Brandt konsekwentnie zmierzał do normalizacji stosunków ze Związkiem Sowieckim oraz państwami Europy Środkowo-Wschodniej, z drugiej jednak wciąż pojawiały się wątpliwości dotyczące trwałości i stabilności linii politycznej przyjętej przez Niemcy. Polityka Brandta wpisywała się w szerszy proces odprężenia. 3 września 1971 r. podpisano porozumienie czterech mocarstw w sprawie Berlina Zachodniego, otwierające drogę do ratyfikacji zarówno traktatu zawartego w Warszawie, jak i wcześniej – w Moskwie[45]. Po zwycięskich dla Brandta i socjaldemokracji wyborach parlamentarnych w Niemczech, przeprowadzonych 19 listopada 1972 r., w 1973 r. został podpisany i ratyfikowany traktat pomiędzy RFN a NRD, a następnie traktat zachodnioniemiecko-czechosłowacki, unieważniający ustalenia układu monachijskiego z 1938 r.[46] Jednakże przy okazji ratyfikacji traktatu pomiędzy dwoma państwami niemieckimi pojawiły się wątpliwości natury prawnej, w związku ze skierowaniem przez rząd Bawarii do Trybunału Konstytucyjnego w Karlsruhe wniosku o unieważnienie tego paktu jako stojącego w sprzeczności z konstytucją RFN. Trybunał orzekł jednomyślnie, że traktat nie naruszył konstytucji, jednak sędziowie oparli uzasadnienie „na założeniu, że »państwo niemieckie« istnieje legalnie w granicach przedwojennych” [„on the thesis that »the German State« continues to exist legally within the pre-war frontiers”][47]. Z podobnego założenia wychodził sam kanclerz Brandt, podkreślając, że uznaje istniejące granice, w tym granicę na Odrze i Nysie, jednak czyni to „wyłącznie w imieniu Republiki Federalnej, co w żaden sposób nie przesądza o stanowisku przyszłego rządu zjednoczonych Niemiec na konferencji pokojowej, o ile oczywiście taka konferencja i traktat pokojowy kiedykolwiek zaistnieją” [„solely in the Name of the Federal Republic and that this in no way prejudges the stand of the future government of a united Germany in a peace conference; of course should such a conference and a peace treaty ever materialise”][48].

W numerach kwartalnika ukazujących się w latach siedemdziesiątych nie pojawiały się już pogłębione analizy przedstawiające myśl zachodnią w szerszym i długofalowym kontekście geopolitycznym. Jedną z nielicznym prób interpretacji znaczenia polityki wschodniej Brandta podjął E. Kozłowski, stawiając pytanie: „Jakie nowe perspektywy wyznaczają pragnienia Związku Sowieckiego? Do jakiego celu zmierzają i na ile są zdeterminowani? [...] Oczywiście jednym z czynników przemawiających za zmniejszeniem napięcia w Europie może być chęć zgromadzenia rezerw militarnych dla obrony przed presją na Syberię ze strony Chin. Innym motywem może być dążenie do liberalizacji wymiany handlowej z Zachodem. Ale to nie wszystko. Cokolwiek by to było, Rosjanie i Niemcy wydają się zdeterminowaniu w dążeniu do osiągania celów” [„But what are the new perspectives that the Soviet Union wants? Why do they want them, and how badly? [...] Of course one motive for wanting to reduce tension in Europe must be to free military resources to guard against possible Chinese pressure in Siberia. Another motive appears to be a desire to trade more freely with the West. But that will not be all. Whatever it is they want, the Russians and the Germans seem to want it fairly badly”][49]. Zdaniem Stefana Lubomirskiego: „Związek Sowiecki był zainteresowany odprężeniem w stosunkach z RFN ze względu na zwołanie Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy Europejskiej. Teraz, gdy konferencja jest przesądzona, niemiecka karta straciła na znaczeniu, a przynajmniej przestała być sprawą pilną” [„The Soviet Union has been greatly interested in a détente with the GFR for the sake of calling the European Security Conference and European co-operation. Now, that the Security Conference is already in the bag, the W[est] Germany card has somewhat lost in importance for the Soviet Union or at least in urgency”][50]. Natomiast redaktor naczelny kwartalnika, komentując fakt ustąpienia Brandta ze stanowiska kanclerza, wyraził pogląd, że „trudno byłoby wskazać alternatywę dla szlachetnych celów przyświecających Ostpolitik Brandta. Teraz prawdopodobnie Bonn będzie opóźniał proces rekoncyliacji między Wschodem i Zachodem w środkowej Europie. Jednak dalsza rekoncyliacja musi się zakończyć sukcesem, jeśli chcemy utrwalenia odprężenia, zrozumienia i pewnych form współpracy między dwoma zwaśnionymi blokami. Alternatywa wygląda zbyt strasznie, aby ją rozważań. Powrót do zimniej wojny? Nie” [„there is very little of an alternative to his noble aims formulated by his Ostpolitik. It is probable that Bonn will retard further progress reconciliation between East and West in Central Europe. But further reconciliation has to succeed if we are going to preserve and consolidate détente, understanding and some sort of co-operation between the two opposing blocs. The alternative is too dreadful to contemplate. Back to cold war? No”][51]. Na tym głosie Wiktora Poznańskiego zakończyło się praktycznie propagowanie twórczo rozwijanej myśli zachodniej na łamach kwartalnika „Poland and Germany”. W kolejnych numerach, które ukazywały się jeszcze w latach 1975–1976, nie pojawiały się już teksty podejmujące tematykę współczesnych stosunków polsko-niemieckich, a nawet zaczęły dominować teksty niemające wiele wspólnego z zagadnieniem niemieckim oraz zachodnią granicą Polski[52].

W ostatnich latach istnienia redakcja kwartalnika borykała się z poważnymi trudnościami kadrowymi. W 1969 r. nastąpił kryzys i czasowe wstrzymanie edycji kolejnych numerów, w związku z ustąpieniem ze stanowiska redaktora naczelnego Antoniego Dargasa oraz niemożnością wyłonienia jego następcy. Po objęciu stanowiska przez Wiktora Poznańskiego „Poland and Germany” ukazywał się nadal, ale praktycznie już jako półrocznik, wyraźnie też obniżył się poziom merytoryczny publikowanych artykułów i nie ukazywały się już analizy poświęcone tematyce stosunków polsko-niemieckich w kontekście międzynarodowym. Myśl niemcoznawcza ograniczała się – jeśli nie liczyć tekstów historycznych – do komentowania bieżących wydarzeń, których w latach 1969–1974 nie brakowało, w związku z aktywną Ostpolitik prowadzoną przez kanclerza Brandta. Paradoksalnie, w okresie gdy dalekowzroczne i głęboko uzasadnione, ale wyłącznie teoretyczne dezyderaty, formułowane na łamach kwartalnika w latach 1957–1968, zaczęły przybierać realne kształty w postaci decyzji politycznych zabrakło publicystów mogących – z punktu widzenia polityki polskiej – na bieżąco komentować zachodzące wydarzenia.

W latach 1973–1974 redakcja czasopisma została ostro skrytykowana przez zwolenników opcji fundamentalnie antykomunistycznej. Józef Łobodowski w artykule pt. Przeoczenie czy prowokacja?, zamieszczonym na łamach „Tygodnia Polskiego” – weekendowego wydania „Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza” – zdecydowanie negatywnie ocenił działalność redakcji „Poland and Germany” z powodu opublikowania przez nią artykułu Jerzego Krasuskiego poświęconego dziejom traktatu wersalskiego. „Tezą przewodnią artykułu – pisał – jest, że Sowiety przez całe międzywojnie prowadziły politykę pokojową, torpedowaną systematycznie przez mocarstwa zachodnie i powolną im Polskę [...]. Powtarzam – jest to typowa propaganda reżimowo-sowiecka, celowo i świadomie podająca do wierzenia ordynarne fałsze”[53]. Łobodowski nie ograniczył się do krytyki tez artykułu: „Oddawanie czasopism, za którymi stoją organizacje niepodległościowe, w pacht komunistycznym profesorom i propagandzistom, to jednak trochę za dużo. Nie popełnię żadnej przesady, jeżeli nazwę tę sprawę skandaliczną. Co więcej, jeśli mnie pamięć nie zawodzi, takiego skandalu jeszcze na emigracji nie było, choć nie brakowało różnych skandalików. Ale może to i dobrze, że ktoś puścił farbę w tak jaskrawy sposób. Farbę czerwoną dobrze znanej marki”[54]. Po ukazaniu się artykułu Łobodowskiego, na łamach „Tygodnia Polskiego” zaczęły się ukazywać liczne listy od czytelników zawierające w zdecydowanej większości głosy krytyczne pod adresem redakcji „Poland and Germany”[55]. Jeden z obrońców czasopisma w liście do redakcji „Tygodnia Polskiego” wysunął tezę, że celowo zaatakowano czasopismo zasłużone w obronie sprawy Ziem Zachodnich oraz wspierający je Związek Polskich Ziem Zachodnich[56]. Na pierwszy rzut oka mogło się wydawać, że to pogląd zdecydowanie mijający się z rzeczywistością, jednak kolejny artykuł pióra Łobodowskiego potwierdził bez wątpliwości, że chodziło o coś więcej niż publikację tekstu przez niedopatrzenie redakcji, do czego niemal natychmiast przyznał się Stefan Lubomirski, przewodniczący OBSP-N[57]. W swym kolejnym artykule polemicznym Łobodowski stwierdził: „Sprawa jest zbyt doniosła, by ją okręcać w bawełnę i bawić się w niedopowiedzenia. Krótko i węzłowato: wśród niektórych polityków na emigracji spod jednego znaku przyjęto orientację prorosyjską, więc nolens-volens – prosowiecką”. Łobodowski miał na myśli działalność Jędrzeja Giertycha i jego koncepcję budowania sojuszu polsko-rosyjskiego, a także takie fakty jak wykład Adama Bromkego wygłoszony w sali sztandarowej Instytutu Sikorskiego w Londynie oraz artykuł Tadeusza Piszczkowskiego Jaka jest Polska, opublikowany na łamach „Myśli Polskiej”[58]. „Ale cała nieprzyjemność polega na tym – konkludował autor artykułu – że aby móc rozmawiać z kremlowskimi towarzyszami, trzeba jednocześnie kokietować towarzyszy warszawskich. Ot, i cały mechanizm jak na dłoni. Oto powody, dla których m.in. prof. Krasuski znalazł się na łamach »Poland and Germany«”[59]. Konflikt ciągnął się jeszcze rok po publikacji wymienionych polemik, w następstwie skierowania przez oskarżonych do Obywatelskiego Komitetu Orzekającego sprawy przeciwko władzom Stowarzyszenia Polskich Kombatantów[60].

Tezy Łobodowskiego były uzasadnione w odniesieniu do publicystyki Giertycha, który notabene zamieścił na łamach „Myśli Polskiej” własną, krytyczną recenzję artykułu Krasuskiego, zarzucając mu, „że nie rozumie roli i polityki Dmowskiego i nie docenia wartości systemu, który Dmowski – przede wszystkim Dmowski – stworzył”, jednak wymienienie przez Łobodowskiego – w tym kontekście – redakcji kwartalnika „Poland and Germany” było nadużyciem. Należy w tym miejscu zaznaczyć, że Giertych nie zamieszczał swoich tekstów politycznych na łamach kwartalnika zaatakowanego przez Łobodowskiego[61]. Czasopismo konsekwentnie broniło polskiej racji stanu w odniesieniu do granicy na Odrze i Nysie, jednak nie proponowało współpracy ani z rządem w Moskwie, ani z rządem w Warszawie. Celem przyświecającym redaktorom „Poland and Germany” było propagowanie sprawy polskiej na arenie międzynarodowej i obrona nienaruszalności granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej. Publicyści, tacy jak Zygmunt Berezowski, dostrzegali zbieżność interesów Polski oraz Związku Sowieckiego w kwestii granicy polsko-niemieckiej, ale nie wyciągali nigdy dalej idących wniosków i konsekwentnie domagali się rezygnacji przez Moskwę z polityki „imperializmu”. Natomiast w latach siedemdziesiątych, gdy Łobodowski opublikował swoje teksty polemiczne, redaktorom „Poland and Germany” można było zarzucić zbytnie zaangażowanie po stronie Ostpolitik Brandta, na łamach czasopisma nie pojawiały się natomiast wypowiedzi na temat możliwości rewizji dotychczasowego, negatywnego stosunku środowisk emigracyjnych do PRL czy Związku Sowieckiego.

Kontrowersje związane z opublikowaniem tekstu Krasuskiego z pewnością nie przyczyniły się do wzrostu popularności kwartalnika i nie ułatwiły pozyskiwania nowych artykułów czy też dotacji. Czasopismo nadal egzystowało, ale już się nie rozwijało. Krytyczny okazał się rok 1977. Po śmierci redaktora Poznańskiego jego miejsce zastąpił dotychczasowy prezes OBSP-N, Maksymilian Mela, który wkrótce również zmarł. Po jego odejściu nie było już osoby mogącej pokierować pracami redakcyjnymi. Władze ZPZZ musiały pogodzić się z jedyną możliwą w tych okolicznościach decyzją o zaprzestaniu wydawania kwartalnika[62].

Zakończenie edycji kwartalnika „Poland and Germany” nastąpiło – jeżeli za punkt wyjścia wziąć cele przyświecające twórcom w 1957 r. – w połowie drogi. Pierwsze lata upłynęły pod znakiem sformułowania teoretycznych założeń polskiej myśli zachodniej. Punktem wyjścia, ale też i odniesienia była kwestia nienaruszalności granicy polsko-niemieckiej na Odrze i Nysie, granicy uznawanej za korzystną dla Polski, ale jednocześnie absolutnie niezbędną dla funkcjonowania Polski w przyszłości jako niepodległego państwa. Znamienne było – w tym kontekście – całkowite milczenie na temat wschodniej granicy państwa polskiego, co można rozumieć jako milczącą zgodę na definitywną utratę terytorium leżącego na wschód od Bugu. Uregulowanie stosunków polsko-niemieckich wpisano w kontekst kompleksowego rozwiązania problemu podziału kontynentu europejskiego na dwa konkurencyjne bloki. Inaczej rzecz ujmując, przekonywano, że trwałe rozwiązanie problemu polsko-niemieckiego stanowi warunek sine qua non zagwarantowania na dłuższą metę pokoju i stabilizacji w Europie. Pogodzenie się przez Niemcy z nowym ładem na kontynencie europejskim otwierało przed Polską możliwość dążenia do emancypacji spod wpływów sowieckiej Rosji – w tym miejscu istniała oczywista zbieżność interesu polskiego i niemieckiego. Niestety, o ile zwrot Niemiec ku Zachodowi oraz pojednanie niemiecko-francuskie sprzyjały przezwyciężeniu podziału kontynentu, o tyle wschodnia polityka Niemiec rządzonych przez kanclerza Adenauera nawiązywała do dawnych tradycji pruskich oraz wrogiej sprawie polskiej koncepcji kanclerza Bismarcka. Co prawda nie istniało niebezpieczeństwo zbliżenia niemiecko-rosyjskiego, ale popieranie przez rząd w Bonn środowisk rewizjonistycznych uniemożliwiało – zdaniem redakcji „Poland and Germany” – zapoczątkowanie pojednania polsko-niemieckiego. Dopiero nowa Ostpolitik kanclerza Brandta przyniosła normalizację stosunków polsko-niemieckich. Traktat zawarty w Warszawie w 1970 r. miał tutaj znaczenie wyjątkowe i epokowe, ale nie stanowił jeszcze zakończenia procesu utrwalenia granicy na Odrze i Nysie. Europa w dalszym ciągu była podzielona na dwa rywalizujące ze sobą bloki, istniały również nadal dwa państwa niemieckie. Najważniejszym czynnikiem, z punktu widzenia polskiej myśli zachodniej, był fakt, że Niemcy w dalszym ciągu zastrzegali sobie możliwość rewizji stanowiska w sprawie granicy z Polską. Zadanie, jakie postawili sobie twórcy kwartalnika „Poland and Germany” nie zostało zatem zrealizowane do czasu zaprzestania publikacji czasopisma.

Dorobek polskiej myśli zachodniej w kształcie, jaki nadali jej emigranci polityczni, nie wpłynął na poglądy i postawę uczestników środowisk opozycji antykomunistycznej w Polsce. Jedną z przyczyn tego stanu rzeczy był fakt, że najważniejsze i najpoważniejsze czasopismo emigracyjne, poświęcone zagadnieniom niemcoznawczym, ukazywało się w języku angielskim. Jednakże istotniejszy okazał się fakt, że w drugiej połowie lat siedemdziesiątych, gdy środowiska opozycyjne w Polsce okrzepły i zaczęły poszukiwać wzorców czy źródeł inspiracji dla rozwoju własnej myśli politycznej, czasopismo „Poland and Germany” już się nie ukazywało[63].

Paweł Machcewicz, autor monografii o roli emigracji w polityce międzynarodowej, podsumowując bezustanne zabiegi Polonii na forum międzynarodowym o „uznanie przez Zachód niepodważalności polskich granic zachodnich”, stwierdził, że – co prawda – nie przyniosły one konkretnych rezultatów, ale „niezliczone interwencje, rozmowy, memoriały kształtowały atmosferę korzystną dla polskich racji i prawdopodobnie miały pewien wpływ – choć nie da się tego wprost udowodnić – na narastanie wśród zachodnich polityków i opinii publicznej przekonania, że granica na Odrze i Nysie nie może ulec zmianie”[64]. Zdaniem Mariana S. Wolańskiego: „Dzięki akcjom ośrodków w Londynie i Paryżu, dokładnemu informowaniu przez nie kół rządowych i społeczeństw zachodnich o żywotnym znaczeniu dla Polski uznania jej granicy, zaczęto na Zachodzie rozumieć i doceniać także doniosłą rolę dla przyszłych losów narodu polskiego całościowego uregulowania stosunków polsko-niemieckich”[65]. Podążając za konkluzjami badaczy zagadnienia, należy uznać i docenić rolę, jaką w tym procesie odegrało czasopismo poświęcone stosunkom polsko-niemieckim, wydawane przez blisko dwadzieścia lat w języku angielskim i rozsyłane po całym świecie.

Wojciech Turek (ur. 1963 r.), dr, historyk. Autor publikacji: Arka Przymierza. Wojciech Wasiutyński 1910–1994. Biografia polityczna, Kraków 2008, oraz kilkudziesięciu artykułów dotyczących m.in. dziejów polskich ruchów narodowych i prawicowych oraz najnowszej historii Polski.

Realizacja

Adam Andrzej Urbanowicz

PPS a walka o polską granicę zachodnią: 1918–1921

11 listopada 1918 r. zawarto rozejm, który zakończył działania zbrojne prowadzone podczas I wojny światowej. Ten wielki konflikt stworzył niepowtarzalną koniunkturę polityczną dla polskich patriotów marzących o odbudowie niepodległej Rzeczypospolitej. Klęskę poniosły trzy państwa zaborcze. Pozwoliło to podjąć Polakom walkę o granice tak na wschodzie, południu, jak i na zachodzie. Ta ostatnia kwestia wiązała się ściśle z zagadnieniem stosunku państwa polskiego do pokonanych, lecz nierozbitych całkowicie Niemiec. Polityka konfrontacji z nimi była czymś oczywistym dla obozu narodowego, który jeszcze przed wybuchem wojny przyjął orientację antyniemiecką. Jej polityczni rywale byli jednak na początku Wielkiej Wojny zorientowani głównie przeciw Rosji. Tak było zwłaszcza w wypadku ruchu socjalistycznego, którego najsilniejszy odłam działał na obszarze zaboru rosyjskiego i w państwie carów upatrywał głównego wroga sprawy polskiej. W listopadzie 1918 r. powstały warunki do podjęcia skutecznej walki także o zachodnią granicę. Socjaliści nie pozostali wobec tej sprawy obojętni. Przeciwnie, na miarę swoich możliwości angażowali się w nią. Artykuł ten omawia stosunek Polskiej Partii Socjalistycznej do zagadnienia przebiegu polskiej granicy zachodniej i działań, jakie podejmowali socjaliści na rzecz korzystnego dla Polski rozstrzygnięcia sporów terytorialnych z Niemcami.

W pierwszych miesiącach istnienia II RP socjaliści formułowali swoje stanowisko odnośnie do granicy zachodniej ostrożnie. Rzecz ciekawa, że znaczne zainteresowanie problematyką granicy zachodniej wykazywał wówczas organ Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej Galicji i Śląska Cieszyńskiego – „Naprzód”, który – jak to ujął Kazimierz Więch – nie odczuwał „zbytniego skrępowania względami tzw. wielkiej polityki”[1]. Zajęto się tą sprawą w uchwale krakowskiej Rady Robotniczej z 9 marca 1919 r. Podkreślono w niej prawo Polski do dostępu do morza. Dalej poszedł Centralny Komitet Robotniczy PPS w swoich tezach z 13 marca tego roku, gdy domagał się dla Polski Śląska Opolskiego, Księstwa Poznańskiego i Prus Królewskich[2]. Istotne w tym wypadku było wyjście w postulatach terytorialnych poza granicę z 1772 r. W istocie bowiem połączenie w granicach państwa polskiego wszystkich ziem zamieszkałych przez Polaków było, w pierwszych latach istnienia II RP, jednym z trwałych postulatów PPS[3] i również zgodne z opinią jednego z jej teoretyków – Bolesława Limanowskiego[4]. Z drugiej strony, na stanowisko socjalistów rzutowało także znaczące zaangażowanie wielu z nich w sprawę realizacji idei federacyjnej na wschodzie, gdzie odwoływali się do zasady samostanowienia narodów. Nie pozostało to bez wpływu na ich stanowisko w sprawie Gdańska i Prus Wschodnich. Lansowanie hasła samostanowienia w odniesieniu do Litwinów, Ukraińców i Białorusinów, a zastąpienie go na zachodzie wyłącznie argumentacją odnoszącą się do kwestii ekonomicznych sprawiałoby wrażenie niekonsekwencji. W efekcie w sprawie przyszłości Gdańska socjaliści nie byli zgodni. Niektórzy domagali się, aby miasto to znalazło się w granicach państwa polskiego[5]. Radni łódzkiej PPS poparli rezolucję, w której Rada Miasta Łodzi domagała się przyłączenia Gdańska wraz z wybrzeżem morskim do Polski[6]. Natomiast prominentny przedstawiciel tej partii, piłsudczyk Tadeusz Hołówko uważał przekształcenie go w Wolne Miasto za dobre rozwiązanie. Motywy swojego stanowiska szeroko uzasadniał na łamach organu teoretycznego PPS – „Przedświt”. Nie podzielał w nim niechęci Narodowej Demokracji do stworzenia „państewka gdańskiego”, przeciwnie – wskazywał na logiczność i sprawiedliwość takiego rozwiązania w sytuacji gdy z jednej strony Gdańsk to miasto zamieszkane przez Niemców niechętnych przynależności do Polski, a z drugiej powiaty pucki, kartuski, kościerzyński, tczewski i starogardzki wybierały Polaków do parlamentu. Domagał się więc przyznania Polsce Prus Zachodnich w połączeniu z usamodzielnieniem państwowym nie tylko Gdańska, lecz i Prus Wschodnich[7]. Takiej postawy nie należy uznawać za wyraz jakiegoś lekceważenia dla sprawy ziem zachodnich. Ten socjalista należał wprawdzie do piłsudczykowskiego skrzydła PPS i był zaangażowany we wspieranie polityki wschodniej „obozu belwederskiego”, uczestniczył jednak także w walce o korzystny przebieg polskich granic na zachodzie, a szczególnie czynnie angażował się w działalność Polskiej Organizacji Wojskowej w zachodniej Polsce[8]. Stanowisko zajęte przez Hołówkę w kwestii Gdańska zyskało zresztą w partii szerszą akceptację, czego wyrazem była treść wniosku nagłego zgłoszonego w sejmie 15 maja 1919 r. przez Ignacego Daszyńskiego i Norberta Barlickiego.

O ile w kwestii Gdańska prowadzono dyskusje, o tyle panowała pełna zgoda w sprawie przyszłości Wielkopolski i Górnego Śląska. Wspomniany już Tadeusz Hołówko tłumaczył czytelnikom „Robotnika” w lutym 1919 r., że przyłączenie tych terenów byłoby nie tylko uczynieniem zadość sprawiedliwości, lecz wpłynąć mogło nader korzystnie na sytuację w Europie. Ta decyzja – jak to ujął – „raz na zawsze podcina korzenie pruskiego imperializmu”[9]. Niekiedy wiosną 1919 r. odwoływano się do sprawy granic zachodnich w polemikach ze zwolennikami aktywnych działań na wschodzie[10].

Ocena warunków traktatu pokojowego doręczonych przez przedstawicieli ententy delegacji niemieckiej w maju 1919 r. była w zasadzie pozytywna. Zarazem socjaliści zdawali sobie sprawę, że mogą one zostać przez Niemców odrzucone. Hołówko ostrzegał w końcu maja 1919 r. na łamach „Robotnika” przed groźbą zbrojnej agresji ze strony Niemiec. Przy okazji atakował endecję jako siłę, która miała koncentrować całą uwagę polskiej opinii publicznej wyłącznie na wschodniej Galicji, oraz „separatystów” poznańskich, których poczynania miały uniemożliwiać przygotowanie się do skutecznej obrony[11].

Z groźbą niemieckiego ataku liczyły się także władze partii. Centralny Komitet Wykonawczy PPS w odezwie z 28 maja 1919 r. zwrócił się z odezwą do niemieckich robotników[12]. Wzywał ich, aby nie dopuścili do wznowienia działań wojennych. Wskazywał, że za przygotowaniami do nich stać miały „koła kapitalistyczne” oraz deklarował, że przyłączenie „ziem z większością ludności polskiej do państwa polskiego nie tylko nie przeczy zasadom socjalizmu, lecz jest ich słusznem i koniecznem wcieleniem”[13]. Obiecywano też zagwarantowanie pełnych praw obywatelskich i narodowych mieszkającym na tym terenie Niemcom.

Obawy przed ewentualnymi poczynaniami Niemiec mającymi za cel przekreślenie postanowień kongresu pokojowego w Paryżu w sprawie granicy zachodniej Polski były żywe jeszcze w czerwcu 1919 r.[14] Do wojny jednak nie doszło, natomiast pod naciskiem rządu niemieckiego państwa ententy poszły na ustępstwa. Dotyczyły one zwłaszcza Górnego Śląska. Krainy tej nie przyznano Polsce, lecz o jej dalszych losach miał zadecydować plebiscyt. Dla socjalistów był to poważny cios. Winą za to dyplomatyczne niepowodzenie próbowali obciążyć swego politycznego przeciwnika w kraju – Związek Ludowo-Narodowy[15]. Dowodzono nie tylko tego, że poprzez swoją reakcyjność narodowcy zrazili do Polski liberalną opinię europejską i amerykańską, ale wręcz utrzymywano, że narodowcy nie byli sprawą Górnego Śląska w ogóle zainteresowani[16]. Działacze PPS byli też niezadowoleni z narzucenia Polsce tzw. traktatu mniejszościowego, czyli paktu z pięcioma Głównymi Mocarstwami Sprzymierzonymi i Stowarzyszonymi. Oburzała ich próba powiązania w ten sposób sprawy uznania polskiej granicy zachodniej z uprawnieniami dla mniejszości narodowych i umiędzynarodowieniem Wisły[17]. Demonstracyjnie głosowali przeciwko ratyfikacji traktatu wersalskiego w Sejmie Ustawodawczym[18].

Brak rozstrzygnięcia w sprawie śląskiej był z punktu widzenia działaczy PPS szczególnie istotny. Do kwestii przyłączenia do Polski uprzemysłowionego Górnego Śląska przywiązywali oni szczególną wagę. Socjaliści dostrzegali, jak ważny mógł być nowoczesny śląski przemysł dla polskiej gospodarki. Łączyli ściśle walkę o jego przynależność do Polski z kwestią Śląska Cieszyńskiego[19]. Tadeusz Hołówko w styczniu 1921 r. z wyrzutem pisał na łamach organu PPS o braku szerszego zrozumienia przez Polaków znaczenia wyniku zmagań na Górnym Śląsku dla przyszłości Polski[20]. Nie ukrywał przy tym, że interesuje go przede wszystkim obszar uprzemysłowiony. Wyrażał obawy, że mocarstwa ententy mogłyby załatwić sprawę przez podział terytorium plebiscytowego w taki sposób, że obszar przemysłowy najsilniej optujący za Polską pozostałby przy państwie niemieckim, a Polsce przypadłyby tereny rolnicze. Wskazywał na absurdalność takiego rozwiązania, zarówno z narodowego, jak i geograficznego punktu widzenia (tereny przemysłowe sąsiadowały z Polską). Zwrócił się też ze swego rodzaju apelem do państw koalicji. Dowodził w nim, że ekonomiczna zależność Polski od Niemiec, jako konsekwencja pozostawienia Górnego Śląska w granicach tego państwa, będzie dla nich niekorzystna, zwłaszcza dla Francji[21].

Swemu poparciu dla walki o przynależność Górnego Śląska do Polski dawali socjaliści wyraz już w trakcie I powstania śląskiego. W Łodzi PPS współorganizował 24 sierpnia 1919 r. wraz z Narodowym Związkiem Robotniczym i Zjednoczeniem Narodowym wiec, na którym domagano się przyłączenia tej dzielnicy do Polski, a przedstawiciele partii współtworzyli też ogólnonarodowy Komitet Doraźnej Pomocy dla Górnego Śląska[22].

Dla socjalistów uprzemysłowiony Górny Śląsk był ważny także dlatego, że liczyć mogli na zdobycie dla siebie szerszego poparcia wśród tamtejszych robotników, chociaż musieli zdawać sobie sprawę z problemów, na jakie napotykało propagowanie idei socjalistycznych na tym terenie. Silna była tam przecież pozycja chadecji. Robotnicy śląscy nie byli radykałami. Zarabiali względnie dobrze, a ich sytuacja zawodowa była ustabilizowana. Mimo to jednak powstała tam prężna Partia Socjalistyczna. Według relacji jej przywódcy Józefa Biniszkiewicza liczyła 16 tys. członków i utrzymywała ścisły związek ze strukturami w granicach II RP. Na zjeździe w Załężu w kwietniu 1919 r. zadeklarowała się wyraźnie jako część składowa PPS i uznała jej program[23]. Starała się przeciwdziałać poczynaniom niemieckim, zwłaszcza działaczy socjaldemokracji. Na łamach „Gazety Robotniczej” (reaktywowanej 12 stycznia 1919 r.) szerzono socjalistyczną i propolską propagandę[24]. Dawano tam wyraz nieufności do Republiki Weimarskiej[25]. Zwracano się zarazem z apelem do „niemieckich patriotów”, aby zrozumieli, że trzeba „wyrokom historii się poddać i współpracy z obywatelami przyszłej Polski nie utrudniać”[26]. Odrzucano stanowczo plany utworzenia śląskiego „państwa węglowego”[27]. Polemizowano na jego łamach z tezą mówiącą o niezbędności ekonomicznej Górnego Śląska dla Niemiec, wskazując, że co najmniej równie ważny był ten region dla gospodarki polskiej[28]. Przekonywano zarazem miejscowych robotników, że na połączeniu z Polską górnośląski przemysł może tylko skorzystać, a nie stracić[29]. Wiązano sprawę Górnego Śląska z walką o tryumf socjalistycznych ideałów w Europie i zapowiadano skuteczną walkę o nowy, sprawiedliwy porządek w państwie polskim[30]. Czasopismo to starało się zarazem wpłynąć na politykę II RP, wskazując na niebezpieczeństwo zaangażowania w wojnę na wschodzie ze szkodą dla sprawy Górnego Śląska[31]. W jego ocenie najbardziej zainteresowani kontynuacją zbrojnych zmagań między Polską a Rosją Radziecką byli Niemcy[32].

Działając na rzecz sprawy polskiej, śląscy socjaliści byli gotowi do współdziałania z innymi ugrupowaniami polskimi. Dlatego też angażowali się w działalność różnych ponadpartyjnych instytucji, takich jak: Podkomisariat Rady Ludowej w Bytomiu, Komisariat Rad Ludowych Śląskich w Sosnowcu i Polski Komisariat Plebiscytowy w Bytomiu[33]. Gdy niemieckie organizacje nawoływały robotników śląskich do strajku przeciwko wzmacnianiu oddziałów ententy na obszarze plebiscytowym 17 sierpnia 1920 r., PPS – podobnie jak Narodowa Partia Robotnicza – apelowała o kontynuowanie pracy. Dla poczynań socjalistów charakterystyczne było to, że bez entuzjazmu odnosili się do prób podejmowania walki zbrojnej o Śląsk. Gdy wybuchło II powstanie śląskie Komitet Wykonawczy PPS zareagował odezwą, w której mówił wyłącznie o udziale w strajku, w protestacyjnych zgromadzeniach i potrzebie samoobrony robotniczej. To pełne rezerwy stanowisko nie odbiegało zasadniczo od poglądu Wojciecha Korfantego. Działacze PPS i Centralnego Związku Zawodowego Polskiego razem z przedstawicielami NPR uczestniczyli w opracowaniu postulatów polskich dla Międzysojuszniczej Komisji Plebiscytowej. Socjaliści Józef Biniszkiewicz i Józef Adamek podpisali się pod odezwą z 3 września 1920 r., w której apelowano o zakończenie walki zbrojnej (podpisali ją ponadto przewodniczący polskiego i niemieckiego Komisariatu Plebiscytowego oraz przedstawiciele różnych organizacji polskich i niemieckich). Taka postawa wiązała się z przekonaniem o konieczności współpracy różnych organizacji polskich na Śląsku i przeciwstawienia się poczynaniom tak niemieckich nacjonalistów, jak i komunistów. Antagonizm z tymi ostatnimi zaostrzył jeszcze rozłam w strukturach PPS, do którego doszło 26 września 1920 r., a w jego wyniku część działaczy utworzyła Komunistyczną Partię Górnego Śląska[34].

Socjaliści zarzucali komunistom, że poprzez wezwania do bojkotu plebiscytu działali na korzyść strony niemieckiej[35]. Na łamach „Robotnika” za przykład absurdalności komunistycznej propagandy uznano artykuł zamieszczony w wiedeńskim piśmie „Czerwony Sztandar” („Rothe Fahne”), głoszący hasło bojkotu. Zdaniem socjalistycznego publicysty miało być ono korzystne dla mocarstw imperialistycznych[36]. Wielokrotnie występowano przeciwko komunistom także na łamach „Gazety Robotniczej”[37].

W trakcie konferencji PPS okręgu katowickiego 11 kwietnia 1920 r. apelowano do robotników, aby w obchodach i demonstracjach z okazji święta 1 Maja nie łączyć się z innymi partiami[38]. Negatywnie odnoszono się do części strajków[39]. To solidarystyczne nastawienie działaczy śląskiej PPS doprowadziło do konfliktu z aktywistami Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej. Przybyli oni na Górny Śląsk w sierpniu 1920 r., aby uczestniczyć w kampanii przed plebiscytem, po czym zaczęli tworzyć filie Uniwersytetu Robotniczego oraz głosić radykalne hasła społecznej przebudowy. Ostatecznie wspomniane filie zostały rozwiązane[40]. Także w strukturach samej partii niekiedy krytykowano jej zbyt mały radykalizm. Takie głosy pojawiły się w trakcie obrad Zjazdu PPS Górnego Śląska w Załężu 6 stycznia 1921 r.[41]

Sprawa Górnego Śląska pozostawała też w obszarze zainteresowania krajowych struktur PPS. Zajmowano się tą kwestią w trakcie XVII Kongresu PPS w maju 1920 r.[42] Inna rzecz, że w 1920 r. dramatyczne wydarzenia na froncie wojny polsko-bolszewickiej powodowały, że sprawa śląska, podobnie zresztą jak plebiscyt na Warmii i Mazurach, siłą rzeczy schodziły na dalszy plan. Nie dotyczyło to naturalnie organizacji górnośląskiej, której organ żywo się interesował także przyszłością Warmii i Mazur[43].

Odmiennie rzecz się miała po militarnym rozstrzygnięciu konfliktu Polski z rządzoną przez bolszewików Rosją. PPS zaangażowała się na rzecz przyłączenia do Polski śląskiego zagłębia węglowego. Socjaliści próbowali tę sprawę wykorzystywać w wewnętrznych rozgrywkach politycznych. Dali wyraz swojemu antyklerykalnemu nastawieniu w związku z korzystnymi dla Niemiec decyzjami arcybiskupa wrocławskiego kardynała Adolfa Bertrama[44]. Zarzucali posłom ugrupowań prawicowych, zwłaszcza endekom, szkodzenie sprawie polskiej poprzez forsowanie w projekcie ustawy zasadniczej rozwiązań prawnych faworyzujących Kościół rzymskokatolicki. Prowadzić to miało do porażki plebiscytowej w ważnym powiecie kluczborskim, licznie zamieszkanym przez ewangelików[45].

Czynnikiem, który niesłychanie utrudniał poczynania socjalistów na arenie międzynarodowej, była silna pozycja niemieckiej socjaldemokracji w strukturach ruchu socjalistycznego w Europie, wykorzystywana – w znacznej mierze skutecznie – w interesie Republiki Weimarskiej. Polskie pretensje terytorialne względem Niemiec nie spotykały się z szerszym zrozumieniem wśród europejskiej lewicy. Niemcy mogli liczyć zwłaszcza na angielską Partię Pracy. Dowodził tego chociażby przebieg narady przedstawicieli partii socjalistycznych w Amsterdamie. Doszło wówczas do dyskusji na temat polskich aspiracji terytorialnych. Niestety, nie uczestniczył w nich reprezentant PPS. Wprawdzie nie było tam też przedstawiciela Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (Sozialdemokratische Partei Deutschlands), ale roli adwokata sprawy niemieckiej podjął się delegat Niezależnej Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (Unabhängige Sozialdemokratische Partei Deutschlands) – Hugo Haase. Skupił się on na problemie Gdańska, wysuwając argument o ogromnej przewadze liczebnej żywiołu niemieckiego w tym mieście (według niego 98%). W efekcie sprzeciwiono się wówczas polskim aspiracjom do posiadania dostępu do morza[46]. Nie był to jedyny przykład energicznych działań niemieckich socjaldemokratów na rzecz interesów Republiki Weimarskiej. Jeszcze trwało II powstanie śląskie, a już SPD (a konkretnie Otto Wells) domagała się od Biura II Międzynarodówki interwencji w obronie niemieckich cywilów, rzekomo prześladowanych przez Polaków[47]. Apel ten dotarł do Camille’a Huysmansa – sekretarza Międzynarodowego Biura Socjalistycznego, a kopię listu SPD przekazała przedstawicielom europejskich partii socjalistycznych. W ten sposób treść wystąpienia niemieckich socjaldemokratów dotarła też do wiadomości władz PPS. W imieniu CKW PPS Mieczysław Niedziałkowski wysłał Huysmansowi 13 września 1920 r. odpowiedź na postawione stronie polskiej zarzuty. Socjaliści argumentowali, że masy pracujące (chłopi i robotnicy) to Polacy, podczas gdy Niemcy to posiadacze (fabrykanci, właściciele ziemscy), urzędnicy i personel techniczny. W tym sensie można było mówić o tym, że walka o polskość równoznaczna była z dążeniem do społecznego wyzwolenia[48]. Następnie w październiku 1920 r. Biuro Prasowe PPS wysłało memoriał o położeniu Polaków na Górnym Śląsku do Międzynarodowego Biura Socjalistycznego w Brukseli. Podkreślano w nim, że działania niemieckie na Górnym Śląsku były sterowane przez „sfery reakcyjne”, od których socjaldemokracja niemiecka miała być w istocie uzależniona[49]. Tego typu rozumowanie znalazło się także w odezwie Okręgowego Komitetu Robotniczego w Kielcach. Socjaliści starali się w niej dowieść istnienia związku między ruchami rewolucyjnymi po zakończeniu I wojny światowej a walką o przynależność Górnego Śląska do Polski. Stanowić ona miała bowiem konfrontację pomiędzy ludźmi pracy a niemieckim ziemiaństwem, burżuazją i „zdrajcami socjalizmu, szjademanowcami” (czyli ówczesną socjaldemokracją niemiecką)[50]. Do „klasowego” aspektu zagadnienia przynależności Górnego Śląska odwoływała się chętnie katowicka „Gazeta Robotnicza”[51].

W obliczu narastającego konfliktu między dwiema partiami socjalistycznymi sekretarz Międzynarodowego Biura Socjalistycznego próbował załagodzić sytuację. Przewodniczył on 20 listopada 1920 r. konferencji w Berlinie z udziałem przedstawicieli SPD i PPS (Herman Lieberman, Antoni Czajor, Klemens Borys i Józef Biniszkiewicz). Ustalono na niej, że zwaśnione partie będą w trakcie agitacji używać wyłącznie rzeczowych argumentów i nie zakwestionują wyników plebiscytu. Nad realizacją tych postanowień miała czuwać powołana na konferencji międzypartyjna komisja[52].

W istocie PPS na forum II Międzynarodówki nie była w stanie odnieść większych sukcesów w swych wysiłkach na rzecz sprawy polskiej. Ten fakt zdaniem Włodzimierza Suleji przyczynił się do tego, że nie rozwinęła się szerzej współpraca polskich socjalistów z międzynarodowym ruchem socjalistycznym[53]. Był to niewątpliwie jeden z ważnych powodów podjęcia przez Radę Naczelną PPS 2 lipca 1921 r. decyzji o zerwaniu z II Międzynarodówką[54].

Plebiscyt na Górnym Śląsku odbył się 20 marca 1921 r. Za pozostaniem regionu w granicach Niemiec opowiedziało się 59,6% głosujących. W literaturze przedmiotu wskazuje się, że na taki, a nie inny wynik plebiscytu wpływ miała postawa 180 tys. emigrantów, którzy powrócili z głębi Niemiec na dzień głosowania, oraz włączenie do obszaru plebiscytowego powiatów, w których żywioł niemiecki miał ogromną przewagę[55]. Argumenty te podnosiła już publicystyka socjalistyczna. Na łamach „Gazety Robotniczej” utrzymywano nawet, że większość popierających Niemcy emigrantów to Żydzi[56]. Tym niemniej wyniki plebiscytu propaganda PPS przedstawiała jednoznacznie jako wielki sukces strony polskiej[57]. Akcentowano zwłaszcza „klasową” wymowę jego wyników[58]. Domagano się od polskiej dyplomacji twardej walki o jak najkorzystniejszy podział terytorium plebiscytowego. „Gazeta Robotnicza” wskazywała, jak ważne było nie tylko przyłączenie do Polski zagłębia węglowego, lecz i doliny Odry[59].

Z czasem stawało się jednak oczywiste, że korzystny dla Polaków podział terytorium plebiscytowego nie był pewny. Na łamach „Robotnika” zaczęto stawiać pod znakiem zapytania zdolność polskiej dyplomacji do skutecznej walki o sprawę polską[60]. To polscy dyplomaci mieli być odpowiedzialni nie tylko za dopuszczenie emigrantów do głosowania i rozszerzenie terenu plebiscytu na powiaty z lewego brzegu Odry[61]. Socjaliści krytykowali postanowienia mocarstw ententy jako niesprawiedliwe, zamiast bowiem na podstawie stosunków demograficznych po prostu przyznać Polsce Górny Śląsk doprowadziły one do przeprowadzenia plebiscytu. Charakterystyczne przy tym było to, że socjaliści nieufnie odnosili się do polityki Francji w tej sprawie[62]. Już po wybuchu III powstania śląskiego na łamach „Robotnika” socjalistyczny publicysta rozwodził się nad tym, jak Francja tylko pozorowała opór wobec Wielkiej Brytanii i Włoch w sprawie Górnego Śląska, w rzeczywistości zaś francuscy kapitaliści chcieli wspólnie z Niemcami i Anglikami eksploatować tamtejsze bogactwa naturalne[63]. Wpływ na takie stanowisko prasy PPS mógł mieć fakt, że z orientacją na Francję od dawna silnie kojarzona była Narodowa Demokracja. Podważając wartość francuskiego sojusznika, socjaliści pośrednio uderzali w swego rywala na krajowej scenie politycznej. W rzeczywistości bez poparcia Francuzów trudno byłoby o pomyślne dla Polski rozwiązanie sprawy górnośląskiej. Republika Francuska dążyła do maksymalnego osłabienia Niemiec, zwłaszcza po tym, jak amerykański kongres nie ratyfikował traktatu wersalskiego (czyli Stany Zjednoczone nie gwarantowały Francji jej granic). Dlatego państwo to popierało polskie pretensje terytorialne.

Obawa przed niekorzystnym rozstrzygnięciem mocarstw ententy popchnęła polskich działaczy do zainaugurowania największego z powstań śląskich. Bezpośrednio zostało ono poprzedzone przez strajk z 2 maja 1921 r. i odezwę Zjednoczenia Zawodowego Polskiego, Centralnego Związku Zawodowego Polski, Narodowej Partii Robotniczej, Polskiej Partii Socjalistycznej, Chrześcijańskiego Zjednoczenia Ludowego i Polskiego Stronnictwa Ludowego przeciwko wszelkim próbom niekorzystnego dla Polski rozstrzygnięcia kwestii górnośląskiej. Specyfika sytuacji polegała na tym, że państwo polskie musiało zachować w tej sytuacji formalną neutralność, aby nie dostarczać Niemcom propagandowych argumentów[64].

PPS poparła naturalnie III powstanie śląskie, które uznano za spontaniczny zryw ludu śląskiego i środek samoobrony. Swemu zaangażowaniu dały wyraz lokalne struktury partii. Przykładowo 18 maja 1921 r. frakcja PPS w Radzie Miasta Łodzi złożyła deklarację krytykującą niechętne powstaniu stanowisko mocarstw ententy[65].

CKW PPS oficjalnie poparła zryw powstańczy na posiedzeniu 4 maja 1921 r., ale nie akceptowano skupienia pełnej władzy w ręku Korfantego. Przedstawiciele PPS kontaktowali się z działaczami górnośląskiej organizacji PPS w Sosnowcu. Udał się tam Kazimierz Pużak. Do jego zadań należało utworzenie Głównego Komitetu Opieki nad Powstańcami oraz werbunek ochotników do walki w szeregach powstańczych. Właściwie sąsiadujący bezpośrednio z Szopienicami Sosnowiec stał się naturalną bazą dla wszelkich poczynań wspierających powstanie. W tym mieście kluczową rolę odgrywał w latach 1919–1921 socjalista Aleksy Bień[66]. Ze znanych potem działaczy socjalistycznych walczył w powstaniu Stanisław Dubois. Po raz pierwszy trafił on zresztą na Górny Śląsk już w trakcie I powstania śląskiego, a gdy wybuchło trzecie, udał się tam ponownie wraz z grupą działaczy Związku Polskiej Młodzieży Socjalistycznej i wstąpił do oddziału dywersyjno-sabotażowego Tadeusza Puszczyńskiego „Wawelberga”[67]. Grupa ochotników socjalistów pod dowództwem Antoniego Purtala przybyła także z Łodzi. Według ustaleń Ludwika Mroczki działali oni w rejonie Katowic[68].

Na samym Śląsku działacze PPS (Adam Wojciechowski, Józef Biniszkiewicz i Klemens Borys) weszli w skład międzypartyjnego Komitetu Wykonawczego, który sprawował władzę na objętym powstaniem obszarze. Jego polityka polegała na tym, aby nie zaostrzać sytuacji, dlatego w odezwach z 6 i 10 maja 1921 r. nawoływano robotników, którzy nie uczestniczyli w walkach zbrojnych, do podjęcia pracy[69]. Socjaliści zdawali sobie bowiem sprawę, że przedłużanie powstania nie byłoby dla sprawy polskiej korzystne. Na prośbę ówczesnego rządu wysłali działacza, który miał uczestniczyć w wygaszaniu powstania[70].

Socjaliści ponownie ożywili wysiłki dyplomatyczne zmierzające do przekonania międzynarodowego ruchu socjalistycznego do polskich racji w sporze o Górny Śląsk. Hermana Diamanda wysłano do Londynu, Stanisława Posnera do Paryża, a Józefa Biniszkiewicza i Hermana Liebermana do Rzymu. Zygmunt Żuławski miał z kolei bronić sprawy polskiej w trakcie posiedzenia Biura Międzynarodówki Zawodowej w Amsterdamie.

Niesłychanie krytycznie odnosili się socjaliści do stanowiska państw ententy, które, jak dowodzili, gotowe były stanowczo występować wobec Niemiec w sprawie reparacji, a na Górnym Śląsku tymczasem „tworzy się sojusz naszych sojuszników z Niemcami – przeciwko Polsce”[71]. Demagogicznie zapewniano, że gdyby głos decydujący miał zachodnioeuropejski proletariat, a nie burżuazyjne rządy, to z pewnością sprawa już zostałaby rozstrzygnięta na korzyść Polski[72].

Po zakończeniu powstania na łamach „Robotnika” nadal przytaczano argumenty za przyłączeniem Górnego Śląska do Polski. Wracano do wyników plebiscytu, który w granicach tzw. linii Korfantego wygrała strona Polska[73]. Powoływano się także na postanowienia traktatu wersalskiego. Wywodzono z tego dokumentu zasadę podziału terytorium plebiscytowego z uwzględnieniem przede wszystkim woli ludności. Przy czym należało brać pod uwagę wyniki plebiscytu w poszczególnych gminach[74]. Krytyce poddawano na łamach „Robotnika” stanowisko Wielkiej Brytanii. Jej argumenty o konieczności ochrony Niemiec przed gospodarczym załamaniem nie trafiały polskim socjalistom do przekonania. Wskazywano, że skoro Polska odzyskała niepodległość, to musiała mieć ekonomiczne podstawy do istnienia[75]. Nieustannie apelowano do polskiej dyplomacji o determinację w sprawie śląskiej[76].

Socjaliści ze zrozumieniem odnieśli się do decyzji podjętej przez Radę Ligii Narodów w październiku 1921 r. o podziale Górnego Śląska i przyznaniu Polsce 29% terytorium plebiscytowego. Ich publicyści podkreślali zasługi ruchu socjalistycznego w walce o przyłączenie tej dzielnicy do Polski. Atakowano polską dyplomację, która w trakcie obrad genewskich po raz kolejny miała się wykazać niekompetencją[77].

Przez cały okres walki o granice socjaliści wierzyli, że teraz możliwa stała się poprawa stosunków polsko-niemieckich[78]. Socjaliści dowodzili przy okazji pertraktacji w sprawie układu handlowego polsko-francuskiego, że dla II Rzeczypospolitej korzystne byłoby gospodarcze zbliżenie z Niemcami. W okresie późniejszym krytycznie odnosili się do antyniemieckiej polityki francuskiej w okresie rządów Raymonda Poincaré[79]. W istocie, jak słusznie zauważył Janusz Faryś: „Nie ulega więc wątpliwości, że PPS poszłaby chętnie ścieżką zbliżenia z Niemcami, gdyby było to możliwe bez ustępstw terytorialnych i politycznych”[80]. W praktyce nie było to jednak możliwe w sytuacji, gdy Republika Weimarska nigdy się ze swych pretensji terytorialnych wobec II RP nie wycofała.

W latach 1919–1921 problem polskiej granicy zachodniej nie był bynajmniej dla polskich socjalistów sprawą obojętną. Przywiązywali oni jednak różną wagę do kwestii przynależności ziem zachodnich do państwa polskiego. Z ich punktu widzenia szczególną rolę odgrywało zagadnienie Górnego Śląska. Ten uprzemysłowiony region miał bowiem kluczowe znaczenie dla zwiększenia polskiego potencjału przemysłowego, a do tego zagadnienia socjaliści przywiązywali wagę szczególną. Stąd też właśnie na problemie górnośląskim koncentrowała się uwaga prasy partyjnej, a socjalistyczni aktywiści angażowali się tak w kampanię przed plebiscytem, jak i w czyn zbrojny podczas kolejnych powstań.

Adam Andrzej Urbanowicz (ur. 1972 r.), dr, historyk. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się wokół dziejów partii politycznych i ruchów społecznych oraz funkcjonowania systemów totalitarnych i autorytarnych w Polsce i Europie. Autor monografii: PSL Piast a Narodowa Demokracja w latach 1913−1931, Gorzów Wielkopolski 2008, oraz wielu artykułów i opracowań naukowych.

Waldemar Grabowski

Przygotowania rządu RP w latach II wojny światowej do objęcia w posiadanie tzw. ziem postulowanych

Mówiąc o wysiłku państwa polskiego w latach II wojny światowej, powtarzamy informacje o rządzie polskim najpierw we Francji, a następnie w Londynie; o Polskich Siłach Zbrojnych oraz o Polskim Państwie Podziemnym. Do tych ogromnych zadań mniej więcej w połowie okresu wojny doszło jeszcze jedno – przygotowanie polskiej administracji dla tzw. ziem postulowanych, obejmujących wschodnie tereny III Rzeszy[1]. Zadanie wymagało działań na ogromną skalę. Jak obliczano w 1944 r., do zorganizowania pełnej okupacji w maksymalnym zakresie potrzeba było 292 tys. żołnierzy[2]. Jak pisał wówczas polski urzędnik: „zadanie jest ogromne” i dodał: „takich sił nie mamy”. Sytuacja skomplikowała się jeszcze bardziej w 1944 r., kiedy alianci zwrócili się z propozycją udziału Polaków w przygotowaniu okupacji również zachodnich i centralnych obszarów III Rzeszy. Chodziło m.in. o zorganizowanie 15 batalionów lekkiej piechoty.

O tym ostatnim zadaniu wspominam, mając na uwadze publikację poświęconą Polskim Oddziałom Wartowniczym przy armii amerykańskiej[3]. Sprawa udziału Polaków w okupacji III Rzeszy dotyczy jednak wcześniejszego okresu i nie tylko oddziałów wartowniczych. Już wcześniej alianci zwracali się z propozycją sformowania polskich jednostek lekkich. Amerykanie, w osobie Josepha Dashera, szefa polskiej sekcji Office of Strategic Services (OSS; Biura Służb Strategicznych), wiosną 1944 r. poprosili o przygotowanie szesnastu zespołów wywiadowczych „dla celów kontroli powojennej w Niemczech”[4]. W początkach 1945 r. Amerykanie zmienili przeznaczenie tych zespołów i naciskali na użycie ich do pracy na tyłach wojsk niemieckich.

Działania polityczne polskich władz państwowych w okresie II wojny światowej zmierzające do włączenia w granice państwa tzw. ziem postulowanych, zwanych po wojnie odzyskanymi, były przedmiotem badań historyków, a także tematem wielu publikacji, zarówno artykułów, jak i książek, od szeregu lat[5]. Opracowania doczekała się również działalność w tym zakresie różnych struktur Polskiego Państwa Podziemnego, a także szerzej – polskiej konspiracji.

Gwoli przypomnienia, wspomnijmy tylko o działalności Biura Celów Wojny, Biura Prac Politycznych, Ekonomicznych i Prawnych, a wreszcie Ministerstwa Prac Kongresowych.

Również problem powojennych wysiedleń ludności niemieckiej z Ziem Odzyskanych został już dość dokładnie opisany. Co oczywiście nie oznacza wyczerpania tematu. Warto przypomnieć o przyjętym w lipcu 1942 r. postanowieniu rządu brytyjskiego o przesiedleniu mniejszości niemieckiej z krajów Europy Środkowej i Wschodniej.

Nie wdając się tu w dokładne omawianie zagadnienia, chciałbym tylko zwrócić uwagę na dokument Ministerstwa Odbudowy Administracji Publicznej z początków 1944 r. Napisano w nim: „3. Trzeba się liczyć z możliwością, że Alianci, przyznając Polsce pewne tereny na zachodzie, nałożą Polsce pewne zobowiązania, np. poszanowania prywatnej własności niemieckiej, pozostawienia pewnych grup ludności niemieckiej i przyznania im pewnych uprawnień, jak w Traktacie o mniejszościach po pierwszej wojnie światowej.

4. W konsekwencji tego niewiadomo, jaka ludność będzie w pierwszym czasie na tym terenie mieszkała. Na obszarach objętych tezami inkorporacyjnymi Rządu Polskiego mieszka ca 6 miljonów ludności, w tym ca 1 miljon niewątpliwie Polaków. Dążeniem Rządu Polskiego jest, by uzyskać zgodę na usunięcie z Polski w granicach 1939 wszystkich Niemców, z terenów okupowanych, możliwie jak największą ilość, co najmniej 3 miljony, których zastąpienie ludnością polską jak najprędzej trzeba by przewidzieć. Zależnie zaś od tego, jaki będzie skład narodowościowy ludności tych terenów, będzie musiała być nastawiona ich administracja. Chociaż w ostatnim czasie w opinji angielskiej przejawia się coraz więcej zrozumienia załatwienia tego problemu zgodnie z postulatami polskimi, pozostaje zagadką, jakie stanowisko ostatecznie zajmą rządy anglosaskie. Nie trzeba też zapominać, że emigranci niemieccy rozwijają bardzo silną propagandę przeciwko tezom polskim”[6].

* * *

Stosunkowo niewiele natomiast wiadomo na temat nie politycznych, lecz praktycznych przygotowań do przejęcia przez polskie władze i społeczeństwo tzw. ziem postulowanych. Niniejszy artykuł ma przybliżyć, przynajmniej niektóre, zamierzenia i działania podejmowane przez poszczególne struktury państwa polskiego.

Przygotowania do objęcia w posiadanie przez państwo polskie przedwojennych terenów III Rzeszy były prowadzone we współpracy z aliantami, którzy również przygotowywali się do okupacji powojennych Niemiec. Jak pisał w 1944 r. polski urzędnik: „Anglosasi w rozmowach na temat inkorporacji ziem wschodnich Rzeszy, stale wysuwają dwa pytania: czy macie ludzi na to, żeby tymi krajami administrować i je obsadzić i, czy możecie zagwarantować, że kraje te gospodarczo nie podupadną? Domagają się też w odpowiedzi na te pytania ścisłych, konkretnych danych. Dla Anglosasów ogólnikowe zapewnienia nie mają żadnego znaczenia. Wynika więc z tego, że chaos administracyjny i cofnięcie się zbyt wielkie gospodarcze tych terenów w pierwszym okresie, mogłyby w niekorzystnej dla nas mierze kwestję definitywnego przyznania nam tych ziem przesądzić”[7].

Warto przywołać dokument opracowany w marcu 1940 r. w sztabie Naczelnego Wodza, a zatytułowany Studium granic Polski z punktu widzenia wojskowego. Stwierdzono w nim, że problemy obrony Polski w 1939 r. wynikały w dużej mierze z długości, a zwłaszcza kształtu granicy polsko-niemieckiej. Dlatego też – jak zapisano w tym dokumencie: „Zlikwidowanie obydwóch leżących na północy i południu baz wyjściowych, tj. Prus Wschodnich i Śląska, przy równoczesnej odbudowie państwa czechosłowackiego należy uważać za nieodzowny i podstawowy warunek bezpieczeństwa kraju”[8]. Za najkorzystniejszy przyjęto następujący przebieg granicy polsko-niemieckiej: „od wybrzeża Bałtyku: Treptow (Trzebiatowo) wł – Greifenberg wył – Plathe wł – bieg rzeki Rega – strumień Uckeley – Meesow wł – Wothschwien See – Blankenhagen wł – Enzig See – Nërenberg wł – Temnick wł – Kremminer See – Budow wł – Reetz wł – Pammin wł – Helpe wł – Rietzig wł – Kürtow wł – Raakow wył – Schwachenwalde wył – Kötzig wł – Dolmen wł – Alt Karbe wył – Netzbruch wł – rzeka Noteć do jej ujścia – rz. Warta na odcinku Zantoch (Santok) – Schwerin – rz. Obra do Blesen – Weissensee wył – Samst wł – Hochwalde wł – Burschen wył – Liebenau wł – Mostchen wył – Nischlitz See – Mühlbock wł – Skamle wł – Brise wył – Pommerzig wył – rz. Odra do ujścia Iseritz, gdzie styk granic Polski, Czech i Niemiec”[9].

W odniesieniu do Prus Wschodnich planowano ich podział między Polskę i Litwę. Jak argumentowano: „należy dążyć do aneksji tylko tych obszarów etnicznie obcych, które terenowo ciążą do Polski i które stanowią z terytorium państwa względnie jego częścią pewną całość geopolityczną”[10]. Za konieczne uważano przyłączenie do Polski Królewca i Pilawy, Sambii, Pojezierza Mazurskiego oraz Kaszub. Szczegółowe rozgraniczenie miało przebiegać następująco: „od punktu granicznego, położonego na płn.-zachód od Filipowa w kierunku płd.-zachodu Summowen wł – Mlinicken wył – Wilkassen i Kamionkę wł – Grabowo wł – Sokoły-Rogalen wył – Klewiany i wzg. 192 wł – las Skalischen wł – bieg rz. Węgorapy do punktu położonego o 3 km na zachód od Lanningken-Olschewen wł – Lingwarowen wł – Lindenhof i Waldburg wył – Schönfeld i Abelinen wł – Abelischken i Gendrinn wył – Lubowen, Bokellen, Astranischken wył – Grabenwalde i las Astranischken wył – Eschenbruch-Moritzlanken, Damerau i Platen wył – bieg strumienia Nehne-Krakau wył – Eichenberg wł – bieg rz. Damie aż do jej ujścia poczem linią prostą w kierunku płn.-zach. w poprzek południowej części Zalewu Kurońskiego”.

Pomińmy tutaj projekty odnośnie do pozostałych granic (wschodnich), jako niemieszczące się w zasadniczym temacie referatu. Skupmy się natomiast na wnioskach zawartych w zakończeniu dokumentu:

„I) Wczesne przygotowanie planu objęcia nowowłączonych obszarów nad granicą zachodnią, a w szczególności:

– szczegółowej obsady wojskowej i administracyjnej,

– przeprowadzenia ewakuacji ludności niemieckiej,

– organizacji gospodarczej i kolonizacji,

– organizacji obronnej.

II) Teoretyczne przygotowanie personelu administracyjnego na specjalnych kursach, zorganizowanych na emigracji, oraz staranny dobór ludzi w tym celu przewidzianych.

III) Jak najbardziej intensywną propagandę naszych dezyderatów odnośnie granic z Niemcami, opartą na naukowych danych historycznych, niemieckich danych statystyczno-etnograficznych oraz na doświadczeniach 20 ostatnich lat. Propaganda ta była by przeznaczona zarówno dla mocarstw zachodnio-europejskich, jak i dla społeczeństwa polskiego (zwłaszcza dla Wielkopolan, Ślązaków i Pomorzan).

IV) Zebranie i opracowanie materiałów dla przygotowania we właściwym czasie opinii społeczeństwa polskiego, dotyczącej spraw Litwy, Białorusi i Ukrainy w sensie pogodzenia się z myślą o nieuniknionych, a leżących w naszym interesie ustępstwach, które Polska będzie musiała ewentualnie ponieść na wschodzie chcąc zyskać na okres 2–3 pokoleń swobodę działania na zachodzie.

V) Opracowanie szczegółowego projektu wschodnich granic Polski, zależnie od rozwijającej się sytuacji międzynarodowej (warianty).

VI) Skoordynowanie odnośnych prac resortów wojskowych i cywilnych”[11].

Na wstępie chciałbym się odnieść do działań i decyzji dotyczących funkcjonowania polskiej konspiracji w okupowanym kraju. Już w maju 1940 r. podczas konferencji w biurze ministra Stanisława Kota, na której starano się uzgodnić podział terytorialny organizacji wojskowej (Związku Walki Zbrojnej) i cywilnej, stwierdzono: „5. Przedmiotem do rozważania na [kolejnej] konferencji mogłaby również być sprawa stworzenia Samodzielnego Okręgu lub Obszaru w Katowicach, który miałby K[omen]dy Okręgu Śląska Opolskiego i Śląska Cieszyńskiego. Byłby to pierwszy ofensywny plan organizacji ZWZ, wykraczający poza granice dawnej Polski, a któremu sprzyja fakt, iż granicy pomiędzy Katowicami, Śląskiem Opolskim i Cieszyńskim a Rzeszą obecnie w praktyce nie ma, a granica między Krakowem a Katowicami istnieje.

ZWZ na terenie Śląska Opolskiego, gdzie jest silny element Polski, mniej strzeżony, mogłoby oddać wielki pożytek sprawie”[12]. Mimo że nie doszło do utworzenia okręgów Śląsk Opolski oraz Śląsk Cieszyński ZWZ/AK[13], to przynajmniej z mniejszym bądź większym skutkiem próbowano organizować obwody „zewnętrzne”, zarówno w Okręgu Śląskim[14], jak i Poznańskim[15]. Pewne próby czynione były także w odniesieniu do terytorium Prus Wschodnich. Warto również odnotować fakt organizowania polskiej tajnej administracji poza zachodnimi granicami II Rzeczypospolitej. Taką administrację organizowano zarówno przez niektóre (wybrane) komendy terenowe, jak i przez Szefostwo Biur Wojskowych Komendy Głównej ZWZ/AK.

W październiku 1942 r. Stanisław Mikołajczyk informował Delegata Rządu o treści tajnej uchwały rządu odnośnie do granicy z Niemcami[16]. Pisał wówczas: „Jako cel rząd określa wcielenie Gdańska, Prus Wschodnich i Śląska Opolskiego do państwa polskiego, ponadto przesunięcie w ogóle na zachód granicy z Niemcami i zabezpieczenie wolności Bałtyku. Dla tego ostatniego celu konieczna będzie neutralizacja cieśnin łączących Bałtyk z Morzem Północnym oraz Kanału Kilońskiego, nad którym, jako też nad strefami go otaczającymi, władza militarna powierzona być winna Wielkiej Brytanii. Na zachodnim Bałtyku winny być bazy brytyjskie i polskie, na Morzu Północnym brytyjskie względnie brytyjskie i amerykańskie[17]. Pod względem metody postępowania należy w obecnym okresie wojny cały nacisk położyć na sprawy Gdańska, Prus Wschodnich i Śląska Opolskiego. Tym sprawom zaszkodzilibyśmy teraz na terenie anglosaskim równoczesnym, przedwczesnym jeszcze precyzowaniem zachodniej linii granicznej od Bałtyku na południe. W tej sprawie należy tutaj na razie ograniczać do formuły ogólnej o konieczności skrócenia granicy polsko-niemieckiej przez możliwe jej wyprostowanie z dokonaniem przesunięć na zachód, niezbędnych w interesie bezpieczeństwa państwa polskiego, a szczególnie jego portów morskich”[18].

Rząd gen. Władysława Sikorskiego podjął decyzję o powołaniu do życia specjalnego Komitetu Ministrów do Spraw Okupacyjnych. Jego pierwsze posiedzenie odbyło się 12 sierpnia 1943 r. Brali w nim udział: minister obrony narodowej gen. Marian Kukiel jako przewodniczący, premier Stanisław Mikołajczyk, minister przemysłu, handlu i żeglugi Jan Kwapiński, minister odbudowy administracji publicznej Karol Popiel oraz prof. Tadeusz Brzeski (w zastępstwie ministra prac kongresowych). Gen. Kukiel jasno określił tereny interesujące Polaków. Obok powtarzanych już od kilku lat – Prus Wschodnich, Gdańska i Śląska Opolskiego – dodał Ziemie Nadodrzańskie[19]. Podczas zebrania omawiano dotychczasowe prace prowadzone zarówno przez wojsko, jak i przez ministerstwa cywilne. W wyniku dyskusji uzgodniono sprawę skupienia prac „cywilnych” w Ministerstwie Odbudowy Administracji Publicznej. Ponadto omawiano Tezy w sprawie przygotowania okupacji ziem wschodnich Rzeszy Niemieckiej, przygotowane przez ministra Popiela oraz projekt MON rozgraniczający kompetencje czynnika cywilnego i wojskowego w tych pracach, a także Schemat organizacyjny władz okupacyjnych wojskowo-cywilnych. Zgodnie z Tezami w sprawie przygotowania okupacji ziem wschodnich Rzeszy Niemieckiej ministra Popiela do kompetencji MOAP miało należeć:

„a) koordynowanie prac wszystkich ministerstw w sprawach okupacji,

b) współdziałanie – przy pomocy Ministerstw Spraw Zagranicznych, Prac Kongresowych i Obrony Narodowej – z czynnikami alianckimi w sprawach okupacji,

c) prowadzenie studiów nad problemami politycznymi, socjalnymi, gospodarczymi i administracyjnymi terenów okupowanych przez przygotowanie stanowiska Rządu w zasadniczych sprawach, dotyczących okupacji,

d) przygotowanie planów i projektów dotyczących cywilnych funkcyj zarządu okupacyjnego łącznie z przekształceniem systemu prawnego w tych terenach,

e) przygotowanie obsady personalnej do funkcyj cywilnych zarządu okupacyjnego i szkolenie materiału ludzkiego do tych celów”[20].

Według ministra Popiela do zadań MON miało należeć:

„a) prowadzenie studiów i przygotowywanie konkretnych planów i projektów w sprawie wojskowego zabezpieczenia ziem okupowanych,

b) przygotowywanie obsady personalnej do funkcyj wojskowych zarządu okupacyjnego i szkolenie materiału ludzkiego do tych celów,

c) szkolenie w ramach organizacji żandarmerii wojskowej przy współdziałaniu Ministerstwa Odbudowy Administracji Publicznej personelu do wykonawczej służby bezpieczeństwa na terenach okupowanych”[21].

Jak wskazywał minister Popiel, poza Komitetem Ministrów do Spraw Okupacyjnych, funkcjonował przy MOAP dodatkowo Międzyministerialny Komitet Koordynacyjny do Spraw Okupacji. W jego skład wchodzili „stali przedstawiciele tych Ministerstw, którzy mają do wykonania konkretne prace przygotowawcze w sprawach okupacji”[22].

Przedstawione powyżej Tezy w sprawie przygotowania okupacji ziem wschodnich Rzeszy Niemieckiej ministra Popiela stały w dość zasadniczej sprzeczności z założeniami przygotowywanymi przez Allied Military Government for Occupied Territories (Aliancki Zarząd Wojskowy Ziem Okupowanych). Minister Popiel widział tutaj zasadniczą rolę dla tegoż zarządu, podzielonego niejako na czynniki cywilny i wojskowy. Natomiast zamierzenia aliantów dążyły wprost do ustanowienia Zarządu Wojskowego Okupowanych Terytoriów. Na jego czele miał stać „miejscowy dowódca, jako Gubernator, z Szefem Zarządu Wojskowego (Chief Civil Affairs Officer), którego aparat administracyjny spełnia wszystkie czynności rządowe na danym terenie. Funkcjonariuszami są osoby wojskowe wzgl[ędnie] cywilne w mundurach wojskowych. Do czasu istnienia Zarządu Wojskowego, nie ma w tym okresie funkcji cywilnych”[23]. Gen. Kukiel postulował utrzymywanie w sprawach wojskowych kontaktu przez MON z szefem Departamentu do Spraw Okupacyjnych brytyjskiego Ministerstwa Wojny, gen. Stanleyem Kirbym[24].

Działalność Komitetu Ministrów do Spraw Okupacyjnych trwała do 1945 r. Jako ciało opiniodawcze funkcjonowała Komisja dla Spraw Okupacyjnych. W jednym z kolejnych zebrań, 16 lutego 1945 r., wzięli udział: płk dypl. Franciszek Arciszewski[25] – Inspektor do spraw Zarządu Wojskowego Ziem Okupowanych na Zachodzie, dr Wiktor Paweł Przybyła z MOAP, dr Adam Nowotny z Ministerstwa Sprawiedliwości, ppłk Marian Ogórkiewicz[26] i kpt. Szymański z MON, Edward Tomaszewski[27] z MSW, Jan Jankowski z Prezydium Rady Ministrów, Józef Winiewicz z Ministerstwa Prac Kongresowych, Józef Marlewski[28] z MSZ, niejaki Cybulski z Ministerstwa Przemysłu oraz jako eksperci inspektoratu: płk Tadeusz Zieleniewski[29] i mjr dr Michał Grażyński[30].

W uchwale Rady Ministrów RP z 7 grudnia 1943 r. określono zasady okupacji poszczególnych ziem wschodnich III Rzeszy. Stwierdzano w niej, że stojąc w sprawach granicy wschodniej na gruncie traktatu ryskiego, w odniesieniu do granicy zachodniej domagamy się „bezwarunkowego wcielenia” do Polski obszaru Prus Wschodnich, Gdańska i Śląska Opolskiego, ponadto władze polskie powinny dążyć do przesunięcia granicy z Niemcami na zachód, tak aby granicę skrócić i wyprostować, co miało poprawić bezpieczeństwo państwa polskiego, zwłaszcza jego portów morskich oraz okręgu przemysłowego[31]. W przypadku oporu aliantów przed przyznaniem Polsce już w okresie wojny prawa do inkorporacji tych ziem, władze polskie miały zabiegać o uznanie naszego prawa do ich „okupacji pełnej” – „faktycznie równającej się inkorporacji pod względem zarówno wojskowym (z pomocą brytyjsko-amerykańską), jak cywilno-administracyjną”. Ponadto władze polskie powinny dążyć do powierzenia przez aliantów zachodnich opracowania planów i przygotowania przejęcia administracji na interesujących nas ziemiach rządowi polskiemu. Wyobrażano sobie wówczas, że równocześnie z wojskami alianckimi na te tereny wejdzie polska administracja i pod ich osłoną przejmie zarządzanie tzw. ziemiami postulowanymi. Dodatkowo w pierwszym momencie przy dowódcach oddziałów alianckich mieli być obecni „łącznicy polscy”. Wojska alianckie powinny – w myśl polskich projektów – opuścić te ziemie po stwierdzeniu przez rząd polski „gotowości pełnego opanowania militarnego tych obszarów własnymi siłami”. Administracja tych terenów miała „nosić w zasadzie swej charakter administracji cywilnej”[32].

Odmiennie wyobrażano sobie administrację ziemiami „na wschód od Odry i Nisy [sic!] Łużyckiej”. Tam miała być zaprowadzona „okupacja ściślejsza”, sięgająca głębiej niż „okupacja ogólna” zaprowadzona „we właściwym kadłubie Rzeszy, między Odrą a Renem”. Okupacja ściślejsza miałaby przygotować i zabezpieczyć wykonanie postanowień traktatu pokojowego. Władze polskie postulowały obsadzenie tych ziem wojskami sprzymierzonymi z udziałem polskim, a na południu – z udziałem czeskim. Granicą „okupacji ściślejszej” miały być: lewy brzeg Nysy Łużyckiej, lewy brzeg Odry ze Szczecinem, Zalew Szczeciński z wyspami oraz wyspa Rugia. Tereny położone pomiędzy Śląskiem Opolskim, Odrą i Nysą Łużycką miały się znajdować – według polskich planów – pod okupacją AMGOT. Władze polskie miały zabiegać o przyjęcie do administracji alianckiej „dostatecznej ilości” funkcjonariuszy cywilnych i wojskowych polskich.

Dodajmy też, iż rząd polski uważał, że „okupacja ogólna” Niemiec między Odrą a Renem leży w interesie aliantów, aby w centralnym zarządzie AMGOT znaleźli się „łącznicy czy doradcy polscy, szczególnie w związku ze sprawami deportowanej ludności polskiej i rewindykacją mienia polskiego”[33].

Uchwała Rady Ministrów z 28 grudnia 1943 r. ustaliła tezy rządu polskiego w sprawie okupacji oraz określiła podział prac i kompetencji poszczególnych komórek państwowych, przygotowujących dane dla przyszłej okupacji[34]. W dalszej części dodano: „Do uchwały tej dodać należy, że oprócz poważnego przesunięcia granicy na zachód będzie rząd domagał się dalszej jeszcze strefy okupacyjnej na okres możliwie długi. Należy w powyższym kierunku orientować opinię publiczną, nie powołując się obecnie jeszcze na rząd i jego uchwałę formalną”.

Warto również wspomnieć o współpracy polsko-czechosłowackiej w ustalaniu przebiegu granic z Niemcami. Powołano wspólną komisję wojskową, której pierwsze posiedzenie odbyło się 10 grudnia 1942 r. Współpraca trwała jednak krótko, bo tylko do śmierci gen. Władysława Sikorskiego w lipcu 1943 r. W tym czasie zdołano praktycznie przedstawić wzajemne plany i oczekiwania. Czesi opowiadali się za przyłączeniem do ich państwa ziemi kłodzkiej, głubczyckiej, raciborskiej i kozielskiej. Ponadto przewidywali okupację czeską na części terytorium Śląska na lewym brzegu Odry[35].

W 1943 r. opracowano dokument dotyczący przejęcia przemysłu w czasie planowanego powstania powszechnego i po zrzuceniu jarzma okupacji. Jedną z najważniejszych funkcji w tym zakresie miał sprawować Generalny Komisarz Objęcia Gospodarki. Podlegali mu Komisarze Okręgowi Objęcia, urzędujący – jak zakładano – w okręgach: 1 – Górny Śląsk, 2 – Poznań-Pomorze, 3 – Ziemie Wschodnie, 4 – Prusy Wschodnie, 5 – Średni i Dolny Śląsk, 6 – Pomorze Zachodnie.

1. Dział Okupacyjny Ministerstwa Odbudowy Administracji Publicznej

MOAP zostało utworzone dekretem Prezydenta RP z 24 lipca 1943 r. Na jego czele stał od sierpnia 1943 do listopada 1944 r. Karol Popiel, następnie zaś Stanisław Sopicki (do 2 lipca 1947 r.).

Podsekretarzem stanu i kierownikiem Działu Okupacyjnego MOAP był dr Stanisław Celichowski. Zgodnie z uchwałą Rady Ministrów z 24 września 1943 r. do zadań Działu Administracji Okupacyjnej MOAP należało „przygotowanie planów i projektów, dotyczących cywilnych funkcyj i zarządu ziem okupowanych przez państwa sprzymierzone w granicach zainteresowań Rz[ecz]p[ospo]litej Polskiej. W szczególności do działu administracji okupacyjnej należy: a) opracowywanie planów i projektów, dotyczących cywilnych funkcyj zarządu okupacyjnego, jak również przekształcenie systemu prawnego na terenach okupowanych, b) szkolenie personelu do tych funkcyj, c) przygotowanie projektów obsady personalnej w tym samym zakresie, d) współdziałanie z innymi Ministerstwami w sprawach okupacyjnych i koordynowanie ich prac w tej dziedzinie, e) współdziałanie z właściwymi czynnikami alianckimi w sprawach okupacyjnych, f) pełnienie funkcyj stałego sekretariatu Międzymin[isterialnego] Komitetu Koord[ynacyjnego] do spraw okupacji”[36].

W końcu 1943 r. dział składał się z 12 referatów: ogólnego, prawnego, ogólnej administracji państwowej, administracji samorządowej, bezpieczeństwa publicznego, rolnego, leśnictwa, przemysłowo-handlowego, finansowo-skarbowy, oświecenia publicznego i wyznań religijnych, zdrowia oraz opieki społecznej[37]. Oprócz tego funkcjonował sekretariat. W sekretariacie, poza wykonywaniem typowych prac, prowadzono ewidencję osób nadających się do pracy w administracji okupacyjnej.

Jak stwierdził w marcu 1944 r. Stanisław Celichowski, przyjęto założenie, że aby nie pogłębiać początkowego chaosu należy w pierwszym okresie okupacji „utrzymać w zasadzie system administracji niemieckiej”[38]. Przyjęcie tego założenia wyznaczyło kierunek pierwszych prac – odtworzenie i przestudiowanie niemieckiego systemu administracji. Poważną komplikacją była niechęć wojska do oddawania przydatnych i przygotowanych ludzi do pracy w ministerstwie cywilnym. Zmusiło to kierownictwo MOAP do sięgania po osoby znajdujące się w wielu wypadkach poza Anglią, na Bliskim Wschodzie. Ich ściągnięcie do Londynu trwało wiele miesięcy i powodowało braki (przynajmniej czasowe) w obsadzie stanowisk kierowniczych.

W zakresie obsady personalnej administracji w Dziale Administracji Okupacyjnej MOAP przyjęto założenie, że zajdzie „konieczność zastąpienia w niektórych dziedzinach w zupełności, w innych co najmniej na stanowiskach kierowniczych i decydujących – elementu niemieckiego elementem polskim. Do gałęzi administracji wymagających od razu stuprocentowego spolszczenia, zaliczone zostały: policja, sądownictwo, administracja lasów państwowych, ochrona celna i graniczna”[39].

Referatem ogólnym, wobec odmowy zwolnienia z wojska prawnika pochodzącego ze Szczecina, kierował podsekretarz stanu Stanisław Celichowski. Zadania referatu określono następująco: „1. Opracowuje zasady ogólnej polityki na terenach okupacyjnych w ramach wytycznych Rządu Polskiego i kontroluje przestrzeganie tych zasad w pracach poszczególnych referatów. 2) Opracowuje podstawy prawne i zasady ogólne administracji okupacyjnej oraz projekty dla umów z aliantami. 3) Utrzymuje kontakty z odnośnymi komórkami alianckimi. 4) Opracowuje zagadnienia ludnościowe, w szczególności kolonizacyjne obszarów inkorporowanych. 5) Współpracuje z władzami wojskowymi w dziedzinie poczt, telegrafów i innych rodzaji [sic!] łączności”[40].

Pierwsze sprawozdanie z działalności Działu Administracji Okupacyjnej MOAP obejmuje pół roku, od 4 września 1943 do 4 marca 1944 r. Zgodnie z nim referat ogólny przeprowadził wstępną analizę potrzeb personalnych polskiej administracji. W odniesieniu do Prus Wschodnich stwierdzono, że wyniosą one blisko 4 tys. osób. Nie brano tutaj pod uwagę potrzeb działów administracji opracowywanej przez Inspektorat Wojskowy. Szacowano wówczas, że potrzeby odnośnie do innych terenów (Górny Śląsk, Pomorze Zachodnie, pogranicze Wielkopolski) nie będą mniejsze.

Prowadzono również w tym referacie, niezgodnie z pierwotnymi założeniami, ewidencję fachowców przebywających na terenie Wielkiej Brytanii oraz na Bliskim Wschodnie[41], ale także tych znajdujących się w Szwajcarii, a nawet osadzonych w obozach jenieckich w Rzeszy. Szacowano, że w kartotece znajdą się dane około 10 tys. osób przygotowanych do pełnienia funkcji w polskiej administracji okupacyjnej.

Wobec rysujących się wyraźnie braków personalnych wystąpiono do MON o przygotowanie dla polskiej administracji okupacyjnej odpowiednich rozwiązań i sprzętu w zakresie łączności, radia oraz transportu samochodowego. Postulowano utworzenie wspólnej komórki organizacyjnej przy pomocy Wojskowego Instytutu Technicznego oraz Stowarzyszenia Techników[42].

Jeżeli chodzi o zagadnienie kolonizacyjne, to traktowane było ono dość ogólnikowo i opierano się na wcześniejszych opracowaniach Ministerstwa Prac Kongresowych.

Na czele referatu prawnego stał również Stanisław Celichowski. Miał on do pomocy kierowników trzech podreferatów: adwokata kpt. Śmigielskiego – podreferat karny, sędziego Sądu Okręgowego por. Lubomira Święcickiego[43] – podreferat cywilno-procesowy, a także mgr. prawa por. Zygmunta Nowakowskiego – podreferat prawa materialnego. Zadania referatu określono następująco: „1. Zajmuje się zagadnieniem ustroju prawnego, w szczególności w dziedzinie materialnego prawa cywilnego i karnego i przygotowuje projekty zmian ustawodawczych, podyktowane potrzebą dostosowania stanu prawnego do nowej sytuacji politycznej, z wyjątkiem ustawodawstwa szczególnego, podlegającego innym referatom, i uzgadnia je z Ministerstwem Sprawiedliwości. 2) Opracowuje: a) zagadnienie wpływu wojny i okupacji na stosunki prywatno-prawne i przygotowuje projekty odpowiednich przepisów przejściowych, b) unormowanie stosunków familijnych (małżeństw, stosunku rodziców do dzieci i t.p.), co do których system nazistowski wprowadził duże zamieszanie. 3) Współpracuje w porozumieniu z Ministrem Sprawiedliwości z Inspektoratem Wojskowym dla Spraw Okupacji w dziedzinie organizacji sądownictwa karnego i więziennictwa. 4) Opracowuje plan uproszczenia postępowania w sprawach cywilnych i organizacji wymiaru sprawiedliwości, dostosowany do możliwości obsady personalnej i uzgadnia go z Ministrem Sprawiedliwości. 5) Przygotowuje personel sędziowski i administracji sądowej, kieruje odpowiednimi kursami i opracowuje w związku z tym w porozumieniu z Ministrem Sprawiedliwości projekt obsady personalnej stanowisk sędziowskich na pierwszy okres okupacyjny[44]. 6) Opracowuje zagadnienie adwokatury i notariatu. 7) Przygotowuje przejęcie obiektów sądowych oraz urzędów hipotecznych. 8) Wydaje opinje prawne dla innych referatów. 9) Opracowuje sprawy przestępców wojennych na terenach okupowanych oraz sprawy amnestii i rehabilitacji w stosunku do już ogłoszonych wyroków sądów niemieckich, względnie ważności pewnych kategorii wyroków karnych, czy też zaczepialności prawomocnych wyroków cywilnych, wydanych z naruszeniem zasad słuszności i sprawiedliwości”[45].

W styczniu 1944 r. opracowano ogólne zasady organizacji sądownictwa karnego i więziennictwa na terenach okupacji, i po konferencji z Ministerstwem Sprawiedliwości postanowiono przekazać je do dalszej pracy Inspektoratowi Wojskowemu. Powodem takiego postępowania był „katastrofalny brak osób, posiadających kwalifikacje sędziowskie”[46] oraz stwierdzenie, że na terenach okupowanych będzie bardzo mało Polaków cywilów, mogących pełnić funkcje sędziowskie. Niemniej jednak opracowano tezy odnośnie sądownictwa karnego, zakładały one kilka kategorii sądów: „a) Niższe sądy policyjne – Interior provost courts – orzekające jednoosobowo przez oficera, który powinien przejść co najmniej trzymiesięczne przeszkolenie. Sądy te miały orzekać w zasadzie o wykroczeniach lub jako sądy karno-administracyjne, o ile dla tych ostatnich spraw nie będą przewidziane szczególne instancje.

b) Wyższe sądy policyjne – Superior provost courts – które orzekałyby w obsadzie przewodniczącego i dwóch oficerów ławników. Przewodniczący winien mieć albo ukończone studia prawnicze, albo przejść 6 miesięczny kurs prawa i mieć stopień co najmniej kapitana. Wyższe sądy policyjne miałyby orzekać w zasadzie o występkach.

c) Trybunały wojskowe – military commission – które orzekać będą w obsadzie jednego oficera, co najmniej w randze majora, z kwalifikacjami sędziowskimi, jako przewodniczącego, oraz 2 oficerów jako ławników, w wyjątkowo ciężkich sprawach w których grozi kara śmierci lub dożywotnie więzienie w obsadzie 2 zawodowych sędziów i trzech oficerów ławników. Trybunały wojskowe orzekać miały o zbrodniach.

d) Wyższy trybunał wojskowy w obsadzie 3 zawodowych sędziów, orzekających o rewizji czy odwołaniach, o ile one będą dopuszczalne. Przewodniczący tego Trybunału musi odpowiadać kwalifikacjom prezesa Sądu okręgowego lub odpowiedniego Sądu wojskowego. Wyższe trybunały wojskowe zastąpić miały w formie orzeczeń sądowych prawo dowódcy wojskowego do zatwierdzania wyroków, które dla tego typu sądów wojskowych odpadnie”[47].

Przy Wyższym Trybunale Wojskowym planowano powołanie Urzędu Prokuratorskiego, któremu mieli podlegać prokuratorzy przy poszczególnych sądach lub delegowani do sprawowania funkcji prokuratorskich oficerowie. Prokuraturze też miały podlegać sprawy więziennictwa.

Nadzór nad sądami oraz prokuraturą sprawować mieli – w pierwszej fazie okupacji – właściwi dowódcy wojskowi przez referaty prawne przy oficerach dla spraw cywilnych (oficer for civil d’affaires), w drugiej zaś fazie okupacji – przejęcia administracji przez władze cywilne – referaty prawne wspólnie z ministrem sprawiedliwości. W pierwszym okresie ministra sprawiedliwości miał reprezentować departament sprawiedliwości Urzędu (Ministra) dla spraw Administracji Okupacyjnej.

Organizację sądownictwa cywilnego opracowywał sędzia Lubomir Święcicki. Zwracano uwagę na wprowadzenie uproszczonej organizacji, z uwagi na poważne braki polskiego personelu. Niemiecka organizacja sądownictwa w Prusach Wschodnich i Gdańsku obejmowała 3 sądy apelacyjne, 9 sądów okręgowych (z 4 zamiejscowymi izbami karnymi), 70 sądów powiatowych, 19 sądów pracy i 11 urzędów oddłużeniowych. Zatrudniano w nich 440 sędziów oraz około 70 prokuratorów.

Liczbę wszystkich polskich sędziów, zarówno w kraju, jak i na emigracji, określano wówczas na niecałe 1500 osób. Przygotowywany kurs szkoleniowy na sędziów w kwietniu 1944 r. został odwołany z powodu odmowy urlopowania z wojska większości kandydatów. Zbliżający się termin inwazji na kontynent europejski (czerwiec 1944 r.) powodował nie tylko wstrzymanie praktycznie urlopów z wojska, ale zaowocował również odwołaniami ze struktur cywilnych wielu rekonwalescentów.

Do kierowania referatem ogólnej administracji państwowej przewidziano byłego wojewodę toruńskiego Mieczysława Seydlitza (w styczniu 1944 r. przyjechał z Bliskiego Wschodu do Londynu). Referat pracował według wytycznych, które obejmowały: „1. Przeprowadza studia nad zasadami i organizację administracji III Rzeszy, ze szczególnym uwzględnieniem powiązania jej z partją oraz terytorialnego podziału administracyjnego na Wschodzie Niemiec. 2) Przeprowadza studia nad materjalnym prawem administracyjnym niemieckim i przygotowuje dekrety, dostosowuje ustawodawstwo w tej dziedzinie do wymogów nowego ustroju politycznego. 3) Opracowuje plan uproszczenia administracji państwowej na terenach okupowanych. 4) Opracowuje instrukcje dla przyszłych urzędników polskich na terenie okupacji. 5) Planuje obsadę personalną stanowisk w administracji ogólnej i prowadzi wyszkolenie, wzgl[ędnie] przeszkolenie potrzebnych kadr urzędniczych, zarówno wyższych jak i pomocniczych. 6) Przygotowuje przejęcie majątkowych obiektów państwowych (gmachów państwowych, archiwów itp.) podlegających administracji państwowej. 7) Przeprowadza studia nad organizacją sądownictwa administracyjnego w trzeciej [sic!] Rzeszy i opracowuje plan uproszczenia w pierwszej fazie okupacyjnej oraz jego obsady personalnej. 8) Opracowuje następujące zagadnienia materialnego prawa publicznego: a) sprawy obywatelstwa na terenie okupacji, b) sprawy uchylenia ustaw, stwarzających nierówności praw i obowiązków pewnych kategorii obywateli, c) zagadnienie ograniczeń wolności słowa, prasy zrzeszania się itp. podczas trwania administracji okupacyjnej. 9) Przygotowuje wydanie najważniejszych ustaw dotyczących administracji ogólnej, a pozostawionych w mocy na terenach okupowanych”[48].

Prowadzono studia nad administracją niemiecką oraz kursy przygotowawcze dla pracowników przyszłej polskiej administracji. Już w okresie od 4 maja do 31 lipca 1943 r. zorganizowano kurs administracji pogranicza, w którym wzięło udział 18 słuchaczy[49]. Zorganizowano go dla uczestników wcześniejszego kursu ogólnoadministracyjnego[50].

Rozważano uproszczenie struktury administracyjnej poprzez zniesienie szczebla pośredniego – rejencji, co nawiązywałoby wprost do modelu polskiego, albo też zmniejszenie ilości powiatów poprzez ich scalanie. W odniesieniu do Prus Wschodnich rozważano zmniejszenie ilości powiatów z 42 do 20.

Poniżej zestawiono dane odnośnie administracji tzw. ziem postulowanych, bez terenów prawego brzegu Odry na terenie Brandenburgii oraz rejencji szczecińskiej (zestawienie oryginalne)[51]:

Obszar km²

Ilość ludności

Ilość rejencji

Ilość powiatów

Ilość miast

ogółem

miejskich

Prusy Wschodnie

38 308

2 300 000

4

42

5

80

Gdańsk

1893

407 517

1

5

2

2

Pomorze Zachodnie

14 111

685 607

1

13

3

13

Pogranicze (Pomorsko-Wielkopolskie)

7715

337 578

1

9

1

25

Śląsk Opolski

9715

1 482 777

1

20

6

33

Razem

71 742

5 213 479

8

89

17

153

Śląsk Dolny, którego pewna część przypaść powinna Polsce, obejmuje:

26 000

3 203 942

2

42

8

105

Kontynuowano działalność Ministerstwa Prac Kongresowych w zakresie przygotowania monografii każdego powiatu oraz każdego większego miasta.

Referatem administracji samorządowej kierował były prezydent Bielska dr Wiktor Przybyła[52]. Zadania referatu określono następująco: „1. Przeprowadza studia nad organizacją samorządową wszystkich trzech stopni włącznie samorządu wojewódzkiego na terenach okupowanych oraz zakresem działalności poszczególnych konkretnych samorządów, szczególnie miast. 2) Opracowuje projekty aktów ustawodawczych, potrzebnych dla dostosowania funkcjonowania samorządów w nowych warunkach politycznych. 3) Planuje obsadę personalną samorządów dla celów przejęcia ich przez władze okupacyjne i prowadzi wyszkolenie wzgl[ędnie] przeszkolenie potrzebnych kadr urzędników. 4) Przygotowuje – częściowo wspólnie z władzami wojskowymi – przejęcia samorządowych obiektów majątkowych i instytucji, w szczególności będących własnością samorządu wojewódzkiego. 5) Przygotowuje wydanie najważniejszych przepisów prawnych, ważnych dla administracji samorządowej na okupowanych terenach oraz ogólnych instrukcyj postępowania dla urzędników samorządowych. 6) Opracowuje szczegółowe monografie miast i gmin z punktu widzenia zainteresowań samorządowych”[53].

Referat w początkach 1944 r. pracował nad monografiami niektórych miast (Królewiec, Gdańsk) oraz powiatów i miast Prus Wschodnich, rejencji kwidzyńskiej i opolskiej. We wszystkich opracowaniach uwzględniano obsadę kluczowych stanowisk w pierwszym okresie okupacji.

Od 10 stycznia 1944 r. uruchomiono Średni kurs administracji samorządowej, w którym uczestniczyły 22 osoby, w tym 20 z armii[54]. Od połowy kwietnia zamierzano uruchomić kolejny kurs, tym razem dla „szkolenia ludzi na stanowiska kierownicze wyższych jednostek administracji samorządowej”[55]. Referat przygotowywał odpowiednie materiały dla uczestników kursów, jak np. niemiecką ordynację gminną, rozporządzenie o funduszach rezerwowych.

Pracami referatu bezpieczeństwa publicznego kierował nadkomisarz policji Stanisław Brodniewicz. Jego zadania określono następująco: „1. Współpracuje z Inspektoratem Wojskowym dla Spraw Okupacyjnych w zakresie organizacji zewnętrznej służby bezpieczeństwa, w szczególności t.zw. policji mundurowej. 2) Opracowuje niemiecki system służby bezpiecz[eństwa] na terenie okupacyjnym, z uwzględnieniem jej poszczególnych działów (policji polit[ycznej], krymin[alnej], przemysłowej itd.) w szczególności jego powiązania z partią i plan przeorganizowania jego, oraz ustalenia stosunku komórek administracji cywilnej w tej dziedzinie do władz wojskowych okupacyjnych. 3) Opracowuje sytuację polityczną na terenach okupacji polskiej oraz stan nastrojów ludności. Studium jawnych i tajnych organizacji, politycznych zarówno, jak i społecznych oraz wszelkiego rodzaju stowarzyszeń i zrzeszeń. 4) Sporządza poufne zestawienie najważniejszych działaczy politycznych i społecznych, zarówno niemieckich jak i polskich tych obszarów. Przygotowanie wykazu osób, niebezpiecznych dla Państwa Polskiego, a przebywających stale na tych terenach. 5) Opracowuje plan unieszkodliwienia elementów niebezpiecznych. 6) Przygotowuje zorganizowanie Wydziałów Bezpieczeństwa i Wydziałów Śledczych przy odnośnych władzach cywilnych i prowadzi przeszkolenie odpowiedniej kadry fachowców w tej dziedzinie. 7) Przygotowuje plan organizacji policji, po ustaniu okresu wojskowej okupacji. 8) Opracowuje instrukcje, zawierające podstawy działalności władz bezpieczeństwa. 9) Zbiera wszelkie wiadomości dot. terenów okupacyjnych których znajomość potrzebna jest dla władz administracyjnych i ułożenia ich według poszczególnych jednostek terytorialnych (powiatów i miast). 10) Przygotowuje przejęcie techniczne aparatu śledczego (laboratoria policyjne, uzbrojenie itp.) i program uzupełnienia go według zasad nowoczesnej wiedzy kryminalistycznej. 11. Zbiera i ewidencjonuje potrzebne mapy terenowe. 12. Śledzi ruch t.zw. »Wolnych Niemców« oraz działalności niemieckich partii antynazistowskich”[56].

Referatem rolny, uruchomionym 29 grudnia 1943 r., kierował mjr Marszałek. Zadania referatu określono następująco: „1. Opracowuje szczegółowo stan produkcji rolnej na obszarach podlegających okupacji polskiej i plan zapewnienia jej odpowiedniej wydajności. 2) Opracowuje szczegółowe dane odnośnie stanu posiadania własności rolnej oraz jej zadłużenia. 3) Opracowuje plan przejęcia warsztatów rolnych, szczególnie wielkiej własności, o ile podlegać one będą wywłaszczeniu na rzecz Państwa Polskiego, względnie kontroli nad tymi, które na razie pozostaną własnością prywatną. 4) Przygotowuje kadry administracji warsztatów rolnych wzgl[ędnie] kontrolerów nad tymi warsztatami. 5) Przygotowuje rolników celem osadzenia ich na poszczególnych majątkach w charakterze włodarzy, rzemieślników folwarcznych itp. dla zapewnienia na czas przejściowy dalszej kontroli (szkolenie w ramach oddziałów wojskowych). 6) Opracowuje w porozumieniu z Podsekretarzem Stanu dla Spraw Rolnictwa plan osadnictwa rolnego na pierwszy okres okupacyjny. 7) Zajmuje się zagadnieniami powiązania wytwórczości rolnej z przemysłem przetwórczym. 8) Zajmuje się przestudiowaniem niemieckiego planu gospodarczego odnośnie wytwórczości rolnej oraz przepisów regulujących tę wytwórczość i opracowaniem koniecznych zmian, ze względu na zmienioną sytuację polityczną i gospodarczą i – potrzeby Państwa Polskiego. 9) Uzgadnia politykę rolną na terenach okupacyjnych z ogólną polityką rolną Państwa Polskiego przez kontakty z Ministerstwem Przemysłu i Handlu, w szczególności z Podsekretarzem Stanu dla Spraw Rolnictwa”[57].

W początkach marca 1944 r. referat koncentrował się na trzech głównych problemach: utrzymania produkcji rolnej w całej rozciągłości, przejęcia obszarów rolnych, a zwłaszcza wielkiej własności oraz planu przekazania ziemi polskim kolonistom. Opracowano również zestawienie obszarów rolnych i liczby gospodarstw (zestawienie oryginalne)[58]:

Obszar użytków rolnych (ha)

Procent wielkiej własności

Ilość gospodarstw rolnych

Prusy Wschodnie

2 499 000

35,4

136 141

Pogranicze

410 000

31,3

24 422

Niemiecki Górny Śląsk

588 000

22,7

82 527

razem

3 497 000

243 090

Według prowizorycznych szacunków produkcja rolna, po uwzględnieniu spadku z powodu wojny, powinna dać nadwyżkę 300 tys. ton zboża oraz 1500 tys. ton ziemniaków do dyspozycji rządu polskiego.

Kadry przygotowywano na odpowiednich kursach. Na kursie dla kadry administracyjnej planowanym od 14 kwietnia do 6 maja 1944 r. miało być przeszkolonych około 15 osób. Na kolejnych kursach, do 1 lipca, zamierzano przeszkolić 60 osób niższej kadry. Przygotowywano dla uczestników kursów odpowiednie pomoce naukowe, podręczniki, broszury, itd.

Program kursu dla inspektorów i instruktorów rolnych obejmował kilkanaście przedmiotów: zasady okupacyjne, organizacja życia gospodarczego, policja niemiecka i organizacja, bezpieczeństwo własne, organizacja administracji samorządowej, organizacja administracji państwowej, organizacja administracji wojskowej, aprowizacja Europy/Polski; UNRRA, odszkodowania wojenne, produkcja i zbyt produktów rolnych, gospodarka leśna na terenach okupowanych, zagadnienia rolnicze ogólne, zagadnienia polityczne i ogólne gospodarcze, ustrój rolny, spółdzielczość, powiernictwo, bankowość, kredyty rolne, praca i ubezpieczenia społeczne[59].

Pracami referatu leśnictwa kierował dr inż. leśnik Leon Ossowski[60]. Zadania referatu określono następująco: „1. Zajmuje się opracowaniem stanu lasów państwowych i prywatnych, na obszarach polskiej okupacji, zarówno z punktu widzenia konieczności zalesienia jak i możliwości eksploatacji, oraz przemysłu przetwórczego produkcji leśnej, szczególnie jego powiązania z administracją państwową. 2) Prowadzi studia nad organizacją państwowej administracji lasów i opracowuje plan przejęcia tej administracji, uwzględniając konieczność jej uproszczenia. 3) Opracowuje plan przejęcia lasów prywatnych przez administrację państwową, względnie kontroli nad nimi. 4) Przygotowuje kadry okupacyjnej administracji lasów i to zarówno w dziedzinie ogólnego zarządu leśnego, jak i ochrony lasów przez Korpus ochrony lasów. 5) Prowadzi wyszkolenie potrzebnego personelu za pomocą kursów i studji [sic!] specjalnych, częściowo w ramach oddziałów wojskowych. 6) Opracowuje i przygotowuje wydanie najważniejszych przepisów prawnych i administracyjnych, których znajomość będzie konieczną dla personelu leśnego, oraz odpowiednich instrukcji. 7) Zbiera potrzebne szczegółowe mapy terenowe. 8) Opracowuje plan polityki zalesienia i eksploatacji lasów na pierwszy okres okupacji. 9) Zagadnieniami łowiectwa i rybołówstwa słodkowodnego na terenach okupacyjnych, w szczególności z punktu widzenia obowiązujących na tych terenach norm prawnych i nieodzownie koniecznych ich zmian, oraz eksploatacji ubocznych użytków leśnych. 10) Uzgadnia politykę leśną na terenach okupacyjnych z ogólną polityką leśną Państwa Polskiego przez kontakty z Ministerstwem Przemysłu i Handlu, w szczególności z Podsekretarzem Stanu dla Spraw Rolnictwa”[61].

W pierwszej kolejności opracowano ewidencję lasów państwowych i komunalnych na terenie tzw. ziem postulowanych. Dane odnośnie do lasów państwowych prezentowały się następująco (zestawienie oryginalne)[62]:

Obszar (ha)

Ilość

Wydajność (m³)

nadleśnictw

urzędników

insp.

kas

główna

przygodna

wyższych

niższych

Prusy Wschodnie

515 861

81

121

687

12

30

889 652

482 000

Gdańsk

14 287

4

8

23

–

4

?

?

Pogranicze

127 445

22

31

163

3

9

160 473

124 000

Górny Śląsk

93 306

18

27

171

3

169 691

99 000

Dolny Śląsk

(prawy brzeg Odry)

36 913

8

8

83

1

7

233 564

60 000

Pomorze Zachodnie (prawy brzeg Odry)

139 363

25

36

190

3

13

201 746

149 000

Marchia Brandenburska (skrawki)

96 625

19

19

143

1

8

219 041

128 000

razem

1 023 800

177

250

1460

23

71

1 874 167

1 042 000

Do podanych powyżej danych należało dodać jeszcze 98 022 ha lasów komunalnych oraz około 600 tys. lasów prywatnych. Jak wynika z zestawienia, potrzeba było około 1700 urzędników. Dlatego też prowadzono odpowiednie kursy. W grudniu 1943 r. zorganizowano kurs dla leśników-akademików w Edynburgu, brały w nim udział 23 osoby. W trzymiesięcznym kursie wieczorowym dla pracowników straży leśnej, zorganizowanym przy 1. Samodzielnej Brygadzie Spadochronowej, wzięło udział 30 uczestników. W kolejnym kursie, sześciotygodniowym w Kirkcaldy, wzięło udział 33 uczestników.

Referat opracował program specjalnych kursów dla leśniczych oraz gajowych. Na kursie dla leśniczych prowadzono wykłady z: hodowli lasu, ochrony lasu, użytkowania, miernictwa i pomiaru drzew i drzewostanów, organizacji i administracji, języka niemieckiego, prawodawstwa. Kurs dla gajowych był wzbogacony o wykłady z: zarysu botaniki leśnej, zarysu entomologii i zoologii leśnej oraz zasad obróbki[63].

Kierownikiem referatu przemysłowo-handlowego był kpt. Edmund Ilski. Zadania referatu obejmowały: „1. Opracowuje stan przemysłu, handlu i rzemiosła na obszarach okupacyjnych. 2) Opracowuje zasady rozgraniczenia działalności Działu Okupacyjnego M.O.A.P. w tej dziedzinie i zadań przejętych przez Inspektorat Wojskowy dla Spraw Okupacyjnych (przemysł wojenny, zakłady użyteczności publicznej o znaczeniu wojskowym, przejęcie urządzeń portowych) oraz Ministerstwa Przemysłu i Handlu. 3) Opracowuje publiczne normy prawne, obowiązujące w tej materii na obszarach okupacyjnych, z uwzględnieniem niezbędnych zmian wynikających z nowej sytuacji politycznej oraz system organizacji administracji i kontroli tej gałęzi życia gospodarczego. 4) Opracowuje plan przejęcia odnośnych warsztatów pracy w ramach uprawnień Państwa Polskiego, oraz organizacji kontroli w tej dziedzinie. 5) Przygotowuje kadry aparatu urzędniczego (inspektorów przemysłowych, kontrolerów, powierników) i kieruje ewentualnym ich przeszkoleniem, wzgl[ędnie] współpracuje z Min[isterstwem] Przemysłu i Handlu w jego organizowaniu. 6) Opracowuje zagadnienia samorządu gospodarczego, organizacji kupieckich, przemysłowych i rzemieślniczych, kontroli nad spółkami handlowymi i gospodarczymi. 7) Zajmuje się studium obowiązującego na wymienionych terenach »prawa pracy« i projektowaniem dostosowania go do nowej sytuacji politycznej, oraz organizacji robotniczych i związków zawodowych, przy szczególnym uwzględnieniu powiązania z N.S.D.A.P. 8) Zajmuje się zagadnieniami pracy w przemyśle i handlu. 9) Opracowuje osadzenia polskich kupców, przemysłowców i rzemieślników na obszarach okupacyjnych na pierwszy okres okupacji. 10) Kontaktuje się z przedstawicielami przemysłu i handlu naszych sojuszników oraz naszej emigracji, szczególnie w Ameryce. 11) Uzgadnia wytyczne polityki w tej dziedzinie życia gospodarczego z Ministerstwem Przemysłu i Handlu. Współpracuje z tym Ministerstwem w dziedzinie żeglugi i handlu zagranicznego. 12) Współpracuje z władzami wojskowymi z Ministrem Przemysłu i Handlu w dziedzinie organizacji komunikacji i transportu, opracowuje zagadnienie taryf przewozowych. 13) Współpracuje z Ministerstwem Przemysłu i Handlu oraz władzami wojskowymi w sprawach przejęcia i organizacji administracji portów i rybołówstwa morskiego”[64].

Sporządzono zestawienie zakładów przemysłowych, warsztatów rzemieślniczych, sklepów itd. Prezentowało się ono następująco (zestawienie oryginalne)[65]:

Ilość warsztatów

Przem[ysłowych] i Rzem[ieślniczych]

Handel i Kom[unikacja?]

Zatrudnionych

Prusy Wschodnie

38 500

10 650

340 000

Gdańsk

1500

2200

105 000

Pomorze

32 000

15 000

330 000

Pogranicze

8900

3500

47 000

Śląsk

24 300

21 650

295 000

razem

105 200

53 000

1 117 000

Jak wynika z powyższego zestawienia, ponad milion pracowników było zaangażowanych w pracę tych zakładów. Dla polskiego personelu organizowano kursy, m.in. sześciotygodniowy dla zarządców przymusowych i powierników na terenach okupacyjnych, wieczorowy dla rzemieślników.

Do kierowania pracami referatu finansowo-skarbowego wytypowano byłego prezesa Dyrekcji Ceł w Gdańsku Zygmunt Krzysztoporskiego[66], który w początkach 1944 r. był w drodze z Teheranu do Londynu. Zadania referatu określono następująco: „1. Zbiera materiały odnośnie obecnego systemu administracji skarbowej i spraw podatkowych obszarów okupowanych. 2) Opracowuje zagadnienie finansowania administracji okupacyjnej. 3) Opracowuje zagadnienia walutowe i dewizowe oraz kontrola nad nimi w porozumieniu z Ministerstwem Skarbu i Bankiem Polskim. 4) Opracowuje zagadnienie ceł i ochrony celnej w porozumieniu i w ramach ustalonych z Ministerstwem Skarbu. 5) Zajmuje się studium instytucji kredytowych (banków, kas oszczędności) na wymienionych terenach i przygotowuje plan przejęcia wzgl[ędnie] kontroli tych instytucji. Uzgadnia sprawy te z Ministerstwem Skarbu, Bankiem Polskim i polskimi bankami państwowymi. 6) Przygotowuje przejęcie majątku państwowego o ile nie będzie ono opracowane przez inne referaty czy resorty. 7) Opracowuje plan koniecznych zmian w administracji skarbowej. 8) Przygotowuje dla obszarów okupacyjnych kadry administracji i kontroli instytucji kredytowych po uzgodnieniu zasad z Ministerstwem Skarbu i przy tegoż współpracy. 9) Opracowuje projekty koniecznych zmian w ustawodawstwie skarbowym i uzgadnia z Ministerstwem Skarbu. 10) Zajmuje się zagadnieniem monopoli państwowych i ich przejęcia oraz uzgadnia zasad[y] postępowania z Ministerstwem Skarbu”[67].

Poza wymienionymi zagadnieniami referat, w uzgodnieniu z Ministerstwem Skarbu, opracował projekt organizacji Straży Granicznej na terenach okupowanych. Ustalał również metody współdziałania z władzami wojskowymi oraz obsadę personalną. Wspólnie z Ministerstwem Skarbu układano też program odpowiednich kursów dla funkcjonariuszy Straży Granicznej[68].

Pracami referatu oświecenia publicznego i wyznań religijnych kierował podsekretarz stanu. Do zadań referatu należało: „1. Zajmuje się przestudiowaniem systemu administracji szkolnej na terenach okupowanych oraz stanem szkolnictwa na wszystkich jego stopniach. (Prace rozpoczęte w Min[isterstwie] W[yznań] R[eligijnych] i O[świecenia] P[ublicznego] mają być nadal prowadzone tam przy współudziale Działu Okupacyjnego). 2) Zajmuje się zasadami kształcenia w III Rzeszy ze szczególnym uwzględnieniem jej ziem wschodnich oraz wpływu partii nazistowskiej. 3) Współpracuje z Min[isterstwem] W[yznań] R[eligijnych] i O[świecenia] P[ublicznego] w opracowaniu nowego ustroju władz szkolnych i przygotowaniu kadr nauczycielskich ze szczególnym uwzględnieniem administracji szkolnej i zadań związanych z przejęciem szkół (kursy w zasadzie prowadzone przez M.W.R. i O.P. przy współudziale Działu Okupacyjnego). 4) Opracowuje plan uruchomienia szkolnictwa w pierwszej fazie okupacyjnej przy uwzględnieniu tylko potrzeb nieodzownych, a w szczególności potrzeb ludności polskiej na tych terenach. (Zasady uzgodnione z Min[isterstwem] W[yznań] R[eligijnych] i O[świecenia] P[ublicznego]). 5) Współpracuje w opracowaniu podręczników szkolnych uwzględniających polskie zasady wychowania. (Opracowuje Min[isterstwo] W[yznań] R[eligijnych] i O[świecenia] P[ublicznego] w kontakcie z Działem Okupacyjnym). 6) Zajmuje się zabezpieczeniem warsztatów pracy wyższych uczelni i planem uruchomienia pewnych działów w pierwszej fazie okupacyjnej. Opracowanie w porozumieniu z M.W.R. i O.P. przy pomocy Komitetu profesorskiego. 7) Zajmuje się organizacją kościoła katolickiego w ramach przekazanych przez Min[isterstwo] W[yznań] R[eligijnych] i O[świecenia] P[ublicznego]. 8) Zajmuje się studium organizacji kościołów protestanckich przy współpracy Zrzeszenia Ewangelików Polskich. 9) Współdziała z M.W.R. i O.P. przy ustalaniu personalnej obsady administracji kościelnej wyznań niekatolickich. 10) Opracowuje zagadnienie oświaty pozaszkolnej w szczególności dla ludności polskiej. 11) Zajmuje się opracowaniem podstawowych zagadnień propagandy na terenach okupowanych. 12) Opracowuje plan uruchomienia prasy polskiej na obszarach okupowanych. 13) Zajmuje się zagadnieniem ochrony zabytków sztuki, kultury i przyrody przy współpracy referatów samorządowego i administracyjnego. 14) Zajmuje się zagadnieniem pozaszkolnej kultury fizycznej i sportów. 15) Opracowuje zagadnienia turystyki i krajoznawstwa”[69].

Sporządzono zestawienie szkół powszechnych i średnich na obszarze przyszłej okupacji, prezentowało się ono następująco (zestawienie oryginalne)[70]:

ilość

szkół

klas

dzieci

nauczycieli

powszechnych

średnich

powszechnych

średnich

powszechnych

średnich

powszechnych

średnich

Prusy Wschodnie

3341

77

8098

808

332 807

21 299

7548

1388

Pogranicze

480

15

1291

130

45 789

3054

1120

238

Śląsk (cały)

4393

135

15 982

1442

634 181

38 838

13 583

2645

Pomorze Zachodnie i rej[encja] koszal[ińska]

2587

16

6039

178

246 196

4490

5528

304

razem

10 801

243

31 410

2558

1 258 973

67 681

27 779

4575

Zgodnie z tezami dr. Celichowskiego z października 1943 r. w zakresie szkolnictwa powszechnego ewidencję nauczycieli miało prowadzić Ministerstwo Oświecenia Publicznego. Podobnie MOP miało przygotować kadrę administracji szkolnej. Dział Okupacyjny MOAP miał współdziałać przy ustalaniu programu odpowiednich kursów, dostarczać wykładowców, pokrywać część wydatków. Podobne zasady miały obowiązywać w odniesieniu do szkolnictwa średniego. Interesująco wyglądały plany odnośnie szkolnictwa wyższego. Przejęciem Politechniki Gdańskiej miało się zająć Ministerstwo Oświaty przy pomocy Wojskowego Instytutu Technicznego. Postulowano przeniesienie Wydziału Medycznego do Królewca, celem szybszego uruchomienie miejscowego uniwersytetu[71].

Referatem zdrowia kierował dr Bronisław Hager[72]. Do jego zadań zaliczano: „1. Studiuje organizację administracji sanitarno-weterynaryjnej na terenach okupowanych. 2) Przygotowuje plan organizacji okupacyjnej służby zdrowia i kadry dla niej przy współpracy z M.O.N. i w porozumieniu z Ministerstwem Pracy i Opieki Społecznej. 3) Zajmuje się zagadnieniem higieny w pierwszej fazie okupacyjnej i ustaleniem współpracy z wojskiem na tym polu. 4) Przygotowuje plan przejęcia, wzgl[ędnie] kontroli szpitalnictwa, o ile ono nie będzie przekazane władzom wojskowym, lub nie podlega samorządom. 5) Uzgadnia z władzami wojskowymi i Min[isterstwem] Pracy i Opieki Społecznej zagadnienia reliefowe na tych obszarach. Ustali współpracę z Polskim Czerwonym Krzyżem. 6) Zajmuje się przestudiowaniem organizacji kas chorych i opracowaniem planu ich przejęcia wzgl[ędnie] kontroli oraz ewentualnego przeorganizowania w porozumieniu z M.P. i O.S. 7) Zbiera przepisy prawne obowiązujące w tej materii i opracowuje projekty ewentualnie koniecznych zmian ustawodawczych”[73].

Na czele referatu opieki społecznej początkowo również stał dr Bronisław Hager. Referatowi wyznaczono następujące zadania: „1. Zajmuje się przestudiowaniem systemu i zasad prawnych obowiązujących na terenach okupacyjnych w tej materii. Projektuje ewent[ualne] konieczne zmiany ustawodawcze. 2) Zajmuje się przestudiowaniem istniejących przepisów aprowizacyjnych i opracowaniem planu aprowizacji w pierwszej fazie okupacyjnej i jego wykonania w porozumieniu z władzami wojskowymi, Polskim Czerwonym Krzyżem i właściwymi organizacjami międzynarodowymi. 3) Zbiera materiały odnośnie instytucji i organizacji charytatywnych, opracowuje plan ich przejęcia i kontroli po uzgodnieniu współdziałania z Polskim Czerwonym Krzyżem. 4) Przeprowadza studium sytuacji mieszkaniowej na terenie okupacyjnym i opracowuje plan zapobieżenia biedzie mieszkaniowej o ile się tego okaże potrzeba. 5) Zajmuje się sprawami opieki nad matką i dzieckiem w porozumieniu z M[inisterstwem] Pr[acy] i Op[ieki] Społecznej. 6) Zajmuje się sprawami ochrony pracy poza sprawami należącymi do Referatu VIII Przemysłowo-Handlowego. 7) Opracowuje sprawy inwalidzkie ze specjalnym uwzględnieniem stosunku Państwa Polskiego do inwalidów wojennych wojska niemieckiego. 8) Zajmuje się zagadnieniami bezrobocia i pośrednictwa pracy. 9) Zajmuje się zagadnieniami zaopatrzenia ludności w odzież i jej rozdział. 10) Uzgadnia z władzami wojskowymi M[inisterstwa] Pr[acy] i Op[ieki] Społ[ecznej] oraz odnośnymi instytucjami społecznymi plan doraźnego dożywienia ludności oraz – zaopatrzenia ludności przechodzącej, czy przejeżdżającej przez tereny okupacyjne w pierwszym okresie powojennych ruchów ludnościowych”[74].

Działalność Ministerstwa Odbudowy Administracji Publicznej trwała do lata 1945 r. Jednym z ostatnich dokumentów, jakie znamy na ten temat, jest protokół posiedzenia Rady Ministrów z 29 czerwca 1945 r. Na tym posiedzeniu zatwierdzono wypłatę 1500 funtów, przeznaczonych na pokrycie kosztów likwidacji kursów organizowanych przez Dział Administracji Okupacyjnej MOAP[75].

Pracownicy Działu Administracji Okupacyjnej nie byli skorzy do spisywania swoich wspomnień. Jednym z nielicznych, który to zrobił, był Michał K. Pawlikowski. Niestety, jego zapiski na temat pracy w tym zakresie są bardzo lakoniczne. Jedyny większy fragment dotyczy udział w kursie dla żołnierzy. Pisał w nim: „Praca w Ministerstwie Odbudowy trwała. Niebawem wysłano mnie do jakiegoś miasta w Szkocji – nazwy miasta nie pamiętam – abym dla przebywających tam oficerów wygłosił odczyt o prawie konstytucyjnym i administracyjnym. Powitał mnie tam i zaopiekował się mną Wojciech Korsak, przyjaciel z Petersburga, a teraz – jeśli mnie pamięć nie myli – major. Po odczycie odpowiadałem na pytania; przeważnie niezbyt mądre, ale zadawane w określonym celu: uważano mnie widać za sikorszczyka, zaś »audycja« składało się z byłych starostów i byłych wicestarostów, którzy byli prawie bez wyjątku piłsudczykami. Pytania ich więc były podchwytliwe, aby mnie złapać na niechęci do »ideologii« Piłsudskiego i aby mnie zdemaskować jako demokratę-sikorszczyka. Wykręcałem się, jak mogłem, i koniec końców pytający nie zdemaskowali mnie... Po odczycie odbył się wspólny obiad – jak na stosunki brytyjskie dość obfity – przy czym po paru kieliszkach nastroje zmieniły się i rozmawiałem bardzo przyjaźnie z kilku byłymi wicestarostami, z którymi zetknąłem się przed czterema laty w czasie pobytu na Pomorzu”[76].

A o swojej pracy w ministerstwie Pawlikowski napisał tak: „Oprócz wyjazdów służbowych i oprócz pisania projektów ustaw administracyjnych, brałem udział w rozmaitych konferencjach międzyministerialnych jako przedstawiciel Ministerstwa Odbudowy Administracji. Nie pamiętam, abym kiedykolwiek zabrał głos na tych konferencjach. Nie można tego powiedzieć o innych uczestnikach”[77]. W innym miejscu dodawał: „Urzędowanie zresztą nie było wcale przykre. Doktor Jaroszyński, cokolwiek bym o nim potem i teraz myślał, był szefem inteligentnym i przyjemnym. Zrobił mnie kierownikiem działu administracji rządowej z pensją czterdziestu czterech funtów wypłacaną za miesiąc z góry i bez potrącania podatku dochodowego, byliśmy bowiem wszyscy Polacy uważani poniekąd za »eksterytorialnych«, podobnie jak urzędnicy poselstwa i konsulatu. W rok później pobory moje podwyższono do pięćdziesięciu funtów. Moja praca polegała na sporządzaniu rozmaitych projektów ustawodawczych z dziedziny administracji rządowej, jak na przykład o prawie prasowym, o stowarzyszeniach i związkach, o straży bezpieczeństwa publicznego (czyli policji; wyraz »policja« uznano za trefny z uwagi na skompromitowanie się policji granatowej w okupowanej Polsce)”[78].

2. Inspektorat do Spraw Zarządu Wojskowego[79]

Minister obrony narodowej, w porozumieniu z Naczelnym Wodzem, powołał do życia 3 września 1943 r. Inspektorat do Spraw Zarządu Wojskowego. Już wcześniej, w lipcu 1943 r., przygotowano projekt zarządzenia o powołaniu Biura Okupacyjnego MON. Miało składać się z dziesięciu osób, w tym generała, siedmiu oficerów, podoficera i maszynistki. W skład Biura miały wychodzić trzy wydziały: I – sprawy ogólne, wyszkolenia, stosunki z aliantami, II – organizacja zarządu wojskowego na wszystkich szczeblach i we wszystkich gałęziach, kalkulacje personalne, strona prawna, III – sprawy techniczne wszystkich działów zarządu wojskowego, kierownictwo opracowania dossier rejencyjnych, powiatowych i obiektowych. Na tym projekcie gen. Kukiel napisał 24 lipca: „Uważam stworzenie biura za przedwczesne”[80].

Miesiąc później przygotowany został nowy projekt, tym razem dotyczący już Inspektoratu. Zgodnie z nim inspektorat miał liczyć 40 pracowników, w tym 4 generałów i 20 oficerów. Liczbę wydziałów podniesiono do czterech, a także dodano pluton sztabowy.

Zadaniem Inspektoratu było: „Przepracowanie wszystkich zagadnień wojskowych, związanych z ziemiami obecnej Rzeszy, leżących wzdłuż i na wschód od rzeki Odry”[81]. Ten zasięg terytorialny prowadzonych prac ulegał rozszerzeniu. Według sprawozdania Inspektoratu z lipca 1944 r. ustalono konieczność powiększenia obszaru, którym zainteresowane było państwo polskie. Miał on objąć: Prusy Wschodnie, Śląsk Opolski, Śląsk Dolny (z Wrocławiem i Legnicą), byłą regencję słubicką (frankfurcką), całe Pomorze Zachodnie (ze Szczecinem i wyspą Rugią), cztery powiaty saskie (Łużyce), trzy powiaty Brandenburgii (zabezpieczające Szczecin i Dolną Odrę).

Wspomniana już uchwała Rady Ministrów z 28 grudnia 1943 r. sprecyzowała zadania Inspektoratu, do których należały m.in.: „przygotowanie konkretnych planów i projektów do objęcia i zabezpieczenia wojskowego ziem okupowanych; przygotowanie i szkolenie personelu do funkcji wojskowej okupacji; przygotowanie personelu dla przyszłych sądów okupacyjnych; przygotowanie personelu do wykonawczej służby bezpieczeństwa (w ścisłym porozumieniu z MOAP); przygotowanie personelu dla celów komunikacji i telekomunikacji, jak kolej, drogi lądowe, lotnictwo, żegluga śródlądowa i morska, poczta, telegraf, telefon i radjo (w ścisłym porozumieniu z MOAP, Ministerstwem Przemysłu, Handlu i Żeglugi oraz z Szefostwem Kierownictwa Marynarki Wojennej); zapewnienie współpracy z czynnikiem wojskowym Sprzymierzonych w zakresie wykonawczym zadań okupacji”.

Na czele Inspektoratu stał gen. Marian Żegota-Januszajtis (do 7 XI 1944 r.), a następnie płk dypl. Franciszek Arciszewski. Szefem sztabu zaś był początkowo płk dypl. Włodzimierz Ludwig[82]. W kwietniu 1944 r. w związku z jego odejściem z Inspektoratu gen. Januszajtis wnioskował o mianowanie na to stanowisko płk. dypl. Arciszewskiego[83].

Pierwszy szef Inspektoratu tak pisał o swojej działalności: „W połowie 1943 roku zaczęły się zdecydowane przygotowania naszych sprzymierzeńców do ostatecznej rozprawy z Hitlerem. Pociągało to za sobą konieczność przygotowania się do administracyjnej okupacji części Niemiec i, co ważniejsze, organizowania administracji wyzwalanego Państwa Polskiego. Miał to być niezmiernie doniosły etap w tym kierunku. Dzięki poparciu, jakim cieszyłem się u gen. Sosnkowskiego, funkcję przygotowania tej akcji PSZ powierzono mnie.

Po długiej walce z krótkowzrocznością i niekompetencją polskich czynników ministerialnych, po uporczywej i zdecydowanej rozprawie z ciasnym i minimalistycznym programem rządu co do pretensji naszych na Zachodzie, udało mi się stworzyć Inspektorat do Spraw Zarządu Wojskowego i objąć jego kierownictwo. Funkcja ta została zatwierdzona i mianowanie dokonane dekretem Prezydenta z dnia 7 listopada 1944 r.[84]

W czasie swego urzędowania miałem bardzo wielkie poparcie i współdziałanie władz brytyjskich, a jedynie przeszkody i brak współdziałania ze strony MON. W rezultacie pracy mojej i licznej rzeszy najbardziej wykwalifikowanych współpracowników w okresie mego urzędowania zostały dokonane następujące, nieraz niewiarygodne osiągnięcia:

1) Całkowicie zmieniono nasze cele na Zachodzie pod względem terytorialnym. Uchwała Rady Ministrów z 7 października 1942 r., przewidująca jedynie dążenie do »wcielenia Gdańska, Prus wschodnich i Śląska Opolskiego, z szerokim dostępem do morza«, pod wpływem akcji Inspektoratu została poprawiona uchwałą z 28 grudnia 1943 r. Jakkolwiek nie określa ona naszych żądań terytorialnych ściśle, to jednak przewiduje i domaga się okupacji siłami polskimi obszarów położonych na wschód od Nysy Łużyckiej i Odry. Plany Inspektoratu przewidywały okupację i dążenie do aneksji obszarów nieco większych, obejmujących Rugię i pewne linie strategiczne na zachód od Odry i Nysy, obejmujące Łużyce Dolne i Górne.

2) Przeprowadzono w Inspektoracie szczegółowy wywiad terenu, który miałby być okupowany, obejmujący m.in. kompletne i imienne spisy warz z adresami całej partii narodowosocjalistycznej; przygotowano kompletne plany administracyjne, komunikacyjne, poczt i telekomunikacji. Przeprowadzono wiele kursów przygotowawczych. Zestawiono zespoły specjalistów i urzędników do objęcia funkcji kierowniczych; wydano szereg podręczników i regulaminów. Przygotowano bibliotekę dzieł dotyczących omawianego zagadnienia. Przygotowano też schematy dla sądownictwa i przestudiowano podstawy prawa międzynarodowego dotyczącego tego samego zagadnienia.

W miarę zbliżania się wypadków szczytowych i malejących szans uzyskania planowanych rozwiązań, w ciągłej walce o nie ze swoimi i obcymi, dokonywano reorganizacji celów i działań, przystosowując je do rzeczywistości. W końcu, po zajęciu Niemiec przez Sprzymierzonych, wysłano w teren silny i całkowicie przystosowany do działań zespół kilkuset oficerów, który spełnił swe zadanie w dziedzinie pomocy więźniom i likwidacji skutków wojny, wespół z podobnym aparatem brytyjskim i amerykańskim”[85].

Pierwotną strukturę organizacyjną Inspektoratu określała instrukcja z 18 grudnia 1943 r., wydana przez gen. Kukiela. Inspektorat miał się składać z sześciu działów. Do zadań Działu Prawno-Sądowego miało należeć: „a) Studium prawnej strony całokształtu zagadnienia okupacji określonego terytorium państwa nieprzyjacielskiego.

b) Przygotowanie:

– proklamacji,

– pierwszego podstawowego rozporządzenia dowódcy okupacyjnych Sił Zbrojnych (wedle wskazówek zawartych w rozdziałach »G« i »H« amerykańskiego podręcznika »F.M 27–5«),

– rozporządzeń i zarządzeń uzupełniających pierwsze podstawowe rozporządzenie,

– projektu rozkazu Naczelnego Wodza w sprawie utworzenia potrzebnej ilości sądów wojennych (art. 14, § 2 [Prawa o] u[stroju] s[ądów] w[ojennych]),

– projektu zarządzenia Naczelnego Wodza o poddaniu na okupowanym terytorium właściwości sądów wojskowych – osób cywilnych (art. 14, § 1 i 2 [Prawa o] u[stroju] s[ądów] w[ojennych]),

– projektu zarządzenia Naczelnego Wodza o poddaniu na okupowanym terytorium przestępstw – postępowaniu doraźnemu (art. 368 k[odeksu] w[ojskowego] p[rawa] k[arnego]),

– projektu ewentualnego utrzymania działalności miejscowych sądów powszechnych,

– projektu organizacji więziennictwa.

c) Udzielanie porad prawnych wszystkim organom zarządu wojskowego”[86].

Dział Bezpieczeństwa miał za zadanie: „a) Przygotowanie personelu w ramach wojska do wykonania służby bezpieczeństwa na ziemiach okupowanych – współpracując nad organizacją i wyszkoleniem tego personelu z podsekretarzem stanu do spraw okupacyjnych i Szefem Żandarmerii MON.

b) We wszystkich sprawach dotyczących bezpieczeństwa porozumiewać się należy z podsekretarzem stanu do spraw okupacji”[87].

Dział Komunikacji i Łączności miał za zadanie: „a) Szkolenie personelu w zakresie komunikacji i łączności na terenach okupowanych. Dotyczy to – kolei, dróg lądowych, powietrznych, żeglugi śródlądowej i morskiej, poczty, telegrafu, telefonu, radio.

b) Przeprowadzić dokładne studium organizacji władz i odpowiednich organów oraz potrzebnych ilości personelu – konieczności zatrzymania niemieckiego niższego personelu w służbie – wreszcie przestudiować stopniową wymianę tego personelu w miarę uzyskania w Kraju specjalistów w każdej z wyżej wymienionych dziedzin.

c) Przeprowadzić studium przejęcia i zabezpieczenia portów”[88].

Dział Zaopatrzenia i Wyżywienia miał współpracować z Ministerstwem Przemysłu, Handlu i Żeglugi, Podsekretarzem Stanu do Spraw Okupacji, Szefem Administracji Sił Zbrojnych.

Dział Przemysłu Wojennego miał przygotować plan przejęcia tego przemysłu. Działania należało prowadzić we współpracy z Ministerstwem Przemysłu, Handlu i Żeglugi, Podsekretarzem Stanu do Spraw Okupacji, Wojskowym Instytutem Technicznym.

Dział Repatriacji miał, we współpracy z Ministerstwem Pracy i Opieki Społecznej, przygotować repatriację ludności cywilnej. Repatriacja jeńców wojennych należała do MON.

Inspektoratowi podlegały Centrum Wyszkolenia Zarządu Wojskowego oraz Ośrodek Prac Okupacyjnych – „zorganizowany dla celów ewidencyjno-mobilizacyjnych oraz praktycznych studiów nad zagadnieniami okupacyjnymi terenów niemieckich, położonych na wschód od Odry i Nisy [sic!] Łużyckiej włącznie z Prusami Wschodnimi i Gdańskiem”[89].

Po wstępnych pracach organizacyjnych struktura Inspektoratu została ustalona w następujący sposób: a) Sztab w Londynie[90], b) Centrum Wyszkolenia Zarządu Wojskowego w Burntisland (Szkocja)[91], c) Ośrodek Prac Okupacyjnych w Noak Hill pod Londynem, d) ześrodkowanie oficerów technicznych i łącznikowych w Dumferline (Szkocja).

Reorganizacja Inspektoratu (Oddział IVB) nastąpiła 1 czerwca 1944 r. Od tego czasu składał się on z sześciu wydziałów. Poza Wydziałem Programowo-Organizacyjnym były to:

– Wydział Bezpieczeństwa i Policji – tymczasowy kierownik nadkomisarz/mjr Jan Lisowski[92]. Proponowany – ppor. Wincenty Niedziela[93], nadkomisarz z policji śląskiej w Rybniku. Bardzo opornie przebiegało delegowanie były policjantów z oddziałów Polskich Sił Zbrojnych do Inspektoratu. W listopadzie 1944 r. MON przedstawił listę 43 oficerów policji z prośbą o ich oddelegowanie. Do połowy kwietnia 1945 r. oddelegowano tylko trzech oficerów. Znamy nazwiska niektórych spośród delegowanych oficerów, znaleźli się wśród nich: kpt. Włodzimierz Hrycyna[94], kpt. Zygmunt Meyer i por. Eugeniusz Konopka[95]. Inspektorat wysyłał swoich instruktorów do prowadzenia szkoleń w ramach jednostek dyspozycyjnych, byli to m.in. nadkomisarz/mjr Jan Zdanowicz[96] oraz kpt. żandarmerii Głowacki.

– Wydział Przemysłu – kierownik kpt. inż. Czub, przed wojną kierownik Zakładów Metalurgicznych Hahne na Śląsku. Pracownikiem cywilnym wydziału miał być Bocheński.

– Wydział Łączności – kierownik płk Jawor, przed wojną pracował na Śląsku jako kierownik firmy Ericsson. Ponadto w wydziale pracowało czterech oficerów w Noak Hill.

– Wydział Repatriacji – kierownik lekarz płk Eugeniusz Piestrzyński[97].

– Wydział Komunikacji – kierownik płk Władysław Spałek[98], obsada – dwóch oficerów.

– Wydział Zaopatrzenia i Wyżywienia został utworzony w lipcu 1944 r. Jego kierownikiem był mjr Zdzisław Orłowski.

Do lipca 1944 r. przeszkolono 367 oficerów, w tym: 295 w Centrum Wyszkolenia, 35 w Wimbledonie, 11 w Charlottesville w USA, 20 na kursie zorganizowanym przez MPiOS, 6 na kursie żywnościowym organizowanym przez British Council w Londynie oraz 30 na kursach informacyjno-wywiadowczych (przyszli oficerowie kontaktowi odbyli staże w jednostkach amerykańskich).

Prace przygotowawcze prowadzono w odniesieniu do trzech wariantów terytorialnych przyszłej okupacji. Wariant minimalny obejmował Prusy Wschodnie, Gdańsk oraz rejencję opolską. W wariancie średnim opracowywano teren powiększony do linii Odry wraz ze Szczecinem. I wreszcie w wariancie maksymalnym dodawano linię Odry i Nysy Łużyckiej oraz wyspę Rugię. W każdym z tych wariantów projektowano trzy fazy. Faza I miała dotyczyć tylko obsady najważniejszych stanowisk, umożliwiających nadzór nad pracującymi Niemcami. W fazie II przewidywano obsadę stanowisk średniego szczebla. Natomiast w fazie III miało nastąpić pełne zastąpienie Niemców obywatelami polskimi. Różnice wynikające z przyjętych wariantów i faz były ogromne. Tylko w zakresie bezpieczeństwa publicznego wynosiły one od 5 batalionów (155 oficerów i 3700 policjantów) do 36 batalionów (1116 oficerów i 26 640 policjantów).

22 grudnia 1944 r. płk dypl. Franciszek Arciszewski sporządził Plan przygotowania minimalnej kadry okupacyjnej dla wariantu I-go. Według tego planu przewidywano zapotrzebowanie na 2313 oficerów i 9633 szeregowych. Inspektorat do Spraw Zarządu Wojskowego skupiał wówczas 326 oficerów (14,09%) i 183 szeregowych (1,90%)[99]. Interesujące jest zestawienie poszczególnych formacji i struktur, jakie planowano przygotować. Przy baonie szkolnym Centrum Wyszkolenia Łączności miano utworzyć: kompanię szkolną radiotelegrafistów (3 oficerów i 42 szeregowych), kompanię szkolną telefonistów i telegrafistów (3 oficerów i 83 szeregowych), kurs eksploatacji poczt i telegrafów (43 oficerów i 10 szeregowych). Przy Centrum Grup Technicznych w Dumferline miano przygotowywać: Grupę Terenowo-Przemysłową dla Śląska (145 oficerów i 28 szeregowych), Grupę Terenowo-Przemysłową dla Prus Wschodnich i Gdańska (213 oficerów i 48 szeregowych), baon szkolny Odbudowy Obiektów Technicznych z kompaniami: mostowo-drogową, elektrotechniczną, użyteczności publicznej i przeciwpożarową, górniczą, kolejową, warsztatową (47 oficerów i 720 szeregowych), oddział szkolny eksploatacji kolei, dróg i komunikacji wodnej i śródlądowej (212 oficerów i 298 szeregowych). W Ośrodku Prac Okupacyjnych[100] w Dagnem Park zamierzano skupić: kadrę (15 oficerów i 36 szeregowych) oraz poszczególne sekcje: oficerów łącznikowych i kontaktowych do spraw jenieckich (40 oficerów), oficerów do repatriacji osób cywilnych (160 oficerów), administracyjną (300 oficerów i 900 szeregowych), samorządową (180 oficerów i 560 szeregowych), sądownictwa wojskowego i cywilnego (104 oficerów i 120 szeregowych), żywnościową (46 oficerów i 11 szeregowych), sanitarną (50 oficerów i 100 szeregowych), wyznań religijnych i oświecenia publicznego (50 oficerów i 100 szeregowych), rolniczą (50 oficerów i 100 szeregowych), skarbowo-celną i podatkową (50 oficerów i 200 szeregowych), bankową (40 oficerów i 80 szeregowych), morską (20 oficerów i 200 szeregowych), lotniczą (60 oficerów i 150 szeregowych). Ponadto planowano w Centrum Wyszkolenia Zarządu Wojskowego[101] w Burntisland zorganizować kurs unifikacyjny dla 100 oficerów, kadra kursu miała liczyć 20 oficerów i 40 szeregowych[102].

Działalność Inspektoratu trwała co najmniej do lata 1945 r. Jeszcze 27 lipca 1945 r. szef sztabu Naczelnego Wodza gen. Stanisław Kopański nakazywał kontynuowanie szkolenia specjalistów wojskowych oraz zalecał uruchomienie szkolenia żołnierzy do zawodów cywilnych[103].

3. Organizacja służby policyjnej dla tzw. ziem postulowanych w pracach Rządu RP na Uchodźstwie

Emigracyjny rząd polski postanowił powołać Korpus Wojskowej Policji Okupacyjnej. Zgodnie z założeniami miała to być organizacja całkowicie wojskowa. Korpus nie był zwartą grupą. Podstawową jednostką organizacyjno-taktyczną, zdolną do samodzielnej działalności, miał być batalion[104].

Dla obsadzenia większych obszarów administracyjnych (prowincji lub równorzędnych) zamierzano tworzyć zgrupowania kilku batalionów – tzw. grupy policyjne. Dowódcy grupy przysługiwać miały uprawnienia dowódcy brygady. Przewidywano powołanie czterech takich grup: Prusy Wschodnie, Pomorze, Śląsk, Śliwice (Frankfurt nad Odrą).

Okręg policyjny miał być podzielony na podokręgi (rejencja lub równorzędny), tworzące średni stopień organizacji terenowej policji. Podokręgi zamierzano podzielić na obwody obejmujące teren jednego dużego miasta lub kilku (do sześciu) powiatów. Jako obsadę obwodu przewidywano kompanię policji. W szczególnych wypadkach obsada ta mogła być zwiększona do batalionu policji (ewentualnie bez jednej kompanii). Obwód dzielono na powiaty. Jako siły wystarczające na teren powiatu przewidywano pluton lub pół plutonu policji. Komendanci okręgów, podokręgów i powiatów policji mieli podlegać kierownikom administracji okupacyjnej.

W każdej strukturze terenowej przewidywano utworzenie odwodu policyjnego oraz rezerwy policyjnej. Odwody miały funkcjonować na szczeblu okręgów i wyżej. Na poziomie okręgu odwód miał obejmować od kompanii do batalionu. Natomiast rezerwa policyjna na szczeblu podokręgów i niżej. Rezerwa na szczeblu podokręgu miała liczyć od plutonu do kompanii policji.

Ponadto zamierzano powołać jednostki specjalne baonu policyjnego. Miały to być plutony: samochodów pancernych, broni ciężkiej i saperów.

Na terenie powiatu policja miała tworzyć komisariaty, posterunki oraz placówki. Komisariat miał obejmować miasto, lub jego dzielnicę, względnie część powiatu wiejskiego. Obsadę komisariatu przewidywano w wielkości od sekcji do plutonu. Posterunek obejmował część powiatu. Obsadę posterunku miała stanowić sekcja, licząca co najmniej pięciu policjantów. Natomiast jako placówki przewidywano niestałe terenowe komórki policji. Tworzone one miały być dla wykonania konkretnych zadań doraźnych, np. zapobieganie, uspokojenie, ochrona, obserwacja itp. Przy tworzeniu posterunków zamierzano wykorzystywać istniejące instytucje okręgów policyjnych (Amtsbezirks).

Ponadto miała być tworzona wojskowa policja pomocnicza. W obwodach liczących do 250 tys. mieszkańców przewidywano utworzenie jednego plutonu. W obwodach do 400 tys. mieszkańców miały to być dwa plutony. Natomiast w liczebniejszych obwodach zamierzano utworzyć trzy plutony.

Do wojskowej policji pomocniczej mieli być angażowani przede wszystkim miejscowi oraz napływowi Polacy, a w dalszej kolejności budzący zaufanie mieszkańcy o niepolskim pochodzeniu – na zasadach zaciągu ochotniczego. Policja pomocnicza miała być umundurowana jak policja wojskowa, na lewym ramieniu policjanci mieli nosić opaski biało-czerwone z literami P.M.

W lipcu 1944 r. szacowano, że dla Śląska Opolskiego, Prus Wschodnich i Gdańska potrzeba minimum 6 tys. policjantów.

W grudniu 1944 r. Inspektorat do Spraw Zarządu Wojskowego zamierzał w obozie specjalnym utworzyć: Baon Szkolny Policji Okupacyjnej (38 oficerów i 711 szeregowych), Zespoły Administracji Służby Bezpieczeństwa Publicznego (42 oficerów i 1070 szeregowych), Kompanię Szkolną Straży Granicznej (5 oficerów i 120 szeregowych), Oddział Straży Leśnej (10 oficerów i 100 szeregowych), kolejnych 5 baonów Policji Okupacyjnej (155 oficerów i 3700 szeregowych)[105].

Te polskie plany odnośnie do organizacji batalionów policyjnych, przygotowane przez Zarząd Wojskowy (mjr Jan Lisowski) – Inspektorat do Spraw Zarządu Wojskowego w MON – zostały zastopowane przez władze angielskie. Nie udzieliły one zgody na tworzenie batalionów o odmiennej strukturze niż jednostki angielskie[106]. W związku z tym władze polskie zaniechały tworzenia batalionów policyjnych, przenosząc ich zadania na nowo powstałe kompanie wartownicze. Podlegały one gen. bryg. Stanisławowi Sosabowskiemu[107], a stacjonowały w Szkocji.

Kierownik Działu Bezpieczeństwa Zarządu Wojskowego zamierzał przeszkolić kadry oficerskie i podoficerskie policji na odpowiednich kursach. Postulował także przeprowadzenie szkolenia Polaków w oddziałach policji angielskiej.

Kompanie wartownicze nie podlegały Zarządowi Wojskowemu, wykorzystywały natomiast w szkoleniu program wyszkolenia policyjnego, zredagowany przez tenże zarząd. Do kompanii wartowniczych angażowano żołnierzy polskich przymusowo wcielonych do armii niemieckiej i wziętych do niewoli przez aliantów oraz ochotników z Francji. Udało się zorganizować 10 kompanii oraz stację zborną, gdzie gromadzono napływających nowych kandydatów do kompanii wartowniczych.

W MOAP sprawami bezpieczeństwa na terenach inkorporowanych i okupowanych zajmował się nadkomisarz Brodnicki. Był on autorem broszury Policja niemiecka, wykorzystywanej do szkolenia przez Zarząd Wojskowy.

W Dziale Okupacyjnym MOAP funkcjonował referat bezpieczeństwa publicznego, kierowany przez nadkomisarza Stanisława Brodniewicza[108]. Jego zadania określono następująco:

„1. Współpracuje z Inspektoratem Wojskowym dla Spraw Okupacyjnych w zakresie organizacji zewnętrznej służby bezpieczeństwa, w szczególności t.zw. policji mundurowej.

2. Opracowuje niemiecki system służby bezpieczeństwa na terenie okupacyjnym, z uwzględnieniem jej poszczególnych działów (policji politycznej, kryminalnej, przemysłowej i t.d.) w szczególności jego powiązania z partią i plan przeorganizowania jego, oraz ustalenia stosunku komórek administracji cywilnej w tej dziedzinie do władz wojskowych okupacyjnych.

3. Opracowuje sytuację polityczną na terenach okupacji polskiej oraz stan nastrojów ludności. Studium jawnych i tajnych organizacji politycznych zarówno, jak i społecznych oraz wszelkiego rodzaju stowarzyszeń i zrzeszeń.

4. Sporządza poufne zestawienie najważniejszych działaczy politycznych i społecznych, zarówno niemieckich jak i polskich tych obszarów. Przygotowanie wykazu osób, niebezpiecznych dla Państwa Polskiego, a przebywających stale na tych terenach.

5. Opracowuje plan unieszkodliwienia elementów niebezpiecznych.

6. Przygotowuje zorganizowanie Wydziałów Bezpieczeństwa i Wydziałów Śledczych przy odnośnych władzach cywilnych i prowadzi przeszkolenie odpowiedniej kadry fachowców w tej dziedzinie.

7. Przygotowuje plan organizacji policji, po ustaniu okresu wojskowej okupacji.

8. Opracowuje instrukcje, zawierające podstawy działalności władz bezpieczeństwa.

9. Zbiera wszelkie wiadomości dotyczące terenów okupacyjnych, których znajomość potrzebna jest dla władz administracyjnych i ułożenia ich według poszczególnych jednostek terytorialnych (powiatów i miast).

10. Przygotowuje przejęcie techniczne aparatu śledczego (laboratoria policyjne, uzbrojenie i t.p.) i program uzupełnienia go według zasad nowoczesnej wiedzy kryminalistycznej.

11. Zbiera i ewidencjonuje potrzebne mapy terenowe.

12. Śledzi ruch t.zw. »Wolnych Niemców« oraz działalności partii antynazistowskich”[109].

Do wiosny 1944 r. opracowano sposób organizacji policji niemieckiej na tych terenach, a także plan Królewca pod względem spraw bezpieczeństwa oraz ewidencję policjantów w Wojsku Polskim. W opracowaniu znajdowało się planowanie obsady policji okupacyjnej, środków łączności (radiostacji), kartoteki niemieckich przestępców politycznych oraz funkcjonariuszy niemieckiej policji. Dużą wagę przywiązywano do zorganizowania na terenach okupowanych straży pożarnej. Dwóch oficerów pożarnictwa zostało wysłanych na studia do straży angielskiej[110], celem zapoznania się z nowoczesnymi metodami pożarnictwa. Organizowano także kurs dla przyszłych kierowników straży pożarnej na terenach okupowanych[111].

W 1944 r. w oddziałach Polskich Sił Zbrojnych w Wielkiej Brytanii było 47 oficerów i przeszło 950 szeregowych policjantów, na Środkowym Wschodzie zaś było 114 oficerów i przeszło 2 tys. szeregowych policjantów. Na mocy porozumienia MON z MOAP zawodowi funkcjonariusze policji służący w wojsku mieli służyć w Wojskowej Policji Okupacyjnej[112]. Jak pisano w sprawozdaniu Działu Administracji Okupacyjnej MOAP: „Niewątpliwie zabezpieczenie kraju wiąże się ściśle z utrzymaniem ładu i porządku oraz funkcjonowaniem komunikacji, transportu i łączności. Uznając to ścisłe powiązanie interesów czysto wojskowych z cywilnymi w tych dziedzinach z jednej strony, a uwzględniając z drugiej strony zarówno konieczność utrzymania ich militaryzacji przez dłuższy okres czasu, jak i łatwiejsze możliwości przygotowania ludzi w ramach kadr wojskowych – Dział Administracji Okupacyjnej stanął na stanowisku, że najpraktyczniej byłoby, aby prace przygotowawcze w tym zakresie prowadzone były przez Inspektorat dla Spraw Zarządu Wojskowego, naturalnie w ścisłym porozumieniu z Ministerstwem Odbudowy Admin[istracji] Publ[icznej] i innymi władzami resortami”[113].

4. Prace podejmowane w kraju na rzecz przyszłej administracji tzw. ziem postulowanych

W grudniu 1941 r. Delegat Rządu na Kraj Cyryl Ratajski opracował wizję powojennej Europy[114]. Przyszłą granicę Polski na wschodzie widział zgodnie z ustaleniami traktatu ryskiego. Granicę zachodnią przedstawił w dwóch wersjach: zgodnie z wariantem maksymalnym miała ona biec od wyspy Rugii Odrą i Szprewą w okolice Ostrzyc, gdzie miała dochodzić do granicy czeskiej, w programie minimalnym – biec rzeką Grabowa (dopływ Wieprzy), na zachód od Wałcza i Krzyża, dalej wzdłuż granicy polsko-niemieckiej (włączając do Polski powiaty: babimojski, wschowski, milicki, sycowski i namysłowski) do Paczkowa i granicy czeskiej. Przy ustalaniu granicy z Czechosłowacją Ratajski nie przewidywał trudności z uwagi na planowaną unię polsko-czeską. Za niezwykle ważne uważał włączenie do Polski Prus Książęcych (Wschodnich).

Jednakże w Londynie zdawano sobie sprawę, że bez pomocy z kraju uruchomienie administracji okupacyjnej będzie niezwykle utrudnione. W poczcie XXI (przywiezionej do kraju przez kuriera Stanisława Niedbala, ps. „Bask”, zrzuconego 10/11 maja 1944 r.) skierowanej do Delegata Rządu w Warszawie, Ministerstwo Odbudowy Administracji Publicznej pisało: „B. Dalszą trudnością jest brak fachowców, szczególnie w poszczególnych dziadzinach administracji. Należy mieć na uwadze, że pierwsze zastępy, przewidziane do objęcia tych obszarów, będą musiały być tu przygotowane, zarówno dlatego, że będą musiały wykonywać przygotowane tu pierwsze plany. Będzie to jednak tylko obsada tymczasowa. Ostateczna obsada będzie musiała nastąpić przez właściwy już Rząd Krajowy. Należy już teraz wiedzieć, czy i jakich ludzi się w Kraju na kluczowe stanowiska na tych nowych obszarach przewiduje.

C. Musimy też wiedzieć, czy i w jakim kierunku zagadnienia administracji okupacyjnej się w Kraju opracowuje, aby prace sharmonizować [sic!] w szczególności, czy i jakie prace są prowadzone w dziedzinach objętych programem prac Działu Adm[inistracji] Okup[acyjnej]”[115]. W instrukcji ustnej przekazanej do Warszawy zadawano konkretne pytania: „1. Chciałbym wiedzieć, czy w Kraju przewiduje się ludzi na takie stanowiska, jak gubernatorów (wojewodów) Prus Wschodnich, Pomorza Zachodniego i Śląska, prezydentów Gdańska i Królewca, prezesów Sądów Apelacyjnych, starostów i t.p. W danym razie prosimy o ich podanie – bez nazwisk, lecz z podaniem ich wieku, wykształcenia i kwalifikacji, oznaczając ich pseudonimami

2) Tylko Kraj może przygotować i dostarczyć 2–3 biskupów Kościoła Protestanckiego. Panowie ci musieli by [być] zawczasu wyszukani i poinformowani. Sprawa wobec protestanckiego charakteru Prus Wschodnich, także przeważnej części ludności polskiej, bardzo ważna.

3) Duża ilość ludzi zdolnych do administracji okupacyjnej znajduje się w obozach jeńców. Tu stąd zbiera się ich ewidencje i usiłuje nawiązać kontakt. Jest to bardzo trudne. Z Kraju może by było łatwiej tych fachowców, którzy by chcieli pójść na nowe tereny, na przygotowywanie się do tych zadań nastawić, a przynajmniej myśl o tym do nich przerzucić”[116].

Struktury tajnej polskiej administracji opracowywały poszczególne zagadnienia. W odniesieniu do spraw kolejnictwa w 1942 r. rozpatrywano dwa warianty granicy wschodniej: 1) linia wprost na południe od Kołobrzegu (Kolberg) do rzeki Odry koło Rothenburga, następnie rzeka Odra do Oławy (Ohlau) i dalej wprost na południe do granicy niemiecko-czechosłowackiej; 2) rzeka Odra od ujścia do Oławy i dalej na południe do granicy czechosłowackiej. W obu wypadkach zakładano włączenie w granice państwa polskiego terytorium przedwojennego Wolnego Miasta Gdańska[117].

Już w marcu 1943 r. Biuro Wojskowe Sprawiedliwości (krypt. „Pałac”) opracowało, w porozumieniu z Wojskową Administracją Ziem Nowych (krypt. „Wydmy”), „sprawę uruchomienia sądownictwa na terenie Prus Wschodnich. Zdecydowano uruchomienie tylko 4 sądów okręgowych z wydziałami karnymi (Królewiec, Wystruć[118], Olsztynek i Elbląg) oraz utrzymanie na razie organizacji sądów I instancji (amtsgerichty) tak co do ich ilości jak i właściwości rzeczowej[119]. Motywem, dla którego należałoby utrzymać dość liczną sieć sądów I inst[ancji] na terenie Prus Wschodnich jest skłonność do bójek i dość rozpowszechnione pieniactwo wśród miejscowego elementu. W zasadzie sprawa ta jest mniej pilna wobec przewidzianego wprowadzenia na tym terenie postępowania wojennego”[120].

Jednocześnie przygotowano projekt dekretu Prezydenta RP o rozciągnięciu mocy obowiązującej ustawy z 20 stycznia 1920 r. O obywatelstwie Państwa Polskiego na odzyskane ziemie północne i zachodnie.

Prace organizacyjne polskiej administracji na tzw. ziemiach postulowanych w okupowanej Polsce prowadziło zarówno Biuro Ziem Zachodnich (Biuro Ziem Nowych) Delegatury Rządu, jak i Wojskowa Administracja Ziem Nowych (Szefostwo Biur Wojskowych Komendy Głównej AK, krypt. „Teczka”)[121]. Przygotowywano zespoły administracji dla siedmiu okręgów administracyjnych: I Gdańsk (tereny Wolnego Miasta Gdańska), II Pomorze Wschodnie (regencje kwidzyńska i królewiecka), III Mazury (regencje olsztyńska i gąbińska), IV Pomorze Zachodnie (regencje koszalińska i pilska), V Środkowej Odry (regencje frankfurcka i legnicka), VI Dolny Śląsk (regencja wrocławska), VII Śląsk Opolski.

Wiosną 1944 r. opracowano projekt utworzenia nowej jednostki administracyjnej – prowincji, która miała obejmować tereny regencji wrocławskiej, opolskiej i legnickiej. Na jej czele miał stać gubernator, wyłączny przedstawiciel rządu polskiego.

W ramach „Teczki” sprawami Dolnego Śląska zajmował się były starosta cieszyński Jan Plackowski. W dokumentach konspiracyjnych jako szef Wydziału Wojskowego „Ruda” występuje kpt. rez. „Cieślar”. Administrację „dla Wrocławia” przygotowywał prawnik Olgierd Antoni Missuna. Przed wybuchem powstania warszawskiego zespół pracowników administracji liczył około 700 osób.

Zespołem administracji dla Pomorza Zachodniego (krypt. „Bursztyn”) kierował por. rez. Lucjan Ditrich („Emil”). Wydziałem Wojskowym (krypt. „Żuławy”) Gdańsk kierował Ludwik Hermel („Kazimierz Boruń”), jednocześnie szef Wydziału Morskiego w Biurze Wojskowym Przemysłu. Wydziałem Wojskowym dla Prus Wschodnich (krypt. „Wydmy”) kierował Hipolit Niepokulczycki („Paweł”), jego zastępcą był dr Eugeniusz Ugniewski („Waręga”). Zorganizowany był w dużym stopniu zespół kierowniczy, a także wyznaczono kierowników poszczególnych regencji.

Jako siły wojskowo-policyjne dla tych ziem przygotowywano w okupowanym kraju oddziały Wojskowego Korpusu Służby Bezpieczeństwa. I Dywizja WKSB, po uzupełnieniu powstańcami śląskimi, miała obsadzić Dolny Śląsk. Dowodził nią płk Tadeusz Jasieński („Zieliński”). II Dywizja WKSB, uzupełniona konspiratorami z „Gryfa Pomorskiego”, miała podjąć służbę w Gdańsku i Prusach Wschodnich. Szefem WKSB na teren byłej regencji gąbińskiej był por. Bronisław Bukowiński („Sław”). III Dywizja WKSB miała obsadzić Prusy Zachodnie i ziemię lubuską (Pomorze i „Przyodrze”). Wzmocnieniem dla niej mieli być powstańcy wielkopolscy. Dywizją dowodził płk Paweł Piskozub („Korab”).

* * *

Reasumując, należy stwierdzić, że władze polskie, zarówno w okupowanym kraju, jak i poza jego granicami, prowadziły intensywne działania mające na celu umożliwienie przejęcia w momencie przełomu administracji na tzw. ziemiach postulowanych. Utworzono ośrodki szkoleniowe w Wielkiej Brytanii, a także na Bliskim Wschodzie. Prowadzone tam kursy objęły duże zespoły ludzkie, zarówno przedwojennych specjalistów, jak też ludzi młodych, niemających takiego doświadczenia.

Sytuacja polityczna w końcowym okresie II wojny światowej uniemożliwiła realizację planów Rządu RP na Uchodźstwie. Zadanie organizowania administracji Ziem Odzyskanych podjęły już nowe władze powojennej Polski. Na rzetelne opracowanie czeka zagadnienie wkładu w te prace Polaków biorących udział w przygotowaniach prowadzonych w latach wojny. Przykład Ministerstwa Ziem Odzyskanych i jego pracowników wywodzących się z konspiracyjnego Biura Ziem Zachodnich (Biura Ziem Nowych) jest tylko przyczynkiem do tego tematu.

Waldemar Grabowski (ur. 1957 r.), dr, historyk. Od 2001 r. główny specjalista w Biurze Edukacji Publicznej IPN w Warszawie. Specjalizuje się w badaniach nad Polskim Państwem Podziemnym (1939−1945) oraz − szerzej − problematyką udziału Polski i Polaków w II wojnie światowej. Sekretarz Komisji Ekspertów programu badawczo-dokumentacyjnego „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką 1939−1945”. Autor m.in.: Polska tajna administracja cywilna 1940–1945, Warszawa 2003; Polska Agencja Telegraficzna 1918–1991, Warszawa 2005; Protokoły posiedzeń Komitetu dla Spraw Kraju, cz. 1: 1939−1941, Warszawa 2008.

Grzegorz Strauchold

Od Bieruta do Gierka Ziemie zachodnie i północne w optyce komunistycznej propagandy

Artykuł ten pragnę poświęcić memu ideologicznemu adwersarzowi sprzed dziesięcioleci, ale prywatnie Przyjacielowi, Grzegorzowi Zygadle, który tak ukochał dolnośląskie miasteczko Ciepłowody.

Oceniając ustrojowy kształt Polski i priorytety rządzącej komunistycznej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w okresie przewodniczenia jej przez Bolesława Bieruta, trudno – z pozoru – oczekiwać jakichś donioślejszych wydarzeń związanych bezpośrednio z ziemiami zachodnimi i północnymi, włączonymi do państwa polskiego w 1945 r. W latach 1945–1947 rząd prowadził intensywną i wszechstronną politykę integracyjną, zamierzając – co było absolutnie nie do zrealizowania w tak krótkim czasie – całkowicie wchłonąć do polskiego organizmu państwowego świeżo inkorporowane ziemie niemieckie[1]. Wraz ze zmieniającą się atmosferą międzynarodową na linii Wschód – Zachód, także i w Polsce doszło w 1947 r. do radykalnego zwrotu ustrojowego. Rozpoczęło się – już bez maskowania – instalowanie w Polsce komunizmu ze stalinowską twarzą. Jedną z konsekwencji tegoż było zakończenie polityki integracyjnej w stosunku do ziem zachodnich i północnych. Kręgi kierownicze partii/państwa decyzją administracyjną uznały, że proces integrowania nowych ziem z resztą kraju został całkowicie i pomyślnie zakończony. Co, naturalnie, było nieprawdą. Symbolicznym wyrazem gwałtownego zwrotu, także i w stosunku do terytoriów inkorporowanych, było odsunięcie od władzy w 1948 r. jednego z liderów Polskiej Partii Robotniczej – Władysława Gomułki. Pełniącego także funkcję ministra ziem odzyskanych i faktycznego kierownika polityki integracyjnej. Wówczas to – w oczywistej intencji minimalizowania roli endeckiego Poznania, jako przedwojennej „stolicy” ówczesnych kresów zachodnich – skierowano tubę propagandową na zrujnowany Wrocław, wykreowany na tę aktualną, właściwą „stolicę” ziem nowych[2]. Choć trzeba także przypomnieć wielkie uroczystości (i silne antykomunistyczne zamieszki przy tej okazji) w 1946 r. w Szczecinie pod nazwą „Trzymamy straż nad Odrą”[3].

Jak pokazały wydarzenia lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX w. Wrocław – największe miasto ziem zachodnich i północnych – podobnie jak w latach czterdziestych, było centrum socjotechnicznych i propagandowych zabiegów komunistów.

Gomułka był izolowany, Ministerstwo Ziem Odzyskanych w 1949 r. zlikwidowano. Nierozwiązane problemy społeczne i gospodarcze (nienaprawione nadal wielkie zniszczenia wojenne) na tzw. ziemiach odzyskanych pozostały. Co więcej, nierzadko zostały pogłębione. Wskazywała na to klęska polityki wobec tzw. autochtonów polskich czy wyludnianie się rejonów przygranicznych. Były to zjawiska wysoce niekorzystne, także – jak się w perspektywie następnych dekad okazało – dla polskiej racji stanu.

A przecież właśnie wówczas, w samym środku „stalinowskiej nocy” i okresu désintéressement władz wobec ziem inkorporowanych, odbył we Wrocławiu (a jakże!) w 1952 r. Kongres Ziem Odzyskanych. W obecności tysięcy delegatów zgromadzonych w Hali Ludowej (Hali Stulecia) i notabli centralnego szczebla (przybył m.in. sowiecki marszałek, a zarazem polski minister obrony narodowej Konstanty Rokossowski) z ust premiera Józefa Cyrankiewicza usłyszano propagandowe zadęcia (i zaklęcia), że „sprawa Ziem Odzyskanych to kawał serca każdego Polaka i Polki, to święta [taki termin w ustach komunistycznego prominenta! – G.S.] sprawa wzmacniania niepodległości, siły i dalszego rozwoju”[4]. Ta zorganizowana z wielkim rozmachem impreza była szczególnie zaskakująca w obliczu faktycznego zlikwidowania kilka lat wcześniej szerszych działań propagandowych nakierowanych na tereny przyłączone, a także w obliczu przyjętej a priori tezy o całkowitym zintegrowaniu tych ziem z resztą Polski. Nie jest łatwo jednoznacznie stwierdzić, czy ta wolta władz partyjno-państwowych wynikała z uświadomienia sobie skali problemów, boleśnie widocznych na ziemiach zachodnich i północnych, czy też geneza kongresu – co bardziej prawdopodobne – kryła się w ówczesnej sytuacji międzynarodowej. Nadal jątrząca była sprawa niemiecka, na wrocławskim konwentyklu zaś mowa była o „rewizjonizmie [zachodnio]niemieckiego neofaszyzmu” i „prowokacjach Adenauera [...] nawołującego do wojny przeciwko Związkowi Radzieckiemu”[5].

Wrocławski kongres był jednak w pierwszych latach nowej dekady wydarzeniem odosobnionym. Czas na kolejne, spektakularne podkreślenie zainteresowania ziemiami nowymi nadszedł podczas kolejnego „zakrętu” sytuacji międzynarodowej w 1955 r. Trudno nie zauważyć, że wielki powrót do problematyki zachodniej miał miejsce w szczególnej atmosferze międzynarodowej. Gdy, z jednej strony, następowała stopniowa (do określonych granic) liberalizacja w niektórych krajach realnego socjalizmu i zarazem pewnie ocieplenie na linii Wschód – Zachód. Ale też i w sytuacji, gdy uzyskująca większy zakres suwerenności Republika Federalna Niemiec została w latach 1954–1955 przyjęta do Organizacji Paktu Północnoatlantyckiego – z prawem posiadania własnej armii, ważny czynnik w strategii Zachodu, jako państwo graniczące bezpośrednio z sowieckim imperium. Bonn nie ukrywało, że nie uznaje za obowiązujące powojennych rozwiązań granicznych na styku ziem niemieckich z Polską. Choć RFN bezpośrednio z Polską nie graniczyła, to jednak dochodzące znad Renu opinie wzbudzały irytację Warszawy. Także – nieobce również Moskwie – poczucie zagrożenia. W efekcie w maju 1955 r. powstał Układ Warszawski. W powyższym zatem kontekście należy patrzeć na uroczystości wrocławskie. Odbyły się wówczas w nadal poważnie okaleczonej wojną nadodrzańskiej metropolii obchody dziesięciolecia „wyzwolenia” i „powrotu” ziem zachodnich i północnych do Polski. Ich skala była przez dłuższy czas przedmiotem konsultacji (spekulacji) między lokalnym (wrocławskim) a centralnym (warszawskim) ośrodkiem władzy. Przez dłuższy czas nie było wiadomo, czy uroczystości we Wrocławiu będą miały charakter centralny, czy też zdecydowanie lokalny. Na koniec maja 1955 r. zaplanowano zorganizowanie na wielką skalę obchodów „10-lecia wyzwolenia Opolszczyzny”. Wśród przewidzianych imprez Komitet Wojewódzki PZPR w Opolu wskazywał imprezę na „Górze Anny” (w odnośnym dokumencie pominięto słowo „świętej”) 29 maja jako na centralny punkt obchodu dziesięciolecia. Co prawda raczej w skali Śląska Opolskiego, ale nie była to sprawa wówczas do końca doprecyzowana[6]. Podczas zgromadzenia na Górze św. Anny, połączonego z odsłonięciem Pomnika Czynu Powstańczego, przemówienie wygłosił przewodniczący Rady Państwa Aleksander Zawadzki. Miało to wymiar symbolu, gdyż polityk ten pełnił w latach czterdziestych funkcję wojewody śląskiego. Realizował wówczas na tym terenie politykę bezwzględnego usuwania wszelkich żywych i nieożywionych śladów niemieckości, połączoną z próbami pozyskania dla Polski i programu PPR ludności autochtonicznej pochodzenia polskiego[7]. Zatem historia jakby zatoczyła koło. Sprawy nierozwiązane w latach czterdziestych, nabrzmiewające nadal w okresie późniejszym, zdawały się być na powrót ważne dla warszawskiej centrali. Jednak wówczas jeszcze nie poprzez konkretne działania, a zmasowaną akcję propagandową w obliczu określonych uwarunkowań międzynarodowych i trudności wewnętrznych na polu polityki wobec zweryfikowanej ludności rodzimej.

Ta niepewność budziła zrozumiałe zaniepokojenie czynników wrocławskich. Zaapelowały one w 1955 r. o podniesienie rangi imprezy, występując do Sekretariatu Komitetu Centralnego PZPR o zgodę na zorganizowanie w mieście defilady wojskowej. Także dla polepszenia „jeszcze bardziej” nastrojów społecznych[8].

Należy podkreślić, że stałym elementem „kampanii” majowych (w ich ramach znakomicie mieściły się pochody pierwszomajowe) wówczas i w przyszłości była zmasowana akcja propagandowa. Miała ona mobilizować społeczność lokalną (także w skali regionu) do odgruzowywania miasta, później zaś do jego, jak to nazywano, „porządkowania” i „upiększania”. Zarazem majowe uroczystości stanowiły okazję do kolejnej akcji przekonywania społeczeństwa do dobrodziejstw socjalizmu, sojuszu z ZSRS i utożsamiania się jej z programem rządzącej PZPR. Kolejnym elementem propagandy były zagadnienia granicy zachodniej, zagrożenie ze strony zachodnioniemieckiego rewizjonizmu oraz stosunek do przeciwnego ideologicznie Zachodu. Sam rok 1955 dawał okazję do przypomnienia dziesięciolecia układu pomiędzy ZSRS a ówczesnym Rządem Tymczasowym RP, funkcjonującym z błogosławieństwem Moskwy w sytuacji gdy w Londynie nadal istniał legalny rząd polski.

Spoglądając na cały wachlarz spraw związanych z jubileuszem dziesięciolecia, chciałbym zwrócić uwagę na chyba jednak najważniejszy element i czynnik sprawczy przygotowywania tak wielkiej imprezy i to właśnie we Wrocławiu. Mieście, którego przynależność do Polski była – poza obozem państw demokracji ludowej – często kwestionowana w oparciu o niewypełnione obietnice konferencji poczdamskiej. Wspomniany element został wyraziście ukazany w informacji z przygotowań sygnowanej przez Wojewódzki Komitet Frontu Narodowego. Stwierdzono wówczas, tj. 9 kwietnia 1955 r., że: „Przenosząc do społeczeństwa uchwały wiedeńskiej Sesji Biura Światowej Rady Pokoju oraz III Ogólnopolskiego Kongresu Pokoju [w Warszawie], Komitety Frontu Narodowego pod kierownictwem instancji partyjnych – współdziałając z Radami Narodowymi i wszystkimi organizacjami – ściśle wiążą z kampanią pokojową i rozwijają wśród ludności – pracę masowo polityczną wokół przygotowań Obchodu 10-lecia Wyzwolenia Dolnego Śląska”[9]. Zatem nie tyle Wrocław dla wrocławian czy dla ogółu Polaków, ale obchody przede wszystkim jako element szerszej konfrontacji ideologicznej Wschód – Zachód. Manifestacja wrocławska miała być oznaką pokoju, ale oznaką groźną, demonstracyjnie wskazującą na nieustępliwość „obozu pokoju” wobec jego prawdziwych czy urojonych wrogów. Wrocław – miasto sporne, ukazane być miało jako miasto „pokoju”, podobnie jak i granica zachodnia – zarzewie wielkiej niezgody, element groźny dla stabilności stosunków europejskich, uzyskiwała – à rebours – stygmat „granicy pokoju”. Te dwa hasła staną się stałym elementem polskiej propagandy w kilku następnych dziesięcioleciach.

7 maja 1955 r. na centralne uroczystości do Wrocławia przybył sam prezydent Bolesław Bierut wraz z wicepremierem i ministrem obrony narodowej, marszałkiem ZSRS i Polski, Konstantym Rokossowskim. Ważnym punktem wśród momentów inaugurujących obchody było złożenie kwiatów na wrocławskich cmentarzach żołnierzy sowieckich. Następnie odbyła się w monumentalnej Hali Ludowej (zaprojektowanej przez znakomitego niemieckiego architekta Maxa Berga) – z udziałem przybyłych z Warszawy gości – łączona sesja Wojewódzkiej i Miejskiej Rady Narodowej poświęcona dziesiątej rocznicy „wyzwolenia” Dolnego Śląska. Została ona rozpoczęta przez przewodniczącego WRN Hilarego Chełchowskiego. Przemówienie do 7 tys. osób zgromadzonych w hali wygłosił „w imieniu Partii” Bolesław Bierut. Mówca, którego słowa przyjmowane były przez zgromadzonych – jak mówią archiwalia z epoki – „ze wzruszeniem, entuzjazmem i głęboką serdecznością”, powiedział m.in.: „W dniu dzisiejszym ze szczególnym wzruszeniem, miłością, hołdem, uczucia całego narodu kierują się ku tej prastarej ziemi polskiej, na której rodziła się, krzepła nasza wspólnota narodowa, nasza tradycja i kultura. Wielka spuścizna naszych praojców, niweczona przez niemieckiego najeźdźcę, a uratowana braterskim orężem radzieckiego i polskiego żołnierza wróciła do życia i w nowych warunkach rozwija się z ustokrotnioną mocą”. Dodał też, wprowadzając elementy wielkiej polityki: „W imię pokoju, w imię naszego szczęśliwego życia, w imię jasnej, szczęśliwej przyszłości naszych ukochanych dzieci, nie będziemy szczędzić sił dla rozwoju Ziem Odzyskanych, dla rozkwitu całej naszej pięknej, coraz potężniejszej Polski Ludowej – niezłomnego ogniwa wielkiego obozu pokoju”[10].

Niedługo potem, jak można przeczytać w sprawozdaniu z uroczystości zachowanym w zasobach KW PZPR: „wzruszającym momentem było wejście na salę 100 dzieci urodzonych we Wrocławiu w 1945 r. i obchodzących swoje 10-te urodziny wraz z jubileuszem X-lecia powrotu Wrocławia do Macierzy”.

W dniu następnym na pl. Grunwaldzkim, w obecności centralnych dostojników i innych przedstawicieli „Rządu i Partii”, miała miejsce wielka defilada wojskowa i sportowa. Aby umożliwić odpowiednie zaprezentowanie wielkich mas zmechanizowanego wojska, specjalnie poszerzono ulice placu. Bo jest on do dnia dzisiejszego – w istocie – długim, dwujezdniowym ciągiem komunikacyjnym. Pozostałością po prowizorycznym lotnisku, zbudowanym tutaj podczas oblężenia Festung Breslau. W odnośnym sprawozdaniu napisano, że: „Defilada była wyrazem siły i obronności”.

Należy uzupełnić, że 21 kwietnia 1955 r. miały miejsce we Wrocławiu jeszcze jedne uroczystości z okazji dziesięciolecia „powrotu”. Zostały one zorganizowane przez Komisje Duchownych i Świeckich Działaczy Katolickich z Ziem Zachodnich, czyli przez tzw. postępowych katolików, działających z inspiracji i pozwolenia partii komunistycznej, mających, według jej założeń, stanowić element osłabiający zwartość Kościoła katolickiego. Była to jedyna niezależna od władzy partyjno-państwowej siła społeczna w Polsce. Obchody posłużyły do szerokiego wypowiadania się na temat polskich osiągnięć na ziemiach zachodnich i północnych. W obszernych relacjach „Wrocławskiego Tygodnika Katolickiego” trudno się natomiast doszukać śladów podejmowania aktualnie nabrzmiałej problematyki tych terenów.

W październiku 1956 r. triumfalnie powrócił do władzy Władysław Gomułka, któremu nieobce były bolączki ziem zachodnich i północnych. W pierwszych latach jego rządów można było odnieść wrażenie, że centrum polityczne poważnie wzięło sobie do serca porady publicystów kompetentnych i związanych ze środowiskiem myśli zachodniej[11]. Przemiany październikowe, jak je wówczas nazywano, dały impuls do przewartościowania dotychczasowej polityki na polu „zachodnim”. Potwierdzenie powyższego sądu znaleźć można w konstatacji organu Instytutu Zachodniego – „Przeglądu Zachodniego” z 1957 r. Napisano w niej, że wyniki VIII plenum „w swych politycznych i gospodarczych konsekwencjach oznaczały początek nowego okresu również dla Ziem Zachodnich. Odtąd bowiem widzimy nieporównywalne z poprzednim stanem zainteresowanie Ziemiami Zachodnimi, co znajduje swój wyraz zarówno w postanowieniach Rządu i Sejmu, jak i wzrastającej stale liczbie wypowiedzi publicystycznych”[12].

Po zainstalowaniu się nowej ekipy rządzącej w wyniku VIII plenum KC PZPR, odbytego w październiku 1956 r., dało się zauważyć jej żywe zainteresowanie sprawami ziem zachodnich. Zaowocowało to inicjatywami zmierzającymi do wyeliminowania bolączek, z którymi się na tych terenach borykano. Sygnałem nowych czasów, choć pochodzącym jeszcze sprzed historycznego plenum, była publikacja zamieszczona w organie teoretycznym i politycznym KC PZPR „Nowe Drogi”. Maria Kiełczewska-Zaleska i Jerzy Kostrowicki w artykule pt. Problem aktywizacji małych miast w Polsce napisali, że osiągnięcia na polu industrializacji i urbanizacji małych ośrodków „nie objęły wszystkich miasteczek Ziem Odzyskanych. Tam bowiem, gdzie brak zakładów przemysłowych, panuje zupełny zastój [...] jest pewien brak proporcji między rozwojem funkcji miastotwórczej a rozwojem funkcji uzupełniającej, to jest między rozwojem zakładów i instytucji, których działalność sięga poza teren miasta, a ilością zakładów przeznaczonych do obsługi ludności miasteczka. [...] Niedostateczna jest też obsługa wsi”[13].

Nie ulega wątpliwości, że Gomułka, żywotnie zainteresowany doraźną pacyfikacją nastrojów w kraju, miał sięgające o wiele dalej cele. Związany z ziemiami zachodnimi jeszcze jako minister ziem odzyskanych znał ich specyfikę. Ale nade wszystko zdawał sobie sprawę z wagi tych terenów dla polskiej racji stanu. Była nią nienaruszalność zachodniej granicy państwa, co wiązało się z koniecznością wyeliminowania ewentualnego niebezpieczeństwa (zachodnio)niemieckiego. Naturalną przeciwwagą dla tego niebezpieczeństwa zdawało się być istnienie Niemieckiej Republiki Demokratycznej, sankcjonujące polityczny podział Niemiec. Był zatem Gomułka przeciwnikiem zjednoczenia zachodniego sąsiada[14].

Jeden z motywów wzmożonego zainteresowania establishmentu sprawami ziem zachodnich został wskazany w wypowiedzi komunistycznego prominenta, I sekretarza KW PPR w Poznaniu z lat czterdziestych, Jana Izydorczyka. Chodziło o to, by na terenach, na które zwrócona była uwaga społeczeństwa i obcych czynników zewnętrznych, wykazać powodzenie eksperymentu budowania sukcesów gospodarczych i społecznych na socjalistycznych zasadach. Zatem ziemiom zachodnich przypisano jeszcze jedną rolę, organicznie wiążącą je z zagadnieniami ideologicznymi. Zbitka propagandowa ziemie zachodnie – socjalizm stała się nieodrodnym elementem propagandy gomułkowskiego czternastolecia[15].

Po wyborach do sejmu w 1957 r., wyznaczających ważny etap w procesie pacyfikowania sytuacji w kraju, z inicjatywy działaczy zachodnich sejm powołał 22 marca tego roku 37-osobową Komisję Nadzwyczajną Ziem Zachodnich. W stosunku do uprzednio powołanej odnośnej komisji rządowej była ona formalnie organem nadrzędnym, spełniając funkcje kontrolne i opiniodawcze. Takie usytuowanie tego ciała – przynajmniej formalne – wynikało z nagłaśnianej wówczas oficjalnie tezy o przywróceniu sejmowi właściwej rangi przedstawicielstwa opinii narodu.

Scharakteryzowane powyżej posunięcia centrum politycznego wskazywały na jego zamiar efektywnego znormalizowania sytuacji na ziemiach zachodnich. Podejmowane działania nie byłyby możliwe bez inicjatyw i zaangażowania się środowisk społecznych, powiązanych z polską myślą i polityką zachodnią, co najmniej od zakończenia II wojny światowej. W Polsce postalinowskiej czynnik społeczny stanowił – jeszcze przez jakiś czas – autentyczny środek nacisku na aparat władzy. W czym napotykał początkowo życzliwe przyjęcie ze strony przywódcy komunistycznej partii i państwa – Władysława Gomułki. Jednakże po październiku 1956 r. sytuacja wyglądała inaczej niż jeszcze w pierwszych latach po II wojnie światowej, gdy – mimo wszelkich, nierzadko drastycznych nieprawidłowości obozu rządzącego – społeczeństwo było pluralistyczne. Względna liberalizacja polityki społecznej w drugiej połowie lat pięćdziesiątych XX w. miała miejsce w zupełnie innych warunkach. Zasięg koncesji, jakich wówczas doświadczyło społeczeństwo, nie pozostawiał wątpliwości co do realiów. Cokolwiek miało się w Polsce na polu aktywności społecznej dziać, musiało się rozgrywać w warunkach socjalistycznego państwa. Zatem tzw. pryncypia ustrojowe nie ulegały wątpliwości. Było to pole, na które środowiskom tradycyjnej, jakże często o endeckiej proweniencji, polskiej myśli zachodniej nie wolno było wkraczać z oryginalnymi pomysłami. Chyba że takowe uwidaczniały się w deklarowanym poparciu dla socjalizmu i w wierze w niezmienność ustroju opartego nie tyle na poparciu społecznym (choć i takiego do pewnego stopnia nie można wykluczyć), ile na potędze „obozu”, ze Związkiem Sowieckim na czele.

Efektem podjętych działań był zjazd organizacyjny Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich odbyty 26 maja 1957 r. w Warszawie, w obecności wysokich funkcjonariuszy państwowych. Nie było – co prawda – na nim samego Gomułki, niemniej skierował on list do uczestników, w którym „gorąco poparł pożyteczną inicjatywę”[16].

Cele, dla których TRZZ miało zostać powołane, sprecyzowano w trakcie obrad. Było to – generalnie rzecz ujmując – popularyzowanie polskich osiągnięć (przede wszystkim ekonomicznych) na ziemiach zachodnich i północnych, pogłębianie patriotycznej i socjalistycznej świadomości społecznej, popularyzowanie historii polskich walk o „odzyskanie” tych terenów, z zaznaczeniem wątku klasowego tych zmagań, rozwijanie czynów społecznych, współpraca międzyregionalna, walka z zachodnioniemieckim rewizjonizmem granicznym i budowanie przyjaźni z NRD, a także współpraca z Polonią w celu utrwalania polskich granic zachodnich[17].

Władysław Gomułka odniósł się bezpośrednio do problematyki ziem zachodnich i północnych 31 grudnia 1956 r., gdy w przemówieniu noworocznym stwierdził, że „Polska jest tylko jedna. Polska leży tu – między Bugiem a Odrą i Nysą Łużycką. Nigdzie indziej”. Logicznym uzupełnieniem tego politycznego credo była jego opinia wygłoszona 10 marca 1959 r. na III Zjeździe PZPR: „Bezpieczeństwo naszych granic na Odrze i Nysie Łużyckiej jest uzależnione od naszej polityki, od polityki rządu polskiego, opiera się na nierozerwalnym braterskim sojuszu [...] ze Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich”[18].

* * *

Nieodrodnym, bardzo ważnym elementem propagandy komunistów w latach sześćdziesiątych, odnoszącej się do ziem zachodnich i północnych, było cykliczne (choć nie zawsze) organizowanie zakrojonych na wielką skalę obchodów kolejnych rocznic „wyzwolenia” i „powrotu” tych ziem „do Macierzy”[19]. W przygotowaniach rocznic historycznych, jakie miały miejsce na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, zaznaczała się zatem pewna równoległość i wzajemne przeplatanie się tematyki, argumentów i celów. Cechą charakterystyczną oglądu spraw ziem zachodnich było definitywne przekonanie o dokonanym już całkowitym ich scaleniu z resztą państwa polskiego. Jak stwierdził w 1960 r. na łamach „Nowych Dróg” komunistyczny „czynownik” Jan Izydorczyk w tekście o wyraźnie instruktażowym charakterze, gdy: „Ziemie zachodnie i północne nie stanowią już dziś ani problemu same przez się, ani całości samej dla siebie”. Zalecał podkreślanie tego faktu z okazji piętnastej rocznicy „powrotu”. Podkreślił zarazem, że powyższe osiągnięcia „nierozerwalnie wiążą się ze słuszną polityką naszej partii, z ofiarnym wysiłkiem działaczy partyjnych i bezpartyjnych, z codzienną mrówczą pracą mieszkańców miast i wsi na ziemiach nad Odrą, Nysą Łużycką i Bałtykiem”[20]. Ta wyliczanka – obecna w wielu podobnych wygłaszanych wówczas osądach i mająca charakter niezmiennego rytuału – oddawała „ideał” zawarty w oficjalnej intencji powołania organizacji typu Front Jedności Narodu, stanowiącej instrument przekonywania społeczeństwa o jego upodmiotowieniu i korzyściach płynących ze wspólnej pracy dla dobra ogólnego.

Odbyły się zatem w 1960 r. we Wrocławiu wielkie uroczystości piętnastolecia przyłączenia na powrót do Polski ziem piastowskich. Obchody miały miejsce w pierwszym roku oficjalnych, państwowych obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego, będąc zarazem jakby naturalną kontynuacją świętowania piętnastolecia istnienia Polski Ludowej. Zdecydowanie najważniejszymi elementami uroczystości było spotkanie w Hali Ludowej 7 maja oraz impreza w dniu następnym na Stadionie Olimpijskim im. gen. Karola Świerczewskiego – kreowanego na socjalistycznego herosa, zajmującego poczesne miejsce w tworzonym naprędce po II wojnie światowej panteonie bohaterów narodowych aktualnej ideologicznie proweniencji. Notabene postać tego człowieka była przykładem swoistej schizofrenii dręczącej komunistów szermujących niejednokrotnie hasłami iście nacjonalistycznymi, a propagujących jednocześnie „kult” osób o całkiem internacjonalistycznej proweniencji, jak radziecki przez dziesięciolecia funkcjonariusz Karol Świerczewski.

Na uroczystym spotkaniu w Hali Ludowej zebrało się – jak podał jeden z zachowanych scenariuszy – 8 tys. osób. Kulminacyjnym punktem imprezy było przemówienie I sekretarza KC PZPR Władysława Gomułki. Mówca skupił się na dwóch szeroko uzasadnianych osądach, stanowiących zresztą niemal constans jego kolejnych wystąpień w latach sześćdziesiątych. Po pierwsze, wskazał na wielkie sukcesy odniesione przez Polaków w okresie powojennym na ziemiach zachodnich i północnych. Powiązał zarazem te satysfakcjonujące fakty – poprzez zastosowanie odpowiedniego imperatywu – z budowaniem w Polsce systemu socjalistycznego. „Odzyskanie” zatem „prastarych” ziem piastowskich możliwe było dzięki polityce polskich komunistów, sprzymierzonych rozsądnie (kolejny imperatyw) ze Związkiem Sowieckim (wówczas niezmiennie używano określenia „radziecki”). Dzięki tejże polityce, autorstwa socjalistycznych kierowników państwa, możliwe były osiągnięte na polskim „zachodzie” sukcesy. Po drugie, przywódca partii i państwa zaatakował politykę Niemiec Zachodnich (nazywanych wówczas uparcie Niemiecką Republiką Federalną) za militaryzm, rewanżyzm i rewizjonizm graniczny. Przeciwstawił ją przyjaznej Polsce Niemieckiej Republice Demokratycznej – członkowi obozu państw socjalistycznych skupionych wespół wokół najlepszego gwaranta polskich granic, czyli ZSRS. Przemówienie osnute wokół tych wątków stanowiło faktyczne credo poglądów kierownictwa państwa na temat najważniejszych – zdaniem Warszawy – zagadnień politycznych owego czasu.

Następnego dnia na Stadionie Olimpijskim głos zabrał premier Józef Cyrankiewicz. W obecności zgromadzonych (jak podano w odnośnej dokumentacji) 50 tys. mieszkańców Wrocławia i delegatów z innych województw ziem zachodnich powtórzył w wielu miejscach tezy zaprezentowane przez Gomułkę[21]. Należy dodać, że oba te wielkie zgromadzenia „zaopatrzone” zostały w odpowiednią porcję poprawnej politycznie i pożądanej oficjalnie dydaktycznej rozrywki.

* * *

Kolejną okazją dla zaprezentowania „dorobku Polski Ludowej”, zaatakowania imperialistycznych wrogów – z RFN na czele – jak też do zamanifestowania poparcia młodzieży dla komunistów były obchody z 1965 r. Na 9 maja (bo takową datę uznawano wówczas w Polsce – wzorem ZSRS i czasu zegarowego moskiewskiego – za dzień kapitulacji III Rzeszy) zaplanowano na Stadionie Olimpijskim „wiec społeczeństwa”. Zarazem zorganizowano we Wrocławiu Ogólnopolski Zlot Związku Harcerstwa Polskiego. Wygłoszone wówczas przez Gomułkę przemówienie niewiele różniło pod względem treści od jego wrocławskiej mowy z 1960 r. Cele władzy w stosunku do młodych Polaków, głównie tych urodzonych na ziemiach zachodnich i północnych, uwidoczniły się na Stadionie Olimpijskim. W Dniu Zwycięstwa miało tam miejsce widowisko sportowo-artystyczne z udziałem tysięcy wykonawców – parada sportowa i dokładnie wyreżyserowana zabawa taneczna. W końcowej fazie uroczystości zaplanowano utworzenie przez kilkuset studentów wrocławskiej Wyższej Szkoły Wychowania Fizycznego żywego obrazu w kształcie godła państwowego[22].

W 1966 r. nadszedł finał przygotowywanych od lat obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego. Organizowanych odrębnie, konkurencyjnie, a nawet w atmosferze konfrontacji – przez stronę partyjno-państwową z jednej i Kościół katolicki z drugiej strony[23].

Inauguracja centralnych uroczystości milenijnych nastąpiła 16–17 czerwca – w rocznicę forsowania Odry i Nysy Łużyckiej przez 1. i 2. Armię Wojska Polskiego – w Gnieźnie i Poznaniu. Seria uroczystych spotkań przewędrowała przez Cedynię (19 czerwca), Warszawę (21 lipca – nadzwyczajna sesja sejmu, 22 lipca – wielka defilada wojskowa i parada młodzieży). Zakończeniem były centralne dożynki, które odbyły się również w Warszawie, 4 września 1966 r. 

Dodam, że na terenie Dolnego Śląska Kościół katolicki zorganizował uroczystości milenijne o charakterze centralnym 15–16 października w Trzebnicy, u grobu patronki Śląska, św. Jadwigi. Zaszczycił je obecnością prymas kard. Stefan Wyszyński w otoczeniu wielu biskupów. W niedzielne popołudnie 16 października w samym Wrocławiu w kościele Najświętszej Marii Panny na Piasku odprawiono uroczyste nabożeństwo w intencji pokoju. Po nim na pl. Katedralnym przed ołtarzem polowym mszę świętą odprawił ks. abp Bolesław Kominek, kazanie zaś wygłosił prymas Wyszyński[24].

Świeckie obchody wrocławskie miały być początkowo ograniczone do wydarzeń o lokalnym charakterze. Takich jak m.in. uroczysta, wspólna sesja komitetów wrocławskiego i wojewódzkiego FJN; „Noc Świętojańska na Odrze”, połączona z fajerwerkami i licznymi zabawami ludowymi w mieście; Dni Młodości, skupiające się na tematyce sportowej i turystyczno-rekreacyjnej. Za jedyny element o charakterze centralnym można uznać położenie kamienia węgielnego pod Pomnik Tysiąclecia Państwa Polskiego[25]. Akt ten miał być okazją do tłumnej demonstracji społeczeństwa. Jak napisano w typowym dla epoki stylu w sprawozdaniu Wojewódzkiego Komitetu FJN, w uroczystościach 8 maja wzięli udział „przedstawiciele województw z ziem zachodnich, tj. opolskiego, katowickiego, poznańskiego i zielonogórskiego. Poza tysięcznymi rzeszami mieszkańców Dolnego Śląska w uroczystych obchodach zwycięskiego zakończenia wojny uczestniczyli przewodniczący powiatowych i gromadzkich K[omitetów] F[rontu] J[edności] N[arodu], radni W[ojewódzkich] R[ad] N[arodowych], P[owiatowych] R[ad] N[arodowych], M[iejskich] R[ad] N[arodowych] i G[romadzkich] R[ad] N[arodowych], delegacje większych zakładów przemysłowych i górniczych, przedstawiciele organizacji społecznych, młodzieżowych oraz wojska”[26].

8 maja 1966 r. zorganizowano w Hali Ludowej masowe, około sześciotysięczne zgromadzenie – uroczystą sesję Komitetów Frontu Jedności Narodu i Rad Narodowych Dolnego Śląska z udziałem ministra spraw zagranicznych Adama Rapackiego. Wygłosił on, transmitowane przez telewizję i radio, przemówienie. Stosowne do rocznicy oraz priorytetów ideowych i podstawowych linii polityki zagranicznej PRL. W części artystycznej miały miejsce występy zespołów artystycznych Północnej Grupy Wojsk Radzieckich i Śląskiego Okręgu Wojskowego[27].

Największe natężenie pozytywnego „napięcia” i zaangażowania młodzieży w propagandowych uroczystościach rocznicowych na ziemiach zachodnich i północnych nastąpiło w 1970 r. w ćwierćwiecze tak „powrotu”, jak i zwycięstwa nad Niemcami. 10 maja na Stadionie Olimpijskim zaplanowano manifestację młodzieży Wrocławia i delegacji województw z ziem zachodnich i północnych pod hasłami „Zwycięstwo ojców utrwalamy ofiarną służbą Ludowej Ojczyźnie” oraz „Karnawał Młodości nad Odrą”. Wyeksponowano zatem masowy udział młodzieży w obchodach. Naturalnie nie było to uczestnictwo w pełni spontaniczne. Odpowiednią dyscyplinę gwarantowało zaprzęgnięcie do świętowania organizacji młodzieżowych i wojska, ale przewidywano też zarazem radosne, ludyczne zabawy na świeżym powietrzu. Komunistyczne władze organizowały zatem zakrojone na szeroką skalę uroczystości, których ogromną część stanowiło radosne, świeckie celebrowanie ważnych rocznic przez roześmianą, zadowoloną z życia młodzież. Młodzież stanowiącą w tym czasie gros mieszkańców miasta, regionu i ziem zachodnich w ogóle. Był to kolejny powód do dumy i satysfakcji czynników politycznych z polityki prowadzonej pod przewodem PPR (potem PZPR) na nowych (starych, „macierzystych”) terytoriach Polski. A poprzez wskazywanie roli ziem włączonych dla perspektyw rozwojowych Polski Ludowej owa duma i satysfakcja jakby rozciągała się na całość terytorium państwa. Zaprezentowane zgromadzonym widowisko miało na celu „zobrazowanie, w sposób symboliczny, wyzwolenia Dolnego Śląska, pracy nad rozwojem przemysłu, jego początkami i dniem dzisiejszym”. Swoista, niezwykle barwna i rozbudowana „śpiewogra” składała się z szeregu symbolicznych, żywych scen z udziałem dużych grup wykonawców. Nie miała być to jednak tylko zabawa-widowisko. Imprezie zaplanowano nadać jednoznacznie ideologiczny charakter, wciągający zgromadzonych na trybunach do żywego udziału w swoistym dialogu z odgrywaną na płycie stadionu akcją. Najlepiej oddaje to fragment scenariusza, w którym zapisano, że impreza będzie „przeznaczona dla młodzieży, która wypełni trybuny stadionu, by zamanifestować swoje przywiązanie do Polski Ludowej, dumę z jej osiągnięć i gotowość czynu w obronie pokoju i zdobyczy socjalizmu. Na płycie stadionu i żywej trybunie grupy młodzieży z wrocławskich szkół, zespołów artystycznych województwa i miasta wezmą udział w barwnym widowisku, które za pomocą symbolicznych obrazów powinno wywołać wśród widzów nastrój radości, afirmacji dumy, patriotyzmu, a także uświadomić nierozerwalne więzi tych Ziem z Polską”[28]. Scenariusz widowiska wskazywał na zamiar stopniowego podnoszenia napięcia w trakcie jego trwania – poprzez kolejne przedstawienia, śpiewy, deklamacje, komentarze skierowane do zgromadzonych – aż ku wspomnianej wyżej eksplozji entuzjazmu, wzruszenia i radości z faktu uczestniczenia w wielkim dziele budowania nowej, wspaniałej, socjalistycznej (ale i – co zarazem podkreślano – patriotyczno-polskiej) rzeczywistości.

Należy wspomnieć o operacji – bodaj jeszcze oczekującej na swego badacza – polegającej na organizowaniu na Dolnym Śląsku spotkań oficerów Wojska Polskiego z mieszkańcami wsi. Była to ogromna akcja stanowiąca chyba bezprecedensowy w dziejach Polski Ludowej (poza propagandą przed referendum z 1946 r.) przykład zaangażowania ogromnych sił i środków, by dotrzeć do jak najszerszych rzesz społeczeństwa.

Oceniając wysiłki propagandowe podejmowane w stosunku do ziem zachodnich i północnych w czasach gomułkowskiego czternastolecia (1956–1970), należy zwrócić uwagę na podstawowe ryty polityki realizowanej wówczas wobec wchodzących w życie młodych ludzi. Ekipa Gomułki w procesie budowania społecznego zaufania i tworzenia socjalistycznego społeczeństwa, nieobciążonego wspomnieniami traumatycznej przeszłości, stawiała na młodość. Na ludzi urodzonych i wychowanych po II wojnie światowej. Najwięcej tych młodych było na ziemiach zachodnich i północnych. Przychodzili oni na świat w rodzinach pochodzących z przeróżnych terenów Polski, a nawet z zagranicy. Konglomerat społeczny powstały na tych terenach w latach czterdziestych, po usunięciu większości Niemców, był z jednej strony trudny do ideologicznego opanowania przez komunistyczne centrum władzy, z drugiej zaś stanowił zbiorowisko rozbite, niezintegrowane, niepewne swojej przyszłości, niepewne niemal wszystkiego. Rodziny osadnicze nie stanowiły jakiegoś realnego zagrożenia dla socjalistycznych pryncypiów władzy, ale były też trudne do ideologicznego zorganizowania. Inaczej rzecz się miała – w założeniu – z ludźmi młodymi. To była już grupa jednolita. Na co dzień przestająca z takimi samymi młodymi ludźmi. Urodzonymi w tych samych miejscach, miejscowościach, okolicach. Przekonana o swym zaistnieniu, np. we Wrocławiu – od zawsze. To dla tych ludzi budowano nowe mieszkania i osiedla. „Przeszli” oni przez peerelowskie żłobki, przedszkola, a w latach sześćdziesiątych pobierali nauki w szkołach „tysiąclatkach”. Na nich czekały otwarte na ziemiach zachodnich i północnych wyższe uczelnie i zagwarantowane miejsca pracy. Tak jak ówczesna teraźniejszość, niezbyt trudna do zaakceptowania przez bezkrytycznych na ogół ludzi bardzo młodych, tak i przyszłość miała być dla nich pasmem życiowych sukcesów. W takim scenariuszu władze partyjno-państwowe upatrywały znamion powodzenia planu pozyskiwania młodych ludzi dla socjalizmu. Już na poziomie szkoły podstawowej serwowano zarazem młodzieży coraz większe dawki wiedzy stricte ideologicznej, przebranej w historyczne kostiumy. Wskazywano – naturalnie także i na użytek starszych pokoleń – że obecna władza państwowa ma „ludowy” charakter. Podobnie jak i „ludowa” miała być władza pierwszych Piastów[29]. Oni to tworzyli podstawowe fakty historyczne z początków państwa polskiego. Fakty skupiające się – w procesie kształcenia młodzieży w PRL – na obronie stanu posiadania nad Odrą przed nieustających jakoby naporem niemieckim. Podsuwano młodzieży interpretacje – a dolnośląskie i wrocławskie obchody miały temu szczególnie służyć – historii Polski ostatnich kilkunastu, dwudziestu i dwudziestu pięciu lat. Gdy komuniści skupieni w PPR „odzyskali” – dzięki sojuszowi z ZSRS – „piastowe dziedzictwo”, a następnie także ci sami komuniści – tym razem w PZPR – odbudowali i upiększyli ziemie włączone. W ten sposób – nawiązując również, na użytek sojuszu z Moskwą, do antykrzyżackiej (antyniemieckiej) koalicji spod Grunwaldu z 1410 r. – tworzono nieodwołalny ciąg przyczynowo-skutkowy – z ludu wyszliśmy, do ludu powróciliśmy. Młodzież zatem zawdzięczać miała władzom państwowym wszystko: dom na nowych ziemiach, gdzie przyszła na świat, a także pozytywne zorganizowanie jej „świata” od kołyski do dorosłości.

Rozmach obchodów 25-lecia był w latach siedemdziesiątych już tylko wspomnieniem. Gwałtowna zmiana partyjno-państwowych elit warszawskich, dokonana w obliczu rzezi cywilnych mieszkańców Wybrzeża, oznaczała całkowite wywrócenie prowadzonej dotychczas polityki wewnętrznej, ale i – w pewnym stopniu – także na użytek zewnętrzny. W sejmowych przemówieniach z 23 grudnia 1970 r. nowego I sekretarza KC PZPR Edwarda Gierka i nowego premiera Piotra Jaroszewicza zagadnienie ziem zachodnich i północnych jako takich nie zostało w ogóle podniesione. Mowa była jedynie o granicy zachodniej w kontekście stosunków z RFN[30].

Technokraci nowego przywódcy partii komunistycznej, odmieniając przez wszystkie przypadki słowo „socjalizm”, sięgnęli po kredyty z wrogiego ideologicznie Zachodu dla jak najszybszego zmodernizowania kraju i spacyfikowania rozhuśtanych nastrojów społecznych. W tle tych strategicznych decyzji problematyka ziem zachodnich i północnych, jak też napędzająca ją wizja konfrontacji polsko-niemieckiej, rewizjonizmu granicznego etc., zeszła na plan dalszy. Choć naturalnie aksjomat trwałości powojennych granic ani przez chwilę nie mógł ulec zmianie. Było to wyraźnie widać w propagandzie polskiej okresu ratyfikowania grudniowego układu polsko-niemieckiego przez niemiecki parlament (1972 r.).

Reforma administracyjna z 1975 r. stanowiła, w istocie, ostatni etap integrowania ziem włączonych do polskiego organizmu państwowego[31]. Nie była natomiast posunięciem wymierzonym akurat tylko w byłe ziemie niemieckie. Na brak zainteresowania ze strony kierowniczych gremiów partyjnych kultywowania tradycji ziem zachodnich i północnych wskazywało pomijanie nawet tego określenia w centralnych dokumentach partii komunistycznej z początków 1971 r. Co było tym bardziej znamienne, że odnosiły się one do zbliżającej się kolejnej rocznicy zwycięstwa w II wojnie światowej[32].

Jednak mimo powyższego, we Wrocławiu zorganizowano w 1975 r. uroczystości rocznicowe. Stało się tak, mimo że pogląd o dokonanej już integracji był coraz wyraźniej przyjmowany i akcentowany wśród kierowniczych gremiów komunistycznych. Uroczyste obchody stanowiły, niejako mimochodem, ewentualny ruch w kierunku pogłębienia integracji. Z czasem coraz wyraźniej wyznaczano im rolę ugruntowywania w świadomości społecznej faktu nieodwracalności kształtu polskich granic zachodnich, jak też widomego i nader wymownego sygnału dla Zachodu, z Niemcami Zachodnimi na czele.

Zatem także w 1975 r., starym zwyczajem, we Wrocławiu odbyły się kolejne uroczystości, zorganizowane przez specjalnie powołany Komitet Obchodów XXX-lecia Zwycięstwa Nad Faszyzmem i Powrotu Dolnego Śląska do Macierzy. Ich podstawowe założenie „ideowo-polityczne” brzmiało jak powtarzany od lat refren, z wprowadzeniem jednak faktu efektywnego już (z)budowania socjalizmu[33].

Obchody wpisane zostały w ciąg wydarzeń tak rocznicowych, jak i aktualnych, jak trzydziestolecie zwycięskiego zakończenia wojny, a zarazem także oczywiście „powrotu” tych ziem do Polski, ale i VII Zjazd PZPR. Nie zapomniano o dwudziestej rocznicy podpisania Układu Warszawskiego i 25. rocznicy podpisania z NRD granicznego układu zgorzeleckiego. Jednakże uroczystości te nie dorównywały rozmiarami, a i rangą tym wcześniejszym, do których mieszkańcy Polski, a nade wszystko Wrocławia, zdążyli się przez ostatnie 20 lat „przyzwyczaić”. Mowy nie było o barwnych, wielotysięcznych obchodach z udziałem dobrze zbudowanej i wyćwiczonej młodzieży płci obojga. Choć w okresie obchodów trzydziestolecia „powrotu”, powiązanych z trzydziestoleciem Polski Ludowej, nastąpiła akcyjna mobilizacja młodzieży zrzeszonej w ZHP[34]. Nie były to jednak działania o takiej skali jak w latach sześćdziesiątych, gdy komunistyczne „celebracje” skupiały się na części artystycznej (o wyraźniej intencji aktualno-propagandowej), na popisach wokalno-tanecznych przed wielotysięczną widownią Hali Ludowej czy Stadionu Olimpijskiego.

Wydaje się, że ówczesne władze partyjno-państwowe ani nie miały głowy do tego typu propagandowych fajerwerków, ani nie widziały potrzeby, by je organizować. Ten sam ustrój, ale inna taktyka, inne jej treści, inne w tym momencie priorytety. Nie mówiono tego wówczas na głos, ale stan taki stanowił w istocie także konsekwencję zawarcia w grudniu 1970 r. w Warszawie układu polsko-niemieckiego. Kiedy do – w przededniu upadku – charyzmatyczny Władysław Gomułka zrealizował jeden ze swych głównych celów politycznych – wzmocnił bardzo poważnie stabilność polskiej granicy zachodniej. Zniknęła zatem potrzeba organizowania wielkich wrocławskich fet.

Kolejna okrągła, 35. rocznica zwycięstwa w 1980 r. skupiła ponownie uwagę całego kraju na Wrocławiu. W stylu nieodbiegającym od frazeologii stosowanej nieprzerwanie od końca II wojny światowej, w lokalnym „Kalendarzu Wrocławskim 1981” cykliczne uroczystości Dni Wrocławia (6–9 maja) skomentowano następująco: „Odbyło się tradycyjne majowe święto – Dni Wrocławia, obchodzone szczególnie uroczyście ze względu na 35-lecie zwycięstwa nad faszyzmem i powrotu odzyskanych po wiekach Piastowskich ziem zachodnich i północnych do Macierzy”. Co ciekawe, tak tradycyjnie sformułowana nazwa imprezy funkcjonowała w tym czasie już chyba tylko w wymiarze lokalnym. Przykładowo w końcu lat siedemdziesiątych ani I sekretarz KC, ani sekretariat Ogólnopolskiego Komitetu FJN na swych posiedzeniach w ogóle nie wspominał o ziemiach zachodnich i północnych. Nawet w zestawie ważniejszych zadań Zespołu Propagandy Sekretariatu OK FJN w 1980 r. wśród wielu innych wymieniono enigmatycznie „współudział w organizowaniu uroczystości we Wrocławiu w dniu 9 V 1980 r.” Co charakterystyczne, w okolicznościowej publicystyce znowu – wzorem pierwszej połowy lat pięćdziesiątych – na indeksie znalazła się postać Gomułki oraz fakt kierowania przezeń w latach czterdziestych Ministerstwem Ziem Odzyskanych[35].

W 1980 r. uroczysta rocznica uświetniona została wizytą na najwyższym szczeblu. Przybyli: I sekretarz KC PZPR Edward Gierek, przewodniczący Rady Państwa i OK FJN Henryk Jabłoński, nowy premier Edward Babiuch, przywódcy sojuszniczych stronnictw politycznych. Uświetnili oni „patriotyczną manifestację społeczeństwa”, tradycyjnie odbywającą się w Hali Ludowej. Atrakcjami szczególnymi – obok nadawania odznaczeń, spotkania z tzw. pionierami ziem zachodnich i komplementowania się z grupą oficerów radzieckich – było spotkanie w ratuszu z mieszkającymi we Wrocławiu rodzicami 35-milionowej Polki, wówczas dwuletniej Pauliny Zalewskiej oraz ze związaną z Wrocławiem i Dolnym Śląskiem rodziną Hermaszewskich, wsławioną lotem w kosmos pierwszego Polaka – Mirosława Hermaszewskiego. Ten zawodowy oficer Wojska Polskiego (którego rodzina pochodziła z utraconych na rzecz Moskwy Kresów Wschodnich...) grał wówczas w systemie peerelowskiej propagandy niebagatelną rolę masowego, populistycznego herosa, wpisywanego w natrętną propagandę sukcesu. Tym bardziej w końcu lat siedemdziesiątych nachalną, im bardziej spadały wskaźniki gospodarcze i poziom nastrojów społecznych. Lipiec i sierpień 1980 r. zbliżały się nieuchronnie...

Propaganda dotycząca ziem zachodnich i północnych, prowadzona w powojennych dekadach w sposób nierówny i ze zmieniającym się natężeniem, generalnie skupiała się na kilku podstawowych kwestiach. Bezdyskusyjne pozostawały, jej zdaniem, fakty: 1. „odzyskania prastarych ziem piastowskich” dzięki dalekowzrocznemu sojuszowi komunistów polskich ze „słowiańskim” (zatem a priori bratnim i przyjaznym) mocarstwem Związkiem Sowieckim; 2. pozyskania dla dobra Polski cennych terenów, zdecydowanie dużo bogatszych niż utracone na rzecz Moskwy Kresy Wschodnie (tematyka Kresów była jednakże poruszana rzadko i nad wyraz oszczędnie); 3. dokonania – pod przewodem komunistów, bezspornych, jak wskazywano, patriotów polskich – wszechstronnego i niezmiennie bardzo udanego zintegrowania nowych ziem z resztą Polski; 4. trwałego utrzymywania („byliśmy, jesteśmy, będziemy”) Ziem Odzyskanych w granicach PRL dzięki sojuszowi Warszawy z ZSRS, co miało usprawiedliwiać stacjonowanie na ziemiach zachodnich i północnych licznych oddziałów Armii Czerwonej; 5. zapewnienia młodym pokoleniom przychodzącym na świat na przyłączonych ziemiach oświaty na odpowiednim poziomie, pracy, gwarancji sukcesów życiowych. Wreszcie, jako podstawowy element propagandy tamtych lat, wynikający z powyższego wyliczenia, nieodmiennie podkreślano osiągnięty jakoby na ziemiach zachodnich i północnych stan idealnej jedności społeczno-politycznej społeczeństwa tych terenów z założeniami politycznymi rządzącej Polską komunistycznej PZPR.

Techniki i cele propagandowe – służące osiąganiu założonych przez centrum polityczne celów ideologicznych – na pewno nie miały wiele wspólnego z demokracją, do jakiej jesteśmy przyzwyczajeni od ostatnich dwóch dekad. Niemniej byłoby krzywdzące niezauważanie rzeczywiście ogromnych wysiłków ówczesnych mieszkańców Polski (także tych związanych z partią komunistyczną), którzy na różnych szczeblach władzy, choćby w małym dolnośląskim miasteczku Ciepłowody, starali się zrobić wiele dla swoich społeczności. Na przykład przez starania o założenie wodociągów...

Grzegorz Strauchold (ur. 1958 r.), dr hab., prof. Uniwersytetu Wrocławskiego, zatrudniony w Instytucie Historycznym UWr na stanowiskach: kierownik Zakładu Historii Najnowszej i kierownik Pracowni Atlasu Historycznego. Autor ponad dwustu publikacji naukowych, w tym pięciu monografii, m.in.: Polska ludność rodzima ziem zachodnich i północnych. Opinie nie tylko publiczne lat 1944–1948, Olsztyn 1995; Autochtoni polscy, niemieccy, czy... od nacjonalizmu do komunizmu (1945–1949), Toruń 2001; Myśl zachodnia i jej realizacja w Polsce Ludowej w latach 1945–1957, Toruń 2003. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się wokół historii myśli politycznej oraz ziem zachodnich i północnych, geografii historycznej, badań regionalnych, urbanistyki (rozwoju przestrzeni miejskiej na przestrzeni lat).

Maciej Hejger

Koncepcja walki z rewizjonizmem zachodnioniemieckim ekipy Władysława Gomułki po 1960 r.

W czerwcu 1960 r. Sekretariat Komitetu Centralnego PZPR przyjął uchwałę: W sprawie wzmożenia walki z dywersyjną antypolską działalnością zachodnioniemieckich rewizjonistów. Postanowienia w niej zawarte można uznać za główne wytyczne do zwalczania rewizjonizmu zachodnioniemieckiego w latach sześćdziesiątych. Biorąc pod uwagę przesłanki określone we wstępie uchwały, można uznać, że była ona zasadniczym oskarżeniem Republiki Federalnej Niemiec, której „rewizjonistyczna akcja [...] skierowana przeciwko Polsce zmierza przede wszystkim do podważenia poczucia stabilizacji wśród ludności polskiej na ziemiach zachodnich i północnych, wstrzymywania procesów zespalania się ludności rodzimej z macierzą oraz rozwoju gospodarki i kultury polskiej na tych ziemiach. W ostatnich latach wraz z odradzaniem się odwetowych sił w RFN, akcja ta przybrała charakter szerokiej i wielostronnej działalności dywersyjnej prowadzonej przede wszystkim wśród ludności pochodzenia miejscowego[1]. Brak czujności wobec „działań wrogich, rewizjonistycznych elementów” miał ułatwić działalność wielu organizacjom w RFN, których głównym celem było szerzenie „fermentu i germanizmu wśród polskiej ludności rodzimej” oraz „prowadzenie propagandy odwetowej i rewizjonistycznej” w społeczeństwie niemieckim. Do organizacji takich zaliczono m.in.: Związek Wypędzonych (Bund der Vertriebenen), Niemiecką Młodzież Wschodu (Deutsche Jugend des Ostens), Instytuty Wschodnie w Berlinie Zachodnim i w Monachium, Instytut im. Herdera w Marburgu, a także rozgłośnie radiowe Deutsche Welle i Deutschlandfunk, Niemiecki Czerwony Krzyż (Deutsches Rotes Kreuz) oraz niemiecki Kościół katolicki i kościoły ewangelickie. Ponadto dochodziły do tego organizacje kierujące działalność rewizjonistyczną na określony region zachodniej i północnej Polski. Do tych, które zajmowały się Pomorzem Zachodnim Służba Bezpieczeństwa zaliczała: Ziomkostwo Pomorskie (Pommersche Landsmannschaft) oraz organizacje charytatywne: Kirchendienst Ost i Evangelisches Hilfswerk.

Do koordynowania pracy partyjnej i państwowej w zakresie walki z rewizjonizmem Sekretariat KC PZPR powołał zespół złożony z przedstawicieli Wydziałów: Organizacyjnego, Propagandy i Agitacji, Administracyjnego, Kultury i Biura Prasy KC PZPR oraz Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich, Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Urzędu do Spraw Wyznań i Głównego Zarządu Politycznego Wojska Polskiego, pod kierownictwem sekretarza KC PZPR Ryszarda Strzeleckiego[2]. W celu walki z rewizjonizmem Sekretariat KC PZPR zobowiązał instancje partyjne, administrację państwową, gospodarczą i organizacje społeczne do podjęcia działań zmierzających do „całkowitego równouprawnienia wszystkich obywateli na ziemiach zachodnich, zapewnienia im właściwej opieki, zwłaszcza nad młodzieżą i dziećmi [...]. Przeciwdziałać kategorycznie wszelkim przejawom szowinizmu, propagandzie odwetowej, demonstrowaniu germanizmu i występującym niekiedy antypolskim incydentom i prowokacyjnym awanturom. Działalność podrywająca ufność do władzy ludowej, narzucająca w instytucjach czy w handlu język niemiecki, popularyzująca NRF i jej rewizjonistyczne hasła powinna być przez władze zwalczana z całą surowością prawa”[3].

Podjęcie decyzji o wzmożeniu walki z rewizjonizmem niemieckim wynikało z fiaska nadziei władz na osłabienie tendencji proniemieckich wśród ludności rodzimej w wyniku akcji łączenia rodzin. Można nawet uznać, że tendencje te wzrosły w wyniku wyjazdu prawie ćwierć miliona osób do RFN. Przede wszystkim ożywiła się korespondencja z tym krajem, wzrosła zwłaszcza liczba paczek przysyłanych do Polski przez nadawców mieszkających w Niemczech Zachodnich. Do tego dochodziło dość powszechne używanie języka niemieckiego w miejscach publicznych. W wielu kościołach na Śląsku, Warmii i Mazurach odprawiano nabożeństwa w tym języku, a na zabawach śpiewano niemieckie piosenki. Zdarzały się również odmowy przyjęcia obywatelstwa polskiego, argumentowane brakiem więzów z Polską[4]. Ponadto wśród męskiej młodzieży autochtonicznej widoczna była niechęć do obowiązkowej służby w Wojsku Polskim, poprzez odmawianie przyjmowania kart powołania, a nawet podejmowanie prób ucieczek za granicę. Za wyraz postaw rewizjonistycznych władze uznawały także słuchanie zachodnioniemieckich audycji radiowych, a przede wszystkim dążenie do wyjazdu do Niemiec Zachodnich[5].

Przyjęcie uchwały wiązało się z zaostrzeniem polityki władz wobec ludności niemieckiej w Polsce po zakończeniu akcji łączenia rodzin w 1959 r. Lokalne władze miały zwracać szczególną uwagę na przejawy wrogiej postawy ze strony Niemców, a zwłaszcza na działalność rewizjonistyczną. Przewidziano wysokie kary za takie przestępstwa i wykroczenia, np. za „publiczne lżenie narodu polskiego” groziła kara 1,5 roku pozbawienia wolności. Kary wymierzano za negatywne wypowiedzi o Polsce[6], wrogie ustosunkowanie się do PRL i granicy zachodniej[7], a z osobami „szerzącymi psychozę wojenną, szkalującymi ustrój PRL”, kwestionującymi granicę zachodnią i zapowiadającymi „rozprawienie się z Polakami” funkcjonariusze SB przeprowadzali rozmowy „ostrzegawcze”[8].

W 1960 r. władze przystąpiły do przeciwdziałania „wystąpieniom rewizjonistycznym”. Przeprowadzono przeglądy książek w bibliotekach publicznych, usuwając beletrystykę w języku niemieckim. Nie oszczędzono także bibliotek kościelnych. Z repertuarów zespołów muzycznych wyeliminowano utwory niemieckie. Podjęto walkę z napisami niemieckim na nagrobkach. Przystąpiono także do odbierania koncesji właścicielom sklepów prywatnych, w których rozmawiano po niemiecku. Osoby używające języka niemieckiego były zwalniane z pracy albo karane mandatami lub wysokim grzywnami.

SB inwigilowała również osoby otrzymujące paczki z RFN, zwłaszcza od organizacji uznanych za rewizjonistyczne[9], mimo że ich zawartość, jak przyznawali sami funkcjonariusze, na ogół nie stanowiła zagrożenia dla bezpieczeństwa państwa. Była to głównie żywność, używana odzież i inne rzeczy osobiste[10]. Skala tej pomocy była znaczna. Na przykład w 1959 r. z RFN do Polski przysłano prawie 1,5 mln paczek, czyli 65% wszystkich paczek przychodzących z krajów kapitalistycznych[11]. Warto dodać, że głównym organizatorem akcji wysyłania paczek do Niemców w województwie koszalińskim był były pastor w Słupsku, Maksymilian Cybulla. „Przy pomocy tej akcji starali się wzbudzić negatywny stosunek części niemieckiego społeczeństwa do Polski – pisał naczelnik III Wydziału Komendy Wojewódzkiej Milicji Obywatelskiej w Koszalinie, mjr Marian Śroń. – W ramach tej akcji pomocowej szereg osób zamieszkałych na terenie naszego województwa otrzymywało paczki wartościowe, w zamian za co wysługiwali się rewizjonistom zachodnim, w formie przesyłania różnych informacji szkalujących ustrój i stosunki ekonomiczne w Polsce. Informacje te służyły również rewizjonistom zachodnim dla antypolskiej propagandy”[12]. Z osobami często otrzymującymi paczki przeprowadzano rozmowy „profilaktyczne”.

Władze zwalczały także przejawy wystąpień w duchu nazistowskim. Za takie uznano wypowiedzi wychwalające hitlerowską przeszłość, malowanie swastyk na murach oraz przechowywanie pamiątek z tamtego okresu. Wobec osób podejrzanych o wrogie wypowiedzi i malowanie symboli nazistowskich wszczynano dochodzenia prokuratorskie, przeprowadzano rozmowy ostrzegawcze lub stawiano je przed kolegiami karno-administracyjnymi[13].

Baczną uwagę zwracano również na osoby narodowości niemieckiej przyjeżdżające na Ziemie Zachodnie i Północne Polski z RFN i Niemieckiej Republiki Demokratycznej, podające się za turystów. Z obserwowania tych grup wynikało, że niemal wszyscy wykorzystywali przyjazd wyłącznie do odwiedzenia swoich miejsc rodzinnych lub członków rodzin mieszkających w Polsce albo poszukiwania krewnych i znajomych[14]. Z punktu widzenia władz było to szkodliwe, albowiem miało istotny wpływ na wzrost tendencji emigracyjnych wskutek nakłaniania autochtonów do wyjazdu. W związku z tym przyjezdni Niemcy, zbierający „w sposób nie kontrolowany informacje i dokumenty”, wykonujący „tendencyjne” fotografie zniszczonych obiektów lub „nadmiernie wychwalający” sytuację gospodarczą w Niemczech, byli narażeni na różne szykany, w tym deportację[15]. Podobne znaczenie dla władz miała korespondencja przysyłana z RFN[16].

W walce z rewizjonizmem podjęto również szeroko zakrojone działania propagandowe. Pod kierunkiem Wydziałów Propagandy KW PZPR opracowano długofalowe plany przewidujące zaangażowanie organizacji społecznych do „przeciwstawienia się nagonce kół rewizjonistycznych”, wśród nich: Frontu Jedności Narodu, Związku Bojowników o Wolność i Demokrację, Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich, Związku Młodzieży Socjalistycznej, Związku Młodzieży Wiejskiej i Związku Nauczycielstwa Polskiego. Ważną rolę powierzono też kadrze oficerskiej Wojska Polskiego. Rozpoczęcie „pracy propagandowo-agitacyjnej” nastąpiło latem 1960 r., kiedy to przedstawiciele aktywu wygłosili odczyty w jednostkach wojskowych i w większych zakładach pracy na temat sytuacji międzynarodowej „ze szczególnym uwzględnieniem zagadnień odradzającego się rewizjonizmu w NRF”. Akcja odczytowa miała objąć wszystkie miasta oraz większe wioski[17].

W celu przeciwdziałania wrogiej propagandzie rewizjonistycznej zaplanowano także cykl seminariów dla lektorów komitetów wojewódzkich i powiatowych PZPR, kierowników grup agitacyjno-propagandowych i sekretarzy podstawowych organizacji partyjnych. Pierwsze z nich odbyło się w sierpniu 1960 r. na temat: „Zachodnia granica Polski w świetle umów międzynarodowych a rewizjonizm zachodnioniemiecki”. Zaplanowano również szkolenia dla dyrektorów szkół średnich i sekretarzy szkolnych POP, gdzie obok problematyki rewizjonistycznej przewidziano omówienie „klerykalnego planu Millenium”, a także zorganizowanie wystaw prezentujących dorobek większych zakładów przemysłowych. Powołano również komisje do przeanalizowania sytuacji gospodarczej, politycznej i społecznej na terenach zamieszkałych przez ludność niemiecką oraz miejscową polską[18].

W związku z zakończeniem akcji łączenia rodzin postanowiono zezwalać na wyjazd do Niemiec Zachodnich tylko w uzasadnionych przypadkach. Teraz jedyna możliwość uzyskania zgody na wyjazd polegała na indywidualnych staraniach samego zainteresowanego[19]. W 1960 r. zanotowano wzmożony napływ osób do Samodzielnych Sekcji Paszportów KW MO po informacje o rzekomych ułatwieniach wyjazdowych, co związane było z krążącymi pogłoskami o uzyskaniu przez władze RFN i Niemiecki Czerwony Krzyż zgody władz polskich na całkowitą emigrację ludności niemieckiej z Polski[20]. W związku z tym Komisja Narodowościowa KW PZPR w Koszalinie na początku lat sześćdziesiątych sformułowała zasady polityki paszportowej przy wyjazdach do Niemiec. Wśród Niemców posiadających obywatelstwo polskie wyodrębniono dwie kategorie. Do pierwszej zaliczono osoby należące do mniejszości niemieckiej w Polsce przedwojennej i byłych volksdeutschów, do drugiej zaś osoby narodowości niemieckiej, które znalazły się w Polsce po zakończeniu II wojny światowej, a w latach 1951–1953 w ramach ankietyzacji i paszportyzacji zostały uznane za obywateli polskich. W odniesieniu do reprezentantów pierwszej kategorii ich wyjazd uznano za dopuszczalny wtedy, gdy uporczywie deklarowali swoją przynależność do narodu niemieckiego, popierając to dokumentami, ich działalność zaś była „politycznie szkodliwa dla interesów PRL”. Przedstawiciele drugiej grupy mogli natomiast wyjechać po udowodnieniu okoliczności, na podstawie których zaliczono ich do odpowiedniej kategorii[21]. Jednakże w postępowaniu władz lokalnych wobec tendencji wyjazdowych była widoczna sprzeczność. Z jednej strony starano się je ograniczać, uznano je bowiem za świadectwo rozwijania się wpływów rewizjonizmu zachodnioniemieckiego[22], z drugiej zaś realizacja postulatów w kwestii polityki paszportowej „miała dopomóc w pozbyciu się elementu niepewnego politycznie i często wrogiego Polsce Ludowej”[23]. Bez jakichkolwiek warunków i ograniczeń wyjechać mogli Niemcy o nieustalonym obywatelstwie. Wydziały spraw wewnętrznych prezydiów powiatowych rad narodowych i prezydiów miejskich rad narodowych zobowiązano do przygotowania wykazów imiennych zawierających krótką charakterystykę osób uznanych za „element zgermanizowany, znany ze swej antypolskiej działalności, stanowiący potencjalną bazę dla oddziaływania rewizjonizmu zachodnioniemieckiego”. Wykazy te miały stanowić podstawę w podejmowaniu decyzji przez organy paszportowe[24]. Generalnie obowiązywało jednak zalecenie MSW, by zezwolenia na wyjazd do Niemiec wydawać tylko w wyjątkowych wypadkach, uzasadnionych ważnymi względami[25]. Tradycyjnie zgodę na wyjazd miały otrzymać tylko osoby samotne, stare i chore[26].

Ustalono także ogólne zasady postępowania władz wobec ludności niemieckiej. Choć grupę tę uznano za „element pożyteczny i politycznie nieszkodliwy”, to jednak stanowiący potencjalną bazę oddziaływania rewizjonizmu zachodnioniemieckiego. W związku z tym lokalne władze państwowe zobowiązano do uregulowania sytuacji prawnej tej ludności. Wydziały spraw wewnętrznych prezydiów PRN i prezydiów MRN miały przeprowadzić indywidualne rozmowy z przedstawicielami rodzin niemieckich, zmierzające do wyjaśnienia sposobu uregulowania ich sytuacji prawnej poprzez wybranie jednej z trzech możliwości: uzyskanie obywatelstwa NRD, uzyskanie obywatelstwa polskiego lub wyjazd do Niemiec[27].

Władze usiłowały różnymi sposobami zwalczać trend wyjazdowy, przede wszystkim poprzez zaostrzenie przepisów emigracyjnych. Skutkiem tego było stopniowe zmniejszanie się w kolejnych latach liczby osób podejmujących starania o uzyskanie zezwolenia na wyjazd. Dopiero po zawarciu układu normalizującego wzajemne stosunki między Polską a RFN w grudniu 1970 r. nastąpiło wzmożenie tendencji wyjazdowych, głównie dlatego że nowe władze polskie zliberalizowały politykę w tej kwestii. Jednak zasadnicza zmiana nastąpiła dopiero w 1975 r., kiedy to pod wpływem Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, obradującej w Helsinkach, strona polska w latach 1976–1979 zezwoliła na wyjazd do RFN ponad 100 tys. osób z dawnego pogranicza polsko-niemieckiego.

Maciej Hejger (ur. 1962 r.), dr hab., prof. nadzw. Akademii Pomorskiej w Słupsku, pracownik tamtejszego Instytutu Historii i Politologii. Zainteresowania badawcze: mniejszości narodowe w Polsce po II wojnie światowej, Ziemie Zachodnie i Północne Polski po II wojnie światowej. Najważniejsze publikacje (monografie): Polityka narodowościowa władz polskich w województwie gdańskim w latach 1945−1947, Słupsk 1998; Przekształcenia narodowościowe na Ziemiach Zachodnich i Północnych Polski w latach 1945−1959, Słupsk 2008.

Cezary Trosiak

Dyskusja na temat założeń i przebieg polityki osadniczej na tzw. ziemiach odzyskanych w okresie II wojny światowej i bezpośrednio po jej zakończeniu

Dla zrozumienia procesów społeczno-kulturowych zachodzących współcześnie na Ziemiach Zachodnich i Północnych istotnym jest przybliżenie procesów, które miały miejsce w latach 1945–1947, czyli w okresie najintensywniejszego zaludniania tych terenów. Jest to o tyle ważne, że tamte procesy wpływają nadal na kierunek przemian zachodzących współcześnie na Ziemiach Zachodnich i Północnych. Warunki, w jakich przebiegał wówczas transfer ludności, a przede wszystkim przyjęcie nierealistycznych założeń i niewłaściwa ocena możliwości dokonania przemieszczenia tak dużej liczby ludzi w ówczesnych warunkach to główne przyczyny rożnego rodzaju problemów, jakie do dnia dzisiejszego tam występują. Depopulacja terenów wiejskich, relatywnie niski poziom integracji społecznej w stosunku do „ziem starych”, dystansowanie się od polskiego etosu kulturowego części przedstawicieli ludności rodzimej to jak się wydaje najważniejsze z nich. Nie znaczy to oczywiście, że mamy do czynienia z jakąś dramatyczną sytuacją, chodzi raczej o kierunek przemian na Górnym i Dolnym Śląsku, ziemi lubuskiej, Pomorzu czy Warmii i Mazurach w kontekście procesów będących konsekwencją członkostwa w Unii Europejskiej.

Problem osadnictwa na Ziemiach Zachodnich pojawił się już podczas wojny. Zwłaszcza w środowiskach związanych z polską myślą zachodnią zastanawiano się nad zadaniami, jakie czekałyby państwo polskie w przypadku przejęcia przez nie po zakończeniu działań wojennych niektórych prowincji niemieckich. W wydawanych konspiracyjnie publikacjach starano się przekonywać społeczeństwo polskie nie tylko o potrzebie zmiany zachodniej granicy, ale i o tym, że Polacy są w stanie pokonać wynikające stąd problemy. Bez ogródek mówiono też zarówno o konieczności wysiedlenia Niemców, jak i o potrzebie zasiedlenia nowych ziem ludnością polską. W wydanej w 1942 r. przez środowisko „Ojczyzny” broszurze pt. Decyduj! słucha cię milion poległych żołnierzy polskich, napisanej przez Kiryła Sosnowskiego, Zygmunta Wojciechowskiego i Antoniego Wrzoska, przedstawiając zadania stojące przed narodem polskim, napisano m.in.: „Inni wreszcie wysuwają argument trudności technicznych. Słusznie, wysiedlenie paru milionów ludzi – to rzecz, do której trzeba podejść poważnie i energicznie. To są zadania ogromne, tym bardziej, że na miejsce wysiedlonych musi przyjść natychmiast nowy polski materiał ludzki; równocześnie z akcją wysiedlania pójść musi akcja osiedleńcza”[1].

Zbigniew Mazur wskazuje na dwie koncepcje spodziewanych konsekwencji przesunięcia granic państwa polskiego, pojawiające się w dyskusji toczącej się wokół problemu przyszłej granicy państwa polskiego, które – co było jasne po konferencji jałtańskiej – po zakończeniu działań wojennych znajdować się miało w radzieckiej strefie wpływów.

Pierwsza była wypracowywana przez różne siły polityczne o różnej proweniencji w kraju i na emigracji, stanowiła przedmiot ożywionych dyskusji. Rozwiązania przyjmowano rozmaite, minimalistyczne i maksymalistyczne, taktyczne i strategiczne. Podczas dyskusji toczonej w kraju spór dotyczył jedynie statusu Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej, powszechna była natomiast zgoda odnośnie do tego, że Polska powinna otrzymać jakąś rekompensatę kosztem ziem niemieckich. Różnice dotyczyły skali tej rekompensaty.

Druga koncepcja narodziła się i dyskusja jej dotycząca toczyła się poza środowiskami polskimi i w konsekwencji została narzucona stronie polskiej przez wielkie mocarstwa i właściwie przyjęta jako konieczność, umożliwiająca wszakże zachowanie substancji narodowej i niedopuszczenie do powstania Polski kadłubowej, pozbawionej wszelkiego znaczenia politycznego z uwagi na jej geopolityczne położenie[2].

Dla zobrazowania różnic w obu tych stanowiskach Mazur odwołuje się do dwóch dokumentów. Pierwszym z nich jest sporządzone przez Mariana Seydę i Józefa Lipskiego całościowe memorandum rządu polskiego w sprawie granic, które w grudniu 1942 r. zostało przekazane rządowi amerykańskiemu i brytyjskiemu. Drugim zaś memorandum Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej z 10 lipca 1945 r., przedłożone rządom amerykańskiemu, radzieckiemu i brytyjskiemu[3].

Zdaniem Mazura pierwsza koncepcja „poszerzenia terytorium na zachodzie i północy nie stanowiła samoistnego celu zmian po zakończeniu wojny, lecz nierozłączną część szerszego projektu przebudowania Europy Środkowej w taki sposób, żeby »zabezpieczyć« ją na przyszłość przed dominacją niemiecką lub radziecką. Nie był to projekt zupełnie nowy, nawiązywał bowiem do zrodzonej w okresie międzywojennym idei Międzymorza, ale został pod wpływem doświadczeń wojennych wydatnie rozwinięty i zradykalizowany. Wychodził z podstawowego założenia, że bez stworzenia ośrodka siły między Niemcami a Rosją, kraje środkowoeuropejskie będą zawsze wystawione na niebezpieczeństwo albo militarnej agresji, albo politycznej dominacji, albo podziału na strefy wpływów między wschodnim i zachodnim mocarstwem”[4].

Z kolei koncepcja przesunięcia Polski ze wschodu na zachód nie była żadną miarą i pod żadnym względem koncepcją polską, lecz nadaną z zewnątrz, głównie przez Związek Radziecki, zaakceptowaną przez prosowieckie środowiska w Polsce. Jej celem była chęć znalezienia jakiegoś miejsca dla Polski po wypchnięciu jej z Kresów Wschodnich. Gdyby szukać jej genezy, to chyba należałoby sięgnąć do układu Ribbentrop–Mołotow, zgodnie z którym Polska została podzielona między Niemcy a Związek Radziecki.

Mazur wyprowadza z powyższych konstatacji dość oczywistą tezę, z której wynika, że „Niemcy akceptując w 1939 r. nową granicę zachodnią Związku Radzieckiego wzdłuż mniej więcej tzw. linii Curzona w istocie rzeczy uruchomili dynamikę wydarzeń, która na wypadek ich klęski oraz równoczesnego zwycięstwa Związku Radzieckiego musiała prowadzić do przesunięcia na zachód państwa polskiego. Zwycięstwo militarne Związku Radzieckiego nad III Rzeszą mogło oznaczać tylko jedno, a mianowicie, zachowanie przez ZSRR tego, co osiągnął w porozumieniu z Niemcami oraz odebranie Niemcom tego, co sami zagarnęli z terytorium polskiego. Nie sposób było jednak z ziem odbitych Niemcom wykroić odrębnego państwa polskiego, przesunięcie na wschodzie musiało zatem pociągnąć za sobą daleko idące przesunięcie na zachodzie, naturalnie połączone z wysiedleniem ludności niemieckiej”[5].

W kontekście dyskusji na temat polityczno-prawnych aspektów przymusowego wysiedlenia ludności niemieckiej z terenów, które zostały przyznane Polsce, należy stwierdzić, że w tej kwestii panowała zgoda między przedstawicielami wszystkich środowisk politycznych ówczesnej Polski. Na zgodę tę wpłynęły przede wszystkim doświadczenia wojny i okupacji oraz wcześniejsze doświadczenia z funkcjonowaniem w okresie dwudziestolecia międzywojennego w Polsce mniejszości niemieckiej.

Na treść dyskusji na temat przyszłości ludności niemieckiej zamieszkującej obszary, które miały być przyznane Polsce, duży wpływ miały również niemieckie masowe przesiedlenia ludności nie tylko polskiej, ale również własnej (Heim ins Reich). Niemcy swoją polityką wobec ludności państw podbitych oraz ludności niemieckiej z państw sprzymierzonych i państw okupowanych otworzyli drogę do radykalnych rozstrzygnięć narodowościowych po wojnie. W opracowaniu Biura Prac Politycznych w rządzie polskim z października 1940 r. zaznaczono: „W szczególności przedsięwzięte przez Hitlera masowe przesiedlenia ludności staną się niewątpliwie wzorem do naśladowania przy wytyczaniu nowych granic. Podkreślano zresztą, że zmiana granicy polsko-niemieckiej byłaby pozbawiona wszelkiego sensu, jeśliby nie została połączona z »całkowitym wysiedleniem ludności niemieckiej z obrębu nowych granic Rzeczypospolitej«”[6].

Opracowanie Oddziału III Sztabu Naczelnego Wodza z lutego 1942 r. wychodziło z podstawowego założenia: „Historia uczy nas, iż dla zapewnienia pokoju na zachodniej naszej granicy nie wystarczą żadne półśrodki. Metodę pokazali nam Niemcy. Żadne względy etnograficzne czy gospodarcze nie mogą odgrywać roli przy wykreślaniu naszych granic strategicznych”[7].

Zapewne doświadczenia w wynikami plebiscytów narodowościowych, jakie miały miejsce na Górnym Śląsku i Warmii po I wojnie światowej, wpłynęły na stosunek do tego sposobu rozstrzygania kwestii narodowościowej na terenach zamieszkałych przez ludność, którą nazywano „polską ludnością rodzimą”. W efekcie strona polska w sposób zdecydowany odrzuciła koncepcję plebiscytów. W memorandum rządu polskiego z grudnia 1942 r. stwierdzano: „Po głębokich wstrząsach i przesunięciach ludności, jakie spowodował hitlerowski nowy ład, po deportacjach i masakrach, nie będzie żadnej moralnej ani politycznej podstawy dla przeprowadzenia plebiscytu w tej części Europy”[8]. W związku z plebiscytowymi doświadczeniami przy argumentowaniu obszaru osadnictwa polskiego kwestie zasięgu etnicznego ludności polskiej nie odgrywały większej roli. Wskazywano na nie jedynie w przypadku Warmiaków i Mazurów oraz części Górnego Śląska. „Przypominano jednak w memorandum o etnicznie słowiańskim rodowodzie ludności wschodnich Niemiec wyrażając cichą nadzieję na »wstrząs psychiczny« po klęsce Niemiec oraz powrót tej ludności do narodowości polskiej. Jednak, jak się okazało, zarówno na emigracji, jak i w kraju pokładano przesadne nadzieje na repolonizację tzw. ludności autochtonicznej”[9].

Założenia polityki osadniczej[10]

Jak już wspomniano, rozważania na temat konsekwencji społeczno-demograficznych planowanych zmian kształtu granic państwa polskiego prowadzone były przez polskich naukowców (historyków, demografów, socjologów, etnografów, geografów, ekonomistów, przedstawicieli nauk rolnych) jeszcze w trakcie trwania działań wojennych. Bezpośrednio po ich zakończeniu powołane zostało w Krakowie Biuro Studiów Osadniczo-Przesiedleńczych, którego zadaniem było gromadzenie i opracowywanie danych statystycznych potrzebnych do przeprowadzenia procesu zasiedlenia ziem niemieckich, które miały przypaść Polsce. Dla właściwej realizacji tego zadania przy Biurze Studiów powołano Radę Naukową dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. „Zasadniczym przedmiotem rozważań Rady były zagadnienia demograficzne, ekonomiczne i socjologiczne, wobec których stanęło społeczeństwo polskie i rząd po przyłączeniu Ziem Zachodnich do Macierzy. Wielka doniosłość dociekań nad osadnictwem i organizowaniem się nowego życia społecznego na Ziemiach Zachodnich wynikała z rozmiarów procesu migracji. Ani władze państwowe, ani organizacje społeczne nie miały wypracowanych metod działania, nie miały również doświadczenia w organizowaniu przemieszczeń wielkich mas ludności ani w powoływaniu do życia nowych zbiorowości ludzkich; nie rozporządzano też po wojnie należytymi środkami materialnymi ani odpowiednio liczną wykwalifikowaną kadrą administracyjną. Osadnictwo kilku milionów ludzi przeprowadzone w krótkim czasie nie miało precedensu w historii Polski”[11].

Już na początku swoich działań członkowie Rady Naukowej sformułowali pogląd, że ich praca zaczęła się przynajmniej o pół roku za późno, gdyż procesy będące przedmiotem ich zainteresowania rozpoczęły się samorzutnie z wszelkimi tego faktu konsekwencjami, które najczęściej były negatywne: szaber, konflikty z pozostałą jeszcze ludnością niemiecką i co najgorsze konflikty te miały miejsce w relacjach z ludnością autochtoniczną[12].

Prace Rady Naukowej koncentrowały się m.in. na opisywaniu i monitorowaniu: społecznej organizacji procesu osadnictwa i polityki osiedleńczej, procesów tworzenia się społeczności lokalnych oraz kulturowego zespalania się Ziem Zachodnich z pozostałymi obszarami państwa polskiego.

Rajmund Buławski w referacie pt. Problemy osadniczo-przesiedleńcze Ziem Odzyskanych, który wygłosił w trakcie pierwszej sesji Rady Naukowej, stwierdził: „Zadaniem, które staje przed społeczeństwem polskim, jest stworzenie na przyszłym pograniczu polsko-niemieckim żywego muru elementu narodowego nie poddającego się destrukcyjnym wpływom ościennym, który by nadał ziemiom odzyskanym zdecydowane oblicze polskie”[13]. Tego typu postawa wobec przyszłego sąsiedztwa polsko-niemieckiego była charakterystyczna dla tamtego okresu i co oczywista była rezultatem doświadczeń Polaków związanych ze skutkami wojny i okupacji niemieckiej ziem polskich. Głosy nawołujące do szukania takiej formuły przyszłych polsko-niemieckich relacji, która byłaby do zaakceptowania tak w Polsce, jak i w innych krajach europejskich, należały do rzadkości i najczęściej traktowane były jako zdrada polskich interesów narodowych. W tym miejscu należy wskazać na felieton Edmunda Osmańczyka napisany przez niego w październiku 1946 r.[14]

Za jednego z głównych twórców koncepcji polskiej polityki osadniczej w tamtym okresie należy uznać cytowanego powyżej Rajmunda Buławskiego. Ten teoretyk i praktyk zarazem przez politykę osadniczą rozumiał „wszelkie zamierzenia zdążające do tworzenia siedzib dla różnych kategorii ludności w warunkach najkorzystniejszych dla samych osadników, a jednocześnie odpowiadających ogólnym interesom narodu i państwa”[15]. Przy takim definiowaniu polityki osadniczej wyłączone przez niego zostały, przynajmniej w pierwszym okresie procesów przesiedleńczych, wszelkie problemy związane z organizowaniem życia państwowego, kulturalnego i społecznego. Cała energia instytucji powołanych do realizacji tego zadania miała skoncentrować się na szybkim dokonaniu transferu ludności na tereny przyznane Polsce.

W maju 1945 r. opracowany został przez Biuro Studiów Osadniczo-Przesiedleńczych dokument pt. Plan osadniczy BZZ (Biura Ziem Zachodnich). W jego części omawiającej zasady osadnictwa sformułowano kilka tez dotyczącej polityki osadniczej[16].

Teza pierwsza: „ludność z kresów wschodnich, a w szczególności ludność rolnicza, nie powinna nigdzie przekraczać około 40% pojemności ludnościowej poszczególnych jednostek terytorialnych, pozostałe 60% przypadnie zatem na ludność z innych dzielnic Polski i na polską ludność autochtoniczną”[17].

Przy formułowaniu tej tezy odwoływano się do argumentów natury eugenicznej, wskazując na przedwojenne doświadczenia z osadnictwem ludności polskiej na Kresach, gdzie z uwagi na małe przemieszanie ludności na terenach zasiedlanych dochodziło do jej degeneracji. Jak wiadomo, w praktyce nie udało się niemal nigdzie tego założenia osiągnąć.

Teza druga: „stajemy przed zagadnieniem przesiedlania żywiołowego i jako takie we wstępnym okresie naszej akcji będziemy je traktować uważając, że ta forma, jakkolwiek gospodarczo najmniej odpowiednia, jest podyktowana naszą państwową racją stanu”[18].

Autorzy tego dokumentu, zdając sobie sprawę z tego, że w warunkach ledwie co zakończonej wojny, w obliczu ogromnych zniszczeń sieci i taboru kolejowego zrealizowanie ambitnego planu przesiedlenia w sposób zorganizowany milionów ludzi, tak aby mogło mieć miejsce płynne przejęcie nieruchomości od ludności niemieckiej, która miała być wysiedlona z jej dotychczasowych miejsc zamieszkania, było niemożliwe do zrealizowania. Dopuszczano więc możliwość żywiołowego przemieszczenia się ludności, tak aby jak najszybciej nastąpiło przejęcie tych ziem, których zasiedlenie uważano za najważniejsze zadanie w tamtym okresie.

Teza trzecia: „Aby zapobiec obniżeniu kultury rolnej, należy jak najszybciej uruchomić zawodowe szkolnictwo rolne na Ziemiach Zachodnich – a w okresie wstępnym przeprowadzić doszkolenie zawodowe w drodze powołania do życia instruktorów rolnych oraz przodowników gromad spośród wykwalifikowanych fachowców rolnych”[19].

Sformułowanie tej tezy wynikało z tego, że spodziewano się, iż na teren tzw. ziem odzyskanych napłynie ludność o niższej kulturze rolnej w stosunku do tej, jaką prezentowała ludność niemiecka. Jak się okazało, problem ten był realny, a dodatkowo w przyszłości zastosowano tu bodaj największy „eksperyment” na Ziemiach Zachodnich i Północnych, jakim było rolnictwo socjalistyczne w postaci Państwowego Gospodarstwa Rolnego, które najczęściej przyczyniało się do dewastacji tych ziem, tak w wymiarze społecznym, jak i ekonomicznym.

Teza czwarta: „cały kontyngent ludności wiejskiej z repatriacji należy ze względów praktycznych skierować na Ziemie Zachodnie i spróbujemy ustalić, skąd i dokąd mają repatrianci się udawać, słowem chodzi o ustalenie szlaków migracyjnych”[20].

Przesiedlanie ludności miało odbywać się równoleżnikowo, to znaczy ludność z Kresów Wschodnich miała być przesiedlana na tereny, które pod względem klimatycznym i ukształtowania terenu byłyby zbliżone do warunków występujących na terenach przez nich opuszczanych. Było to bodaj najbardziej ambitne i racjonalne założenie, które udało się osiągnąć głównie w stosunku do ludności polskiej pochodzącej z województw lwowskiego, stanisławowskiego, tarnopolskiego, wołyńskiego, przesiedlanej głównie na teren ówczesnych województw wrocławskiego i śląskiego. Jednak i to założenie było trudne do zrealizowania w tamtych warunkach. Wytyczne tego planu z dużym opóźnieniem docierały w teren, dodatkowo jego realizację uniemożliwiał masowy napływ osadników indywidualnych, a nawet grup zwiadowczych czy operacyjnych, które wybierały miejsce osadnictwa według swego uznania. Ponadto dla tej ludności zetknięcie się z infrastrukturą cywilizacyjną było swoistym szokiem kulturowym. We wspomnieniach z tego okresu wiele jest opisów sytuacji, w której przydzielone gospodarstwa rolne nie były przejmowane, gdyż zbytnio odbiegały od tego, co było swojskie, znane Kresowiakom. Najlepiej znajdowali się w tej sytuacji osadnicy z Wielkopolski, dla których różnice te nie były tak szokujące.

Autorzy koncepcji osadniczej zakładali, że na Ziemiach Zachodnich i Północnych będą występowały dwa rodzaje osadnictwa. Pierwsze, osadnictwo częściowe, dotyczyć miało obszarów, na których osadnicy spotkaliby się z tzw. uświadomionym elementem polskim, czyli Warmiakami, Mazurami, Kaszubami, Ślązakami, których określano mianem „ludności tubylczej”, „ludności autochtonicznej” czy „polskiej ludności rodzimej”.

Drugim rodzajem osadnictwa było osadnictwo pełne, odnosiło się do sytuacji, w której osadnicy przybywać mieli na obszary już opuszczone przez ludność niemiecką lub z których ludność ta miała być wysiedlona. W tym przypadku wzajemne przebywanie w przestrzeni społecznej Polaków i Niemców często boleśnie się odcisnęło w pamięci szczególnie ludności niemieckiej i na długo zablokowało jakąkolwiek możliwość podjęcia dialogu.

Jeśli chodzi o osadnictwo częściowe, to Buławski stwierdzał: „Rzeczą jasną jest, że we wszystkich poczynaniach w zakresie osadnictwa, czy to wiejskiego, czy to miejskiego, powinien być na pierwszym stawiany interes ludności miejscowej. Ślązacy Opolscy i Mazurzy powinni mieć bezwzględnie pierwszeństwo przy zamianie swych mniejszych gospodarstw na większe poniemieckie, przy nadawaniu gospodarstw w wyniku parcelacji majątków, przy obejmowaniu przedsiębiorstw przemysłowych i handlowych. Jeżeli zaś zajdzie potrzeba sprowadzenia osadników z zewnątrz, z dawnych ziem polskich powinno się przede wszystkim uwzględnić elementy zbliżone pod względem kulturalnym do żywiołu miejscowego, które by miały zrozumienie dla jego właściwości, więc np. do polskich części Śląska Opolskiego przenosić ludność z polskiego Górnego Śląska i z południowego Poznańskiego. Może się okazać, że osadników tego typu zabraknie, aby zająć miejsca opuszczone przez Niemców. Wówczas trzeba będzie sięgnąć do elementu osadniczego o odmiennej strukturze psychicznej pochodzącego z odleglejszych ziem polskich. Zasilanie polskich części Śląska Opolskiego i ziemi mazurskiej tym elementem nie powinno mieć na celu wytwarzania obok rodzimej jakiejś nowej społeczności polskiej, raczej powinno być tak dawkowane, aby element przybyły został wchłonięty przez tubylczy”[21].

Niestety, koncepcja ta pozostała jedynie projektem opracowanym przez naukowców, praktyka była zupełnie odmienna[22], co w konsekwencji doprowadziło do sytuacji, w której ludność autochtoniczna szybko zaczęła się dystansować od nowego państwa, nie tylko ze względów politycznych, lecz również z przyczyn psychologiczno-mentalnościowych. Okazywało się często, że nowe państwo i nowi sąsiedzi byli dla ludności miejscowej obcy i nierzadko wrodzy. Przez cały okres istnienia Polski Ludowej zmuszeni oni byli tolerować traktowanie ich jako obywateli o podejrzanej proweniencji, a ich reakcją był często wyjazd do Niemiec bądź zamykanie się wewnątrz własnej grupy.

Już podczas pierwszej sesji Rady Naukowej dla Zagadnień Ziem Odzyskanych, która odbyła się w okresie 30 lipca – 1 sierpnia 1945 r., ożywioną dyskusję wywołał problem „Niemców polskiego pochodzenia”. W trakcie dyskusji ścierały się różne stanowiska. Część uczestników tego spotkania postulowała, aby możliwie dużą liczbę „uświadomionych Polaków” po przeprowadzeniu stosownej akcji weryfikacyjnej pozostawić w Polsce. Inni wyrażali z kolei obawę, aby w sytuacji utrudnionej akcji weryfikacyjnej przez sito weryfikacyjne nie przecisnęły się jednostki niemieckiego pochodzenia, a tym samym, aby nie doszło do sytuacji, w której w Polsce ze względów koniunkturalnych pozostanie wielu Niemców. Ostatecznie, ze względu na potrzeby związane z zagospodarowaniem tzw. ziem odzyskanych zdecydowano się na pozostawienie maksymalnie dużej liczby ludności rodzimej. Jednak nieufność odnośnie do postaw tej ludności wobec państwa polskiego i nowego ustroju pozostała stałym elementem polityki państwa wobec Warmiaków, Mazurów, Kaszubów czy Ślązaków. Na zakończenie obrad zebrani przyjęli jednogłośnie deklarację[23], w której sformułowali najważniejsze zadania stojące przed narodem i państwem polskim związane z zasiedleniem tzw. ziem odzyskanych.

Buławski jako wiceprzewodniczący Rady Naukowej „zalecił ostrożność w postępowaniu ze zgermanizowanymi miejscowymi Polakami. Zaproponował zarazem szereg ograniczeń prawnych, jakie należy wobec tej ludności stosować w bliżej nie określonym okresie przejściowym. Do jego zakończenia autochtoni polscy mieli być traktowani jak bezpaństwowcy”[24]. Stanowisko to spotkało się z polemiką ze strony Kazimierza Dobrowolskiego, który podkreślał konieczność wyrównania olbrzymich wojennych ubytków ludnościowych narodu polskiego, przewidując, że zdolności osadnicze narodu polskiego mogą być niewystarczające do tego, aby na włączonych do Polski byłych wschodnich prowincjach Niemiec osiedlić około 8,5 mln osób, bo tyle mieszkańców zamieszkiwało te obszary we wrześniu 1939 r. Dobrowolski uważał, że „najbardziej wartościową grupą regionalną w jego opinii byli Ślązacy, Warmiacy i Mazurzy, Kaszubi. »Zniemczeni Polacy« mieli być przywróceni polskości w wyniku odpowiedniej z nimi pracy. Ten ostatni pogląd został przyjęty później przez Ministerstwo Ziem Odzyskanych”[25].

Z kolei Zygmunt Izdebski twierdził, że repolonizacja powinna mieć na celu doprowadzenie do takiego rozwoju świadomości narodowej, by państwo polskie stało się dla ludności rodzimej wartością niepodlegającą dyskusji. Dla realizacji tego celu rozważano wprowadzenie metod radykalnych. W efekcie ludność rodzima zamieszkująca obszar Ziem Zachodnich i Północnych miała stać się „zdecydowanym [...] wałem przeciwniemieckim o nieprzejednanej polskiej świadomości narodowej”[26].

Osadnictwo pełne dotyczyło głównie obszarów Dolnego Śląska, Pomorza Zachodniego, Warmii i Mazur. Zgodnie z przyjętymi tezami zakładano, że zasiedlane powinny być one przez możliwie jednolite elementy osadnicze, tak pod względem społeczno-kulturowym, jak i geograficznym. Kazimierz Dobrowolski przestrzegał przed negatywnymi doświadczeniami osadnictwa na Wołyniu po I wojnie światowej, kiedy to długo utrzymywał się antagonizm między osadnikami pochodzącymi z różnych kulturowo miejsc a ludnością miejscową. Efekt ten zamierzano osiągnąć dzięki wspomnianym powyżej przesiedleniom rejonami geograficznymi. „Każdy rejon kolonizujący powinien zasilać rejon kolonizowany zbliżony do niego pod względem warunków naturalnych (ukształtowanie powierzchni, gleba, klimat), gospodarczo-społecznych i kulturalnych. W ten sposób zapewni się powstanie na nowych ziemiach środowisk jednolitych węzłami pokrewieństwa, środowisk mogących kontynuować na nowym terenie swe dawne formy życia zbiorowego i indywidualnego i utrzymać nie skażoną obcymi wpływami rodzimą kulturę”[27]. Podobnie jak w przypadku poprzedniego założenia, realizacja również tego postulatu napotykała na trudności. Spowodowane one były tak żywiołowością procesów przesiedleńczych, jak i trudnościami natury organizacyjnej.

Warto w tym miejscu wspomnieć, że polscy naukowcy z tamtego okresu postulowali, aby ludność polską z Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej osiedlać na terenie centralnej Polski, z uwagi na silne przeżycia związane z koniecznością opuszczenia stron rodzinnych. Zasadne byłoby zatem ulokowanie jej wśród ludności polskiej, w ustabilizowanych społecznościach, które mogłyby służyć „repatriantom” pomocą w szybkim pokonaniu syndromu utraconej ojczyzny. Zdaniem autorów tej koncepcji najlepiej do tego nadawały się te obszary przedwojennej Polski, które zostałyby opuszczone przez ludność niemieckiego pochodzenia (Wielkopolska, Pomorze). Zakładano bowiem, że na terenach osadnictwa pełnego potrzebny będzie silny, uświadomiony narodowo element osadniczy z województw centralnych przedwojennej Polski. W tej formie osadnictwa zamierzano również wykorzystać fakt, że wielu Polaków pracowało w Niemczech jako robotnicy przymusowi, a więc mieli możliwość zapoznać się z niemiecką kulturą materialno-techniczną, a tym samym będą mogli w pełni wykorzystać zastane wyposażenie. Zdarzały się takie sytuacje, że Polacy-robotnicy przymusowi, którzy znaleźli się w tej roli na ziemiach mających być włączonymi w granice państwa polskiego, stawali się właścicielami gospodarstw, warsztatów pracy, w których uprzednio pracowali. Jak jednak wiadomo i te zamysły nie zostały w dużej skali zrealizowane, z tych samych powodów, o których już wspomniałem.

Środowiskiem, w którym toczyła się dyskusja na temat przejęcia tzw. ziem postulowanych, było środowisko skupione wokół Polskiego Związku Zachodniego, którego działacze odwoływali się do polskiej myśli zachodniej, związanej przede wszystkim z Poznaniem i Wielkopolską. Nic dziwnego, że swoistym archetypem „człowieka zachodniego”, „osadnika”, „pioniera” mieli być działacze wielkopolscy z czasów rozbiorowych: „Przy określeniu nowego typu wychowawczego mianem »Polaka zachodniego« kierowano się tym, że po raz pierwszy typ taki »zaczął« się wytwarzać na kresach zachodnich, gdzie w ciągłej walce konkurencyjnej z elementem obcym i wrogim, ale jakże przewyższającym nas pod wieloma względami, aby go pokonać w dziedzinie gospodarczej, aby zwyciężyć na polu wiedzy, ludzie ci musieli składać wielkie ofiary pracy, samozaparcia i wyrzeczeń, a niejednokrotnie i życia”[28]. Swoista przemiana z pasażera, podróżnego udającego się na zachód miała się dokonać podczas podróży w pociągu. Jej efektem winien być świadomy swojej misji i nakazów historycznych, przed jakimi staje, Polak – osadnik, gospodarz.

Zagospodarowanie Ziem Zachodnich traktowane było zatem jako kontynuacja dziewiętnastowiecznego wysiłku Wielkopolan mającego na celu podtrzymywanie polskości. Witold Jakóbczyk pisał: „I dlatego przypominamy ciągłość wysiłku na Zachodzie, by nawiązać do ofiarności i entuzjazmu naszych Marcinkowskich i Chrzanowskich, wytrwałości Jackowskich, a rozmachu Wawrzyniaków i Szczepanowskich. Bo tylko w tym sensie ma nam historia być mistrzynią na zachodnich kresach, byśmy tu działali na równie wysokim poziomie jak najlepsi z nowoczesnych Polaków zachodnich”[29].

Szczególną wagę przywiązywano do etosu pracy. „Polak zachodni” miał się stać wyróżnikiem nowych ziem: „Traktując Ziemie Odzyskane jako teren wzorowego dla reszty kraju pionierskiego wysiłku – właśnie tutaj wynieść należy pracę do właściwego jej znaczenia moralnego, kulturalnego i materialnego. Jedynie praca stanowić może o pełnoprawności obywatelskiej. Jedynie jakość i wyniki pracy mogą stanowić o wartości człowieka”[30].

Kazimierz Dobrowolski pokusił się o zdefiniowanie cech, jakie powinien posiadać „dobry osadnik”[31], a które powinny być kształtowane przez szkołę, instytucje społeczne, stronnictwa polityczne, prasę. Cechy te to nastawianie na współpracę, konstruktywne myślenie i działanie oraz przeciwstawianie się wszelkim zachowaniom o charakterze przestępczym i patologicznym, które szczególnie często występowały w pierwszym okresie zaludniania Ziem Zachodnich i Północnych.

Jak się wydaje, współczesne analizy procesów kształtujących rzeczywistość społeczno-kulturową Ziem Zachodnich i Północnych w tamtym okresie powinny się koncentrować na poszukiwaniu w tamtych wydarzeniach wyjaśnień dla procesów dziś występujących na tych obszarach. Najważniejszym z nich jest proces tworzenia się tożsamości regionalnej, który niewątpliwie jest pochodną zjawisk i wydarzeń opisywanych powyżej. Wydaje się, że dopiero po 1989 r., kiedy zniknęły ograniczenia natury polityczno-ideologicznej, głos naukowców skupionych w Radzie Naukowej dla Zagadnień Ziem Odzyskanych może być wzięty pod uwagę, a niektóre pomysły i sugestie wydają się być ciągle inspirujące. Jest to jednak temat na inną okazję.

Cezary Trosiak (ur. 1959 r.), dr, socjolog, politolog, adiunkt w Zakładzie Systemów Politycznych na Wydziale Nauk Politycznych i Dziennikarstwa Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu. Zainteresowania badawcze: stosunki polsko-niemieckie, mniejszość niemiecka w Polsce, procesy transformacji społeczno-kulturowej na Ziemiach Zachodnich i Północnych, społeczne skutki członkostwa Polski w strukturach Unii Europejskiej. Autor m.in. pracy Procesy kształtujące pogranicze polsko-niemieckie po II wojnie światowej [na okładce: Kształtowanie się pogranicza polsko-niemieckiego po II wojnie światowej] (Poznań 1999) i innych artykułów poświęconej tej problematyce. W Collegium Polonicum członek zespołów badawczych zajmujących się problematyką pogranicza polsko-niemieckiego. Współautor raportu z badań: Bordering the Other. Mutual Relations of Poland and Germany from a Mutlidisciplinary Perspective, Poznań 2011.

Patryk Pleskot

Nauka i propaganda, Ziemie Odzyskane i Zachód Niejednoznaczny charakter badań nad początkami państwa polskiego (1946–1962)

Zainicjowane po zakończeniu II wojny światowej archeologiczno-historyczne badania na Ziemiach Odzyskanych miały niejednoznaczny i trudny do zinterpretowania charakter. Z jednej strony bez wątpienia legitymizowały one polską obecność na terenach zachodnich. Pasowały więc idealnie do komunistycznej propagandy i polityczno-ideologicznych wytycznych budowanej w zupełnie nowych granicach Polski Ludowej. Z drugiej jednak strony były prowadzone na bardzo wysokim poziomie naukowym, z wykorzystaniem najnowocześniejszych metod archeologii średniowiecznej, nieznanych chociażby we Francji. Badania te stanowiły zatem bardzo ciekawy, niejednoznaczny i trudny do oceny styk nauki, polityki, propagandy.

Analizując prace prowadzone przez wybitnych polskich uczonych na terenach, które z woli Stalina przypadły Polsce, można zaryzykować tezę, że nawet znaczne zaangażowanie w bieżącą politykę państwa mogło łączyć się z rzeczywistą działalnością naukową. Tworzyła się w ten sposób delikatna i skomplikowaną relacja między rzetelną pracą badawczą, niezgodą na wiele decyzji władz i realizacją propagandowych wytycznych.

Jednym z głównych organizatorów projektu był wpływowy profesor Uniwersytetu Warszawskiego, mediewista Aleksander Gieysztor. Pomysł szukania słowiańskich pozostałości na zachodnich terenach Polski Ludowej niemal od razu zyskał silne poparcie instalujących się właśnie w Polsce komunistycznych władz, które dostrzegały w nim możliwość legitymizacji i wzmocnienia swej pozycji. Dlatego też 3 kwietnia 1949 r. zarządzeniem ministra kultury i sztuki powołano Kierownictwo Badań nad Początkami Państwa Polskiego, organizujące całość prac dotyczących tego zagadnienia. 10 grudnia tego roku kolejne zarządzenie ministra powołało Komisję Naukową przy Kierownictwie Badań nad Początkami Państwa Polskiego, „do prowadzenia zespołowej analizy naukowej prac oraz opiniowania wniosków w zakresie działalności Kierownictwa”[1]. Nie można zakładać, że uczeni uczestniczący w projekcie nie zdawali sobie sprawy z politycznego wymiaru swojej działalności. Na istnienie tej świadomości wskazuje Gerard Labuda w swej refleksji nad dziełem Początki państwa polskiego. Księga tysiąclecia, o którym będzie jeszcze mowa.

Labuda, odtwarzając początki projektu, wspomina, że inicjatywa wyszła od grupy polskich archeologów tuż po wojnie, niejako w reakcji na niemiecką historiografię dotyczącą „Ziem Utraconych”. W 1946 r. Naczelna Dyrekcja Muzeów i Ochrony Zabytków patronowała pierwszym wykopaliskom na terenie Wielkopolski. 1 marca 1948 r. Naczelna Dyrekcja zwołała z kolei konferencję poświęconą organizacji badań nad początkami państwa polskiego. Jeden z referentów, Aleksander Gieysztor, podkreślił konieczność prowadzenia wykopalisk na terenach zachodnich z uwagi na „potrzeby polityczne, uwydatniające wagę naszego zagospodarowania, również naukowego, Ziem Zachodnich”. Oba czynniki – polityczny i naukowy – traktowano równie poważnie. Należy jednak pamiętać, że takie sformułowania mogły w zamierzeniach Gieysztora służyć po prostu wzbudzeniu zaufania władz i zyskaniu ich poparcia.

W wyniku konferencji powołano Komitet Badań Wczesnodziejowych. Kilka kolejnych reorganizacji doprowadziło w końcu do powstania wspominanej instytucji: Kierownictwa Badań nad Początkami Państwa Polskiego. Realizację programu badawczego powierzono nowej placówce badawczej, powstałej wraz z Polską Akademią Nauk: Instytutowi Historii Kultury Materialnej[2]. Była to unikalna w skali światowej jednostka łącząca badania historyczne z archeologicznymi. Mimo że stanowiła – podobnie jak cały PAN – produkt stalinizmu, szybko zdobyła uznanie z naukowych, a nie politycznych względów, a po liberalizacji Października ’56 wyrobiła sobie dobrą markę poza granicami kraju. Zarazem większość pracowników IHKM przyznawała się do marksizmu i miała lewicowe przekonania, należąc przy tym do PZPR. Oto dowód, jak trudno jest oceniać ówczesną rzeczywistość.

IHKM PAN powstał 19 listopada 1953 r. na podstawie uchwały Prezydium Rządu PRL. Ośrodek ten istniał do 1 kwietnia 1992 r., kiedy to został przemianowany na Instytut Archeologii i Etnologii PAN. Nazwa placówki była wyraźnie inspirowana analogiczną instytucją w radzieckiej Akademii Nauk. Zaczątków instytutu należy szukać już w 1948 r., w środowisku, które utworzy Kierownictwo Badań nad Początkami Państwa Polskiego. To ci uczeni nadali kierunek IHKM, realizując ambicje interdyscyplinarne, łączące archeologię z etnografią i historią gospodarczą. W gronie tych badaczy znaleźli się Aleksander Gieysztor, Witold Hensel i Kazimierz Majewski, który został przewodniczącym Komisji Programowej IHKM i jego pierwszym dyrektorem. W 1954 r. zastąpił go Witold Hensel. Swe obowiązki pełnił aż do 1989 r., rozbudowując instytut do rangi największej placówki Wydziału I Nauk Społecznych PAN, liczącej ponad 350 pracowników w Warszawie i innych miastach (m.in. Krakowie, Poznaniu, Łodzi, Wrocławiu, Szczecinie i Gdańsku)[3]. Nie może więc dziwić, że to IHKM przejął gros prac związanych z badaniami zachodnich ziem Polski Ludowej.

Jednym z rezultatów prac Kierownictwa Badań było monumentalne dzieło Początki państwa polskiego. Księga tysiąclecia – wieloosobowy i wielotomowy projekt, nad którym pracowano pod redakcją Kazimierza Tymienieckiego i Henryka Łowmiańskiego w latach 1957–1962. Wartość naukowa tej pracy nie może budzić wątpliwości – wczesnośredniowieczne osadnictwo słowiańskie na zachodnich terenach Polski Ludowej było przecież realnym faktem. Wydawnictwo przygotowano jednak specjalnie na okazję Tysiąclecia Państwa Polskiego: wydanie książki włączono do programu rządowych obchodów rocznicy za zgodą Przewodniczącego Rady Państwa Aleksandra Zawadzkiego oraz Komitetu Tysiąclecia[4]. Stało się w ten sposób orężem do walki z obchodami milenijnymi organizowanymi przez Kościół. Co więcej, Ministerstwo Oświaty zaleciło wprowadzenie książki do bibliotek szkolnych i pedagogicznych, a Ogólnopolski Komitet Frontu Jedności Narodowej sfinansował luksusowe wydanie dzieła[5].

Bliskie związki badań podejmowanych w IHKM z wytycznymi władz są oczywiste nawet dla czeskiego badacza Martina Nodla. Zauważa on wręcz, że powstały w 1956 r. w ramach Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Instytut Geografii Historycznej Kościoła miał być swego rodzaju konkurencją wobec materialistycznej placówki PAN. Nodl dodaje przy okazji, że nauka czeska nie miała instytucji będącej odpowiednikiem IHKM[6].

Nie miała ich także większość państw zachodnich. Dlatego też uczeni zagraniczni szybko nauczyli się czerpać z naukowych dokonań IHKM, nie zajmując się wewnętrznymi uwikłaniami polskich kolegów. Szczególne zainteresowanie aktywnością polskich archeologów średniowiecznych wykazywali od końca lat pięćdziesiątych francuscy uczeni o lewicowej orientacji ideologicznej, skupieni w środowisku „Annales”[7].

Zainteresowanie to miało swoje źródła w sytuacji tej dyscypliny we Francji jeszcze przed wojną. Jak zauważa Alain Schnapp, badania nad kulturą materialną w okresie międzywojnia praktycznie nie były tam prowadzone. Jednocześnie twórcy „Annales” – Marc Bloch i Lucien Febvre – zgodnie postulowali rozwój poszukiwań w tej dziedzinie[8]. Istniało zatem intelektualne zapotrzebowanie na tego typu wiedzę, które nie mogło się zrealizować. Częściowo zapotrzebowanie to zaspokoił właśnie IHKM i polskie doświadczenia w archeologicznej myśli zachodniej.

Francuzi, zdając sobie sprawę z wagi polskich osiągnięć w tej dziedzinie (a także ze specyficznych warunków pracy archeologów, którzy w polskim klimacie mogli natrafiać na tak nietrwale materiały jak kawałki tkanin[9]), szybko zaprosili polskich uczonych do systematycznych badań nad zagadnieniem tzw. wsi opuszczonych – średniowiecznego osadnictwa na terytorium Francji. Po raz pierwszy te dwa środowiska zetknęły się na szerszą skalę w 1957 r., na sesji naukowej poświęconej miastom średniowiecznym, zorganizowanej w Paryżu. Co znamienne, w 1960 r. pod redakcją Pierre’a Francastela ukazała się we Francji praca Les origines des villes polonaises, przybliżająca Francuzom osiągnięcia polskie w dziedzinie badań nad słowiańskim osadnictwem na Ziemiach Odzyskanych. W ten sposób projekt ten został udostępniony międzynarodowej wspólnocie badawczej. Dwa lata później we francuskojęzycznym periodyku „Ergon” ukazało się streszczenie numerów wydawanego przez IHKM „Kwartalnika Historii Kultury Materialnej”. W 1965 r. odbył się z kolei w Warszawie I Międzynarodowy Kongres Archeologii Słowiańskiej. Impreza owocowała wydrukowanymi w językach obcych materiałami[10]. W tym czasie konflikt milenijny między polskimi władzami a Kościołem sięgał zenitu.

Wspólne prace wykopaliskowe, dotyczące francuskich tzw. wsi opuszczonych, oficjalnie rozpoczęto w 1963 r. Organizatorami byli IHKM PAN i VI Sekcja École Pratique des Hautes Études. Na podstawie zawartego porozumienia corocznie na wykopaliska wyjeżdżało na okres 2–3 miesięcy od czterech do kilkunastu polskich archeologów pod kierownictwem Witolda Hensla[11]. Już dwa lata wcześniej „papież historyków” Fernand Braudel zaproponował Henslowi wygłoszenie w Szkole cyklu konferencji o metodach i perspektywach badań na przeszłością ośrodków miejskich i wiejskich[12].

Kierownictwo nad projektem i wykopaliskami obejmowali pospołu Paul Corbin (później Jean-Marie Pesez) i Witold Hensel, odpowiedzialni również za opracowanie metodologicznego raportu Archéologie et villages désertés. W pierwszym roku wspólnych prac IHKM wysyłał do Francji trzy ekipy, każda złożona z dwóch archeologów i rysownika. Do zespołu doszedł jeszcze sam Hensel oraz historyk Andrzej Wyrobisz – w sumie 11 osób (Krzysztof Dąbrowski, Lech Leciejewicz, Marian Rulewicz, Jerzy Gąssowski, Stanisław Tabaczyński, Jerzy Okulicz, Andrzej Nadolski, Andrzej Abramowicz, Tadeusz Poklewski, Wyrobisz, Hensel[13]). VI Sekcja wzięła na siebie materialną, techniczną i finansową organizację przedsięwzięcia, prosząc IHKM o uwzględnienie wyjazdu archeologów w ramach umowy Szkoły z Wydziałem I PAN, istniejącej od końca lat pięćdziesiątych. Braudel zapraszał Hensla do kolejnego przyjazdu do Paryża w listopadzie lub grudniu w celu uzgodnienia dalszych szczegółów współpracy[14].

W 1964 r. rozpoczęto oficjalnie polsko-francuskie wykopaliska w rejonie Burgundii. To sztandarowy przykład współpracy IHKM z francuskimi badaczami i najgłębszy jej przejaw. W jego ramach pracowano nad takimi osadami jak Montaigut (1964–1965), Saint-Jean-le-Froid (1964–1967, 1969), Condorcet (1966–1967), Dracy (1965–1975) czy Essertines (1973–1975)[15]. Pierwsze wyniki prac przedstawiono na III Kongresie Historii Gospodarczej w Monachium w 1965 r.[16]

W latach siedemdziesiątych w École des Hautes Études en Sciences Sociales coraz poważniej rozmyślano nad szerszym wykorzystaniem owocnej pracy polskich archeologów średniowiecznych we Francji. Wysunięto pomysł rozszerzenia współpracy w tej dziedzinie na średniowieczne miasta[17]. W październiku 1973 r. odbyła się w Paryżu duża konferencja poświęcona kulturze materialnej osady średniowiecznej, dowodząca znaczenia i jakości obustronnych kontaktów. Dwudniowy zjazd zorganizowano w salach Musée National des Arts et Traditions Populaires[18]. Wygłoszono na nim referaty dotyczące interdyscyplinarnych badań nad historią wsi w europejskich centrach badawczych, archeologii średniowiecznej wsi polskiej, kultury materialnej francuskiej wsi średniowiecznej, archeologii i demografii wiejskiej w I RP, polskich doświadczeń w archeologii agrarnej, ceramiki i osadnictwa wiejskiego, stopy życiowej mieszkańców oraz hodowli i konsumpcji. Główny nacisk kładziono na dyskusje między badaczami[19]. Nie wszystkie z tych tematów były obojętne politycznie, a polscy uczestnicy szeroko omawiali osiągnięcia w badaniach nad słowiańskością Ziem Odzyskanych.

Wydawniczym efektem praktykowanej do początku lat osiemdziesiątych współpracy polskich i francuskich archeologów były następujące publikacje: Les origines des villes polonaises (Paris 1960), do której przedmowę napisał Francastel[20], Villages desértés et histoire économique XIe–XVIIIe siècles (Paris 1965), Archéologie du village desérté (w serii „Cahiers des Annales” 27, 1970), Recherches archéologiques franco-polonaises sur les villages desértés en France 1963–1969, autorstwa Hensla i Peseza („Archaeologia Polona” 13, 1972) oraz liczne artykuły, drukowane np. w „Archeologii Polski”[21]. Polscy historycy kultury materialnej udzielali się również na łamach „Annales”, np. Teresa Wąsowicz („Annales ESC” 1962, nr 2), Stanisław Tabaczyński (ten sam numer), Jerzy Kolendo (1960, nr 6) i inni[22]. Obok tych wydawnictw zorganizowano jeszcze dwie wystawy w paryskim Muzeum Narodowym Sztuk i Tradycji Ludowych (w 1973 i 1978 r.) oraz dwa sympozja: w 1973 r. w Paryżu na temat kultury średniowiecznej wsi oraz w 1975 r. w Auxerre na temat kultury średniowiecznego miasta[23].

Nie dość, że francuscy badacze zapraszali polskich kolegów i oddawali im kierownictwo w pracach wykopaliskowych, to jeszcze starali się ich naśladować: IHKM w 1963 r. opracował broszurę Biskupin: station de fouilles archéologiques en Pologne na prośbę Henriego Paula Eydoux, pragnącego w swej pracy o archeologii umieścić rozdział poświecony Polsce. Uczony francuski otrzymał również zestaw zdjęć z wykopalisk[24]. VI Sekcja starała się ponadto wysyłać swoich młodych pracowników na staże do IHKM, co było czymś niemal niespotykanym na innych płaszczyznach kontaktów naukowych między obydwoma krajami. Na przykład w 1976 r. w Polsce przebywało dwóch francuskich praktykantów na stażu geograficzno-archeologicznym. Oprócz tego goszczono jeszcze Françoise Piponnier i Jean-Marie Peseza[25].

Jak zaznacza Romuald Schild, prowadzone w IHKM „badania nad kulturą – dzięki rozbudowanej współpracy zagranicznej, a szczególnie z np. École des Hautes Études en Sciences Sociales, w bardzo poważnym stopniu wpłynęły na sposób uprawiania tej dyscypliny w Europie Zachodniej”[26]. Z kolei Bronisław Geremek przekonuje, że „polska szkoła historyczna pierwsza wykazała znaczenie kultury materialnej i archeologii – w badaniach myśli agrarnej archeologia odegrała kapitalną rolę. Mediewiści polscy byli pionierami w tej dziedzinie; w pracach Georgesa Duby mediewisty pojawia się Polska, polscy historycy i polskie dokonania”[27]. O szczególnej roli metodologii polskiej historii kultury materialnej przekonany jest Michał Tymowski. Zwraca on również uwagę na tak nas interesujący wątek polityczny: „władze komunistyczne dawały mnóstwo pieniędzy, no bo chodziło o Polskę Piastów, polskość Ziem Zachodnich, Polskę przestrzennie taką jak PRL... Czyli tutaj były spore środki finansowe. Zarazem zbiegły się one z tym wspaniałym projektem Gieysztorowskim badań nad początkami państwa polskiego. I znowu w 1956 r. okazało się, że jesteśmy bardzo nowocześni. A Francuzi tych badań archeologicznych średniowiecznych w takim stopniu rozwiniętych jeszcze nie mieli [...]. No i to na nich bardzo działało. Jak przyjechał tutaj profesor Raymond Mauny – archeolog, historyk, afrykanista – na seminarium [Mariana] Małowista, miał wystąpienie. I bardzo był zdumiony tym, ile my tu mamy rzeczy. Był bardzo zadowolony, poszedł do muzeum archeologicznego w Arsenale, w Warszawie. I wyszedł stamtąd olśniony. Powiedział, że to są badania kapitalne. Czyli myśmy mieli ten wpływ, bo oni go umieli docenić”[28]. Opinie te niezależnie potwierdza Andrzej Wyrobisz. Zaznacza, że „jeśli chodzi o wykopaliska, to nie Francuzi, tylko myśmy prowadzili wykopaliska we Francji, to myśmy uczyli Francuzów. Francuzi byli wówczas w archeologii [...] niesłychanie tradycyjni. To myśmy ich uczyli, jak w sposób nowoczesny prowadzić wykopaliska”[29].

Świadkowie francuscy w pełni zgadzają się z polskimi kolegami. Jacques Le Goff nie ma wątpliwości: „archeologia była dla nas, powiedziałbym, prawdziwym odkryciem, ponieważ sytuacja w archeologii [francuskiej – P.P.] była dosyć dziwna. To znaczy, szkoła francuska, nauka francuska od dawna była zainteresowana starożytnością, zaś archeologia była dyscypliną niezbędną do badania starożytności [...]. Oficjalna archeologia kończyła się we Francji na roku 800. Do 800 r. istniały etaty, kredyty i specjaliści do prowadzenia wykopalisk – zaś okresem po 800 r. zajmowali się tylko historycy i archiwiści. Tak więc wzięliśmy przykład zwłaszcza z Polski – archeologia polska była wtedy w pełni rozkwitu, na czele z szefem, który również stał się jednym z moich dobrych przyjaciół, pomimo pewnych różnic ideologicznych: to był Hensel, wielki archeolog. I Braudel zadecydował, że zaprosimy polskich archeologów, żeby nauczyć niektórych Francuzów, jak przeprowadzać wykopaliska dla epok po starożytności, szczególnie dla średniowiecza [...]. Tak więc Polacy byli dla nas niezastąpieni w dziedzinie archeologii”[30]. W innym miejscu Le Goff stwierdził, że polscy archeolodzy średniowieczni wprowadzili „niezwykle znaczące metody w badaniu miast i wsi opuszczonych”. Metody te określił również jako „niebywale użyteczne”, choć dodał, że niektórzy historycy mieli tendencję do postrzegania ich jako „niższych”, mniej wiarygodnych dla badań w „bardziej rozwiniętej” Francji[31].

Tezy te potwierdza Georges Duby, dla którego „archeolodzy polscy [...] byli pionierami w badaniu historii nie na podstawie źródeł pisanych, lecz innych źródeł – przedmiotów z wykopalisk”[32]. Gdzie indziej określił polskie metody jako modelowe w badaniach średniowiecznej kultury materialnej[33]. Z kolei Jacques Revel sugeruje, że „historia kultury materialnej była bardziej obecna w Polsce niż we Francji”[34]. Także Maurice Aymard stwierdza, że główną korzyścią intelektualną w kontaktach z polskimi uczonymi było zapoznawanie się z osiągnięciami polskiej „szkoły” archeologii średniowiecznej. Podał przykład wspominanego Jean-Marie Peseza jako osoby pozostającej pod wpływem metodologii IHKM[35]. Dowody na słuszność tego przekonania przynosi korespondencja tego ostatniego. W prywatnym liście (a więc chyba bardziej szczerym niż oficjalne pismo), zaadresowanym najprawdopodobniej do Jacques’a Le Goffa z października 1975 r., Pesez podkreślał, że polskie metody badawcze były „bardzo nowoczesne” (wymieniał tu szczególnie działalność Jacka Przeniosło, ucznia Witolda Hensla). Twierdził, że współpraca z Polakami przynosiła „prawdziwe korzyści” stronie francuskiej. Zamierzał też wypytać Hensla, czy zgodziłby się na regularne przyjmowanie stażystów francuskich w IHKM[36].

Należy pamiętać, że w okresie rozkwitu polskiej historii kultury materialnej utrzymywano bliskie stosunki nie tylko z badaczami francuskimi, ale również anglosaskimi, niemieckimi czy włoskimi. Zajmowano się przy tym nie tylko średniowieczem. We współpracy z British Museum uczeni z IHKM pracowali w kopalni krzemienia w Grimes Graves we wschodniej Anglii, badając neolityczną produkcję narzędzi. Z kolei w Durham zajmowali się osadnictwem epoki brązu i żelaza. Czynnie współpracowano z oboma państwami niemieckimi w badaniach nad osadnictwem prehistorycznym i wczesnośredniowiecznym w dorzeczu Odry (szukając śladów kultur słowiańskich) czy też w Bawarii i Saksonii oraz we Frankfurcie nad Menem[37]. Z kolei w latach 1961–1962 i 1981–1986 IHKM badał początki Wenecji wraz z Fondazione Giorgio Cini i Uniwersytetem Weneckim[38]. W latach siedemdziesiątych pracowano na wykopaliskach w prowincji Salerno. Jednocześnie wespół z Instytutem Archeologii Bułgarskiej Akademii Nauk prowadzono wykopaliska w Odercy[39]. Utrzymywano bliskie kontakty także z analogiczną organizacją w Jugosławii (prof. Durde Bošković), gdzie Witold Hensel wygłaszał wykłady[40]. Nie można też zapominać o pomijanym często fakcie ścisłej współpracy IHKM z amerykańskim Smithsonian Institution, który na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych sfinansował rozległe badania na wybranych osadach z młodszej epoki kamiennej w Polsce. Koszt tych wykopalisk wynosił kilka milionów złotych[41].

W sumie w połowie lat siedemdziesiątych IHKM miał zawartych szesnaście nieformalnych, bezpośrednich umów z placówkami zagranicznymi, w tym siedem z zachodnimi: Schleswig-Holsteiniches Landesmuseum, Institut for the Study of Earthand Man (Southern Methodist University of Dallas), z Instytutem Filologii i Historii Średniowiecznej (uniwersytet w Salerno), z Interdyscyplinarną Grupą Roboczą Nauk Stosowanych w Archeologii i w Ochronie Patrymonium Kulturalnego (Włochy), Centre de Recherches Historiques EHESS, Instytutem Mila Y Fontanals (uniwersytet w Barcelonie) oraz z uniwersytetem w Buffalo. W ramach tych umów, w większości ustnych, prowadzono wspólne prace wykopaliskowe i realizowano wymianę stypendystów[42]. Podkreślmy, że lista ta nie uwzględnia wielu instytucji, z którymi IKHM utrzymywał luźniejsze kontakty.

* * *

Przykład badań nad słowiańskim osadnictwem na ziemiach zachodnich jest jednym z najważniejszych przejawów (przynajmniej na płaszczyźnie nauki) bardzo rzadkiego w Polsce Ludowej zjawiska: połączenia nowoczesności z „polityczną poprawnością”, rzetelnej, a wręcz nowatorskiej koncepcji naukowej z wytycznymi ideologii komunistycznej. Połączenia, które – co równie rzadkie i zarazem bardzo trudne do oceny – przyniosło korzyści obu stronom. Państwu ułatwiło legitymizację porządku geopolitycznego ustalonego w Jałcie, uczonym zaś – zdobycie funduszy i rozwinięcie szeroko zakrojonych badań, które w innej sytuacji mogłyby nie dojść do skutku. Otwartym pozostaje pytanie, czy warto angażować się w takie kompromisy. Z czysto naukowych względów – pewnie tak, ale nauka realizuje się przecież w konkretnej rzeczywistości polityczno-ideowej.

Wyjątkowa współpraca uczonych z Kierownictwa Badań nad Początkami Państwa Polskiego i IHKM PAN z naukowcami zachodnimi, zwłaszcza francuskimi, bezsprzecznie udowadnia naukową wartość podjętego po 1945 r. przedsięwzięcia. Pokazuje ponadto, że realna współpraca naukowa mogła przy sprzyjających po 1956 r. warunkach rozwijać się ponad żelazną kurtyną i choć po części niezależnie od wewnętrznych uwikłań politycznych uczonych – i to nie tylko po stronie polskiej, ale i zachodniej.

W tym kontekście można powiedzieć, że w przypadku historii kultury materialnej myśl zachodnia wyrosła z podłoża polityczno-ideologicznego, ale potrafiła się od niego uniezależnić.

Patryk Pleskot (ur. 1980 r.), dr, absolwent Uniwersytetu Warszawskiego i École des Hautes Études en Sciences Sociales w Paryżu. Studiował także na uniwersytecie w Nancy. Stypendysta Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, Ministerstwa Edukacji Narodowej oraz rządu Republiki Francuskiej. Pracownik Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej IPN w Warszawie. Interesuje się m.in. historią i historiografią francuską, historią społeczno-kulturalną i polityczną PRL, epoką „Solidarności” i działalnością służb kontrwywiadowczych. Autor ok. stu artykułów naukowych i popularnonaukowych, a także autor i współautor ponad dziesięciu książek, m.in.: Spętana Akademia. Polska Akademia Nauk w dokumentach władz PRL, t. 1–2, Warszawa 2009–2012 (wspólnie z Tadeuszem P. Rutkowskim); Intelektualni sąsiedzi. Kontakty historyków polskich ze środowiskiem „Annales” 1945–1989, Warszawa 2010; „Tarcza partii i narodu”. Kontrwywiad Polski Ludowej w latach 1945–1956. Zarys struktur i wybór, Warszawa 2010; Pokolenie 82–90. Niezależne Zrzeszenie Studentów na Uniwersytecie Warszawskim we wspomnieniach (1982–1990), Warszawa 2011.

Sebastian Ligarski

Zjazdy pisarzy Ziem Zachodnich i Północnych w polityce kulturalnej państwa w latach 1958−1970

Polityka kulturalna państwa w latach 1956−1970

Politykę kulturalną nowej, komunistycznej władzy zainstalowanej w Polsce po 1944 r. można podzielić na kilka etapów. Pierwszy z nich trwał od przełomu 1944 i 1945 do listopada 1947 r. Cechował go taktyczny liberalizm w stosunku do środowisk twórczych. Jego uosobieniem był Jerzy Borejsza, prezes Spółdzielni Wydawniczej „Czytelnik”, wprowadzający w życie formułę „łagodnej rewolucji” mającej przyciągnąć twórców do komunizmu, a tym samym legitymizować system przed społeczeństwem. Drugi okres trwał od listopada 1947 r. do przełomu lat 1954 i 1955, gdy obligatoryjnie wprowadzano socrealizm we wszystkich dziedzinach życia kulturalnego. Następny okres, tzw. odwilży w kulturze, trwał przez lata 1955 i 1956 aż po początek 1957 r.[1] Związany był on ze zmianami w aparacie bezpieczeństwa, jakie wywołała ucieczka płk. Józefa Światły na Zachód oraz próbą poluzowania polityki kulturalnej wobec plastyków, z czasem rozciąganą na inne środowiska. Największe znaczenie miał powrót Władysława Gomułki do polityki i objęcie przez niego funkcji I sekretarza Komitetu Centralnego PZPR w październiku 1956 r. Po uspokojeniu sytuacji w partii (okres walk frakcyjnych zakończył się zwycięstwem kręgu osób związanych z Gomułką) polityka kulturalna władz szybko wróciła na dawne tory, a okres liberalizacji związany ze zmianami na szczycie władzy partii komunistycznej zakończył się gwałtownie. Już w styczniu 1957 r. Sekretariat KC PZPR polecił likwidację periodyków uznawanych za reakcyjne i antypaństwowe, jak „Horyzonty”, „Wyboje” czy „Współczesność” (tę ostatecznie utrzymano, jednak po zmianach personalnych)[2]. Nie dopuszczono do powstania „Europy”, co miało poważne konsekwencje dla stosunku wielu literatów do władz (legitymacje partyjne oddali m.in. Jerzy Andrzejewski, Stanisław Dygat, Paweł Hertz, Mieczysław Jastrun, Jan Kott, Adam Ważyk, Juliusz Żuławski). Dokonano zmian na stanowiskach redaktorów naczelnych kilku gazet, w tym „Trybuny Ludu”. W październiku 1957 r. zamknięto „Po Prostu”. Jak pisał Oskar S. Czarnik, pod koniec lat pięćdziesiątych i na początku sześćdziesiątych szybko powrócono do metod znanych z okresu stalinowskiego: „Nie wolno oczywiście zapominać o pewnych różnicach jakościowych, nie można stawiać znaku równości między długoletnim pobytem w więzieniu Jerzego Brauna a tymczasowym aresztowaniem Melchiora Wańkowicza w połowie lat sześćdziesiątych (pisarza skazano za drukowanie za granicą na krótkoterminowe pozbawienie wolności z zawieszeniem wykonania kary i uwolniono go po rozprawie sądowej)”[3], lecz cel pozostawał nadal ten sam. Było nim spacyfikowanie środowiska twórczego.

Na XIII Plenum KC PZPR odbytym w lipcu 1963 r. Władysław Gomułka w wygłoszonym referacie ostro krytykował i piętnował dotychczasowe publikacje literackie. Posługując się niewybrednym językiem, mówił: „W utworach niektórych młodych pisarzy znajdujemy ekstrakt cynizmu. Trudno bez obrzydzenia przebrnąć przez ich opowiadania. Jest tam zresztą sporo zapożyczeń i wzorów z literatury francuskiej i amerykańskiej. A nasze wydawnictwa i pisma literackie podobne obrzydliwości drukują [...]. W niektórych tego typu utworach w naszej literaturze te marginesy społeczne, te przejawy cynizmu, demoralizacji i zwyrodnienia próbuje się przedstawić jako skutek panujących u nas warunków”[4]. Te słowa zapowiadały dalsze ograniczenia dla tych, którzy odważyli się publikować teksty ukazujące rzeczywistości PRL. W tym samym roku zlikwidowano dwa tygodniki społeczno-kulturalne: „Nową Kulturę” i „Przegląd Kulturalny”, a powołano „Kulturę”, gdzie funkcję redaktora naczelnego objął Janusz Wilhelmi, niecieszący się wśród literatów autorytetem[5]. W marcu 1964 r. literaci i naukowcy skierowali do władz list zwracający uwagę na braki papieru na rynku oraz zaostrzenie cenzury, domagając się zmiany polityki kulturalnej i poszanowania konstytucji. List trafił na Zachód, a władze podjęły szeroko zakrojoną akcję dyskredytacji osób, które się pod nim podpisały. List 34 spowodował również widoczne zmiany w taktyce i metodach walki aparatu bezpieczeństwa z niepokornymi przedstawicielami środowisk twórczych[6]. Za wszelką cenę starano się zidentyfikować osoby pisujące do paryskiej „Kultury” pod pseudonimami Gaston de Cerizay (Stanisław Cat-Mackiewicz) czy Niemira (Jan Nepomucen Miller). Wyrok kary więzienia otrzymał Melchior Wańkowicz (do więzienia nie trafił ze względu na podeszły wiek), Jan Nepomucen Miller otrzymał wyrok w zawieszeniu, January Grzędziński trafił na obserwację do szpitala psychiatrycznego, a Stanisław Cat-Mackiewicz zmarł przed procesem. Procesy wytoczono Januszowi Szpotańskiemu oraz Januszowi Konarskiemu.

Na przełomie 1966 i 1967 r. wystąpiło lub zostało wyrzuconych z PZPR wielu znakomitych literatów. Kolejny, po „Europie”, odwrót od partii rozpoczął się od Listu 15[7] w obronie Leszka Kołakowskiego, który został wyrzucony z PZPR po krytycznym podsumowaniu rządów Gomułki w październiku 1966 r.[8] Rok 1968 przyniósł eskalację konfliktu ma linii władza i twórcy. Zdjęcie z afisza Dziadów w reżyserii Kazimierza Dejmka wywołało protesty młodzieży, a nadzwyczajne posiedzenie Oddziału Warszawskiego Związku Literatów Polskich i ostatecznie przyjęty apel do władz w sprawie wystawienia Mickiewiczowskiego dramatu spowodował kolejną histeryczną reakcję kręgów rządzących (pobicie Stefana Kisielewskiego oraz potępienie i kampania przeciwko Pawłowi Jasienicy, rozpoczęta przez Władysława Gomułkę 19 marca 1968 r.). Represje, które dotknęły całe środowisko twórcze oraz bezpardonowa kampania propagandowa przeciwko inteligencji, doprowadziły w wielu wypadkach do kolejnych przewartościowań w ich postawach oraz pogłębienia podziałów w środowisku[9]. Twórcy byli zaszczuci i spacyfikowani, wielu wyemigrowało z kraju na skutek nagonki antyżydowskiej. Władze nie zamierzały cofnąć się przed całkowitym spacyfikowaniem twórców, szczególnie literatów. Podczas Walnego Zjazdu ZLP w lutym 1969 r. przeprowadzono zmiany, które odcisnęły głębokie piętno w działalności związku aż do 1980 r. Magdalena Filip pisała, że zapisał się on w pamięci jako przykład dyktatu partii w sferze kultury, a zmiany wprowadzone w statucie związku miały być karą za wcześniejsze, nieprawomyślne wystąpienia[10]. Odtąd wyborem prezesa ZLP zajmował się tylko Zarząd Główny, w jego skład zaś dokooptowano prezesów poszczególnych oddziałów terenowych. Odpowiedni dobór władz zarządów zapewniał konstruktywny, z punktu widzenia interesów władzy, wybór prezesa i członków Prezydium ZG ZLP. W ten sposób grupa uważana za opozycyjną była przegłosowywana w ZG ZLP. Zmiany w sposobie podejścia władz w stosunku do twórców możliwe były dopiero po objęciu stanowiska I sekretarza KC PZPR przez Edwarda Gierka w grudniu 1970 r. 

Zjazdy pisarzy Ziem Zachodnich i Północnych

Pojawiające się w latach pięćdziesiątych nawoływania do poważniejszego zajęcia się północnymi i zachodnimi krańcami Polski przez literatów znalazły podatny grunt po dojściu do władzy Gomułki. Krokiem do nowego spojrzenia na ten obszar Polski było spotkanie osób z najwyższych kręgów władzy w Ministerstwie Kultury i Sztuki pod koniec 1956 r., na którym wyznaczono kierunki podejmowanych inicjatyw w odniesieniu do tych terenów, powołano Rządową Komisję dla Rozwoju Ziem Zachodnich oraz sejmową Komisję Nadzwyczajną Ziem Zachodnich. Najważniejszym jednak wydarzeniem było powołanie Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich w maju 1957 r., kontynuującego tradycje Polskiego Związku Zachodniego. W ramach TRZZ powołano kilka komisji, z których dla zrealizowania idei zjazdów literatów najważniejsza była Komisja Propagandowo-Wydawnicza, powołana 19 marca 1958 r. Na jej czele stanął Jerzy Putrament − w tym czasie zastępca członka KC PZPR oraz sekretarz Podstawowej Organizacji Partyjnej przy Oddziale Warszawskim ZLP. Do zadań tej komisji należało zainteresowanie problematyką ziem zachodnich jak największej ilości osób w kraju i zagranicą, wypracowanie kierunków upowszechniania propagandy o tych terenach oraz ustalenie hierarchii ważności zagadnień w tej tematyce. Formą jej działalności były wydawnictwa, odczyty, sesje naukowe i popularnonaukowe, konferencje, seminaria, pokazy filmowe etc.[11] TRZZ wróciło do tradycji PZZ organizowania Tygodni Ziem Zachodnich. Pierwszy miał miejsce 9−16 maja 1958 r., przy okazji zorganizowano wówczas również I Zjazd Pisarzy Ziem Zachodnich. Inicjatywa ta zgodna była z celami, które wytyczono w momencie powołania TRZZ, czyli popularyzowania polskich osiągnięć na tych ziemiach, w tym walk o te ziemie, zaznajomienie społeczeństwa z aktualnym stanem gospodarczym tych ziem, ich dorobkiem i perspektywami na przyszłość, pogłębianie świadomości patriotycznej i socjalistycznej, walka z zachodnioniemieckim rewizjonizmem oraz budowanie przyjaźni, szczególnie granicznej, z NRD[12]. W odniesieniu do rewizjonizmu Andrzej Werblan stwierdzał, że w latach 1956−1957 w Polsce trwała walka z rewizjonistami, którzy najliczniej „uwili sobie gniazdka” w środowiskach literackich (szerzej kulturalnych) oraz w szkolnictwie wyższym[13]. W ten sposób rewizjonizm nabierał znaczenia antypolskości. Wobec tak szeroko zakrojonego planu działań oraz pojawiających się coraz to nowych inicjatyw, wystąpienie wrocławskich literatów z propozycją zorganizowania zjazdów pisarzy Ziem Zachodnich i Północnych spotkało się z przychylnością władz. Według Zdzisława Jordanka inicjatywa zwołania zjazdów wiązała się z potrzebą ukazania „dorobku twórczego pisarzy najściślej związanych z przemianami zachodzącymi na ziemiach, które wróciły do macierzy”, co było tylko oficjalnym, propagandowym językiem sztucznych frazesów przekazanych na użytek społeczny[14]. Organizatorzy pierwszego zjazdy uważali de facto, że jego powstanie związane były z ogromnymi zaniedbaniami, krzywdami i dyskryminacją tych ziem wobec innych rejonów kraju. Zjazdy miały stanowić forum wymiany myśli, poglądów, propozycji, które miały znaleźć swoje odbicie nie tylko w życiu literackim, ale również oddziaływać na społeczeństwo tych ziem[15].

Innym powodem ich organizacji były pojawiające się ze strony władz wezwania do „społecznego zaangażowania literatury (odmiana socrealizmu, mały realizm)”[16]. W tym czasie doszło do polemiki między literatami nadal tkwiącymi w realizmie socjalistycznym (Józef Lenart) oraz tymi, którzy postulowali nowe prądy w poezji (Julian Przyboś), a także grupą debiutantów (Stanisław Grochowiak), wiernych idei odrzucenia zaangażowania społecznego, dystansu wobec polityki, demonstracji „wobec prawd dyktowanych”, co znamionowało szerszy nurt popaździernikowy: rozliczeniowy[17]. Przełom lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych to nieustanne spory i dyskusje w środowisku literackim. Dotyczyły one roli debiutantów w literaturze, zarzucano jej odrealnienie, oskarżano o „arkadyjskość” (ahistoryzm)[18]. Do głosu dochodziło pokolenie, które niczego nie zawdzięczało historii, w dorosłość wchodziło w nowych warunkach politycznych, inni decydowali się na tzw. późne debiuty.

Leszek Szaruga, uczestnik tych wydarzeń, pisał po latach: „Przez cały ten okres punktem odniesienia będzie okres lat 1949−1955. Nieustanny spór między pokoleniem »pryszczatych« wyzwalających się z ideologicznych pęt i debiutantów niosących sztandar apolityczności literatury, przyswajających nowinki z Zachodu, ale także rozwijający się silnie nurt poezji awangardowej (nie pomijając prężnego i ożywczego nurtu teatru awangardowego w tym czasie) czy klasycystyczny, negujący postulaty nowoczesności i nowości (Zygmunt Kubiak)”[19].

Kreatorzy polityki kulturalnej wyraźnie określali granicę akceptacji dla tych eksperymentów, przypominając, że „polityczna, ideowa wymowa utworu nie pozostanie dla nich sprawą obojętną”[20]. Władysław Gomułka ujął to w przemówieniu z okazji piętnastej rocznicy powrotu Ziem Odzyskanych do macierzy: „Czekają one na pisarzy i artystów, którzy będą opiewać ich historyczne koleje, los i sprawy ludzi, którzy dźwigali i dźwigają ten kraj, tu żyją, pracują i kochają, ścierają się ze złem i budują rzeczy wielkie i trwałe. Czekają te ziemie na powieści, na filmy, na sztuki, na dzieła plastyków, które by utrwaliły w świadomości całego narodu ich znaczenie i pomagały narodowi pojąć głęboko ich teraźniejszość i przyszłość”[21].

I Zjazd Pisarzy Ziem Zachodnich[22] został zorganizowany 16−17 maja 1958 r. w Dusznikach-Zdroju. Jego organizatorem był wspomniany wrocławski oddział ZLP, TRZZ oraz Zarząd Główny ZLP, reprezentowany przez Juliana Przybosia. Obradom przewodniczyli Kamil Giżycki i Eugeniusz Paukszta[23]. Na tym spotkaniu zdecydowano o powołaniu Komitetu Zjazdowego, którego egzekutywę stanowili jego członkowie mieszkający we Wrocławiu. Rok później II Zjazd odbył się w Katowicach i Świerklańcu 17−19 maja[24]. Na jego inauguracji pojawił się I sekretarz KW PZPR w Katowicach Edward Gierek. Wygłosił przemówienie, w którym wyznaczał literatom rolę, jaką mieli odegrać, pisząc o tych ziemiach: „Cóż może być bardziej frapującego dla pisarza, jak wzięcie na warsztat twórczy wielkiej epopei naszego narodu – epopei, jaką było zaludnienie, objęcie w posiadanie odwiecznie polskich ziem piastowskich? Czy dużo jest w historii przykładów podobnej prężności narodu?”[25] Dalej Gierek w formie skierowanych do literatów pytań retorycznych zachwalał aktualność i atrakcyjność problematyki Ziem Zachodnich i Północnych dla literatury: „Czy w Honolulu, na Księżycu czy na Marsie trzeba szukać pasjonujących tematów o bohaterstwie człowieka, o jego miłości ojczyzny, o ludzkim zmaganiu się z przeciwnościami – skoro minionych kilkanaście lat życia na Ziemiach Zachodnich dostarcza niezwykłych wprost przykładów bohaterstwa, patriotyzmu, ofiarności naszego ludu? Czy istnieje dla pisarza-społecznika doskonalsze laboratorium twórcze, bardziej skondensowany i przejrzysty materiał obserwacyjny, niż narastający na naszych oczach pełen konfliktów obraz tworzenia się nowego, specyficznego społeczeństwa na Ziemiach Zachodnich? Czy można wyobrazić sobie bardziej szczytne dla pisarza powołanie, niż twórczy wpływ na kształtowanie i przyspieszanie tego procesu?”[26] W celach koordynacyjnych i merytorycznych powstał Komitet Porozumiewawczy Pisarzy Ziem Zachodnich, który miał za zadanie przygotowywać każdy kolejny zjazd. W jego skład wchodzili: Zdzisław Hierowski, Tymoteusz Karpowicz, Bogusław Kogut, Zbigniew Kubikowski, Jan Pierzchała, Wilhelm Szewczyk oraz aktualni prezesi oddziałów ZLP. Przewodniczącym komitetu zostawał ten prezes, którego oddział miał przygotowywać następny zjazd[27]. W zjeździe górnośląskim brali udział również pisarze czechosłowaccy. Zarówno oni, jak i przedstawiciele innych związków literackich z krajów demokracji ludowej byli stałymi gośćmi zjazdów. W tym okresie zjazdy gromadziły liczne grono słuchaczy, lecz nie miały wydźwięku czy kontekstu politycznego. Były to wydarzenia o znaczeniu regionalnym, podczas których zajmowano się teorią literatury w odniesieniu do piśmiennictwa Ziem Zachodnich i Północnych. Nawoływano do szerszego zajęcia się problematyką tych ziem oraz usilnie podkreślano brak podziału na pisarzy z zachodniej i centralnej Polski[28]. Dla publiczności najważniejsze były spotkania z autorami, którzy na co dzień nie gościli w tych rejonach kraju, literaci zaś spędzali czas na spotkaniach autorskich lub sporach kuluarowych. Miasta prześcigały się w atrakcjach, aby zadowolić literatów, np. organizując rejsy statkami, wycieczki autokarowe do historycznych miejsc, spektakle teatralne. Po piątym zjeździe odbytym w Opolu ogłoszono rezolucję, która miała uzasadnić organizowanie kolejnych zjazdów, co w korelacji z tekstem Władysława Terleckiego Nuda w Opolu opublikowanym we „Współczesności” nabierało karykaturalnego wymiaru[29].

Zainteresowanie najwyższych władz partyjnych zjazdami zaczęło być widoczne w 1963 r., co warunkowane było wspomnianymi wyżej zmianami w podejściu do kultury przez ekipę rządzącą. W tym czasie toczyła się na łamach pism kulturalnych zażarta dyskusja wywołana książką Zbigniewa Załuskiego Siedem polskich grzechów głównych, mającą być, według autora, „deheroizacją najnowszej historii Polski”. I co prawda upłynął jeszcze miesiąc, zanim Gomułka wygłosił swoje przemówienie na XIII Plenum, lecz nieuchronnie nadchodził czas konfrontacji pomiędzy literatami a władzą.

18 maja 1963 r. kierownik Wydziału Kultury KC PZPR Wincenty Kraśko polecił swojemu zastępcy Aleksandrowi Syczewskiemu zainteresować się czerwcowym Zjazdem Pisarzy Ziem Zachodnich i Północnych w Zielonej Górze i „sprawdzić co zamierzają mówić”[30]. Machina ruszyła. O przesłanie referatów i ich treści oraz zainteresowanie imprezą poproszono Komitet Wojewódzki PZPR w Zielonej Górze, choć ten od początku zaangażowany był w organizację tej imprezy[31]. Interesujące, że tytuł referatu otwierającego zjazd, autorstwa Leszka Elektorowicza, uznano w uwagach kreślonych na marginesach pisma za „mętny”[32]. Brzmiał on Literatura i jej współcześni pośrednicy, i został przez autora wygłoszony pierwszego dnia VI Zjazdu po oficjalnych powitaniach[33].

Widoczne oddziaływanie partii na zjazdy rozpoczęło się w 1964 r. i związane było z Listem 34 z 13 marca 1964 r.[34] VII Zjazd Pisarzy Ziem Zachodnich i Północnych odbywał się w Poznaniu w okresie od 8 do 10 maja 1964 r. Na zjeździe tym po raz pierwszy pojawił się członek Biura Politycznego KC PZPR Zenon Kliszko, z ramienia partii odpowiadający za nadzór nad kulturą. Zjazd poświęcony był problemowi hitleryzmu w literaturze zachodnioniemieckiej i wpisywał się w gremialną akcję potępiania odradzającego się „wrogiego militaryzmu Niemieckiej Republiki Federalnej”[35]. Według Marcina Miodka wszechobecne na zjeździe pojęcie rewizjonizmu było jedną z osi konstrukcyjnych kampanii propagandowej przeciwko sygnatariuszom Listu 34[36]. Na zjeździe dominowała dyskusja o Liście 34 i reakcji władz, widoczny był strach wielu literatów o ich przyszłość, pojawiały się również komentarze na temat wystąpienia Zenona Kliszki. W referacie otwierającym poznański zjazd Kliszko podzielił sygnatariuszy listu na organizatorów (dwóch-trzech) i tych, którzy dali się w dobrej wierze wykorzystać. Zarzutem postawionym literatom nie była sama treść listu, której z pewnością większość zebranych na sali nie znała, lecz fakt, że został on przekazany za granicę i tam upubliczniony[37]. Oprócz Kliszki głos zabrał również Józef Lenart, I sekretarz egzekutywy POP przy Oddziale Warszawskim ZLP, który ostro potępił sygnatariuszy Listu 34. Przemówienie Kliszki na VII Zjeździe doprowadziło w tym czasie do sfinalizowania również sprawy tzw. kontrlistu (List 600), który był odpowiedzią na List 34. Uznawany za „prawą rękę” Gomułki, Kliszko swoim wystąpieniem na zjeździe spowodował, że sprawa, która już przycichła, odżyła na nowo[38]. Maria Dąbrowska zanotowała w dzienniku: „W czyim interesie jest to paskudne jątrzenie sprawy? Ciągle grają tu rolę tajemnicze czynniki partii. Komuś zależy na tym, żeby poróżnić między sobą pisarzy, żeby wywołać chaos i zamęt”[39].

Echa tego zjazdu było słychać na walnym zebraniu Oddziału Warszawskiego ZLP 12 czerwca 1964 r., gdzie referenci, szczególnie Dąbrowska, zaatakowali Zenona Kliszkę i Józefa Lenarta za ich wystąpienia w Poznaniu[40].

Kolejny zjazd odbył się 21−23 maja 1965 r. Olsztynie. Literatów w tym czasie absorbowały sprawy Melchiora Wańkowicza, Jana Nepomucena Millera, Stanisława Cata-Mackiewicza i Januarego Grzędzińskiego, których władze oskarżały o współpracę z pismami emigracyjnymi. Nic dziwnego, że wrocławski literat Henryk Worcell tak pisał w raportach przygotowywanych dla Służby Bezpieczeństwa o zjeździe w 1965 r.: „W związku ze zbliżającymi się wyborami i Zjazdem Pisarzy Ziem Zachodnich, sądzę, że nie tylko pisarzy wrocławskich cechuje duża obojętność odnośnie tych dwóch spraw. Nie bardzo interesuje ich kto wejdzie do Rad Narodowych, kto zostanie posłem. W Zjeździe Pisarzy chcieliby wziąć udział tylko ci pomniejsi i raczej ze względu na spotkania towarzyskie i rozmowy kuluarowe. Ci z zarządu, którzy już nieraz brali udział w Zjazdach, rezygnują z tego rocznego udziału tym bardziej, że żaden z nich nie jest obarczony obowiązkiem wygłoszenia referatu”[41]. Olsztyński zjazd był wydarzeniem lokalnym, choć pod nadzorem, gdyż po raz kolejny wziął w nim udział Zenon Kliszko oraz Jarosław Iwaszkiewicz[42].

Kolejne zjazdy odbywały się w tle wydarzeń politycznych o pierwszorzędnym znaczeniu. Obchody Millenium oraz Tysiąclecia Państwa Polskiego stanowiły pole otwartego konfliktu między władzami a Kościołem (i katolicką częścią społeczeństwa), wzmocnione cały czas obecnym echem Listu biskupów polskich do biskupów niemieckich z września 1965 r. oraz rozpoczętą 3 maja 1966 r. peregrynacją obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej. Do tego dochodziło nieustające napięcie w środowisku literackim, szczególnie w Warszawie, co powodowało, że zjazd bydgoski, wpisany w program państwowych obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego, stał się kolejną okazją do manifestacyjnych wystąpień dygnitarzy partyjnych. Warto dodać, że trwały również zaawansowane przygotowania do Kongresu Kultury Polskiej, który miał się odbyć 7–9 października 1966 r. w Warszawie. Jak mówił w jednym z przemówień sekretarz Komitetu Porozumiewawczego Pisarzy Ziem Zachodnich i Północnych, zjazd miał być wielką manifestacją polityczną pisarzy tych ziem – manifestacją wobec groźby niemieckiego rewizjonizmu i militaryzmu[43].

W bydgoskim zjeździe wzięli udział m.in.: Zenon Kliszko, Lucjan Motyka – minister kultury i sztuki, Wicenty Kraśko − kierownik Wydziału Kultury KC PZPR oraz prezes ZG ZLP Jarosław Iwaszkiewicz i przewodniczący TRZZ Jan Izydorczyk. Na zjeździe reprezentowani byli także goście z ZSRR, Czechosłowacji, NRD i Jugosławii. W czasie jego trwania uchwalono protest „przeciwko zatruwaniu społeczeństwa niemieckiego w NRF jadami szowinizmu i odwetu”[44] – jak przekazywała propagandowo Polska Kronika Filmowa. Dosłowna treść rezolucji brzmiała: „Pisarze polscy zgromadzeni na IX Zjeździe Pisarzy Ziem Zachodnich i Północnych w Bydgoszczy czują się powołani do wystąpienia z ponownym protestem przeciwko nasilającej się kampanii nacjonalistycznych i odwetowych roszczeń NRF, które godzą w pokój i ład w Europie”[45].

Niczym niewyróżniający się następny X Zjazd w Szczecinie przyćmił XI Zjazd w Katowicach-Jaszowicach. Zorganizowany później niż zwykle, bo 7−9 czerwca 1968 r.[46], odbywał się w samym centrum antysemickiej nagonki, ataków na literatów, a szczególnie na Pawła Jasienicę, Stefana Kisielewskiego, Antoniego Słonimskiego, Andrzeja Kijowskiego, Leszka Kołakowskiego i Jerzego Andrzejewskiego oraz tzw. sprawy encyklopedystów[47]. Marzec 1968 r. zbierał swoje żniwo. Na zjeździe pojawili się Edward Gierek, Lucjan Motyka i Wincenty Kraśko. Zabierając głos, Gierek mówił: „Nie ma i nie będzie u nas niczym nie ograniczonej wolności słowa dla wrogów socjalizmu, dla takich pisarzy, którzy chcieliby siać nieufność między społeczeństwem a partią ludową [...], którzy wyrażają interesy obcych agentur imperialistycznych”[48].

Echa sporów, waśni, kampanii antysemickiej oraz prób łagodzenia konfliktu były głośne. Henryk Worcell notował: „Odniosłem ogólne wrażenie, że XI Zjazd Pisarzy Ziem Zachodnich i Północnych przebiegał pod znakiem dobrej woli i chęci zrozumienia się między pisarzami, a czynnikami rządowymi. Co do tego nie ma wątpliwości, gdy chodzi o organizatorów Zjazdu i autorów trzech referatów: [Jana] Pierzchały, A[ndrzeja] Wasilewskiego i W[ilhelma] Szewczyka. Ale i inni postronnie ujawniali w rozmowach tę dobrą wolę, np. [Wojciech] Żukrowski, [Janina] Wieczerska z Wrocławia, [Józef] Pogan, Edward Kucharski, [Leon] Wantuła, [Zbigniew] Zielonka. Jeśli chodzi np. o Ed[warda] Kucharskiego to należy on do tych, którzy z własnej inicjatywy jeździli na wieczory autorskie, bezpłatne, by wyjaśniać ludziom istotne przyczyn marcowych zamieszek i jakie jest prawdziwe stanowisko większości pisarzy wobec rozrabiaczy [...]. Referat W[ilhelma] Szewczyka, a także jego własne komentarze do tego referatu przyjęto bez wielkiego aplauzu. Słyszałem głosy (zresztą dość jawne), że [Stanisław] Grochowiak w obecności Mikołajki i innych ostro zaatakował prezesa szczecińskiego Oddziału, Gwidona Kamińskiego, za jego głośny artykuł w »Trybunie Ludu«. Zresztą ten artykuł przypominający, by o przyjmowaniu członków do ZLP decydowały czynniki partyjne, nie podobał się także innym, a Grochowiak swoją niechęć do Kamińskiego wyraził w formie wyjątkowo ostrej, bo radził mu, by sam siebie ze Związku usunął. Oburzenie Grochowiaka na Kamińskiego wydaje się zrozumiałe, z tego względu, że do pisarzy polskich zaliczają się też pisarze katoliccy, którzy są patriotami i zwolennikami socjalizmu. W[ilhelm] Szewczyk nie powinien był tak wyraźnie, po nazwisku oskarżać polskich artystów i naukowców o to, że swymi kontaktami i wypowiedziami służą niemieckim reakcjonistom w NRF, bo te wypowiedzi we właściwych kontaktach mogły mieć inny wydźwięk niż w oderwanych cytatach przytoczonych przez W[ilhelma] Szewczyka. Stanisław Broszkiewicz wyraźnie zaznaczył, że unikanie naszych kontaktów kulturalnych z Zachodem przyniosłoby nam więcej szkody, niż pożytku, że trzeba te kontakty zachować choćby za cenę pewnego ryzyka, za cenę nawet tego, że wypowiedzi naszych ludzi zostaną tam tendencyjnie przekręcone. Nie obeszło się też za kulisami Zjazdu bez pewnych zajść. [...].

Nie byłem świadkiem awanturniczego wystąpienia S[tanisława] Broszkiewicza, który podpiwszy sobie, głośno psioczył na władze związkowe, ordynarnie je nazywał, szczególnie brzydko mówił pod adresem [Jerzego] Putramenta. Opowiadał mi o tym Jan Pogan”[49].

Sprawy literatury, jej przyszłości i funkcje zeszły na drugi plan. Kolejny zjazd w Gdańsku, zorganizowany w trzydziestolecie wybuchu II wojny światowej, był już tylko propagandowym dodatkiem do ogólnopolskich uroczystości[50]. Choć w artykule podsumowującym, opublikowanym w „Życiu Literackim”, dostrzegano wagę i tradycję zjazdów, jego formuła ulegała jednak wyczerpaniu[51]. Spacyfikowane środowisko literackie zamknęło się we własnych problemach i skupiło na „lizaniu ran”.

Ostatni zjazd odbył się 4−6 maja 1970 r. w Zielonej Górze. O jego kulisach pisał Worcell: „Zjazd w Zielonej Górze odbywał się pod znakiem XXV rocznicy stąd też troska o to by w wystąpieniach prelegentów dominowały nasze osiągnięcia, podsumowanie dorobku 25-lecia, a nie ujemne zjawiska naszego życia. I tak np. wiadomo było, że Krzysztof Nowicki w swoim przygotowanym już referacie o literaturze Ziem Zachodnich i Północnych mówi nie tylko o osiągnięciach tej literatury ale i jej słabościach. Między innymi podobno ujemnie oceniał pisarstwo [Stanisławy] Muskat-Fleszarowej, prezesa Oddziału Gdańskiego”[52]. Wrocławski literat opisywał sposób doboru referatów i kolejność ich wygłaszania ze względu na charakter spotkania oraz – co najbardziej prawdopodobne – obecność na sali stałego grona wizytującego zjazdy: Zenona Kliszki, Stefana Olszowskiego (po raz pierwszy obecny w Gdańsku w 1969 r.) oraz Wincentego Kraśki. Przewidywany referat Nowicki wygłosił, nie pomijając negatywów dotychczasowego dorobku literatury w odniesieniu do Ziem Zachodnich i Północnych[53].

Podczas zjazdu podjęto uchwałę o odbywaniu spotkań nie co roku, ale jedynie przy okazji ważnych rocznic lub aktualnych wydarzeń, co w praktyce odsuwało spotkania na czas nieokreślony.

Worcell oceniał: „Podczas tego Zjazdu, może ze względu na uroczysty jubileuszowy charakter ogólnie pisarze wykazywali więcej opanowania, zachowywali wstrzemięźliwość zwłaszcza prezesi i delegaci Oddziałów Ziem Zachodnich i Północnych, a także ze względu na ciągłą obecność czynników rządowych, towarzyszy: Kliszko, Kraśko, Olszowski”[54].

Zjazdy pisarzy Ziem Zachodnich i Północnych zakończyły w 1970 r. swój żywot, choć w Zielonej Górze wolę kontynuowania tej tradycji wysunął oddział olsztyński, planując organizację kolejnego na 1973 r., w związku z obchodami Roku Kopernikańskiego[55]. Zjazd nie doszedł jednak do skutku wobec sprzeciwu Jerzego Łukaszewicza, nowego sekretarza KC PZPR odpowiedzialnego za nadzór nad propagandą, mającego swoją wizję wpisania literatów w strategię legitymizacji władzy[56].

Pół roku po zjeździe zielonogórskim od władzy odsunięto Władysława Gomułkę i jego ekipę. Nie bez znaczenia w kontekście odejścia od idei zjazdów było podpisanie układu granicznego z RFN 7 grudnia 1970 r. W większości dyskusja podczas spotkań literackich wymierzona była w tzw. rewizjonizm zachodnioniemiecki. Podpisanie tej umowy powodowało utratę koronnego argumentu o próbach rewizji powojennych granic przez część społeczeństwa zachodnioniemieckiego. Zjazdy wyczerpały swoją formułę. Nie były już potrzebne. Argumentowano po raz kolejny, że nastąpiło trwałe zjednoczenie, złączenie Ziem Zachodnich i Północnych z resztą kraju, zniknęły podziały, bariery oraz przeszkody utrudniające do tej pory współdziałanie[57]. Z dumą podkreślano, że pisarze są sobie równi i nie ma w nich podziału na tych z centrali i na tych z zachodu i północy. Jest jedna, polska literatura i „gromada polskich pisarzy”, jak mówił Jarosław Iwaszkiewicz w Zielonej Górze. Zjazdy odchodziły w przeszłość, choć nie ich idea.

Ta ostatnia niespodziewanie powróciła w marcu 1981 r. Prezes Oddziału Olsztyńskiego ZLP Bohdan Dzitko zwrócił się do prezesów poszczególnych oddziałów ZLP o poparcie inicjatywy reaktywowania zjazdów w nowej formule. Postulował odbywanie ich nie co roku, lecz raz na trzy lata, a ich celem miała być wymiana poglądów o literaturze, na które nie starczało czasu podczas walnych zjazdów ZLP, gdzie dominowały sprawy polityczne[58]. Program koncentrował się na problematyce polsko-niemieckiej w literaturze Polski, NRD i RFN, literaturze współczesnej jako odzwierciedleniu przemian socjalistycznych oraz postulował skupienie się na literaturze z okresu przełomów politycznych na Ziemiach Zachodnich i Północnych. O wygłoszenie referatów poproszono: Wilhelma Szewczyka, Wacława Sadkowskiego, Feliksa Fornalczyka, Mariana Grześczaka i Władysława Ogrodzińskiego[59]. Organizatorzy nie przewidywali imprez towarzyszących w postaci wyjazdów na spotkania autorskie, okolicznościowe, brak było też w programie oficjalnego spotkania towarzyskiego. Uznano, że formuła takich spotkań się wyczerpała[60]. Jak wynikało z drugiego listu skierowanego do prezesów oddziałów tego samego dnia, reaktywowanie idei zjazdów miało w zamyśle prezesa olsztyńskiego oddziału stworzyć forum dla literatów, którzy czuli się zmarginalizowani w czasie XXI Nadzwyczajnego Zjazdu ZLP w grudniu 1980 r. Wtedy ukonstytuowały się nowe władze związku, w którym dominowali przedstawiciele opozycji wewnątrzliterackiej, dążącej do zmiany polityki władz wobec pisarzy. Na zjeździe, według Dzitki, doszło do kolejnego podziału środowiska na metropolię i prowincję, ugruntowania rozłamu, również politycznego, a co gorsze – oskarżenia prezesów oddziałów terenowych o manipulację przez partię. Próba zwołania i odnowienia idei zjazdów pisarzy Ziem Zachodnich i Północnych miała zapobiec tym niebezpiecznym zjawiskom i przyczynić się do integracji skłóconych literatów. Zjazd olsztyński miał się odbyć w październiku 1981 r. i trwać trzy dni. Według Dzitki aprobatę dla pomysłu zgłosiły, poza olsztyńskim, oddziały w Szczecinie, Bydgoszczy, Toruniu, Koszalinie i Zielonej Górze[61]. Ich przedstawiciele zamierzali wystąpić do ZG ZLP z taką propozycją i liczyli na powodzenie inicjatywy. Odpowiedź, jaka nadeszła z Wrocławia, z pewnością nie mogła zadowolić prezesa Dzitki. Wrocławscy literaci sprzeciwiali się organizacji zjazdu, uważając, że nie ma on merytorycznego sensu ze względów politycznych i kulturalnych. Według nich zjazdy pisarzy Ziem Zachodnich i Północnych były areną politycznych rozgrywek oraz rozbijania środowiska przez partię i sprzyjały podkreślaniu dyktatu partii w tej dziedzinie twórczości kulturalnej. Literaci wrocławscy uważali, że zaangażowanie powinno być widoczne w pracach komisji i agend Zarządu Głównego ZLP oraz w codziennej pracy w czasopismach, w wydawnictwach i innych rodzajach aktywności twórczej, a nie tworzeniu sztucznych tworów w postaci zjazdu[62]. Do zjazdu nie doszło, gdyż zaostrzająca się sytuacja w kraju nie była dobrym momentem na tego typu inicjatywy, a władze miały inną strategię działań wobec środowiska literackiego[63].

Wykrystalizowanie się idei zjazdów pisarzy Ziem Zachodnich i Północnych odbyło się na fali powołania TRZZ i zwrócenia się Gomułki, czy raczej powrotu, do optyki prezentowanej jeszcze w latach czterdziestych, gdy pełnił funkcję ministra ziem odzyskanych (wicepremiera). Nieustanna fobia antyniemiecka kazała budować jednolity front, polegający na formułowaniu argumentów za polskością tych ziem. Wcielany w życie program Tysiąclecia Państwa Polskiego miał jeszcze jeden, utylitarny cel: prowadzenia polityki historycznej opartej na legendzie, micie polskich, czyli piastowskich ziem. Miał to być oręż w walce z tzw. rewizjonistami, rewanżystami i progermańskimi hasłami wysuwanymi w RFN[64]. Zachęcanie do opisywania ziem zachodnich, powstania literatury, budowania sieci oddziałów (notabene naginając do tego statut ZLP) było środkiem do celu. Taki był zamysł.

W efekcie jednak zjazdy te były jeszcze jedną okazją do spotkania, do odbycia kilkudziesięciu spotkań autorskich, które przynosiły wymierne efekty, szczególnie dla młodych pisarzy, obcowania z literatami z centrali, z osobami z czołówki ówczesnej literatury. Organizatorzy czy instytucje miały możliwość ogrzania się w cieple i blasku imprezy i osób, które na nich gościły, szczególnie od 1964 r. członków Biura Politycznego, sekretarzy KC PZPR, co dawało możliwości załatwienia prywatnych interesów. Politycznie zjazdy zaistniały w latach 1964, 1966 i 1968 – ze względu na sytuację w kraju[65]. Poza tym były imprezami o charakterze prowincjonalnym, jakich wiele odbywało się każdego miesiąca w całej Polsce. Ich znaczenie i dorobek był niewielki.

Sebastian Ligarski (ur. 1975 r.), dr, historyk, pracownik Referatu Badań Naukowych Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej IPN w Szczecinie. Autor i redaktor m.in.: Operacja „Podmuch”. Służba Bezpieczeństwa wobec „bombiarzy” na terenie Zagłębia Miedziowego w okresie stanu wojennego, Lubin–Wrocław 2007 (wstęp, wybór i oprac.); W zwierciadle ogłoszeń drobnych. Życie codzienne na Dolnym Śląsku w latach 1945−1949, Wrocław 2007; Artyści a Służba Bezpieczeństwa. Aparat bezpieczeństwa wobec środowisk twórczych, Wrocław 2008 (współred. z Robertem Klementowskim); „Twórczość obca nam klasowo”. Aparat represji wobec środowiska literackiego 1956–1990, Warszawa 2009 (współred. z Andrzejem Chojnowskim); „Budujemy socjalizm...” Materiały pokonferencyjne, Wrocław 2010 (współred. z Robertem Klementowskim); Dziennikarze władzy, władza dziennikarzom. Aparat represji wobec środowiska dziennikarskiego 1945–1990, Warszawa 2010 (współred. z Tadeuszem Wolszą); „Inteligenci polscy milczą zupełnie”. Grudzień 1970 – styczeń 1971 w Szczecinie, Szczecin 2010 (red.); Papierem w system. Prasa drugoobiegowa w PRL, Szczecin 2010 (współred. z Martą Marcinkiewicz). Koordynator projektu badawczego IPN: „Aparat bezpieczeństwa wobec środowisk twórczych, dziennikarskich i naukowych”.

Sylwester Karbosiak, Piotr Pirecki

Ikoniczny obraz Ziem Odzyskanych w propagandzie PRL

Jak pokazać niewyrażalne, odtworzyć to, co niedosłowne, niedoskonałe bądź miałkie. Opisać miłość, gniew lub pochlebstwo. Nim wyszło drukiem słynne dzieło Cesarego Ripy Iconologia, zadanie definiowania pojęć abstrakcyjnych było niemożliwe lub przekraczało granice ludzkiej percepcji. Przełom nastąpił w XVI w., gdy Ripa ogłosił światu swoje najsłynniejsze (i bodaj jedyne) dzieło stojące na pograniczu dwóch dziedzin sztuki: malarstwa i literatury. Włoski pisarz potrafił doskonale zapełnić puste miejsce – nadał pojęciom abstrakcyjnym, które dotychczas nie były definiowane, formę artystycznego konkretu. Strącił je z piedestału wyobraźni w stronę słownego konkretu i obrazu. W jaki sposób bowiem pokazać piękno ryby, jednocześnie dając odbiorcy komunikat, że oglądany i opisywany wizerunek w istocie nią nie jest[1]. Już na poziomie prymarnym pojawił się problem fundamentalny: czym w takim razie jest i jaki rodzaj sztuki reprezentuje propozycja Ripy? Nie jest w żadnym razie wyłącznie literackim naśladowaniem rzeczy i zjawisk codziennych ani także bardziej wyrafinowanym symbolizowaniem. Ripa pragnął osiągnąć swym dziełem stan pośredni, coś pomiędzy imitacją a symbolem. To pragnienie udało się w pełni zrealizować: wybitny artysta osiągnął doskonałość w alegorii, która tym różni się od symbolu, że ma tylko jedno, niepowtarzalne znaczenie. A jednak jej wewnętrzna struktura ma skomplikowaną postać, składa się bowiem z tego, co zewnętrzne (przedstawiające dosłownie i wprost) oraz z tego, co stanowi „głębię wnętrza”, a więc tzw. atrybut ukryty, zazwyczaj jeden[2]. Dla przykładu: wyobrażenie śmierci jako kobiety „bladej z zapadłymi oczyma, ubranej na czarno”[3]. Wypadałoby do tego renesansowo-barokowego obrazu dodać jeszcze maleńki szczegół: z kosą w lewej ręce.

Nie ma najmniejszej wątpliwości, że świat wyobraźni literackiej, jaki przedstawił Ripa, przetrwał do dzisiaj. Co więcej – świat ten, formalnie różnorodny i bogaty, stanowił inspirację także w okresie po II wojnie światowej. Trudno byłoby wskazać bezpośrednie dowody, że propagandyści Polski Ludowej przyswoili sobie technikę postaciowania Ripy, ale zbieżności z jego sztuką koherentnego kształtowania słowa i obrazu pozwalają na wysnucie wniosku o ideowym pokrewieństwie tak odległych w czasie faz rozwoju ludzkiej kultury. Propagandyści powojennej Polski, niejednokrotnie wysoce utalentowani, stosowali arsenał pojęciowy wprowadzony przez Ripę, który umożliwił im zręczne manipulowanie ludzkimi emocjami, odczuciami i nastrojami.

Wszechobecna propaganda obok terroru – to nieodłączne atrybuty systemów totalitarnych – stanowiła główne narzędzie zdominowanej przez komunistów władzy w powojennej Polsce, a poruszana problematyka była niesłychanie różnorodna. Najogólniej rzecz ujmując, oczywiście prócz kwestii międzynarodowych, poruszanych częstokroć w kontekście konfliktu między miłującymi pokój krajami obozu socjalistycznego a nastawionymi imperialistycznie państwami kapitalistycznymi, dotyczyła również całości życia społeczno-politycznego w kraju. I tak stale obecny kult komunistycznej władzy i napiętnowanie rzeczywistych bądź mniej lub bardziej wyimaginowanym wrogów przeplatał się z różnorakimi wydarzeniami natury wewnętrznej.

Jedną z ważkich kwestii, zarówno w ujęciu międzynarodowym, jak i ogólnopaństwowym oraz politycznym i społecznym, podejmowaną przede wszystkim w pierwszych powojennych latach, była repolonizacja i zagospodarowanie Ziem Odzyskanych, stanowiących blisko jedną trzecią powojennego terytorium Polski.

Przekazane pod administrację polską[4] tereny wydłużyły zdecydowanie granicę morską państwa, ich potencjał gospodarczy zaś – pomimo ogromnej skali grabieży i dewastacji dokonanych tak podczas działań wojennych, jak i bezpośrednio po nich – należał w znacznej mierze do relatywnie największych i stanowić miał o odbudowie i rozwoju kraju. Jednocześnie zgoda na utratę Kresów Wschodnich, silne wśród obywateli nastroje antyniemieckie, a na zewnątrz komplikujące się relacje między dotychczasowymi sojusznikami: Związkiem Sowieckim z jednej a Stanami Zjednoczonymi i Wielką Brytanią z drugiej strony, stanowiły o tym, że zagospodarowanie nowych ziem było dla nieposiadającej mandatu społecznego władzy przedsięwzięciem niezwykle istotnym. Pozwoliło jawić się przed obywatelami jako jedyny w kraju rzecznik i gwarant przyrostu terytorialnego państwa w kierunku zachodnim, a także wytłumaczyć – choć w części – konieczność strategicznego sojuszu ze swoim mocodawcą – Związkiem Sowieckim.

Artykuł jest próbą przybliżenia elementów komunistycznej propagandy w odniesieniu do Ziem Odzyskanych. Autorzy skoncentrowali się na omówieniu pośrednich form propagandy wizualnej, a ściślej na plakatach oraz banknotach, monetach, medalach i odznaczeniach, które określić możemy mianem „małej propagandy wizualnej”[5]. Każda z przedstawionych form komunikacji zasługuje na odrębne omówienie[6]. Tekst więc, z konieczności ogólnikowy, w autorskich zamierzeniach ma łączyć dwie dziedziny humanistyczne – historię i filologię – posługujące się przecież odmienną metodologią i zgoła różnym językiem przekazu. I tak przedstawiony w artykule proces kształtowania się powojennego aparatu propagandowego, a także pośrednich form propagandy wizualnej jest punktem wyjścia, tłem dla rozważań z pogranicza kultury komunikacyjnej. Autorów interesują szczególnie aspekty podnoszone w relacji nadawca – odbiorca i to one właśnie, w różnych kontekstach społecznego przekazu, są przedmiotem niniejszego wystąpienia.

Pierwszym oficjalnym urzędem realizującym zadania propagandowe był Resort Informacji i Propagandy podległy utworzonemu w lipcu 1944 r. Polskiemu Komitetowi Wyzwolenia Narodowego. Zakres działań resortu był szeroki i początkowo obejmował „sprawy prasy codziennej i periodycznej, sprawy agencji prasowych, informatycznych i telegraficznych, sprawy radiofonii, sprawy produkcji filmowej i kinematografii, sprawy wydawnictw informacyjnych i propagandowych oraz sprawy propagandy masowej w kraju i propagandy za granicą”[7]. Na jego czele stanął Stefan Jędrychowski, choć pracami w istocie kierował Stefan Matuszewski[8]. Na terenie miast wojewódzkich i powiatowych funkcjonowały podległe centrali urzędy, a od 1945 r., gdy resort został przekształcony w ministerstwo – odpowiednio urzędy oraz oddziały informacji i propagandy[9]. Po sfałszowanych wyborach do Sejmu Ustawodawczego, w kwietniu 1947 r. Ministerstwo Informacji i Propagandy – będące formalnie częścią struktury propagandy państwowej, ponadpartyjnej – zostało zniesione, a większość kompetencji przejęło Ministerstwo Kultury i Sztuki[10]. Kierowniczą rolę w aparacie propagandowym Polski Ludowej odgrywał jednak Wydział Propagandy Komitetu Centralnego Polskiej Partii Robotniczej[11]. Po scaleniu PPR i Polskiej Partii Socjalistycznej w Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą w grudniu 1948 r., omawiane zadania przejął Wydział Prasy i Wydawnictw oraz Wydział Propagandy Masowej. Komórki te, które wraz z Wydziałem Szkolenia Partyjnego tworzyły pion ideologiczny-propagandowy KC PZPR, w późniejszym czasie ulegały wielu przekształceniom organizacyjnym. Ostatecznie w 1989 r. powstał Wydział Polityki Informacyjnej PZPR[12]. Całość uzupełniały analogiczne struktury komitetów wojewódzkich partii, które z jednej strony wykonywały polecenia KC, koordynowały i nadzorowały realizację wyznaczonych zadań, z drugiej zaś przygotowywały i realizowały wiele akcji o charakterze regionalnym[13].

Pion ideologiczno-propagandowy PPR/PZPR wspierał aparat państwowy, organizacje społeczne, szkoły wszystkich szczebli oraz inne instytucje. W kontekście poruszanego w artykule tematu warto wspomnieć jedynie o Głównym Zarządzie Polityczno-Wychowawczym, a późnej Głównym Zarządzie Politycznym Wojska Polskiego. Działania podejmowane przez pion propagandowo-wychowawczy armii, podobnie zresztą rzecz się miała w innych formacjach mundurowych, nie ograniczały się jedynie do indoktrynacji żołnierzy, lecz były także kierowane do ogółu społeczeństwa. Przykładem jest tutaj udział Grup Ochronno-Propagandowych w kampanii przed referendum ludowym oraz jego ochronie, a w roku następnym w agitacji na rzecz partii Bloku Demokratycznego i samym zabezpieczaniu wyborów do sejmu[14].

Propaganda Polski Ludowej posługiwała się alegorią, rzec by można, że była nią w sensie ideologicznym całkowicie przesiąknięta. W takim wypadku „icon” (obrazek) staje się elementem większej całości, której komponentem jest również słowo, związane z danym obrazkiem, ryciną czy rysunkiem erudycyjnym. Należałoby się również zastanowić, czy tytuł wystąpienia nie jest świadomym przekłamaniem i czy faktycznie sens kategorii „obraz” i „icon” nie jest taki sam. Obraz, rysunek czy też rycina-szkic podlegały wieloznaczności, nie zawsze owe pojęcia znaczyły to, co było widoczne na pierwszym planie. Odbiorca musiał wykonać wysiłek, aby dotrzeć do poukrywanych sensów. To była kultura symbolu, nie nazywała zjawisk wprost, lecz je pseudonimowała. Z dawnego bogactwa poukrywanych erudycyjnie znaczeń zostało niewiele. Sztuka nie ma już symbolicznego charakteru, stała się prosta i nieskomplikowana. Przekonywały o tym dobitnie niektóre z „osiągnięć” artystycznych doby stalinowskiej. Mimo odarcia sztuki z jej wewnętrznej głębi pozostało jednak to, co zasługiwało na uwagę i miało przemożną siłę oddziaływania, zwłaszcza na ludzi prostych. To alegoreza, specyficzny rodzaj interpretacji związanej z próbą objęcia rozumem i wzrokiem oglądanego przedmiotu. Kultura polska po 1945 r. prezentowała właśnie taki swoisty rodzaj porozumienia z odbiorcą, posługiwała się kodem zrozumiałym nie tylko dla wtajemniczonych i obytych z kulturą wysoką, ale dla ogółu. Stąd wynikała jej plebejskość. Prostota komunikatów przekazywanych przez środki informacji publicznej ocierała się częstokroć o prymitywizm i posuniętą do granic absurdu ideologię. Zasadne wydaje się prześledzenie ich funkcjonowania w czasach i w warunkach, gdy była na usługach władzy, a metafora i skrót zeszły na dalszy plan. Głównym kryterium oceny stała się użyteczność i ideologiczna jasność. Co istotne, utylitarny charakter wytworów ludzkich rąk i umysłów przekładał się na realistyczny, wręcz imitacyjny obraz świata przedstawionego. Był on odwzorowaniem rzeczywistości, a jednocześnie pouczał i perswadował, dając prostą odpowiedź niemal na każde pytanie dotyczące tego, co dobre i co złe. Propaganda Polski Ludowej, co oczywiste, była adresowana do szerokich warstw społecznych, robotników i chłopów, dla których owe treści były głównie przekazem wprost, odwołującym się nie tyle do wyobraźni, ile raczej do emocji. Tak rozumiana sztuka dotyczyła w całości społecznego i politycznego życia w powojennej Polsce. Można ją nazwać sztuką tyrtejską, walczącą, która bezpośredniością przekazu przemawiała do zmysłów odbiorcy wprost i bez niedopowiedzeń. Artyści zaangażowani w sztukę realnego socjalizmu stosowali przy tym mniej lub bardziej skuteczne środki perswazji.

1. Plakaty

Plakat – stanowiący przystępne i przeznaczone dla ogółu narzędzie przekazu – odgrywał istotną rolę w kształtowaniu opinii społecznej. Zwłaszcza w początkowym okresie Polski Ludowej, kiedy to bez mała od podstaw odbudowywano radiofonię i kinematografię[15]. Był obecny w całej przestrzeni życia publicznego i ukierunkowany na przekazywanie treści ważnych i społecznie użytecznych. Poprzez tę formę łatwo wyrażano protest, pochwałę, naganę, radość, smutek, a więc wszystkie stany emocjonalne odwzorowywane za pomocą kreski[16].

Początki polskiego plakatu powojennego związane są z powstaniem we wrześniu 1944 r. w Lublinie, w Centralnym Domu Żołnierza, Pracowni Plakatów Propagandowych, podległej Wydziałowi Propagandy Głównego Zarządu Polityczno-Wychowawczego WP. Na jej czele stanął Włodzimierz Zakrzewski, znany później artysta malarz, grafik i plakacista, autor głośnych plakatów, jak: Olbrzym i zapluty karzeł reakcji (1945), Towarzysz Bierut wśród robotników (1950)[17]. Z uwagi na brak maszyn drukarskich – plakaty wykonywano ręcznie techniką szablonową – oraz niedostatek materiałów siła oddziaływania propagandowego lubelskiej pracowni była ograniczona[18]. Wraz za przesuwającym się w kierunku zachodnim frontem, 25 stycznia 1945 r. Pracownia Plakatów Propagandowych została przeniesiona do Łodzi. Zmieniła się również technika wykonywania plakatów. Zastosowanie litografii pozwoliło na uzyskanie kilkutysięcznych, wysoko jakościowych nakładów[19].

Dalszy etap rozwoju pośrednich form propagandy wizualnej stanowiło utworzenie w Warszawie w czerwcu 1945 r. Agencji Propagandy Artystycznej, która jako agenda MIiP koordynowała i bezpośrednio realizowała zadania resortu w tej dziedzinie[20]. Zorganizowali ją: Mieczysław Berman, Adam Bowbelski i Edmund John, przy współpracy Mieczysława Kościelniaka, Juliusza Krajewskiego, Mieczysława Teodorczyka, Ignacego Witza i wspomnianego już Włodzimierza Zakrzewskiego. W 1950 r. powstało Wydawnictwo Artystyczne i Graficzne Robotniczej Spółdzielni Wydawniczej „Ruch”, nadzorowane przez Ministerstwo Kultury i Sztuki – organ centralny zajmujący się produkcją i edycją plakatów[21].

Począwszy od drugiej połowy 1944 r., polski plakat w zakresie poruszonej w tekście problematyki dzielił się na kilka kategorii i przeszedł znaczącą ewolucję. Ogólnie rzecz ujmując, począwszy od plakatu frontowego, wzywającego do wyzwolenia prastarych ziem polskich, poprzez kwestię kształtu granicy zachodniej i jej gwarancję, związaną ściśle z wyborem słusznej linii politycznej, a następnie repolonizację i odbudowę ze zniszczeń wojennych ziem „nowych”, a skończywszy na plakacie rocznicowym opiewającym kolejne lata przynależności do Polski, często w kontekście piastowskiego dziedzictwa. Odrębną grupę stanowił plakat okolicznościowy, reklamujący często wydarzenia kulturalne, takie jak Tydzień Ziem Zachodnich, Dni Morza czy Wystawę Ziem Odzyskanych.

Plakat frontowy, zdawałoby się, że najbardziej spośród wszystkich form propagandy użytkowej utrzymany w tonacji tyrtejskiej, odwoływał się wprost do ludzkich emocji. Co oczywiste, częstym motywem występującym na plakatach tego okresu był żołnierz ludowego Wojska Polskiego, odważnie zmagający się z hitlerowskim najeźdźcą czy też wzywający rodaków do rozprawy z Niemcami[22]. Na jednym z nich, zatytułowanym Szlakiem Krzywoustego (1945), autorstwa Włodzimierza Zakrzewskiego, powstałym w okresie walk o Wał Pomorski[23], intrygujące było skojarzenie w jednej parze przeszłości historycznej rozumianej jako narodowa tradycja z teraźniejszością. Oto bowiem żołnierz polski śmiało zmierza na Zachód, czego widomym znakiem jest broń skierowana w tamtym kierunku. Na drugim planie zaś widnieje nieco przymglona i zatarta sylwetka Bolesława Krzywoustego na tle mapy z zaznaczonym Szczecinem, z ręką wyciągniętą w kierunku zachodnim, jakby patronującego wysiłkowi potomnych w walce z III Rzeszą. Powyższe zestawienie wyrażało nie tylko symboliczne zbliżenie dwóch różnych pokoleń Polaków. Zresztą tytułowy napis rozwinięty na całej długości plakatu nie pozostawia żadnych wątpliwości. Należy podążać w tym samym kierunku i z tym samym przesłaniem jak polski książę, z powodzeniem zmagający się z żywiołem niemieckim.

Poruszana przez polskich plakacistów tematyka frontowa nie skończyła się bynajmniej wraz ze zdobyciem Berlina, skądinąd także przy udziale jednostek 1. Armii Wojska Polskiego, co znakomicie zilustrował Tadeusz Trepkowski w plakacie Grunwald 1410 – Berlin 1945 (1945). Za przykład niech posłuży plakat Kołobrzeg 18-III-1945 z 1946 r. Włodzimierza Zakrzewskiego[24]. Decydująca rola żołnierzy 1. Armii WP w zdobyciu tego miasta oraz zaślubiny Polski z morzem były wydarzeniami o wybitnych walorach propagandowych. Tutaj przedstawione – można by rzec – z surowością, przy pomocy nieskomplikowanych środków przekazu. Na pierwszym planie plaża, na której znajduje się rozbity niemiecki hełm – znak klęski hitlerowskiego oręża i zarazem koniec panowania Niemiec nad miastem. W dali Bałtyk, a także mierzeja z latarnią jako graficzny skrót nadmorskiego miasta, na której widnieje biało-czerwona flaga – nareszcie polskie, co podkreśla umieszczona u góry polska nazwa grodu, u dołu zaś data wyzwolenia i zaślubin z morzem.

Podobnie polskość na gruzach gmachu niemczyzny przedstawiona została na plakacie Gdańsk z 1945 r.[25] Oprócz wyeksponowanych w części środkowej: kotwicy, herbu miasta i przesłaniającej go polskiej flagi owiniętej wokół drzewca oraz zestawionych ze sobą zabytków starówki, m.in. wieży ratuszowej i spichlerza, widnieją dwa napisy Danzig u góry i Gdańsk u dołu plakatu. Ten w języku niemieckim przekreślony został wyrazistą, grubą kreską. To nieskomplikowane acz sugestywne połączenie stanowi o sile przekazu tego plakatu. Polski charakter Gdańska jest ostateczny i niepodważalny.

Przywrócenie obecności nad Bałtykiem było zresztą częstym motywem plakatów propagandowych. Taką egzemplifikację stanowił plakat przedstawiający polską banderę – symbol chwały, narodowej dumy i ledwie odzyskanej wolności – rozpostartą na maszcie żaglowca w otoczeniu – górnym i dolnym – tytułowego napisu: Polskie morze znowu nasze. Na drugim planie zarys wybrzeża z zaznaczonymi miastami portowymi: Szczecinem, Kołobrzegiem, Gdynią, Gdańskiem i Elblągiem. Powyżej Bałtyk przecięty jasną smugą światła, zdaje się kotwicą. Tę świetlną symbolikę rozumieć należy jako narodziny nowych czasów i nowej epoki, w której podstawową rolę ma do odegrania odrodzona Polska, która od morza odepchnąć się już nie da[26].

I wreszcie motywy czysto polityczne obecne na plakatach ilustrujących Ziemie Odzyskane. Wiele z tych odnoszących się do sytuacji wewnętrznej kraju dotyczyło okresu referendum i wyborów w 1947 r. Przykładem jest powstała w 1945 r. litografia autorstwa Szymona Bojki[27]. Uwidaczniać ma ona kwestię wkładu przybyłego z ZSRS środowiska komunistów polskich w kształt granicy zachodniej kraju. Inskrypcja umieszczona nad główną częścią tytułu głosiła, że powrót na ziemie zachodnie dokonał się „pod przewodem KRN i Rządu Tymczasowego”. Grubszą i większą czcionką wyróżniono główną myśl: czasownik „wracamy” oraz wyrażenie przyimkowe „na Zachodzie”. Jednak bez odpowiedniego kontekstu są one niezrozumiałe i zatarte. Dopiero dopełnienie treści informujące, że „na odwieczne polskie ziemie”, nadaje całości wewnętrzną koherencję i spójność, a zarazem odpowiedni wydźwięk propagandowy. Poniżej dość złożonej formy napisu znajduje się deskrypcyjny obrazek, przedstawiający kontur Polski w „przyszłych” – jak to określono – granicach oraz zasięg terytorialny państwa za panowania Bolesława Krzywoustego. Przedstawione na plakacie treści polityczne zostały zręcznie wpisane w jeden z funkcjonujących ówcześnie argumentów, tutaj historyczny, uzasadniający przebieg granicy państwa na Odrze i Nysie Łużyckiej.

Jednakże powrót państwowości polskiej na ziemie pozostające niegdyś we władaniu pierwszych Piastów nie był już tak oczywisty. Czynniki natury tak zewnętrznej, jak i wewnętrznej, zasygnalizowane częściowo we wstępie artykułu, tworzyły atmosferę tymczasowości zachodniej granicy kraju ustanowionej na Odrze i Nysie Łużyckiej, co z kolei nie zachęcało do realizacji zadania absolutnie priorytetowego, jakim było osadnictwo na nowo przyłączonych terenach. Grupa plakatów o charakterze społeczno-gospodarczym w bezpośredni sposób odwoływała się do powyższego przedsięwzięcia.

Przykładem jest plakat Nad Odrę po ziemię ojców i dobrobyt[28], przedstawiający radosnego chłopa, śmiało zmierzającego w kierunku Dolnego Śląska – symbolizowanego tutaj przez Odrę i polski Wrocław. Szeroki uśmiech skierowany w stronę czytelnika oraz prawa ręka wyciągnięta w kierunku celu wędrówki stanowi zachętę do pójścia ze jego przykładem. Druga dłoń również nie jest bezczynna – w niej młodzieniec dzierży cały swój dobytek zamknięty w skromnym tobołku. Przekaz wzmocniono ilustracją dotychczasowego, zdaje się pokrytego strzechą domostwa bohatera i dobrze urządzonego, zapewne murowanego gospodarstwa, które jest dlań celem wędrówki. W dolnej części grafiki widnieje niepozostawiający już żadnych wątpliwości tytułowy napis-wezwanie.

Wraz z uznaniem przez władze na przełomie 1948 i 1949 r. za sukces procesu repolonizacji i integracji ziemi zachodnich i północnych zakończył się również okres wszechobecnej propagandy związanej z kwestią nabytków terytorialnych Polski[29]. Zmianie uległa się również jej treść. W przekazie pojawiły się, a z czasem zaczęły odgrywać dominującą rolę, treści nawiązujące do odradzającego się, już z każdym rokiem po wojnie, polskiego oblicza ziem na wschód od Odry i Nysy Łużyckiej. Rzeczywistość ta, tworzenie się nowego mitu, wartości niematerialnych stanowiących pokarm dla wyniszczonej w wyniku II wojny światowej i jej następstw tkanki narodu nie były przez władze pielęgnowane. Podnoszone przy ważniejszych rocznicach i ukazywane przez aparat propagandowy – zresztą tak jak dotychczas – w szerszym historycznym kontekście, nawiązujące często do piastowskiej genealogii, miały za zadanie legitymizowanie władzy w oczach społeczeństwa.

Przykładem takiego przekazu jest rocznicowy plakat Z ruin dźwignięte na zawsze z Polską Ludową złączone (1960)[30]. Na ustawionym wertykalnie biało-czerwonym tle, symbolu polskiej flagi, pokazane zostały w centralnym planie herby miast przywróconych ojczyźnie: Gdańska, Koszalina, Szczecina, Wrocławia, Olsztyna, Zielonej Góry i Opola. Dwa przeciwległe zielone listki znajdujące się – niczym na łodydze – po jednym na każdym z kolorów tła plakatu, stanowią wraz z połączonymi ze sobą herbami swego rodzaju bujny kwiat. Przekaz jest oczywisty: główne ośrodki miejskie na ziemiach zachodnich i północnych rozwijają się w Polsce Ludowej już od 15 lat, i co ważne, są one złączone z macierzą na zawsze, jak przekonują zamieszczone na plakacie inskrypcje.

Z kolei na plakacie z okazji XX-lecia odzyskania ziem zachodnich treścią wypełniającą całą przestrzeń jest fotografia kamiennego wizerunku przedstawiającego orła piastowskiego na tarczy, prawdopodobnie element herbu księcia legnickiego Henryka V. „Złożona” na wizerunku gałązka o biało-czerwonych liściach jest tutaj elementem pamięci współczesnych o piastowskich korzeniach ziem zachodnich[31].

I wreszcie na zakończenie tej części przykład plakatu okolicznościowego reklamującego cykliczną imprezę Tydzień Ziem Zachodnich, organizowaną przez Polski Związek Zachodni, która w 1947 r. odbyła się 13–20 kwietnia[32]. Tytułowa inskrypcja została zaprezentowana na błękitnym tle, na którym przedstawiono kontur zachodniej Polski z zaznaczonymi rzekami: Odrą i Nysą Łużycką. Powyżej zarys wybrzeża zagospodarowanego przez dźwig portowy, przy którym cumują dwa statki. Plan pierwszy stanowią natomiast fabryczne kominy oraz kopalniany szyb. Umieszczony na dole napis „Ziemie zachodnie i bezpieczeństwo i dobrobyt Polski – Pokój świata” – hasło imprezy, przedstawiał w skrócie przesłanki ekonomiczne i geopolityczne – obecne także w polityce zagranicznej – na rzecz oparcia zachodniej granicy Polski na Odrze i Nysie Łużyckiej[33].

2. Banknoty i monety

Z uwagi na powszechną obecność w życiu publicznym banknoty i monety stanowią pożądany nośnik treści propagandowych. Ograniczone pole graficznego przekazu środków płatniczych wymusza zastosowanie wyszukanej symboliki, nierzadko mającej silne zabarwienie perswazyjne. Symbolika poruszająca temat polskich ziem zachodnich i północnych występująca na tego typu formach propagandy wizualnej miała formę nieco zawoalowaną, ukrytą.

Początek systemu pieniężnego Polski Ludowej usankcjonował dekret PKWN z 24 sierpnia 1944 r. o emitowaniu biletów skarbowych[34] wypuszczanych przez Centralną Kasę Skarbową. W obiegu, obok marek niemieckich, rubli oraz biletów złotowych Banku Emisyjnego w Polsce, tzw. młynarek[35], znalazły się sukcesywnie wprowadzane banknoty zaprojektowane i wyprodukowane w drukarni skarbowej Goznak w Moskwie oraz Drukarni Narodowej w Krakowie i Państwowej Wytwórni Papierów Wartościowych w Łodzi. Była to tzw. seria lubelska, w skład której wchodziły banknoty o nominałach 50 gr, 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100 i 500 zł[36]. We wrześniu 1945 r. wyemitowano banknot tysiączłotowy, pierwszą jednostkę płatniczą zaprojektowaną w Polsce i wydrukowaną na rodzimym papierze bankowym z Fabryki Papieru w Kluczach przez PWPW w Łodzi. Reforma skarbowa przeprowadzona na mocy ustawy z 28 października 1950 r. o zmianie systemu pieniężnego, która weszła w życie dwa dni później, wprowadziła nowe wzory banknotów oraz monety pieniężne[37].

Na biletach Polski Ludowej z lat czterdziestych i pięćdziesiątych XX w. w miejsce republikańskich i królewskich alegorii portretów władców bądź „sławnych mężów” widnieli ujęci symbolicznie przedstawiciele głównych gałęzi gospodarki powojennej Polski. Obok postaci rolnika, robotnika czy też górnika, przedstawionych odpowiednio z nieodłącznymi atrybutami swej ciężkiej pracy – sierpem lub kosą, młotem i kilofem, na wielu banknotach w polu graficznego przekazu widniał stoczniowiec czy też rybak[38].

Ornamentyka na banknocie pięćsetzłotowym z 1946 r.[39] związana jest z morzem. Na awersie widniał stoczniowiec trzymający model statku (statek to w alegorii sowieckiej propagandy okno na świat). U jego stóp spoczywała kotwica. Obok stoczniowca znajdował się rybak z liną czy też siecią i rybą w rękach. Całość obrazu uzupełniono motywami roślinnymi, stylizowanych kłosów. Na rewersie, w jego centralnej części, umieszczono panoramę Gdańska od strony Motławy[40].

W zgoła odmienny sposób przemysł morski uosabiała szata graficzna banknotu pięćdziesięciozłotowego[41]. Symbolizowało go pięć różnego rodzaju statków, w tym dwa żaglowce stanowiące historyczne tło, wskazujące na tradycje odbudowującej się polskiej floty handlowej[42].

W 1947 r. kolejna emisja nowego biletu pięćsetzłotowego ponownie została poświęcona tematyce morskiej[43]. Tym razem motyw młodego mężczyzny w antycznym skądinąd stroju rybaka powiązano z atrybutami pracy stoczniowca: kotwicą, wiosłem, siecią, modelem żaglowca u stóp jako wyobrażeniem efektu młodzieńczej pracy. Na rewersie z kolei umieszczono panoramę portu morskiego z holowanym statkiem oraz nabrzeże z dźwigami[44]. Wydaje się, że antyczny strój młodzieńca jest tutaj elementem perswazyjnego oddziaływania – przekonuje bowiem, jak istotna jest kulturowa tożsamość i ciągłość między „dawnymi a teraźniejszymi laty”.

Podobna symbolika zawarta została na wydanym w roku następnym banknocie pięćdziesięciozłotowym[45]. Wizerunek rybaka wyciągającego sieć obecny był również na awersie pięciozłotowej monety z 1958 r.[46] Była to pierwsza i zarazem ostatnia moneta poruszająca problematykę społeczno-gospodarczą. Nieobecna była ona już także na kolejnych emisjach banknotów – z lat 1965/1974–1990[47].

Grafika oraz kształt i wymowa przedstawionych banknotów są wyrazem najwyższego kunsztu, zachowują dyskretną elegancję perswazji, przemawiają wprost, lecz bez nadętego i zbędnego patosu. W zamian ukazują odbiorcy subtelny urok miejsc odzyskanych oraz troskę o lepsze jutro ludu pracującego. Geograficznie przenosiły odbiorcę w rejon morza i gospodarki uspołecznionej. Uosabiały rodzące się, ważne z punktu widzenia odbudowującej się gospodarki kraju gałęzie przemysłu morskiego, a otaczające banknoty stylizowane kłosy zbóż informowały (symbolicznie) o jedności środowiska robotniczego z chłopskim[48].

Poruszane w środkach pieniężnych Polski Ludowej zagadnienie Ziem Odzyskanych zamyka dziesięciozłotowa moneta wyemitowana w 1970 r. z okazji 25. rocznicy zakończenia II wojny światowej[49]. Na jednej stronie numizmatu, ucharakteryzowanej jak rewers niemal każdej polskiej monety tego okresu, dodatkowo widnieje nominał, godło państwowe zaś przedstawione jest z tarczą na piersi, na której znajduje się piastowski orzeł. Na odwrocie, w centrum widnieją: słup graniczny z godłem państwowym na tarczy, a pod nią litery PRL oraz herby siedmiu województw utworzonych na ziemiach zachodnich i północnych Polski. U dołu umieszczono daty 1945–1970, a w otoku napis: BYLIŚMY JESTEŚMY BĘDZIEMY. Treści zawarte na numizmacie znakomicie zinterpretował przywołany już Paweł Niziołek, widząc w nich nie tylko wyraz tysiącletniego trwania polskości na ziemiach zachodnich, odzyskanych ostatecznie w wyniku zwycięstwa nad III Rzeszą, ale również przedstawienie PRL jako najwyższej formy państwowości polskiej, sięgającej swoimi korzeniami, poprzez kształt granic, piastowskiej genealogii. Co więcej, w kontekście podpisanego 7 grudnia 1970 r. układu między PRL a RFN o podstawach normalizacji wzajemnych stosunków moneta ta nabrała nowego znaczenia, stała się pomnikiem kolejnego zwycięstwa, jej emisja zaś była sporym sukcesem warsztatu propagandowego PRL[50].

3. Medale i odznaczenia

Wśród form, które zaliczyć możemy do pośredniej propagandy wizualnej, stanowią osobną grupę. W przeciwieństwie do wyżej opisanych z natury rzeczy nie są one adresowane do ogółu, całego społeczeństwa, lecz jedynie jego poszczególnych, często wcale licznych zbiorowisk odbiorców. Pomimo tego trudno nie docenić wychowawczej roli wobec obywateli, jaką przede wszystkim pełnią odznaczenia, szczególny wydźwięk mają one jednak w systemach totalitarnych.

Pierwszym odznaczeniem państwowym w Polsce Ludowej traktującym o poruszanej w referacie problematyce był Medal za Odrę, Nysę, Bałtyk, ustanowiony dekretem Prezydium KRN z 16 października 1945 r.[51] Był nadawany jednorazowo żołnierzom oraz osobom współdziałającym z ludowym Wojskiem Polskim walczącym nad Odrą, Nysą i Bałtykiem w marcu i kwietniu 1945 r., a także obrońcom wybrzeża w czasie kampanii wrześniowej[52].

Na awersie tego okrągłego, jasnobrązowego medalu[53] wytłoczony jest rysunek granic Polski Ludowej z zaznaczeniem głównych rzek i miast: Warszawy, Gdańska, Szczecina i Wrocławia. Nad rysunkiem umieszczony jest orzeł w formie godła państwowego, w otoku zaś widnieje napis: ZA – ODRĘ – NYSĘ – BAŁTYK[54]. Na rewersie z kolei poziomo wkomponowany jest napis: RP ZWYCIĘZCOM III 1945 IV 1945.

Zatem zachodnia i północna przyłączona część kraju, przedstawiona w postaci największych miast regionu, stanowi jedność z resztą ziem Polski, symbolizowanych tutaj przez stolicę. Całość, rzec by można macierz, w postaci górującego nad rysunkiem orła rozciąga się od Odry i Nysy Łużyckiej w kierunku wschodnim oraz od Bałtyku w kierunku południowym, kończąc się odpowiednio na linii Bugu oraz pasmach Sudetów i Karpat. O ile Medal za Odrę, Nysę, Bałtyk było odznaczeniem nadawanym za walkę, czyn żołnierski, o tyle ustanowiony z okazji czterdziestej rocznicy zwycięstwa nad III Rzeszą i powrotu do macierzy ziem zachodnich i północnych Medal Rodła[55] przeznaczony był dla osób, które przyczyniły się do przetrwania świadomości narodowej i kultury polskiej wśród Polaków zamieszkałych na terenach III Rzeszy oraz Wolnego Miasta Gdańska. Za tą swoistą pracę u podstaw uhonorowano również osoby zasłużone na rzecz odbudowy i integracji z macierzą przyłączonych po 1945 r. terenów[56].

Awers tego okrągłego, posrebrzonego i oksydowanego medalu składa się ze znaku rodła z orłem piastowskim – umieszczonego w części centralnej oraz napisu NIE RZUCIM ZIEMI SKĄD NASZ RÓD – na obrzeżu. Trudno o większe symbole oporu Polaków wobec germanizacji i prześladowań, które miały miejsce w okresie zaboru pruskiego, a później w III Rzeszy. Piastowski orzeł wskazuje, że opór ten miał miejsce już u zarania państwowości polskiej. Na rewersie z kolei, pośrodku, umieszczona jest stylizowana mapa Polski, a w niej litery PRL, w otoku zaś napis: BOJOWNIKOM BUDOWNICZYM POLSKOŚCI, a także herby Śląska, Pomorza oraz Warmii i Mazur[57].

Odznaczenia odnoszące się do problematyki Ziem Odzyskanych to także te o charakterze regionalnym czy też lokalnym, mające niższą rangę. Ich dydaktyzm był równie oczywisty, a siła perswazji nie mniejsza.

Pierwszą odznaką tego typu była Odznaka Honorowa Gryfa Pomorskiego[58], ustanowiona 31 maja 1947 r. uchwałą Wojewódzkiej Rady Narodowej w Szczecinie. Nagradzano nią osoby zasłużone w repolonizacji, odbudowie i zagospodarowaniu Pomorza Zachodniego. Odznakę stanowi tarcza w kolorze złotym. W jej centrum umieszczono gryfa w kolorze czerwonym na niebieskim tle, na obrzeżach tarczy zaś napis NIE RZUCIM ZIEMI SKĄD NASZ RÓD[59]. To historyczne odniesienie nie do końca słusznie przedstawiało związki panującej od XII do XVII na Pomorzu Zachodnim dynastii Gryfitów z państwowością polską.

Z kolei awers bitego w brązie medalu dla upamiętnienia tysiąclecia miasta przedstawiał ratusz, w jego otoku zaś widniał napis: TYSIĄC LAT ISTNIENIA WROCŁAWIA. Na odwrocie umieszczona została tarcza z literą W (skrót od łacińskiej nazwy miasta), a naokoło niej m.in. inskrypcja upamiętniająca inną, tutaj zapewne nie mniej ważną okoliczność – piętnastą rocznicę powrotu Wrocławia do macierzy[60]. Zestawienie ze sobą tych dwóch ważkich wydarzeń uwypuklało w sposób szczególny polski charakter miasta. Ukazywało je jako ostateczny, niezmienny. Owo dostojeństwo wyrażające się w tysiącletniej historii nobilitowało niejako okrągłą rocznicę jego powrotu do Polski.

Ta pewność została wyrażona niemalże wprost w kolejnym projekcie z okazji 25. rocznicy powrotu ziem zachodnich i północnych do Polski. Awers przedstawiał popiersie Jana Długosza, któremu medal dedykowano. Napis okalający jego głowę brzmiał: „Janowi Długoszowi”. Rewers natomiast miał niezwykle bogatą formę. Tło stanowił stylizowany orzeł PRL. U góry po lewej stronie znajdowały się dwie tarcze z herbami terytorialnymi historycznymi na ziemiach polskich: pomorski (gryf) oraz dolnośląski (orzeł bez korony z przepaską na piersiach). Poniżej w jednym wierszu napis: SPEŁNIŁO SIĘ JEGO PRAGNIENIE, u dołu po prawej: POMORZE, ZIEMIA LUBUSKA, I ŚLASK PO WIEKACH PRZYWRÓCONE POLSCE[61]. Znajdujący się w otoku napis wskazywał na okoliczność wybicia medalu przez Bibliotekę Ossolineum PAN. Treści umieszczone na odznaczeniu mają wydźwięk pochwalny, ambicje zaś ponownego złączenia ziem zachodnich z resztą kraju ukazane zostały jako słuszne, urzeczywistniły się. Co ważne, ambicje te wyrażane już były z dawien dawna, jak przekonuje nas umieszczona na awersie medalu postać wybitnego kronikarza, gorącego orędownika tego postulatu[62].

Podobny w swoim przekazie był medal dedykowany Wojciechowi Kętrzyńskiemu, wybity przez Bibliotekę Ossolineum PAN z okazji 25. rocznicy powrotu Warmii i Mazur do macierzy[63]. Na awersie, w centralnym miejscu, widnieje wizerunek głowy tego wybitnego Polaka, wokół niej zaś ułożony napis-inskrypcja: Wojciechowi Kętrzyńskiemu (wyróżnione rozstrzelonymi literami) ZASŁUŻONEMU DLA KULTURY I NAUKI BADACZOWI I DŁUGOLETNIEMU DYREKTOROWI OSSOLINEUM · BOJOWNIKOWI O POLSKOŚĆ WARMII I MAZUR. Rewers zaś ma formę dojrzałej inskrypcji zamkniętej niczym w sentencjonalnym epitafium: WIARĘ MOWĘ UKRAŚĆ MI MOGLIŚCIE ALE SERCA Z PIERSI NIE WYRWIECIE, SERCE ME ZOSTANIE ZAWSZE POLSKIE. Powyższa fraza pochodzi z napisanego w języku niemieckim wiersza W ojczyźnie (In der Heimat), zamieszczonego w tomiku o znamiennym tytule Z księgi pieśni człowieka niemczonego 1854–1862 przez kształtującego dopiero swoją polską tożsamość Kętrzyńskiego[64]. Nawiasem mówiąc, na postać tego wybitnego patrioty i historyka władze w swojej polityce historycznej powołały się już w maju 1946 r., kiedy to miasto Rastembork przemianowano na Kętrzyn. Jest on również patronem takich instytucji jak Ośrodek Badań Naukowych w Olsztynie czy też Muzeum w Kętrzynie.

Aparat propagandowy w powojennej Polsce przez blisko 45 lat kształtował świadomość obywateli we wszystkich niemal aspektach życia społeczno-politycznego. Jedną z pierwszych, stanowiących niemal dla wszystkich środowisk politycznych w kraju i na emigracji rację stanu, była kwestia uznania granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej. W pewnym stopniu wiązała się ona z jak najszybszą repolonizacją i zagospodarowaniem nabytków terytorialnych.

Szeroki wachlarz zastosowanych form i środków przekazu, wśród których niemałą część stanowiły pośrednie formy propagandy wizualnej, przy jednoczesnej masowości ich użycia przyczyniły się niewątpliwie (choć trudno określić, w jakiej mierze) do tego, że powyższe przedsięwzięcie zostało zrealizowane[65].

Przedstawione formy aktywności wizualnej są, z oczywistych względów, wyborem subiektywnym, choć w zamierzeniach stanowiącym reprezentatywny przekrój dokonań w zakresie poruszonej tematyki. Czynnikami łączącymi bowiem różne przejawy propagandowego artyzmu były w warstwie retorycznej perswazyjność przekazu, w sensie ogólnym zaś zainteresowanie twórców nabytkami terytorialnymi. Kwestie podjęte w artykule stanowią jedynie zarys niewielkiego fragmentu rozległej problematyki, jaką była polityka państwa w stosunku do Ziem Odzyskanych. Stanowi on zaledwie zachętę do szerszej dyskusji na temat aspektów kulturowych propagandy PRL.

Sylwester Karbosiak (ur. 1980 r.), ukończył studia w zakresie historii z archiwistyką na Wydziale Filologiczno-Historycznym Akademii Świętokrzyskiej im. Jana Kochanowskiego w Kielcach Filia w Piotrkowie Trybunalskim (2005) oraz studia podyplomowe na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (socjologia bezpieczeństwa wewnętrznego, 2011). Interesuje się historią Polski i Europy w XX w. Jego praca magisterska, napisana pod kierunkiem prof. dr. hab. Henryka Stańczyka, została opublikowana w 2006 r.: Zbrojne podziemie pohitlerowskie i jego działalność na Dolnym Śląsku i Opolszczyźnie w latach 1945−1947.

Piotr Pirecki (ur. 1963 r.), dr nauk humanistycznych w zakresie literaturoznawstwa. Specjalista od literatury staropolskiej, kultury dawnej oraz literatury po 1945 r. Interesuje się związkami między polityką a literaturą, w szczególności korelacją zjawisk wyrosłych z dominacji aparatu represji i ich wpływem na literaturę. Autor ponad pięćdziesięciu rozpraw naukowych i dwóch monografii: Szkice o Potrójnym z Plauta Piotra Cieklińskiego: pisarz i dzieło, Łódź 2005; Polska komedia plebejska XVI i XVII wieku. Zarys monograficzny, Łódź 2008. Publikował w prestiżowych czasopismach polonistycznych, m.in. „Pamiętniku Literackim”, „Ruchu Literackim”, „Napisie” i „Poznańskich Studiach Humanistycznych”.

Małgorzata Dąbrowska

Ziemie Zachodnie na powojennych plakatach propagandowych

Po II wojnie światowej Polska przez ponad czterdzieści lat znajdowała się w strefie wpływów Związku Radzieckiego. Nie pozostało to bez wpływu na historię czy politykę PRL, ale także na organizację życia społecznego. W dużej mierze jego organizację przejęło państwo, które dość szczegółowo „troszczyło się” o codzienność swoich obywateli. Nieodłącznym elementem tejże codzienności stała się szeroko pojęta propaganda, która w tych latach przyjmowała różnorodne cele i środki do ich realizacji. Nie ulega wątpliwości, że nieodłącznym elementem życia przeciętnego człowieka stały się także wszechobecne plakaty, o zróżnicowanej tematyce. Wśród nich nie zabrakło plakatów wykorzystujących w różnych kontekstach wizerunek Ziem Odzyskanych. Na tych właśnie przykładach postaram się pokazać główne tendencje, jakie pojawiły się w tego rodzaju twórczości, ich zależność od sytuacji politycznej oraz schematy, jakie były wykorzystywane przy działalności na rzecz utrzymania Ziem Zachodnich przy Polsce.

W rozgorzałej po zakończeniu działań zbrojnych zimnej wojnie jednym z kluczowych problemów była sprawa zachodniej granicy Polski. Tereny nad Odrą i Nysą zostały zajęte na skutek polityki faktów dokonanych prowadzonej przez Stalina pod koniec wojny. Brak międzynarodowych gwarancji, konflikty powstałe między dotychczasowymi sojusznikami oraz konieczność powiązania nowej władzy ze społeczeństwem powodowały, że polskie władze rozpoczęły już w 1943 r. dość intensywną propagandę na rzecz Ziem Odzyskanych. Słuszność zajęcia tych ziem przez Polaków opierała się na trzech zasadniczy założeniach:

– historycznych prawach Polaków do Ziem Zachodnich, wynikających z prastarej piastowskiej tradycji Mieszków i Bolesławów, która w powojennej propagandzie urosła wręcz do rangi mitu;

– odebraniu Niemcom możliwości kolejnego ataku na Polskę, czyli de facto zapewnieniu pokoju w powojennym świecie;

– pokazaniu, że gwarantem nienaruszalności zachodniej granicy Polski jest braterski sojusz z ZSRR, który nie pozwoli na jakąkolwiek jej zmianę.

Powyższa argumentacja wykorzystywana była w prasie, przewodnikach turystycznych oraz uroczystościach organizowanych na masową skalę, ale także w środkach według autorki najbardziej oddziałujących na odbiorcę – plakatach propagandowych.

Ziemie Zachodnie nie występują na plakatach propagandowych przez cały okres trwania PRL. „Debiutują” w trakcie wojny, od 1944 r., pojawiając się na afiszach zachęcających do marszu na zachód i wspólnej walki o wyzwolenie. Jednak całkowicie zrozumiałe jest, że największą popularnością cieszyły się one w pierwszych latach po wojnie (1945–1948). Był to okres wzmożonych działań na rzecz zespolenia Ziem Odzyskanych z macierzą, w czasie których głównym celem było przekonanie opinii międzynarodowej o nieusuwalności polskiej władzy z tego obszaru, ale także przekonanie samych obywateli, szczególnie osadników, o trwałym charakterze przyłączenia ziem nadodrzańskich. Już w 1948 r. władze uznały Ziemie Odzyskane za całkowicie zunifikowane z resztą kraju[1]. Nie oznacza to, że propaganda zanika całkowicie. Choć już nie tak intensywnie jak dotychczas, Ziemie Zachodnie wykorzystywane były na plakatach przez cały okres sprawowania władzy przez Bolesława Bieruta, niemal zupełnie zniknęły w kolejnych latach, pojawiając się jedynie przy obchodach rocznic i świąt z nimi związanych.

Pierwszy zorganizowany ośrodek zajmujący się propagandą po objęciu rządów przez władzę ludową pojawił się na mocy dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 7 września 1944 r.[2] Ustanowione wówczas Ministerstwo Informacji i Propagandy od początku było uzależnione od członków partii, którzy nierzadko zajmowali czołowe pozycje w resorcie, a niezależna od partii działalność, jaką prowadziło, była fikcją[3]. Ministerstwo zlikwidowano w kwietniu 1947 r., a całość propagandy krajowej i zagranicznej oficjalnie przekazano Urzędowi Rady Ministrów, podczas gdy faktycznie zajmował się nią Wydział Propagandy KC PPR, później PZPR. Pierwsza, niezbyt liczna, bo dwuosobowa, pracownia plakatowa, zorganizowana w sierpniu 1944 r. przez Karola Baranieckiego w Centralnym Domu Żołnierza w Lublinie, została już w połowie września zastąpiona przez Pracownię Plakatu Frontowego działającą pod zwierzchnictwem Włodzimierza Zakrzewskiego[4]. Znacznie usprawniło to pracę przy powielaniu, gdyż wraz z nowym kierownictwem zaczęto stosować technikę szablonów, która pozwalała na szybsze odwzorowywanie plakatów[5]. Kolejne lata świadczą o dynamicznym rozwoju plakatu jako środka propagandy. W styczniu 1945 r. pracownię przeniesiono do Łodzi, a w Krakowie uruchomiono litografię, która pozwoliła na kolejne zwiększenie nakładu, a w konsekwencji na całkowite zastąpienie szablonów litografią latem 1945 r.[6]

Każdy plakat miał spełniać określony cel i wpisywać się w aktualną politykę. Według doktryny partyjnej, stworzonej przez Lenina i rozwiniętej przez Stalina, każdy członek społeczeństwa powinien zostać wyposażony w jednaką wizję świata podzielonego na płaszczyznę dobra i zła. Wszystkim zabiegom propagandowym towarzyszyło przekonanie o „całkowitej wychowalności człowieka”, co utwierdzało agitatorów w wierze, że propaganda może zmienić obraz społeczeństwa[7]. Plakaty były specyficznym środkiem oddziaływania. Z jednej strony ich produkcja nie była droga, a działanie natychmiastowe, często przez odwołanie do wartości patriotycznych lub humor, satyrę i utarte slogany. Z drugiej strony nie przedstawiały całości zagadnienia – nie mogły więc występować samodzielnie, a jedynie stanowiły uzupełnienie innych form agitacyjnych. Wszystkie plakaty propagandowe, także te wykorzystujące wizerunek Ziem Zachodnich, miały spełniać ogólne założenia propagandy rozumianej jako „zręczne posługiwanie się obrazami, sloganami i symbolami, odwołujące się do naszych uprzedzeń i emocji [...], komunikowanie pewnego punktu widzenia mające na celu skłonienie odbiorcy do dobrowolnego przyjęcia tego punktu widzenia za swój”[8]. Punkt widzenia władz na kwestię Ziem Odzyskanych został przedstawiony już w deklaracji programowej PPR O co walczymy? z 1 listopada 1943 r. Cały ustęp drugi dotyczy interesujących nas trzech przytoczonych wyżej założeń legitymizacji przynależności Ziem Zachodnich. Według programu[9] powoływano się na odwieczną polskość ziem na zachodzie i nad Bałtykiem, „wynarodowionych i zgermanizowanych przemocą”, oraz na prawo „bratnich narodów ukraińskiego i białoruskiego” do samostanowienia i decydowania o swoim losie. Gwarantem powyższych zmian miały być sojusze z Wielką Brytanią, ZSRR i Stanami Zjednoczonymi, z naciskiem na kluczowy sojusz ze wschodnim sąsiadem[10].

Zanim przyjrzymy się realizacji powyższych założeń na konkretnych przykładach, warto poruszyć zagadnienie oddziaływania plakatów na społeczeństwo, ich efektywności i skuteczności. Z powodu początkowych trudności aprowizacyjnych pierwsze afisze nie były masową produkcją[11]. Z biegiem czasu nakład powiększył się z kilku egzemplarzy wykonywanych w pracowni Baranieckiego do kilku tysięcy kopii w okresie sprawnej litografii. W założeniach partyjnych plakaty miały stwarzać poczucie wszechobecności propagandy. Ich częste występowanie na ulicach miało zapobiec sytuacji, w której społeczeństwo choć na chwilę mogłoby się od jej oddziaływania uwolnić. O powszechności plakatów może świadczyć fakt, że tylko do 1 marca 1945 r. wydrukowano ich 22 735 sztuk, a po 1945 r. ich ilość jeszcze się zwiększyła[12]. Jeśli zaś chodzi o fundusze przeznaczane na ten cel, przykładowo w kwietniu 1946 r. nakłady na plakaty, afisze i slogany stanowiły niemal 30% wydatków Ministerstwa Propagandy i Informacji[13]. Tak wielkie środki przeznaczane na produkcję plakatów mogą świadczyć o ich skuteczności.

Jak już powiedziano, plakaty jedynie powtarzały i utrwalały treści przekazywane innymi kanałami, wypełniając tym samym założenia Stalina, który „podkreślał, że przy każdej okazji propagandziści powinni powtarzać te same prawdy, nawet jeśli wydają się znane i oklepane”[14]. Skutkiem takiego działania miało być „wzmocnienie reakcji zapamiętywania i utrwalania materiału, który odpowiednio przetworzony w świadomości jednostki może inicjować lub utrwalać niektóre postawy społeczno-polityczne”[15]. Prawdą jest, iż wszechobecność i czytelność graficznego przedstawienia propagandy powodowała, że nawet ludzie zupełnie niezainteresowani treściami politycznymi byli „narażeni” na jej oddziaływanie. O ile telewizji lub prasy można było uniknąć, o tyle plakaty nieświadomie przemycały do świadomości chwytliwe hasła i symbole. Skuteczność oddziaływania uzależniona była od wielu czynników. Najważniejsze zdaje się być syntetyczne ujęcie sytuacji, do której nawiązuje dany plakat, co pozwalało na budowanie schematycznych skojarzeń. Równie ważny był sam sposób przedstawienia treści, zarówno graficzny, jak i tekstowy. Biorąc pod uwagę, że jeszcze w 1947 r. około 4 mln osób nie umiało czytać[16], rysunek zdawał się być kluczowy elementem, a słowa jedynie dopowiedzeniem. Zmiana nastąpiła w latach osiemdziesiątych, kiedy popularne stało się umieszczenie na plakatach fragmentów utworów poetyckich[17].

Wśród ogromnej liczby plakatów politycznych powstałych w okresie Polski Ludowej[18] możemy znaleźć pokaźny zbiór wykorzystujący wizerunek Ziem Zachodnich, prezentowanych oczywiście jako prastare ziemie piastowskie, ziemie Mieszków i Bolesławów, Ziem Odzyskanych bezdusznie odebranych Polsce przez germańskich najeźdźców. Na potrzeby niniejszej pracy subiektywnie wybrane prace zostały równie subiektywnie podzielone na kilka grup tematycznych.

1. Plakat frontowy

Pierwsze plakaty o interesującej nas tematyce pochodzą jeszcze z okresu działań zbrojnych. Miały zagrzewać żołnierzy do walki, zachęcać do marszu na zachód i walki o ziemie, które według praw historycznych powinny należeć do Polski. Skierowane głównie do żołnierzy, miały za zadanie utwierdzić ich w przekonaniu, że marsz na zachód jest bojem o ziemie tak samo polskie jak dawne (przedwojenne) ziemie II Rzeczypospolitej i cały naród powinien stanąć do walki o nie. Entuzjastyczny charakter przekazu oraz utożsamianie walki z patriotyzmem miało także skłonić młodzieńców do wstępowania w szeregi armii, która kontynuuje walkę niepodległościową z 1918 r.[19] Na plakatach tego pierwszego (frontowego) okresu zauważyć możemy głównie wojskowych kierujących się ku zachodowi. Często towarzyszą im entuzjastyczne okrzyki oraz symbole państwa polskiego.

Przykładem może być plakat Do boju za polskie morze za polski Śląsk![20] (autor nieznany, po 1944 r.), gdzie szeregowi żołnierze, z bagnetami i sztandarem w polskich barwach z napisem „do boju”, maszerują, aby walczyć za wymienione w haśle ziemie. Ponieważ „propaganda zawsze odwołuje się do mocnych, jasnych dla wszystkich symboli [...] narodowych”[21], nie dziwi fakt, że także i w polskiej akcji agitacyjnej możemy je odnaleźć. Sztandar i godło, ale także równe szeregi wojska stanowią odwołanie do uczuć patriotycznych. Mają wzniecać uczucia narodowej jedności w walce o ziemie polskie.

Podobną symboliką posłużył się Juliusz Krajewski na plakacie Leć nasz orle w górnym pędzie! Na Poznań i Gdańsk! Na Śląsk i Pomorze! (1944), gdzie żołnierze podchodzący pod miasto widzą w oddali Poznań i Gdańsk. Na sztandarze, notabene trzymanym przez zasłużonego już wojskowego, towarzyszy im biały orzeł na czerwonym tle. Warto wspomnieć, że orzeł ten jest łudząco podobny do orła Kazimierza Wielkiego, przy czym oczywiście na sztandarze występuje bez korony[22]. Nie bez znaczenia jest również fakt wykorzystania fragmentu Warszawianki – pieśni patriotycznej, narodowej, śpiewanej w najbardziej podniosłych dla narodu chwilach. Jest to także jeden z zabiegów mających na celu ukazanie, jak już wspomniano, nawiązania do odzyskania niepodległości w 1918 r. Pieśń towarzyszyła powstańcom występującym przeciwko zaborcom, tak samo jak w 1944 r. władze występowały przeciwko zaborowi germańskiemu, wciąż trwającemu na Ziemiach Zachodnich.

Innym przykładem plakatu frontowego jest praca Mieczysława Tomkiewicza Na Zachód! (1944). Plakat ten był owocem jednej z podróży artysty do oddziałów polskiego wojska, co nie było praktyką rzadką wśród twórców[23]. Przedstawia żołnierza trzymającego amunicję, pociski i inne elementy wyposażenia, nawołującego towarzyszy broni do wspólnego marszu w wiadomym kierunku. Plakat stał się tak popularny, a zapotrzebowanie na niego tak duże, że wykonano go dodatkowo techniką litografii w większym nakładzie[24]. Niewątpliwym powodem jego popularności był prosty, ale jasny i czytelny przekaz.

W pierwszym okresie pojawia się, wykorzystywana później bardzo intensywnie, idea łączenia legitymizacji zajęcia Ziem Zachodnich z polityką historyczną. Efektem tego są plakaty z wizerunkiem polskich władców, którzy panowali nad tym obszarem, chociażby częściowo. Ogromną popularnością cieszył się plakat Włodzimierza Zakrzewskiego Szlakiem Krzywoustego (1945), który powstał w trakcie walk na Wale Pomorskim[25]. Dwie sylwetki – Bolesława Krzywoustego w tle oraz żołnierza polskiego – wskazują kierunek zachodni. Za nimi widnieje kontur wybrzeża Polski z wyraźnie zaznaczonym Szczecinem. Wprowadzenie na plakat elementów historycznych (w tym wypadku króla) miało podkreślać polską obecność na Ziemiach Zachodnich przed wiekami, budować skojarzenia o historycznych prawach Polski do nich oraz przypominać żołnierzom, że nie jest to pierwszy bój o ich przywrócenie.

Plakaty frontowe kierowane były głównie do walczących żołnierzy. Dlatego ich podstawowym zadaniem było entuzjastyczne zachęcanie do walki. Wykorzystanie wizerunków samych żołnierzy nawołujących do walki wywoływało poczucie wspólnego celu, z drugiej strony symbolika narodowa (barwy, godło) i historyczna (głównie władcy) odwoływały się do emocji patriotycznych, ale także pokazywały, że walka o Pomorze i Śląsk jest równie ważna jak wyzwolenie terenów Małopolski, Mazowsza czy Wielkopolski. Nie sposób dziś ocenić wpływu, jaki wywarły, bądź nie, plakaty na poziom waleczności żołnierzy. Pewne jest natomiast, że zostali oni za taką postawę wynagrodzeni, także uwzględniając Ziemie Zachodnie, o czym wspomnę w dalszej części pracy.

2. Słupy graniczne

Sprawa zachodniej granicy Polski nie była po II wojnie światowej ostatecznie rozwiązana. 20 lutego 1945 r. Państwowy Komitet Obrony ZSRR podjął decyzję o utworzeniu polskiej administracji na terenach do Odry i Nysy Łużyckiej. Na konferencji w Poczdamie (17 lipca – 2 sierpnia 1945) ustalono, że Polska przejmie te tereny w zarząd, niemiecka ludność zostanie przesiedlona w głąb Niemiec, a ewentualną zmianą granicy postanowiono się zająć na przyszłej konferencji pokojowej. Niestety, dla uczestników konferencji podjęte uchwały nie zawsze znaczyły to samo. Dla ZSRR i Polski były to postanowienia wiążące. Dla USA i Wielkiej Brytanii kwestia pozostawała otwarta aż do konferencji pokojowej. W tej nieuregulowanej sytuacji władze starały się dowieść, że jest to granica, która nie będzie podlegała już żadnym korektom. Skutkiem tego na plakatach zaczęły pojawiać się charakterystyczne słupy graniczne. Nie występowały one oczywiście wzdłuż całej granicy państwa polskiego, ale tylko na jej zachodnim odcinku. Związane było to także z rozpropagowaną wśród żołnierzy akcją stawiania takich słupów, co miało być nawiązaniem do słupów stawianych przez Bolesława Chrobrego. Słupy graniczne na Odrze stały się symbolem bezpieczeństwa i nienaruszalności granicy. Motyw ten jako jeden z nielicznych będzie się pojawiać przez cały okres trwania PRL.

Pierwsze plakaty wykorzystujące symbolikę słupów granicznych pochodzą jeszcze z okresu działań zbrojnych. Praca Wiktora J. O polskie słupy graniczne na Odrze! (1944) wpisuje się jeszcze w nurt frontowy. Słup graniczny, przyozdobiony orłem i żołnierz polski z mieczem w ręku są pokazani na tle Ziem Zachodnich. Podobnie jak plakaty frontowe, także ten zachęcał żołnierzy do kroczenia na zachód i ustawiania na Odrze właśnie słupów granicznych. Z innej perspektywy wizerunek ziem nadodrzańskim przedstawiony jest na plakacie nieznanego autora O słupy graniczne na Odrze, Nisie i Bałtyku (1945)[26]. Nacisk położony na gospodarcze korzyści wynikające z przyłączenia Ziem Zachodnich został wyrażony za pomocą symboli przemysłowego rozwoju tego obszaru (porty, kopalnie, fabryki). Jednocześnie z terenu Polski przedwojennej wychodzą strzałki mające wskazywać kierunek „ekspansji”, której zasięg wyznaczają słupy graniczne ustawione wzdłuż Odry.

Aby zapewnić społeczeństwo o bezpieczeństwie na granicy zachodniej, motyw słupów granicznych często łączony jest z postacią broniącego ich żołnierza. Taki zabieg wykorzystał Mieczysław Tomkiewicz na plakacie Tu będę gospodarzył (1945), mającym informować o powstającym pasie osadnictwa wojskowego wzdłuż Odry. Te „osiedla promieniujące siłą i mocnym duchem narodowym” miały ugruntować poczucie bezpieczeństwa, którego gwarantem było Wojsko Polskie. Podobną gotowość obrony granicy znaleźć możemy na plakacie Włodzimierza Zakrzewskiego Czuwam (1946). Postawny żołnierz z karabinem wycelowanym w stronę Niemiec stoi przy słupie granicznym, wyrażając swoją gotowość do walki za wyraźnie oznaczony polski Szczecin i Wrocław.

Jako potwierdzenie tezy o adekwatności słupów granicznych przez cały okres trwania PRL warto zwrócić uwagę na plakat pochodzący już ze schyłku tej epoki. Chodzi o pracę Stanisława Tołodzieckiego z okazji rocznicy powstania Wojsk Ochrony Pogranicza (Praca w ochronie granic PRL zaszczytnym obowiązkiem żołnierzy WOP 1945–1985). Podczas gdy pozostałe granice Polski są ułożone ze wstęgi w narodowych barwach, granica zachodnia stanowi prosty słup graniczny. Kontrast materiałów znakomicie oddaje stosunek władz do granic. Miękka i plastyczna wstążka symbolizuje spokój, bezpieczeństwo i brak zagrożenia. Twardy, drewniany (?) słup stojący na zachodzie to czujność i gotowość do obrony. Czy w takim razie oznacza to, że WOP broniło tylko granicy zachodniej? Oczywiście, że nie – oznacza to tylko, że według propagandowego przekazu jedynie granica na zachodzie kraju takiej obrony wymagała.

W związku z tym do plakatów odwołujących się do Ziem Zachodnich możemy włączyć także prace niewykorzystujące bezpośrednio ich wizerunku. Należą do nich m.in. plakat Jana Kulikowskiego Żołnierz polski na straży granic i demokracji! (1945) czy wykorzystujący podobny schemat plakat Włodzimierza Zakrzewskiego Wypróbowani w bojach na straży granic i demokracji (1945). Obie prace starają się przekonać odbiorcę, że polskie wojsko jest w stanie zapewnić bezpieczeństwo granic, a jak udało się nam ustalić – głównie granicy zachodniej, symbolizowanej przez słupy graniczne.

Symbol, jakim stał się biało-czerwony słup graniczny, był nieodłącznym elementem propagandy Ziem Zachodnich. To, że wspomniane plakaty powstały w najwcześniejszym okresie jej kształtowania, nie oznacza, że sama idea słupów granicznych nie występowała także w późniejszych latach. Ukształtowany schemat myślenia o granicach podkreślał zagrożenie tylko na granicy zachodniej, czego doskonałym przykładem są powyższe plakaty, schemat ten powielające. Jednocześnie często towarzyszący słupom żołnierze mieli stanowić gwarancję bezpieczeństwa.

3. Osadnictwo

Zupełnie inny charakter, niż prezentowany dotychczas, mają plakaty niejako reklamujące Ziemie Odzyskane. Ich zadaniem było zachęcenie do osadnictwa i zagospodarowania mienia poniemieckiego. Zrozumiałe, że nie znajdziemy na nich przesłanek o zagrożeniu, ale symbolikę nawiązującą do trwałości i solidnych podstaw dla osadnictwa. Rozpoczęta, zakrojona na szeroką skalę akcja informacyjno-agitacyjna miała zachęcać społeczeństwo do zamieszkania na Ziemiach Zachodnich.

Akcję tę, jako naturalne uzupełnienie, wspierały plakaty. Praca Mieczysława Tomkiewicza Na Zachodzie ziemie czekają (1945) oprócz przekazu propagandowego pełniła również funkcję informacyjną. Strzałki skierowane w kierunku zaznaczonych miast wskazywały też liczbę osadników, którzy mogliby się tam osiedlić. Także i tu nie zabrakło słupa granicznego, który mimo braku zaznaczonych granic państwa polskiego już wskazywał na trwałość granicy zachodniej. Względy gospodarcze zostały poruszone na plakacie Nad Odrę po ziemię ojców i dobrobyt. Zmiana miejsca zamieszkania (konkretnie na Wrocław z powiewającą nad nim polską flagą) jest równoznaczna z poprawą sytuacji materialnej. Wizerunek uśmiechniętego osadnika, który zamienił swój dotychczasowy dom (zniszczony i niezbyt urodziwy) na nienoszący znamion wojny dom pod Wrocławiem, sprawiał wrażenie, że osadnicy przychodzą „na gotowe”, co niestety często mijało się z prawdą[27]. Promować osadnictwo na Ziemiach Zachodnich miał pośrednio także plakat Michała Przywary Zagospodarujemy Ziemie Zachodnie pożyczka odbudowy kraju (1946), gdzie pędzące wagony wiozą ludzi i ich dobytek, aby mogli oni dołączyć do pracujących w oddali rolników.

Uogólniając, możemy stwierdzić, że osadników zachęcano do osiedlania się różnymi sposobami. Plakaty, wpisując się w wytyczne ogólnej propagandy, przekonywały o gospodarczym potencjale Ziem Zachodnich, „obiecując” poprawę statusu materialnego. Jednocześnie władze działały na rzecz zapewnienia trwałości granicy, stąd równocześnie duże nasilenie plakatów zapewniających o jej nienaruszalności miało przezwyciężyć poczucie tymczasowości, towarzyszące pionierom.

4. Plakaty „wyborcze”

Plakaty „wyborcze”, jak je skrótowo będziemy określać, to prace powstałe w ramach akcji propagandowej prowadzonej przed referendum ludowym w 1946 r. oraz przed rozpisanymi rok później wyborami do sejmu. Ponieważ Ziem Odzyskanych dotyczyło jedno z pytań referendum, musiały być oczywiście obecne w ówczesnej propagandzie. Podczas kampanii w 1947 r. Blok Demokratyczny podkreślał, że przyłączenie nowych nabytków jest niezaprzeczalnie zasługą nowej władzy.

Powszechnie wiadomo, że przedreferendalna akcja propagandowa była próbą generalną przed akcją wyborczą do sejmu. Środki, które okazały się skuteczne, powielono przed wyborami parlamentarnymi, dlatego nie będziemy tu ich wszystkich wymieniać. Zjawiskiem właściwym tylko dla agitacji przed referendum było wykorzystanie po raz kolejny wizerunku żołnierzy i połączenie hasła 3 x TAK z wojskowymi. Zabieg ten wykorzystano na plakacie Włodzimierza Zakrzewskiego Walczyłem o Polskę demokratyczną o Polskę Ludową o Ziemie Zachodnie Głosuję 3 razy TAK (1946), ale także na gazetce ściennej nieznanego autora Walczyłem o Polskę Ludową głosuję – 3 razy TAK. Na obu pracach przedstawieni są wojskowi z kartami do głosowania. Warto zwrócić uwagę, że są to żołnierze zasłużeni, których piersi zdobią liczne medale. Poparcie hasła 3 x TAK autorytetem ludzi, którzy brali czynny udział w walkach, miało na celu podniesienie znaczenia referendum. Plakaty z wojskowymi zdają się mówić: nie zaprzepaśćcie tego, co wywalczyliśmy. Ponadto gazetka ścienna poruszała tematykę gospodarczych możliwości Ziem Odzyskanych w stosunku do Rzeczypospolitej przedwojennej oraz kwestię zapewnienia pokoju dzięki pozbawieniu Niemców „baz wypadowych”.

Przed wyborami do sejmu Blok Demokratyczny, startujący z listy nr 3, starał się podkreślić swoją rolę w „odzyskaniu” Ziem Zachodnich oraz zapewnieniu ich przynależności. Plakat Adama Bowbelskiego Blok Demokratyczny to najmocniejszy słup graniczny (1946) wykorzystuje znaną nam już symbolikę słupów granicznych, sugerując, że właśnie to ugrupowanie ma odpowiednie środki do utrzymania granicy w jej ówczesnym kształcie. Ziemie Zachodnie, ze względu na swój potencjał gospodarczy, przedstawiano jako przyszłość Polski – przed wyborami podkreślając, czyją zasługą było ich zajęcie. Plakat Edmunda Johna Ziemie Odzyskane przyszłość Polski wywalczył i utrzyma Blok Demokratyczny (1946), w przeciwieństwie do wielu swoich poprzedników nie pokazuje konkretnych zdobyczy – Wrocławia, Szczecina, Pomorza czy Śląska – Ziemie Odzyskane symbolizują widniejące w oddali zakłady przemysłowe. Dzięki temu zabiegowi to właśnie Blok Demokratyczny pokazany został jako ten, który zapewnił (i w dalszym ciągu będzie zapewniał) Polsce rozwój gospodarczy. Na kolejnym plakacie, autorstwa Jana Słomczyńskiego (Nie ma innej drogi Ty, PPS i Blok Demokratyczny we wspólnym wysiłku, 1946), wymienione ugrupowania we współpracy ze społeczeństwem mają być gwarancją zapewnienia pięciu najważniejszych postulatów. „Pokój, Ziemie Zachodnie, sojusz z narodami słowiańskimi i odbudowa i jedność” to quasi-program rzeczonego stronnictwa. Droga wzdłuż skarpy pokazuje, że nie ma innego wyjścia niż podążanie w obranym przez nie kierunku.

Na zakończenie rozważań o plakatach propagujących ugrupowania czy stronnictwa warto wspomnieć o plakacie Szymona Bojki Pod przewodnictwem KRN i Tymczasowego Rządu Narodowego wracamy na odwiecznie polskie ziemie na Zachodzie (1945), który nie był elementem propagandy przedwyborczej, ale posługiwał się podobnymi motywami. Wyszczególnienie wyrazów „wracamy” i „na Zachodzie” utwierdzało w przekonaniu, że nie jest to zabór lub okupacja, lecz powrót. Jednocześnie przewodnictwo Krajowej Rady Narodowej i Tymczasowego Rządu Narodowego wskazuje, kto jest bezpośrednio za ten powrót odpowiedzialny, dzięki komu ziemie polskie wracają do Polski. Ponadto słuszność tego toku myślenia potwierdza zamieszczona mapa, na której porównano ziemie polskie w granicach postulowanych z granicami za Bolesława Krzywoustego. Porównanie to jednoznacznie pokazuje, że mimo iż na wschodzie straciliśmy znaczną część przedwojennego terytorium, i tak granica sięga dalej niż w XII w., a na zachodzie obejmujemy terytorium, któremu polskie panowanie nie jest obce.

Propaganda wyborcza, posługując się wizerunkiem Ziem Zachodnich, miała za zadanie uwypuklenie korzyści (głównie gospodarczych), jakie przyniosło ich przyłączenie do Polski. Wykorzystując wizerunek wojskowych, podkreślano trud włożony w te działania, a w przypadku wyborów w 1947 r. Ziemie Odzyskane były jedną z wielu zasług, którymi mógł się poszczycić Blok Demokratyczny.

5. Wrogowie

Ziemie Zachodnie stały się także jedną z możliwości do zdyskredytowania przeciwników politycznych, zarówno krajowych, jak i zagranicznych. Wrogiem numer jeden byli oczywiście Niemcy. Ich zakusy na przesunięcie polskiej granicy zachodniej były eksponowane we wszystkich możliwych mediach. Na plakacie Wara od naszych granic zachodnich (1945) bardzo dobrze oddał ówczesne nastroje Włodzimierz Zakrzewski. Jest to plakat niemal bliźniaczy z omówionym już Czuwam. O ile tamten eksponował gotowość do obrony granicy, ten, zachowując oczywiście wydźwięk czujności, wzbogacony jest nowym elementem. Żołnierz z wyciągniętym karabinem nie jest tu już tylko gotowy do ewentualnej obrony. Czarna łapa, właściwie szpon, wyciągany ze strony zachodniej w kierunku granicy staje się tu realnym niebezpieczeństwem. W tym miejscu należy zaznaczyć, że plakaty te nie miały wzbudzać realnego strachu, a jedynie podtrzymywać atmosferę zagrożenia, jednocześnie zapewniając, że PRL jest w stanie czyhające niebezpieczeństwa odeprzeć[28]. Przekonaniu o takich możliwościach służyć miały plakaty niejako demonstrujące siłę polskiego wojska, jak np. plakat Juliusza Mieszkowskiego Wyzwolenie Kołobrzegu 18 III 1945 (1950) czy Eugeniusza Lebelta Wojsko Polskie wierna straż niepodległości naszej ojczyzny (1951).

Wrogiem Polaków byli po II wojnie światowej oczywiście Niemcy, ale także – po pojawieniu się wspomnianych już rozbieżności – kraje zachodnie, przedstawiane jako „zwolennicy rewizjonistycznych zapędów Niemiec”. Tym sposobem możemy wśród plakatów wskazujących społeczeństwu przeciwników granicy zachodniej znaleźć dyskredytujący gen. Władysława Andersa druk offsetowy Miłość bez granic... zachodnich. Przytoczonym słowom generała towarzyszy następujący komentarz: „Ten faszystowski zdrajca dogadał się z niemieckimi imperialistami z Bonn i gotów jest razem z hitlerowcami pod wodzą Eisenhowera maszerować przeciwko Polsce”. Rysunek dzięki humorystycznej wymowie – Anders jest przedstawiony jak zakłopotana zalotami panna – oraz wykorzystanym graficznie znakom dolara ($) nie pozostawia wątpliwości co do interpretacji jego zachowania. W podobnym humorystycznym tonie utrzymana jest karykatura Karola Baranieckiego Chorzy na odrę (1953), ukazująca przedstawicieli państw zachodnich w szpitalnym łóżku. Stojąca na nocnej szafce ramka za zdjęciem Hitlera, tapeta z wzorem swastyki oraz bomby wystające spod materaca są równie czytelnym sygnałem o ich intencjach.

Wrogowie przyłączenia Ziem Zachodnich do Polski byli przedstawiani jako nieprzyjaciele Polaków w ogóle. Wykorzystywanie wizerunku wrogów na plakatach pokazywało ich jako zagrożenie, którego należy się strzec, ale niekoniecznie obawiać. Samo zastosowanie karykatury, czy formy humorystycznej, jako skutecznego sposobu wywierania wpływu zostało dostrzeżone one bardzo wcześnie, jako „nieocenione narzędzie wychowywania politycznego mas”[29] i było stosowane głównie do ośmieszania wrogów, a tym samym dyskredytowania ich w oczach społeczeństwa.

6. Plakaty okolicznościowe

Najliczniejszym zbiorem wśród plakatów wykorzystujących wizerunek Ziem Zachodnich są materiały okolicznościowe. Produkowane na każdą niemal okazję, rocznicę, uroczystość czy jednorazowe wydarzenie, często nawiązywały do symboliki plakatów stricte propagandowych. Postaram się przedstawić prace tego typu pojawiające się przy różnych okazjach, by chociaż w części pokazać, jak okolicznościowy plakat odnosił się do polityki państwowej.

Pierwszym przykładem będzie plakat z okazji ustanowienia nowego odznaczenia wojskowego – Medalu za Odrę, Nissę, Bałtyk[30] – o dokładnie takim samym tytule, autorstwa Włodzimierza Zakrzewskiego (1945). W tym wypadku twórca posłużył się symbolami narodowymi (flagą) oraz ukazał samo odznaczenie (z wyraźnie zaznaczonymi terenami państwa polskiego, z orłem przy granicy morskiej). Kolejne plakaty towarzyszyły uroczystościom organizowanym na Ziemiach Zachodnich. Z okazji obchodów zorganizowanych w 1946 r. we Wrocławiu pojawił się plakat Edmunda Bartłomiejczyka Dni Kultury Polskiej na Ziemiach Zachodnich (1946), żywo czerpiący z propagandy piastowskiej. Orzeł i data 1018 – górujące nad panoramą Wrocławia – stanowią odniesienie do Bolesława Chrobrego. Odwołaniem do gospodarki Ziem Zachodnich jest plakat nieznanego autora „przy okazji” planu sześcioletniego (Realizacja planu 6-letniego to wykorzystanie bogactw Ziem Zachodnich, 1952). Przedstawienie ziem nad Odrą, pokrytych gęstą siecią elektryfikacyjną, traktory i fabryki symbolizują gospodarczy rozwój i postępującą odbudowę. Pokaźną kolekcję plakatów o tematyce nadmorskiej zawdzięczamy dorocznie organizowanym Dniom Morza. Polskie Wybrzeże również było ukazywane jako zasługa władzy ludowej, dla przykładu przytoczmy cytat z plakatu wydanego z okazji pięćdziesiątych obchodów Dni Morza w 1982 r.: „Problemu morskiego nie rozwiązała ani Polska królewska, ani szlachecka i mieszczańska. Rozwiązuje go teraz Polska Ludowa”.

Również plakaty rocznicowe dotykają zagadnienia Ziem Zachodnich. Rozbudowany rytualizm wprowadzony przez partię i pieczołowicie pielęgnowany w kolejnych latach miał odegrać w szerszej perspektywie rolę „świeckiej religii”[31]. Główną funkcją organizowanych rytuałów było uwierzytelnienie władzy przez manifestację siły, przemówienia, pochody i rocznicowe demonstracje. „To, czego nie świętujemy, nie wydarzyło się” – zdawały się przekonywać władze[32]. Dlatego tak ważne stawały się wszelkie rocznice zwycięstw na Ziemiach Zachodnich, co znalazło odzwierciedlenie na plakatach. Rocznice obchodzono co roku, jednak hucznie w propagandzie odbiły się uroczystości z 1955 r. Kwiaty Polski Ludowej (1954), autorstwa Józefa Mroszczaka, to chyba jeden z najpopularniejszych peerelowskich plakatów. Okazją do jego powstania było dziesięciolecie powojennej państwowości, poprzez wymienienie najważniejszych zdobyczy i osiągnięć władzy ludowej. Wśród nich takie hasła jak Odra, Gorzów czy Gdańsk, zaliczające Ziemie Zachodnie do osiągnięć pierwszego dziesięciolecia. Oprócz ogólnopolskiego charakteru obchodów tej okrągłej rocznicy swoje święta wyzwolenia obchodziły poszczególne miasta. Plakat z okazji rocznicy wyzwolenia Szczecina (Szczecin – duma polskiego morza 1945–1955, Tadeusz Jodłowski, fot. Edward Falkowski, 1955) podkreślał znaczenie portowego charakteru miasta. Z kolei plakat powstały z okazji tej samej rocznicy obchodzonej we Wrocławiu (Dziesiąta rocznica wyzwolenia Wrocławia, autor nieznany, 1955) pokazuje szereg kamienic nad Odrą.

Z racji tego, że w PRL okazji do świętowania, czczenia i wspominania zwycięstw nie brakowało, także i zbiór plakatów jest w tej materii obfity. Bezcelowe jest przedstawianie w tym krótkim zarysie szczegółowo tego rodzaju twórczości. Warto jednak uświadomić sobie, że przedstawiona symbolika, wykorzystywana w stosunku do Ziem Zachodnich na plakatach propagandowych, znajdowała się także na plakatach okolicznościowych i to w nie mniejszym wymiarze.

* * *

Priorytetem działań propagandowych skierowanych na Ziemie Zachodnie było ich utrzymanie w strukturze państwa polskiego. Aby to osiągnąć, konieczne było uzyskanie akceptacji wewnętrznej i międzynarodowej dla polityki prowadzonej przez PPR, później PZPR. W działaniach wewnątrzpaństwowych starano się osiągnąć szereg pomniejszych celów, jak np. poczucie trwałości wśród osadników przybywających na Ziemie Odzyskane, pokazanie gotowości do obrony, ale także podkreślenie wartości gospodarczej nowych nabytków ziemskich. Ważnym celem była potrzeba zaludnienia nowych terytoriów, które to zadanie starano się osiągnąć głównie za sprawą przedstawiania Ziem Odzyskanych jako krainy wspaniałych możliwości, stanowiącej podstawę gospodarki niepodległej Rzeczypospolitej. Stosunek do Ziem Zachodnich stał się także pretekstem do rozpoczęcia brutalnej walki politycznej. Polska granica zachodnia niejednokrotnie była przedstawiana jako granica pokoju – jej nowy bieg osłabiał Niemcy, wzmacniał obronność, a tym samym zmniejszał prawdopodobieństwo kolejnego konfliktu. Wszystkie wysuwane tezy znalazły swoje odbicie w wizerunku Ziem Zachodnich, jaki był przedstawiany na plakatach, mimo że podlegały w kolejnych latach modyfikacjom, a nasilenie ich eksponowania zależało od sytuacji międzynarodowej i krajowej. Tematyka Ziem Odzyskanych była także bardzo często łączona z wojskiem i polityką piastowską.

Propaganda wyrażana za pomocą plakatów była jedną ze skuteczniejszych. Dzięki prostemu przekazowi i graficznemu przedstawieniu nie wymagała ona szczególnego zastanowienia. Nie mogła oczywiście stanowić całości działań propagandowych, ale jako ich uzupełnienie utrwalała przekazywane przez inne środki idee, i jako taka spisywała się doskonale. Rozważania o plakacie i jego roli w PRL najlepiej zakończą słowa jednego z twórców, który tak powiedział o pracy w Wydawnictwie Artystyczno-Graficznym: „Plakat odgrywał wówczas szczególną rolę. Nie należy zapominać, że był to okres odbudowy nie tylko zrujnowanego kraju, ale jego instytucji kulturalnych, polskiego teatru i kinematografii. Telewizja jeszcze nie istniała. Na kilometrach parkanów wisiały plakaty, będące jedynym wówczas środkiem masowego przekazu, narzędziem wychowania, szeroko zresztą pojętego”[33].

Małgorzata Dąbrowska (ur. 1989 r.), studentka historii i kulturoznawstwa na Uniwersytecie Szczecińskim. Jej zainteresowania naukowe koncentrują się wokół historii Nowej Marchii oraz propagandy, ze szczególnym uwzględnieniem Ziem Odzyskanych w okresie PRL.

Paweł Szulc

Pomorze Zachodnie w propagandzie władz PRL w latach 1945−1947

Rok 1945 był momentem wyjątkowym w dziejach państwa polskiego, z wielu względów. Jednym z nich – trudnym do uchwycenia w następnych kilkudziesięciu latach – był fakt, że zbieżne okazały się oczekiwania przejmujących w kraju władzę komunistów, większości społeczeństwa polskiego, a także władz RP na obczyźnie. Obszarem wspólnych zainteresowań i swoistej zgody ponad podziałami była sprawa inkorporacji wschodnich terenów III Rzeszy do państwa polskiego. Decyzją wielkich mocarstw w 1945 r. granice Polski zostały przesunięte na zachód. Część dawnej prowincji pomorskiej (Provinz Pommern), zamieszkiwana do wybuchu II wojny światowej przez blisko 2 mln Niemców, została przyłączona do Polski. Przed władzami w kraju stanęło trudne i odpowiedzialne zadanie – jak najszybsze zasiedlenie i zagospodarowanie tych ziem.

Wypada wskazać na dwa filary, na których oparte zostało przejęcie i utrzymanie władzy przez komunistów w Polsce po wojnie. Pierwszym z nich, niewątpliwie bardzo odczuwalnym, choć tajnym w swoim charakterze, był terror. Terror wspierany czynnie przez siły sowieckie, które wraz z miejscowym aparatem bezpieczeństwa jeszcze przez wiele miesięcy po wojnie pacyfikowały społeczeństwo polskie. Drugim filarem była propaganda – scentralizowane i wszechogarniające działania informacyjne władz, które miały sukcesywnie urabiać społeczeństwo w posłusznie myślące stado. Można wyróżnić dwa podstawowe kierunki działań propagandowych podejmowanych przez polskie władze. Pierwszy związany był z walką polityczną, jaka rozgrywała się w Polsce, i dotyczył szeroko rozumianego rozprawienia się z podziemiem niepodległościowym i opozycją polityczną. Drugi dotyczył zmiany kształtu Polski, wytyczenia nowej granicy zachodniej i związanych z tym problemów narodowościowych i osiedleńczych, o czym w skróconej wersji – odnosząc się do Pomorza Zachodniego – mówić będzie ten artykuł.

Do działań propagandowych został zaangażowany cały aparat, który odpowiadał za skuteczny i ciągły przekaz informacji do społeczeństwa. Jego podstawowymi zadaniami było wytworzenie odpowiednich treści, a następnie przekazanie ich odbiorcy – w tym wypadku społeczeństwu – za pomocą odpowiednich kanałów. Aby było to skuteczne, aparat propagandowy musiał zarządzać środkami propagandowymi i sprawować nad nimi kontrolę[1].

Pierwszą oficjalną instytucją odpowiedzialną za propagandę w Polsce był wymieniony w manifeście Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego Resort Informacji i Propagandy, który z początkiem 1945 r., po utworzeniu Rządu Tymczasowego, urósł do rangi ministerstwa, a to dość szybko zaczęło rozwijać swoje struktury terenowe[2]. Przy utworzeniu Wojewódzkiego Urzędu Informacji i Propagandy w Szczecinie pomagał oddział poznański, a także tamtejsze struktury Polskiej Partii Robotniczej, które w kwietniu 1945 r. wysłały 22-osobową grupę na Pomorze Zachodnie. Oficjalnie urząd zaczął w Szczecinie działać 15 maja 1945 r.[3] Kompetencje i zakres działania były ogromne. Ministerstwo odpowiadało za organizację bezpośredniego oddziaływania propagandowego poprzez wysyłanie w teren brygad propagandowych, pracę świetlicową czy organizację imprez masowych. W drukarniach podległych ministerstwu, których w pierwszym okresie na Pomorzu Zachodnim było zaledwie kilka, przygotowywano afisze, plakaty, ulotki, dekoracje i transparenty. Wydawano też wiele broszur związanych z prowadzoną w danym momencie działalnością propagandową. Resort propagandy był czwartym – po Spółdzielni Wydawniczej „Czytelnik”, PPR i Polskiej Partii Socjalistycznej – wydawcą prasy w kraju.

17 maja 1945 r. w Stargardzie Szczecińskim ukazał się pierwszy numer „Biuletynu Informacyjnego WUIiP”. Pismo to, tworzone głównie na bazie komunikatów, których treść czerpano z nasłuchów radiowych, nie zaspokajało ambicji działaczy urzędu, dlatego też w niedługim czasie pojawiły się na rynku dwa tytuły prasowe: jeszcze w maju 1945 r. w Koszalinie wydrukowano w nakładzie 15 tys. egzemplarzy „Głos Nadodrzański”, a od lipca do października 1945 r. już w Szczecinie, w nakładzie 3 tys. egzemplarzy, wydawano „Wiadomości Szczecińskie”[4]. Ustawa powołująca do życia MIiP nadawała mu też kompetencje nadzoru nad radiem i kinem, jednak w kontekście faktu, że powstały samodzielne przedsiębiorstwa: Polskie Radio i Film Polski, nadzór nad tymi instytucjami okazał się najbardziej problematyczny. Już jesienią 1945 r. rola ministerstwa sprowadziła się jedynie do konsultacji przy ustalaniu repertuaru kin, a także programu radiowego[5].

Tak w wypadku Szczecina, jak i całego kraju MIiP oraz podległe mu urzędy nawet nie próbowały sprawiać wrażenia, że realizują autonomiczną politykę. Była ona ściśle zintegrowana z aparatem administracyjnym i politycznym – związanym bezpośrednio ze strukturami PPR. Jednym z pierwszych wydziałów przy Komitecie Centralnym PPR był Wydział Agitacji i Propagandy, który działając równolegle do MIiP, pełnił podobną funkcję. Prowadził działalność ideologiczno-propagandową w szeregach partii, ale i poza nią. Jego pracownicy prowadzili kursy, seminaria i odczyty, gromadzili wydawnictwa, fotografie i wspomnienia. Podobnie jak w wypadku MIiP, początkowo i PPR stawiał przede wszystkim na agitację bezpośrednią, czego przykładem była przeprowadzona na szeroką skalę kampania przed referendum ludowym w czerwcu 1946 r.[6]

Oprócz wymienionych już dwóch największych podmiotów, czyli MIiP, a także Wydziału Propagandy PPR, do innych organów administracji, a także instytucji, które prowadziły działalność propagandową należałoby zaliczyć: Ministerstwo Administracji Publicznej, Ministerstwo Ziem Odzyskanych (już w samej nazwie zawierające przekaz propagandowy), Ministerstwo Kultury, Wojsko Polskie, które wykorzystano przede wszystkim przed referendum ludowym i wyborami do Sejmu Ustawodawczego[7]. Kolejną instytucją była szkoła, która została w pełni zideologizowana po 1949 r., jednak już bezpośrednio po wojnie służyła władzom nie tylko w podnoszeniu wykształcenia dzieci[8]. Nie można też zapominać o organizacjach młodzieżowych: Związku Walki Młodych, Związku Młodzieży Wiejskiej czy Organizacji Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetów Robotniczych. Wreszcie w działania propagandowe włączali się formalnie niezwiązani z żadnym ugrupowaniem czy organizacją publicyści, pisarze i naukowcy, którzy ulegli fascynacji nową władzą w kraju i zaczęli jej służyć swoją wiedzą, piórem i umysłem.

Można wyróżnić kilka powtarzających się i priorytetowych zagadnień w propagandzie władz Polski odnośnie do ziem zachodnich i północnych, a tym samym i Pomorza Zachodniego. Polacy przybywający na Pomorze Zachodnie z wielu różnych stron potrzebowali uzasadnienia, dlaczego właśnie ziemie wzdłuż Odry stały się polskie w 1945 r. Dla osadników pochodzących z centralnej Polski, a także utraconych regionów zabużańskich, Pomorze Zachodnie było nieprzyjaznym kulturowo obszarem. Wszystkim tym, którzy przybywali na Pomorze Zachodnie szukać nowego domu, należało ten region przedstawić. Informatory, przewodniki czy wydania encyklopedyczne miały na celu zarówno zaznajomić tych, którzy już mieszkali na Pomorzu z ich nową, małą ojczyzną, jak i zachęcić tych, którzy zastanawiali się nad tym, czy warto tu przyjechać. Opierając się w dużej mierze jeszcze na badaniach przedwojennych, a także niemieckim dorobku naukowym, w 1946 r. przygotowano precyzyjne opracowania geografii fizycznej i ekonomicznej przyłączonych ziem. Opisywano funkcje i oblicza miast, ich położenie topograficzne i geograficzne, charakteryzowano komunikację lądową, rzeczną i morską, funkcjonujący tu przed wojną przemysł, zasoby surowców i złóż, problemy i charakterystykę rolnictwa, itp.[9]

Jednocześnie zaistniała pilna potrzeba historycznego uzasadnienia przejęcia nowych ziem. Charakter propagandy wokół tego zagadnienia doskonale ilustrują słowa dyrektora Instytutu Zachodniego w Poznaniu Zygmunta Wojciechowskiego: „Polska przez wieki spychana ze zrębu swych ziem rdzennych wraca nad Odrę i Nisę [sic!], odzyskuje całość swych terytoriów macierzystych. [...] Na tę chwilę czekaliśmy w Polsce od schyłku XII wieku”[10]. Już w sierpniu 1945 r. WUIiP przygotowywał serię broszur propagandowych poświęconych zagadnieniom przeszłości Pomorza Zachodniego. Wśród nich znalazły się m.in. pozycje Polskość Pomorza Zachodniego i Grody prasłowiańskie na Pomorzu Zachodnim[11]. Kilka miesięcy później wydano cykl reportaży pierwszego kuratora Szczecińskiego Okręgu Szkolnego Stanisława Helsztyńskiego, za który w 1948 r. otrzymał on Szczecińską Nagrodę Artystyczną[12]. W ramach tego problemu propagandziści, publicyści i dziennikarze nieustannie propagowali ideę powrotu, a nie przejęcia ziem, podkreślali odwieczną polskość i piastowskie korzenie tych terenów. Opisując front przesuwający się na początku 1945 r. na zachód, Tadeusz Kraszewski pisał: „I tak szły zwycięsko słowiańskie wojska Związku Radzieckiego i Polski, szły przez ziemie słowiańskie, przywracając im ich dawne, przez wieki zaćmione oblicze słowiańskie”[13].

Edward Serwański, historyk, specjalista w zakresie stosunków polsko-niemieckich, autor wielu prac poświęconych tej tematyce, koniec wojny widział jako zakończenie pewnego etapu odwiecznej walki ludów germańskich z żywiołem słowiańskim. „Pod naporem wielkiej ofensywy Armii Czerwonej i Wojska Polskiego – pisał Serwański – dzięki zwycięstwu Słowiańszczyzny [...] naród niemiecki porzucił kolonizowane od wieków polskie ziemie macierzyste, pozostawiając wraz z wierną Polsce ludnością autochtoniczną ogromne przestrzenie nad Odrą, Nisą [sic!] i Bałtykiem”[14]. Pisano o braciach Mieszka I, którzy bronili nadodrzańskich równin i o dynastii Piastów, która opierała się germańskiej nawale. Pisano o odzyskaniu po wiekach piastowskiej granicy z okresu pierwszego bytu państwowego. To miało tłumaczyć „słuszne pretensje do całego Pomorza ze Szczecinem”[15].

Propagandziści starali się też tłumaczyć wielowiekową obecność Niemców na tym obszarze. Wyjaśnienie było banalnie proste – wszystko sprowadzało się do rabunku: „Pod maską niemieckiej skorupy, zastygłej od wieków, znajdujemy kraj nam bliski i rodzinny, rozpoznajemy dawną kolebkę praojców, którą nam zrabowano”[16]. Znany szczeciński krajoznawca Czesław Piskorski, powołując się m.in. na wykopaliska prowadzone na wyspie Wolin, dowodził, że Słowianie od 4 tys. lat „siedzą na tych ziemiach”, jednak przed „mordem, grabieżą i terrorem” świata germańskiego zmuszeni byli ustępować na wschód[17].

Wątpliwości co do pochodzenia tych ziem nie mieli też inni: „Przywiodły nas tutaj uczucia szlachetne, wspólne wszystkim Polakom – miłość ojczyzny i gorące ukochanie wolności. Te ziemie są tak organicznie nasze, że żaden Polak przybyły tutaj nie doznawał uczucia zawładnięcia jakimś zdobytym obszarem, lecz miał pełną świadomość powrotu, odzyskania podbitej niegdyś przez wroga części swojej Ojczyzny”[18]. W lokalnej prasie publikowano listy niemieckich miejscowości, które już zyskały swoje polskie nazwy. Autorzy wskazywali jednak, że nie chodzi tu wyłącznie o przemianowanie nazw związane ze zmianą państwowości. Nazwy te Polacy mieli odzyskiwać. „Zagrabione dobro przemalowywali [Niemcy – P.S.] na swój kolor, aby w przyszłości wprowadzić w błąd tych wszystkich, którzy chcieliby stanąć po stronie prawych właścicieli lub ich spadkobierców”[19]. Nikt nie miał wątpliwości co do odzyskania Pomorza Zachodniego, które miało wracać do Polski po wielowiekowym oderwaniu od macierzy. „Ściągnęliśmy tu ze wszystkich krańców Polski, aby odwalić grobowy kamień odwiecznej niewoli” – pisali publicyści ze Stargardu[20].

Do słownika zaczęły wchodzić nowe określenia przekazanych Polsce po wojnie ziem. Najbardziej powszechnym, które zakorzeniło się trwale w świadomości obywateli, było pojęcie „ziem odzyskanych”. Obok niego pojawiały się też i inne: „Nowa Polska”[21], „ziemie ustąpione Polsce” czy „polskie ziemie gniazdowe nad Odrą i Nysą”[22].

Prawdopodobnie największą imprezą propagandową, jaką przygotowały władze w 1946 r., były Dni Szczecina, których elementem był zlot młodzieży pod nazwą „Trzymamy straż nad Odrą”[23]. Zaplanowana z wielkim rozmachem impreza, która miała zamanifestować polskość Szczecina, przywiązanie ludności do tego terenu, a także lojalność wobec władz komunistycznych w kontekście zbliżającego się referendum ludowego, ściągnęła do stolicy Pomorza Zachodniego około 50 tys. osób. Wśród gości znaleźli się: prezydent Krajowej Rady Narodowej Bolesław Bierut, premier Edward Osóbka-Morawski, marszałek Polski Michał Rola-Żymierski czy wicepremier Stanisław Mikołajczyk. Uroczystości starano się przygotować w najdrobniejszych szczegółach. Do pracy zaangażowano setki ludzi, którzy dekorowali miasto, dbali o oprawę poetycką imprezy, zajmowali się licznymi dziennikarzami, którzy przyjechali wówczas do Szczecina nie tylko z całej Polski, ale również z zagranicy. O ile pod względem propagandy ziem zachodnich Dni Szczecina udały się znakomicie[24], o tyle incydent, jaki miał miejsce w czasie uroczystości, pokazał, że o politycznej jedności mówić nie można[25].

Niezwykle istotnym i wygodnym argumentem „historycznym i etnicznym” – jak określa to Grzegorz Strauchold[26] – w uzasadnianiu przejęcia nowych ziem była dla władz polskich sprawa autochtonów. Chodziło o mieszkańców ziem włączonych do Polski, którzy do 1945 r. posiadali obywatelstwo niemieckie, jednak dla władz polskich po wojnie byli zgermanizowanymi Polakami, których należało poddać weryfikacji narodowościowej. Sztucznie kreowano znaczenie ludności autochtonicznej na Pomorzu Zachodnim[27], pisząc: „Fakt, że państwo polskie wracające na Ziemie Nadodrzańskie i Nadbałtyckie wraca do żywej jeszcze na nich polskości – jest największą pochwałą ludności polskiej tych ziem”[28]. Samoświadomość autochtonów nie miała tu większego znaczenia. Ludzie ci stali się elementem rozgrywek politycznych. Niezależnie od tego, czy znali język polski, czy chcieli i co bodaj najważniejsze, czy czuli się Polakami, mieli stać się dowodem polskości ziem, na których mieszkali. „Jeśli pomimo kilkusetletniego od Macierzy oderwania – pisał Tadeusz Kraszewski. – Ziemie te zachowały nikłe bodaj ślady swego słowiańskiego, lechickiego, polskiego pochodzenia – jest to mocnym dowodem ich przywiązania do języka i obyczaju przodków. Nie ma mocniejszego argumentu na odparcie niemieckiego twierdzenia o pangermańskości tych Ziem. Niemczyzna jest na nich powierzchownym nalotem, który łatwo będzie zetrzeć”[29].

Kulminacyjnym momentem, w czasie którego oficjalnie i głośno opiewano tych ludzi, był Zjazd Autochtonów, zorganizowany we wrześniu 1946 r. w Szczecinie. Bezpośrednim impulsem do przygotowania obchodów były wyniki referendum ludowego, w czasie którego okazało się, że myśli autochtonów nie biegną tym samym torem co władzy ludowej. Postanowiono zaktywizować tę grupę. Inspektorzy terenowi WUIiP w Szczecinie na dwa tygodnie przed planowaną uroczystością objeżdżali teren, obligując lokalnych działaczy do wzięcia aktywnego udziału w zjeździe[30]. Trudno jednoznacznie oszacować, ile osób przyjechało do Szczecina. Prasa we wrześniu 1946 r. liczyła na przyjazd około 10 tys. uczestników, radio podawało już w trakcie zjazdu rozbieżne liczby – 10 i 30 tys. osób. Dzisiaj naukowcy szacują, że liczba przybyłych z terenu województwa autochtonów raczej nie przekroczyła tysiąca osób[31].

Podkreślano, że do Szczecina przybędą „wierni synowie Narodu Polskiego, którzy mimo przeszło wiekowej germanizacji zachowali polskie serca i dusze”[32], ci, „których wytrwałości i bezgranicznemu poświęceniu zawdzięczamy w tak dużej mierze granicę nad Odrą i Bałtykiem”[33], ci, którzy do tej pory żyli na terenach „oddzielonych zaporą wzniesioną w krzyżacki miecz zbrojną”[34]. Tymoteusz Karpowicz relacjonował obchody na szczecińskiej antenie. Wznosząc się na wyżyny swoich możliwości literackich i oratorskich, opisywał m.in. przemarsz delegacji z budynku Urzędu Wojewódzkiego do Zamku Piastowskiego – jak wówczas go określano. „Duch polskości jest w każdej cegle, w każdej ścieżce. Strzaskany zegar na baszcie ma nieruchomą strzałkę. Wskazuje ona godzinę naszego powrotu – powrotu ostatecznego”[35]. Cały zjazd, dokładnie wyreżyserowany, był uroczystością przygotowaną przez Urząd Wojewódzki, WUIiP, a także Polski Związek Zachodni, nad którą osobistą pieczę sprawował wojewoda Leonard Borkowicz[36].

Eksponowany w środkach masowego przekazu i publicystyce stosunek do Niemców był jednoznacznie negatywny. Ponad 5 lat wojny, a także kreowanie przez władze w kraju koncepcji jednego tylko wroga narodu polskiego powodowało, że wszechobecne były słowa o „doświadczeniach 10 wieków zmagań z zalewem germańskim”, „germańskim chwaście, który należy wyrwać” czy „usunięciu wielowiekowego nalotu germańskiego w sposób radykalny i ostateczny”[37]. Konsekwentnie słowo „Niemcy” pisano małą literą. Pod adresem samych Niemców padało też wiele epitetów. Na porządku dziennym były określenia: „naród zbójów hitlerowskich”, „zdziczałe resztki Herrenvolku” czy „najwścieklejsze psy hitlerowskie”. Niektórzy publicyści nawoływali do czynnej postawy antyniemieckiej, dowodząc, że zagadnienie „walki z niemczyzną” jest codziennością ziem zachodnich i waży na kwestii przyszłości Polski[38]. Z nieukrywanym zadowoleniem odnotowywano sukcesywne zmniejszanie się liczby Niemców na Pomorzu Zachodnim. Jeden z publicystów radiowych mówił na antenie szczecińskiej rozgłośni: „Żegnamy ich bez najmniejszego żalu, żegnamy ich z zadowoleniem i przeświadczeniem, że pozbywamy się nareszcie elementu wrogiego, który dotychczas nam tylko szkodził w twórczej pracy”[39].

Radykalnie wyrażany stosunek do Niemców dotyczył zarówno kwestii jak najszybszego wysiedlenia ich z Polski, jak również sprawy – jak to określano – „odniemczenia” wyglądu pomorskich miast i miasteczek. Pierwszy prezydent Szczecina Piotr Zaremba wspominał, jak jeszcze wiosną 1945 r. 150 urzędników z Zarządu Miejskiego brało udział w akcji „Czyścimy Szczecin z germańskiego śmiecia”[40]. W Stargardzie przystępując do podobnej akcji zimą 1946 r., pisano w prasie o „haniebnych pomnikach niewoli, ciskających w oczy obelgę i szyderstwo”, które musiały jak najszybciej zniknąć z ulic miasta[41].

Przebieg zachodniej granicy Polski miał zostać ostatecznie ustalony na konferencji pokojowej. Nigdy jednak do niej nie doszło, co wywoływało tak wśród osadników, jak i elity rządzącej niemałe emocje. Stosując metodę faktów dokonanych, jeszcze przed konferencją poczdamską Wojsko Polskie obsadziło granice na linii Odry. Kilka tygodni trwało jeszcze zamieszanie, po której stronie granicy znajdzie się Szczecin, jednak z początkiem lipca władze polskie ostatecznie przejęły miasto. Odra (wypowiadana niemal jednym tchem z Nysą) stała się nie tyle ważną arterią śródlądową, co synonimem granicy. Do kampanii propagandowej w sprawie granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej włączyła się cała Polska.

Wskazywano kilka powodów świadczących o konieczności oparcia granicy Polski na linii tych rzek. Podkreślano względy historyczne, nawiązując do polityki pierwszych Piastów, którzy podporządkowali sobie ziemie nad Odrą. Wskazywano na względy geopolityczne, uznając, że granica ta naturalnie oddzielać będzie ziemie germańskie od słowiańskich. Podnoszono też względy odszkodowawcze – tereny przekazane miały być rodzajem reparacji wojennej. Przedstawiano również względy obronno-strategiczne, tłumacząc, że była to najkrótsza z możliwych granic, oparta na naturalnej przeszkodzie. Ekonomiści prezentowali też korzyści gospodarcze, dowodząc, że była to z jednej strony naturalna droga ze Śląska do Bałtyku, z drugiej zaś dawała Warcie z jej dopływami ujście do morza[42].

Na początku września 1946 r. amerykański sekretarz stanu James Francis Byrnes przestawił stanowisko Stanów Zjednoczonych w sprawie przyszłości Niemiec. Nawiązał w nim m.in. do sprawy granicy Polski na Odrze i Nysie, wyjaśniając, że USA uznają ją w zależności od przeprowadzenia w Polsce demokratycznych wyborów. Wystąpienie to władze polskie zinterpretowały jako próbę rewizji zachodniej granicy i postanowiły wykorzystać ten fakt. Była to przeprowadzona z największym rozmachem kampania propagandowa w obronie granicy zachodniej.

10 września 1946 r. na pl. Niezłomnych w Szczecinie miał miejsce olbrzymi wiec, w którym wzięli udział przedstawiciele wojska, organizacji młodzieżowych i społeczeństwo Szczecina. Przemawiający do tłumu wojewoda Leonard Borkowicz zapewniał, że wywalczonej krwią żołnierza polskiego granicy zachodniej Polacy będą bronić całą siłą oręża. Pierwszy sekretarz Wojewódzkiego Komitetu PPS Eugeniusz Przetacznik nawoływał do stworzenia pansłowiańskiego frontu przeciwko całemu międzynarodowemu kapitalizmowi, który dążył do „odrodzenia imperialistycznych Niemiec”. Przedstawiciel WP przestrzegał przed odrodzeniem „faszystowskiej bestii”, a delegatka Ligii Kobiet przekonywała, że matki polskie będą bronić pokoju przed „zachłannością Niemiec”. Na koniec zgromadzeni uchwalili rezolucję, w której zapisano m.in.: „Szczecin, prastare miasto piastowskie, wywalczone i odebrane Niemcom krwią żołnierza polskiego[43], wiernie stoi i stać będzie na straży naszych zachodnich granic. Bronić ich będzie do ostatniej kropli krwi i ostatniego tchu”[44].

Podobne wiece, pod hasłem: „Nasza odpowiedź protektorom i obrońcom Niemiec”, odbywały się również w innych miastach województwa. Wszędzie w wygłaszanych przemówieniach, jak również podejmowanych rezolucjach dominowała retoryka wyrażająca pogardę dla „proniemieckich krzykaczy”, „zajadłych reakcjonistów z Churchillem i Byrnesem na czele” oraz „mącicieli pokoju”. Wszędzie też protestowano przeciwko „dążeniom rewizjonistycznym międzynarodowej reakcji”, która miała usiłować podważyć ustalenia poczdamskie. W Drawsku Pomorskim zebrani na manifestacji ludzie nie tylko zapewniali, że nie oddadzą „choćby skrawka zdobytych Ziem Nadodrzańskich”, ale szli jeszcze dalej w swoich oczekiwaniach. Nawoływali do natychmiastowego wysiedlenia wszystkich Niemców z Polski, ale również domagali się przekazania Polsce ziem po zachodniej stronie Odry, w tym m.in. wyspy Rugii[45]. Były to koncepcje głoszone już wcześniej przez Polski Związek Zachodni. Publicysta i członek PZZ Eugeniusz Paukszta przypominał je, dowodząc, że lewy brzeg Odry, zaplecze Szczecina aż do rzeki Piany (niem. Peene), a także cała wyspa Uznam są niezbędne do pełnego wykorzystania gospodarczego zachodnich ziem Polski[46]. Inni publicyści podkreślali w tym czasie, że granica na Odrze – ze Szczecinem – i Nysie Łużyckiej to absolutne minimum, jakie Polska powinna otrzymać. Chodziło o jak największe osłabienie powojennych Niemiec. „Jeżeli Niemcom pozostawi się choć cząstkę naszych ziem na zachodzie – pisał w 1947 r. Andrzej Marjański – będzie ona służyć jako brama wypadowa do nowej agresji i jako zachęta do rozpętania nowej zawieruchy wojennej [...]. Tylko bezwzględne ukaranie winowajców, wyrwanie im kłów i pazurów, a danie ich sąsiadom w pełni należytych warunków bezpieczeństwa i rozwoju może powstrzymać Niemców od nowych szaleństw i zbrodni”[47]. Autor twierdził – podobnie jak wiecujący w Drawsku – że przekazanie dopiero obu brzegów Odry, całej Zatoki Szczecińskiej i całej Rugii byłoby właściwym rozwiązaniem.

Propaganda dotycząca ziem zachodnich, którą z perspektywy czasu można oceniać jako mocno naciąganą, niekiedy brutalną, czasem prymitywną, w latach czterdziestych XX w. na Pomorzu Zachodnim trafiała na podatny grunt. Jednocześnie była potrzebna władzom i społeczeństwu. Jak zauważa Grzegorz Strauchold, oferowała poczucie rekompensaty terytorialnej utraconych terenów na wschodzie, niwelując jednocześnie powszechny brak akceptacji komunistów przez Polaków[48]. Nie da się wskazać precyzyjnej daty zakończenia uprawiania propagandy ziem zachodnich i północnych. Był to proces długotrwały.

W kwietniu 1947 r. zlikwidowano zbędne już władzom komunistycznym Ministerstwo Informacji i Propagandy. Aktywnie działał jeszcze Polski Związek Zachodni, jednak i on po sfałszowanych wyborach do Sejmu Ustawodawczego zaczął być coraz bardziej zależny od rosnącej w siłę PPR. Jego ideologiczne ubezwłasnowolnienie zostało przypieczętowane decyzjami Walnego Zjazdu, który odbył się w grudniu 1947 r. w Poznaniu. Niemniej jednak PZZ był jeszcze w tym czasie potrzebny władzom. W dalszym ciągu miał mobilizować społeczeństwo przed niebezpieczeństwem niemieckim. W połowie czerwca 1948 r. zlikwidowano Radę Naukową dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Formalnie uzasadniono to względami merytorycznymi, faktycznie był to podyktowany względami politycznymi pierwszy akt likwidacji Ministerstwa Ziem Odzyskanych. W lipcu 1948 r. na Wystawie Ziem Odzyskanych we Wrocławiu[49] premier Józef Cyrankiewicz głośno wyraził zdanie o dokonanej unifikacji tych terenów z resztą kraju[50]. Z końcem 1948 r. przestała istnieć działająca od 1940 r., wydająca biuletyny, broszury i książki o tematyce ziem zachodnich Zachodnia Agencja Prasowa. Z instytutów naukowo-badawczych zajmujących się problematyką ziem wcielonych do Polski po 1945 r. pozostał jedynie Instytut Zachodni, który wchłonął w swoje struktury Instytuty: Śląski, Mazurski, a w części także i Instytut Bałtycki. W styczniu 1949 r. władze w kraju zdecydowały odgórnie, że nie ma już czegoś takiego jak Ziemie Odzyskane. Ustalono, że jest jedna Polska, zatem istnienie specjalnego ministerstwa jest zbędne. Ministerstwo Ziem Odzyskanych przestało istnieć. W tym kontekście zmiany dosięgły również Polski Związek Zachodni. W pierwszych dniach kwietnia 1949 r. doszło w Szczecinie do Ogólnopolskiego Zjazdu Zjednoczeniowego, w czasie którego sfinalizowano podjęte już wcześniej decyzje i połączono PZZ z Ligą Morską, która de facto wchłonęła związek w swoje struktury, wymazując go z mapy krajowych stowarzyszeń. Problematyka ziem zachodnich, a zatem i towarzysząca jej propaganda, na kilka lat zniknęły z mapy zainteresowań politycznych decydentów w kraju.

Paweł Szulc (ur. 1976 r.), dr, historyk, pracownik Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej IPN w Szczecinie. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się wokół systemu propagandy PRL, a także działań mediów i dziennikarzy w tym okresie. Opublikował m.in.: Wolne media? Środowisko dziennikarskie w 1989 roku. Studia, Warszawa–Szczecin 2010 (współred. z Tadeuszem Wolszą); Zniewolony eter. Polskie Radio Szczecin w latach 1945–1989, Szczecin 2012.

Zenon Romanow

Dzieje regionu w polityce i propagandzie władz Pomorza Środkowego w latach 1950−1975

W wyniku reformy administracyjnej państwa w czerwcu 1950 r. utworzono trzy nowe województwa: opolskie, zielonogórskie i koszalińskie, które wydzielone zostało z obszaru dotychczasowego województwa szczecińskiego. Nowe województwo obejmowało wschodnią część polskiego Pomorza Zachodniego i w granicach z 1950 r. istniało do kolejnej reformy administracyjnej w maju 1975 r. Obszar ten nazywany był także Pomorzem Środkowym.

Przeszłość ziem, które weszły w skład województwa koszalińskiego, była zróżnicowana. Kilka południowych powiatów (człuchowski, wałecki, złotowski i część szczecineckiego) należało do 1772 r. do Polski. Z wyjątkiem powiatu złotowskiego, powiaty te w 1945 r. były już całkowicie zgermanizowane, a materialne ślady polskiej przeszłości nieliczne. Tylko na ziemi złotowskiej mieszkało nadal około 9 tys. Krajniaków, którzy mieli na ogół silną polską świadomość narodową. Bezpośrednio po zakończeniu I wojny światowej czynili oni wiele, aby znaleźć się w odradzającej się Polsce, jednak decyzje konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 r. były dla nich niekorzystne. Powiat złotowski pozostał w granicach Niemiec. W następnych latach rozwinął się tam silny ruch polski, któremu przewodził proboszcz zakrzewski ks. dr Bolesław Domański, prezes Związku Polaków w Niemczech w latach 1927−1939, a zarazem prezes jego dzielnicy V z siedzibą w Złotowie w latach 1923–1939. Organizacja ta oddziaływała także na Kaszubów bytowskich.

Także ziemia bytowska miała w przeszłości silne związki z państwem polskim. W latach 1526–1772 była jego lennem, a mieszkająca tam w 1945 r. około czterotysięczna grupa Kaszubów utrzymywała żywe kontakty ze swoimi pobratymcami z należących do Polski od 1920 r. kaszubskich powiatów ówczesnego województwa pomorskiego. Wśród tej społeczności silna była świadomość regionalna – kaszubska, choć nie brakowało osób, które uważały się wprost za Polaków.

Zupełnie inna była sytuacja kilkusetosobowej społeczności potomków Kaszubów ewangelickich mieszkających w kilku wsiach w okolicach jezior Gardno i Łebsko (głównie w Klukach). Po II wojnie światowej byli oni już całkowicie zgermanizowani, a jedynie nieliczni mieli świadomość pochodzenia kaszubskiego i mogli pochwalić się znajomością co najwyżej kilkunastu słów kaszubskich.

Pozostała część Pomorza Środkowego była w 1945 r. zgermanizowana i zamieszkała głównie przez ludność niemiecką. Była ona na podstawie postanowień konferencji poczdamskiej wysiedlana do okupowanych Niemiec w latach 1945–1948. W 1950 r. na obszarze tym mieszkało już tylko około 30 tys. Niemców, którym nie pozwolono wyjechać, ponieważ byli potrzebni jako robotnicy w Państwowych Gospodarstwach Rolnych. Mogli oni wyjechać dopiero w ramach akcji łączenia rodzin w latach 1956–1958.

92% mieszkańców województwa koszalińskiego można zaliczyć do ludności napływowej. Wśród niej największą grupę stanowili Polacy przesiedleni z polskich Kresów Wschodnich (23%), a następnie osadnicy z województwa pomorskiego (bydgoskiego) – 10,4%, kieleckiego – 10,1%, warszawskiego (łącznie z Warszawą) – 9,6%, lubelskiego – 8,1%, łódzkiego (łącznie z Łodzią) – 7,2% i rzeszowskiego – 7,1%[1]. Osobną grupę stanowiła ludność ukraińska i polsko-ukraińska deportowana na ziemie zachodnie i północne z południowo-wschodniej Polski w 1947 r. w ramach akcji „Wisła”. W województwie koszalińskim mieszkało ponad 33 tys. takich osób[2].

Wiedza przeciętnego polskiego osadnika o przeszłości Pomorza Środkowego była bardzo uboga[3]. Według Zbigniewa Mazura: „Ziemie Zachodnie i Północne nie zaistniały przecież w wielkiej literaturze polskiej, która tematycznie i geograficznie związana była nade wszystko z kresami wschodnimi lub z Polską centralną. Przedwojenny szkolny wykład historii również nie oswajał dostatecznie z przeszłością Śląska, Środkowego Nadodrza, Pomorza Zachodniego, Warmii i Mazur. Koncepcje rozwijane przed i podczas wojny w środowisku wyznawców myśli zachodniej, miały charakter elitarny i zasięg ich oddziaływania pozostawał bardzo ograniczony, wyjąwszy co najwyżej Wielkopolskę, gdzie sięgały one nieco głębiej w społeczeństwo”[4]. Także przedwojenna polska publicystyka niewiele miejsca poświęcała Pomorzu Zachodniemu. Materiały prasowe o przeszłości tego regionu należały do rzadkości[5].

Nowi osadnicy zastali w 1945 r. na Pomorzu Zachodnim właściwie tylko niemieckie dziedzictwo kulturowe: pomniki, tablice pamiątkowe, budowle świeckie i sakralne, cmentarze, nazewnictwo topograficzne. Zostało ono odrzucone jako obce i wrogie[6]. Zabytki słowiańskiej przeszłości regionu były nieliczne. Mimo to władze, kierując się potrzebą emocjonalnego związania osadników polskich z Pomorzem Zachodnim, propagowały uproszczoną i zmitologizowaną wizję przeszłości regionu. Lansowana koncepcja „powrotu Ziem Odzyskanych do macierzy” odwoływała się do tezy, że Pomorze Zachodnie miało zawsze charakter polski, ewentualnie słowiański, w żadnym zaś wypadku – niemiecki. Niemcy byli tu jedynie okupantami, uprawiającymi politykę eksploatatorską, która prowadziła do gospodarczego i kulturalnego upadku regionu[7].

W okresie przynależności Pomorza Środkowego do województwa szczecińskiego w latach 1945(1946)–1950 taka polityka historyczna była realizowana przez wojewódzkie władze administracyjne w Szczecinie. Można tu wskazać na wielką imprezę propagandową, jaka odbyła się w Szczecinie 13–14 kwietnia 1946 r. – „Trzymamy straż nad Odrą”, z udziałem Bolesława Bieruta, Edwarda Osóbki-Morawskiego, Michała Roli-Żymierskiego i Stanisława Mikołajczyka. Jej celem miało być zademonstrowanie, że Szczecin i Pomorze Zachodnie były i są polskie[8].

Innym przykładem wykorzystywania tradycji regionalnych w polityce jest Zjazd Autochtonów w Szczecinie 21–22 września 1946 r., na który zaproszono liczne delegacje Krajniaków złotowskich, Kaszubów bytowskich, a także pięciu przedstawicieli Kaszubów-Słowińców, którzy mieli reprezentować – jak napisał „Kurier Szczeciński” – „wymierające już plemię słowiańskie”[9]. W uroczystościach wzięło udział wielu działaczy ZPwN, a w trakcie obrad wielokrotnie nawiązywano do tradycji tej organizacji. Na zakończenie zjazdu odsłonięto na Wieży Zegarowej Zamku Książąt Pomorskich, który wówczas nazywano Zamkiem Piastowskim, tablicę pamiątkową poświęconą pamięci ks. Bolesława Domańskiego[10].

Poszukując najmniejszych nawet śladów słowiańskich, w 1946 r. podjęto próbę polonizacji zgermanizowanych już całkowicie potomków ludności kaszubskiej mieszkających nad jeziorami Gardno i Łebsko, tzw. Słowińców. Szczególną aktywność na tym polu wykazywali dr Czesław Pilichowski, dyrektor Zarządu Głównego Polskiego Związku Zachodniego i dr Ludwik Zabrocki, docent Uniwersytetu Poznańskiego. Zdaniem Hieronima Rybickiego: „W atmosferze triumfalnego powrotu Polski na ziemie Piastowskie Słowińcy mieli być żywym świadectwem polskości i słowiańskości tych ziem. Sprawa ta mogła wpłynąć na ludność napływową, utwierdzić ją w przekonaniu, że są na swoim, że nikomu nic nie zabrali, a tylko sięgnęli po swoje”[11].

W pierwszych powojennych latach publikacje popularnonaukowe poświęcone Pomorzu Środkowemu należały do rzadkości. Wymienić tu można trzy broszury autorstwa Józefa Staśki poświęcone Darłowowi, Koszalinowi i Słupskowi, wydane w latach 1948–1949 przez Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w ramach Biblioteczki Krajoznawczej. W publikacjach tych przedstawiono także krótkie zarysy historii tych miast, zwracając szczególną uwagę na ślady słowiańskie. Według autora, Darłowo jako „starodawny gródek słowiański” rozwijało się pomyślnie aż do czasu, gdy przybyli doń osadnicy niemieccy. Od tego momentu miasto rozrastało się „kosztem ludności słowiańskiej, spychanej do osobnych dzielnic i odsuwanej od wszelkich przywilejów i korzyści gospodarczych. Niemcy panoszą się coraz bardziej, uważając Pomorzan za niewolników pracujących przeważnie w porcie”[12].

Także opisując historię Koszalina, autor zwrócił uwagę na negatywny wpływ osadników niemieckich we wczesnym średniowieczu, którzy „wypierali tubylczą ludność słowiańską na przedmieścia lub kazali jej pracować na roli”. Kolejna fala osadników niemieckich przybyła do miasta w pierwszej połowie XVIII w., „a ludność słowiańska przerzedzona, zbiedniała poszła do służby i do pracy na roli. Resztki ludności słowiańskiej zachowały się tylko po okolicznych wsiach. Ale i dla niej przyszedł okres krytyczny, bo w ramach bezwzględnej akcji germanizacyjnej, wychodziły nawet takie ustawy, które zabraniały mieszkańcom Koszalina kupować na targu u wieśniaków mówiących po kaszubsku”. W okolicach miasta autor poleca turystom Górę Chełmową (Chełmską), na której „w zamierzchłych czasach [...] stała czczona przez całą Słowiańszczyznę Zachodnią gontyna Białego Boga (czyli Światowida)”, a także wsie Jamno i Łabusz, gdzie „uratowała się od zagłady [...] grupa etniczna dawnej słowiańszczyzny”, a „język kaszubski zachował się niemal do ostatnich czasów”[13]. W kolejnej broszurce poświęconej Słupskowi i okolicom Józef Staśko nie prezentuje historii tego miasta, jednak zachęcając do odwiedzenia Smołdzina, informuje, że w miejscowym kościele „odnaleziono portret pastora Michała Pontanusa Mostnika [...], który trzyma rękę na katechizmie z modlitwą pisaną po polsku. Dzięki temu, że wydał ten polski katechizm, mowa polska przez długie lata tu się utrzymała”. Zachęca także do zwiedzenia wzgórza Rewekol (Rowokół) w tej wsi, gdyż „kiedyś góra ta była czczona, jako święta przez pogańskich Słowińców”[14].

W 1948 r. nastąpiło załamanie polityki historycznej realizowanej na Pomorzu Zachodnim od 1945 r., w wyniku odsunięcia od władzy Władysława Gomułki i jego zwolenników oraz przejęcie jej przez komunistów dążących do całkowitego podporządkowania Polski Związkowi Sowieckiemu. Nastąpił okres intensywnej sowietyzacji politycznej, gospodarczej i kulturalnej oraz niszczenia polskich tradycji niepodległościowych. Tradycje narodowe zastępowane były klasowymi, a w propagandzie mocno eksponowano wzory sowieckie i internacjonalizmu komunistycznego.

Województwo koszalińskie utworzono w okresie największego nasilenia propagandy komunistycznej. Nowa jednostka administracyjna była pozbawiona większych miast, ośrodków akademickich, instytucji naukowych, dużych muzeów i innych placówek kulturalnych. Jedyną gazetą ukazującą się w całym województwie był organ Komitetu Wojewódzkiego PZPR – „Głos Koszaliński”, który do końca sierpnia 1952 r. redagowany był w Szczecinie jako mutacja „Głosu Szczecińskiego”. Dopiero od 1 września tego roku gazeta była redagowana i wydawana w Koszalinie.

W okresie gdy „Głos Koszaliński” wydawany był w Szczecinie regionalna problematyka historyczna właściwie nie istniała na jego łamach. Wzmianki historyczne miały związek z bieżącymi wydarzeniami. W marcu 1952 r. Prezydium Rządu postanowiło zelektryfikować pięć kaszubskich wsi w powiecie bytowskim: Czarną Dąbrowę, Kłączno, Osławę Dąbrowę, Przewóz i Sominy. Miała to być nagroda dla ludności kaszubskiej, która, jak napisano w stosownej uchwale: „przez wiele pokoleń odznaczała się bohaterską postawą w walce z naporem germanizacyjnym zaborcy. Wielu mieszkańców tych wsi oddało życie w uporczywej walce o polskość, prowadzonej mimo nieustających represji”. Poinformowano także czytelników, że „gospodarstwa autochtonów znajdowały się w wyniku celowo prowadzonej antypolskiej polityki ówczesnych władz niemieckich w stanie prawie całkowitej ruiny gospodarczej”. Nie zapomniano też dodać, że „dopiero po wyzwoleniu poważna liczba chłopów wyremontowała lub odbudowała zagrody przy pomocy Państwa”[15]. W relacji w przebiegu wojewódzkich obchodów Święta Ludowego, które odbyły się w Zakrzewie w powiecie złotowskim, z udziałem podsekretarza stanu w Ministerstwie Państwowych Gospodarstw Rolnych Stanisława Tkaczowa i delegacji z Niemieckiej Republiki Demokratycznej, przypomniano krótko, że miejscowa ludność autochtoniczna „posiada chlubną tradycję walki z hitleryzmem. Tutaj odbywały się często posiedzenia rady naczelnej Związku Polaków w Niemczech, tutaj związek ten wybudował piękny Dom Ludowy”[16].

Przeniesienie redakcji „Głosu Koszalińskiego” do Koszalina początkowo w niewielkim stopniu wpłynęło na wzrost zainteresowania tej gazety historią Pomorza Środkowego. Nawiązano do niej w 1952 r. tylko raz, z okazji odbywających się w październiku tego roku wyborów do Sejmu PRL. Zamieszczono wówczas reportaże z głosowania w powiecie bytowskim i złotowskim, w których przypomniano walkę Kaszubów i Krajniaków z germanizacją. Napisano także o martyrologii niektórych rodzin kaszubskich, m.in. Styp-Rekowskich i Szroederów, którzy niegdyś przeciwstawiali się niemieckim władzom, a dziś ich potomkowie i sąsiedzi „pracą swą, pełnym wykonaniem obowiązków wobec państwa, dokumentują swoją patriotyczną wdzięczność dla Polski Ludowej”[17].

Dopiero jednak w 1953 r., a zwłaszcza od następnego roku zaczynają ukazywać się artykuły na temat przeszłości Pomorza Środkowego, które mają wartość poznawczą. Na uwagę zasługuje cykl krótkich artykułów omawiających słowiańską przeszłość wybranych miast regionu, napisanych przez znanego później popularyzatora historii Andrzeja Czechowicza. Artykuły te kończą się z reguły podsumowaniem propagandowym, np. w artykule o historii Szczecinka: „Dzisiaj ludzie pracy naszego województwa na prastarej polskiej ziemi budują szczęśliwą przyszłość, z uczuciem ufności spoglądając na Odrę, za którą pracuje dobry sąsiad – lud niemiecki, wyzwolony spod panowania junkrów i faszystów. Razem z nami stoi on na straży wspólnej granicy pokoju, razem z nami walczy o trwały pokój na całym świecie”[18]. Zapewne w ówczesnych warunkach musiało się ono znaleźć. Zamieszczane są także anegdoty historyczne, różne lekkie historyjki, podania, baśnie, a także informacje o zabytkach i architekturze regionalnej.

W gazecie zaczęło się ukazywać coraz więcej artykułów zawodowych historyków (Przemysław Smolarek, Irena Okoń, Bogdan Frankiewicz, Lech Leciejewicz) oraz znanych publicystów (Lech Bądkowski, Izabella Trojanowska). Na uwagę zasługują artykuły Alicji Zatrybówny i Jadwigi Ślipińskiej, poświęcone Kaszubom-Słowińcom i Krajniakom złotowskim.

Przełom w regionalnej polityce historycznej nastąpił w 1956 r. i związany był z ożywieniem politycznym i społecznym, jakie nastąpiło w Polsce w okresie zarówno bezpośrednio poprzedzającym powrót, jak i już po powrocie Władysława Gomułki do władzy. Po 1956 r. nawiązano do polityki historycznej z lat 1945–1947, czyli wydobywania słowiańskiego i polskiego dziedzictwa kulturowego spod „niemieckiego pokostu”. Władze były zainteresowane popularyzowaniem tych tradycji, gdyż miały one wpływ na ustępowanie nastrojów niepewności i tymczasowości wśród ludności Pomorza Środkowego i mocniejszego uczuciowego wrastania w ziemie „naszych dziadów i ojców z XII-go wieku”[19]. Tłumione wcześniej lokalne inicjatywy społeczne mogły się odtąd rozwijać w nowych organizacjach, zarówno ogólnopolskich, jak i regionalnych.

Na Pomorzu Środkowym dużą rolę w tym zakresie odegrało Polskie Towarzystwo Historyczne, którego pierwszy w tym regionie oddział założono w grudniu 1953 r. w Słupsku[20], jednakże bardziej ożywioną działalność podjął on dopiero po 1956 r. Następne oddziały powstały w Złotowie (w styczniu 1957 r.)[21], w Koszalinie (w marcu 1957 r.)[22], w Szczecinku (w kwietniu 1957 r.)[23] oraz w Świdwinie (w 1960 r.)[24]. Skupiały one na ogół historyków amatorów (lekarzy, nauczycieli, działaczy samorządowych i kulturalnych), którzy odegrali ważną rolę w swoich środowiskach, propagując wiedzę o przeszłości Pomorza. Do najbardziej aktywnych należeli: Iwon Malczewski (prezes słupskiego oddziału do 1978 r.), Maria Zaborowska, Jan Posmykiewicz (Słupsk), Jan Kocik (prezes złotowskiego oddziału do 1968 r.), Tomasz Szrubka (Koszalin) i Aleksander Stafiński (Szczecinek).

Największą aktywność wykazywał Oddział Słupski PTH. Jego staraniem powstała w Słupsku w 1958 r. Stacja Naukowa PTH – pierwsza naukowa placówka humanistyczna w województwie koszalińskim. Jej kierownikiem naukowym został doc. dr Kazimierz Jasiński z Torunia, a po jego rezygnacji w 1960 r. zastąpił go dr Bogusław Drewniak[25]. W 1958 r. rozpoczęła działalność „Biblioteka Słupska”. W jej ramach wydawano monografie i prace zbiorowe poświęcone historii Pomorza Zachodniego. Do 1975 r. wydano 29 prac, których autorami było wielu znanych naukowców, m.in. Bożena Stelmachowska, Edmund Makowski, Zygmunt Dulczewski, Henryk Lesiński, Zygmunt Boras, Kazimierz Ślaski, Hieronim Rybicki, Zbigniew Dworecki, Andrzej Czarnik, Stanisław Gierszewski, Józef Spors[26].

Inną organizacją zasłużoną w propagowaniu historii Pomorza Zachodniego było Towarzystwo Rozwoju Ziem Zachodnich, istniejące w latach 1957–1971. Obie organizacje wystąpiły z inicjatywą zorganizowania w Koszalinie wakacyjnego Studium Pomorzoznawstwa dla nauczycieli i pracowników kultury. Zajęcia miały obejmować wykłady, konwersatoria i seminaria z zakresu archeologii, historii Pomorza Zachodniego, w tym dziejów miast, żeglugi, ustroju, walki o język polski, ruchu robotniczego, a także etnografii, językoznawstwa, historii sztuki, geografii, ochrony przyrody, socjografii Pomorza. W programie studium miały znaleźć się także aktualne zagadnienia gospodarcze, społeczne i rewizjonizmu zachodnioniemieckiego. Zajęcia mieli prowadzić naukowcy z Poznania, Torunia, Warszawy, Krakowa, Gdańska i Szczecina. Kierownikiem naukowym został szef oddziału Archiwum Polskiej Akademii Nauk w Poznaniu doc. dr Kazimierz Ślaski[27].

Zajęcia w ramach Studium Pomorzoznawczego odbywały się w sierpniu w latach 1958–1962 w Koszalinie. Brało w nich udział od 80 do 120 słuchaczy. W 1961 r. patronat nad Studium objął Instytut Zachodni w Poznaniu, a jego kierownikiem naukowym został dr Zygmunt Dulczewski[28]. W 1962 r. powołano kuratora naukowego, którym mianowano Kazimierza Ślaskiego, a kierownikiem dr. Zdzisława Nowaka[29]. Zajęcia prowadzili wybitni polscy historycy, m.in.: Gerard Labuda, Władysław Kowalenko, Stanisław Herbst, Zdzisław Kaczmarczyk, Lech Leciejewicz, Józef Mitkowski, Michał Sczaniecki. Odegrało ono ogromną rolę w upowszechnianiu wiedzy o Pomorzu Zachodnim.

W owym czasie w województwie koszalińskim, pozbawionym wyższych uczelni, nie było silnych środowisk naukowych, także humanistycznych. Dopiero w drugiej połowie lat sześćdziesiątych zaczęło się kształtować miejscowe środowisko historyków, do których należeli: dr Andrzej Czarnik, dr Hieronim Rybicki, dr Tomasz Szrubka i dr Tadeusz Gasztold. Pierwsza szkoła wyższa – Wyższa Szkoła Inżynierska – powstała w Koszalinie w 1968 r., a w roku następnym – Wyższa Szkoła Nauczycielska w Słupsku, przekształcona w 1974 r. w Wyższą Szkołę Pedagogiczną. Od początku jej istnienia funkcjonował tam Zakład Historii[30].

Regionalna polityka historyczna realizowana była w owym czasie głównie przez Wydział Propagandy KW PZPR w Koszalinie. Organem wykonawczym był natomiast Wydział Kultury Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, którym kierował w latach 1961–1969 Henryk Jaroszyk, znany i zasłużony działacz ZPwN z powiatu złotowskiego, poseł na sejm w latach 1957–1961.

Polityka ta opierała się na trzech filarach:

1. Wydobywanie słowiańskiej i polskiej przeszłości Pomorza Środkowego, podkreślanie związków tego regionu z państwowością polską. Jednocześnie pomniejszanie lub wręcz pomijanie niemieckiego dziedzictwa kulturowego.

2. Eksponowanie związków Krajniaków złotowskich i Kaszubów bytowskich z kulturą i państwowością polską. Nawiązywanie do tradycji ZPwN i walki polskiej ludności autochtonicznej z germanizacją.

3. Przypominanie walk Wojska Polskiego na Pomorzu Środkowym w 1945 r., głównie na Wale Pomorskim i o Kołobrzeg.

Politykę historyczną władze realizowały głównie poprzez „Głos Koszaliński”. To na łamach tej gazety ukazywało się najwięcej materiałów historycznych poświęconych Pomorzu Zachodniemu i Środkowemu. Swoje artykuły zamieszczali tam nie tylko dziennikarze związani z gazetą, ale również naukowcy – tak miejscowi, jak i z sąsiednich ośrodków naukowych. Wiele artykułów popularnonaukowych utrzymanych było na wysokim poziomie. Najwięcej materiałów historycznych ukazało się w latach 1957–1959 oraz 1965–1966, co miało związek z ogłoszeniem roku 1965 Rokiem Pomorza Zachodniego i kulminacją obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego w roku następnym.

Pewną rolę odegrał także tygodnik społeczno-kulturalny „Ziemia i Morze”, wychodzący od maja 1956 do lipca 1957 r. Redakcja znajdowała się w Szczecinie, ale oddziaływał on na całe Pomorze, a w Koszalinie znajdował się do końca 1956 r. jego oddział. Na łamach tego świetnego tygodnika opublikowano wiele ważnych artykułów poświęconych historii Pomorza Zachodniego i Środkowego.

Bardzo ważną rolę w edukacji historycznej społeczeństwa województwa koszalińskiego odegrały również „Zapiski Koszalińskie”, ukazujące się w latach 1958–1968. Do końca 1961 r. czasopismo ukazywało się nieregularnie, od 1962 r. zaś jako kwartalnik. Początkowo wydawane było przez PTH i TRZZ, następnie przez Koszalińskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk (później Koszalińskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne). W komitecie redakcyjnym zasiadało wielu regionalnych działaczy PTH i TRZZ oraz naukowcy spoza Pomorza Środkowego, m.in.: Zdzisław Kaczmarczyk, Gerard Labuda, Henryk Lesiński, Bogdan Dopierała, Zygmunt Dulczewski.

„Zapiski Koszalińskie” bardzo dużo miejsca poświęcały popularyzowaniu przeszłości regionu. Zadania czasopisma redakcja przedstawiła w jego pierwszym numerze: „pragniemy przyczynić się do przyspieszenia zrastania się przybyłych z różnych krańców Polski rodaków z wybranymi przez nich siedzibami, do przyspieszenia procesu scalania i scementowania się ich z odwiecznymi gospodarzami tej krainy – ludnością rodzimą z Bytowskiego, Złotowskiego, z ludnością znad Łeby i Gardna. Służą temu zasadniczo dwa środki. Pierwszy – to powiązanie uczuciowe nowych mieszkańców Pomorza Zachodniego z przeszłością tych ziem i jej słowiańskimi gospodarzami, z ich tradycjami, walkami, zwyczajami. Drugi – to ukazanie żywego człowieka dzisiejszych czasów, przystępującego do ciężkiego dzieła odbudowy i rozbudowy gospodarczej i kulturalnej pomorskich ziem. Realizacji tych dwóch środków ma służyć publikacja »Zapisków Koszalińskich«. Artykuły w nich zamieszczane będą zapoznawały czytelników z nieznaną im przeszłością Pomorza, jego polskością, jego walką z germanizacją. Będą również zwracały uwagę na piękno zabytków historycznych, będą uczyły o ich wielkiej wartości i o znaczeniu dla kultury polskiej. Będą również opiewały piękno przyrody województwa koszalińskiego. »Zapiski Koszalińskie« będą przypominać niedaleką przeszłość i będą pokazywać trud pracy dzisiejszego mieszkańca Pomorza. Będą również prowadziły akcję ochrony, ratowania i odnajdywania różnego rodzaju zabytków i dokumentów”[31].

Cele te zostały przez „Zapiski Koszalińskie” zrealizowane. Na łamach tego kwartalnika ukazały się dziesiątki artykułów popularnonaukowych, a nawet naukowych, poświęconych historii regionalnej. Ich autorami byli zarówno miejscowi historycy, jak i badacze z dużych ośrodków akademickich. Znaczenie „Zapisek” zmalało, gdy w 1965 r. ukazał się pierwszy tom „Rocznika Koszalińskiego”, czasopisma naukowego wydawanego przez KTSK i oddział PTH w Słupsku.

Wiele miejsca na łamach prasy koszalińskiej poświęcano słowiańskiej przeszłości Pomorza Środkowego i związkom tego regionu z Polską. Pisano o powiązaniach gospodarczych, kulturalnych i politycznych. Zamieszczano wiele artykułów na temat genealogii i polityki książąt pomorskich, porównywano pomorską kulturę materialną z polską, zamieszczano dziesiątki pomorskich legend i baśni. Wiele pisano o historii pomorskich miast i opisywano najważniejsze zabytki, głównie średniowieczne. W publikacjach tych na ogół stawiano znak równości między słowiańskością a polskością. Celem wielu artykułów było przekonanie czytelnika, że Niemcy na Pomorzu Środkowym byli zawsze zaborcami czy wręcz okupantami i germanizatorami. Typowym przykładem tego typu pisarstwa był artykuł Kazimierza Kwietnia Słupsk gród Słowian, w którym na zakończenie napisał on: „Zatarły się częściowo napisy na grobowcach książąt pomorskich, sczerniały cegły murów obronnych i zamku, nawet Słupia zmieniła z biegiem wieków swoje koryto, ale ziemia słupska, kryjąca szczątki gontyny słowiańskiej, kryje prochy jej prawych właścicieli, Słowian pomorskich – naszych praojców”[32].

Niewiele miejsca poświęcano niemieckiej przeszłości Pomorza Środkowego. Jeżeli jednak to robiono, to starano się przekonać czytelnika, że osiągnięcia cywilizacyjne tego okresu nie byłyby możliwe bez pracy polskich robotników sezonowych, którzy pracowali w rolnictwie, przemyśle, budowali drogi i linie kolejowe. Pisano też o niemieckim ruchu socjalistycznym i komunistycznym, a zwłaszcza o współpracy socjalistów i komunistów niemieckich z polskimi. Zwracano uwagę, że prowincja pomorska należała do najsłabiej rozwiniętych w Niemczech, że dominowała tu wielka własność ziemska (pruscy junkrowie), że występowało zjawisko ucieczki ludności do pracy w przemyśle zachodnioniemieckim (Ostflucht).

Na powyższe tematy pisali zarówno zawodowi historycy, dziennikarze, jak i regionaliści amatorzy. Do pierwszej kategorii należeli: Bogusław Drewniak, Lucyna Turek-Kwiatkowska, Henryk Knie, Tadeusz Gasztold, Alfred Wielopolski, Henryk Lesiński, Zygmunt Jażdżewski, Zygmunt Gręźlikowski i Zygmunt Boras. Na przypomnienie zasługują zwłaszcza postaci Alfreda Wielopolskiego – autora wielu publikacji o związkach Pomorza Zachodniego z Polską oraz Zygmunta Borasa, który zamieścił w „Głosie Koszalińskim” dziesiątki artykułów na temat polityki książąt pomorskich. W gazecie tej w latach 1967–1968 publikował także cenne artykuły biograficzne w ramach cyklu „Poczet książąt pomorskich”. Wiele publikacji o historii Szczecinka napisał kierownik muzeum w tym mieście – Aleksander Stafiński, dużo publikował też Kazimierz Kwiecień i inni regionaliści.

Szczególne miejsce w propagowaniu przeszłości Pomorza Środkowego przypadło badaniom archeologicznym. Miały one wykazać słowiańską przeszłość regionu. Niektórzy publicyści pisali wręcz o „polskości Pomorza Zachodniego w świetle badań archeologicznych”[33]. Ich wyniki miały być także przeciwwagą dla niemieckiej propagandy rewizjonistycznej. Pisał o tym wprost Marian Sikora: „złowrogiej propagandzie niemieckiej o ich »praniemieckich ziemiach wschodnich« musimy przeciwstawić prawdziwą wiedzę i wskazać naszemu społeczeństwu, że liczne grodziska, osady, cmentarzyska stanowią najlepszą »legitymację« prapolskości tych ziem. Martwe zabytki niech przemówią żywym słowem historii. Czas najwyższy, by przystąpić ze wzmożonym wysiłkiem do badań, by z tym większą mocą rzec: byliśmy, jesteśmy, będziemy”[34]. W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych prowadzono badania archeologiczne w Kołobrzegu (pisał o nich Lech Leciejewicz), w Szczecinku, Słupsku, w Koszalinie na Górze Chełmskiej i w wielu innych miejscowościach. W prasie ukazywały się dziesiątki sprawozdań autorstwa pracowników muzeum w Koszalinie: Henryka Janochy i Mariana Sikory.

Pod koniec lat pięćdziesiątych zaczęto organizować uroczyste obchody tzw. dni poszczególnych miast Pomorza Środkowego. Była to okazja do zaprezentowania mieszkańcom słowiańskiej przeszłości regionu w sposób przystępny i atrakcyjny. Zainaugurowano je w Koszalinie we wrześniu 1958 r. Kilka tygodni wcześniej w prasie zamieszczono wiele materiałów o historii miasta, a obchody Dni Koszalina rozpoczął wjazd do miasta orszaku księcia Bogusława II[35]. Dni poszczególnych miast były odtąd organizowane corocznie i przyczyniły się do spopularyzowania historii regionu, zarówno wśród stałych mieszkańców, jak i turystów.

Propagowanie pomorskich tradycji słowiańskich i polskich było szczególnie intensywne w okresie obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego w latach 1960–1966. Uchwałę w tej sprawie WRN w Koszalinie przyjęła 11 lipca 1959 r. W obradach wziął udział członek Biura Politycznego Komitetu Centralnego PZPR, Ignacy Loga-Sowiński. W referacie przewodniczącego Prezydium WRN Zdzisława Tomala została przedstawiona zwięzła synteza dziejów Pomorza Zachodniego, która obowiązywała w propagandzie województwa koszalińskiego do końca istnienia PRL.

Według referenta: „Ziemia Koszalińska zapisała piękną kartę w historii narodu polskiego. Stanowiła ona od zarania dziejów Państwa Polskiego ważny odcinek frontu skierowany przeciw niemieckiej agresji”. Prawowitymi gospodarzami Pomorza byli ludzie posługujący się językiem, „którym mówimy na dzisiejszej sesji”. Pomorze Zachodnie należało do państwa Mieszka I, a próba ingerowania w sprawy tego regionu przez margrabiego Hodona zakończyła się jego klęską pod Cedynią w 972 r. Dopiero po śmierci Bolesława Chrobrego nastąpiło rozluźnienie związków Pomorza z resztą kraju, do ponownego zbliżenia doszło w okresie panowania Bolesława Krzywoustego. W czasie rozbicia dzielnicowego feudałowie niemieccy opanowali na stałe słowiańskie Zaodrze. Jeszcze za rządów księcia zachodniopomorskiego Bogusława X podjęto próbę związania Pomorza z Polską, lecz „panowie polscy wykazywali dużo więcej zainteresowania swymi latyfundiami na wschodzie, niż obroną Pomorza Zachodniego”. W tej sytuacji proces germanizacji postępował szybko, głównie w miastach, gdyż „masy ludowe pozostały wierne swemu narodowi, swemu językowi, swym tradycjom i kulturze”. Więcej miejsca poświęcił Tomal dwudziestoleciu międzywojennemu, który został przedstawiony jako okres nieustannej walki ludności polskiej powiatu bytowskiego i złotowskiego o prawa narodowe. Wspomniał o historii V dzielnicy ZPwN, polskim szkolnictwie mniejszościowym i działalności Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski” w czasie II wojny światowej[36].

W przyjętej uchwale WRN stwierdzała, że „Ziemia Koszalińska, obejmująca poważny obszar Pomorza, którą przez wieki ciemiężył i germanizował pruski najeźdźca, zapisała w historii narodu polskiego piękną kartę bohaterskiej walki o przetrwanie, o polskość i wolność. Stanowiła ona od zarania dziejów polskiej państwowości ważny obszar zaporowy przeciwko odwiecznym planom zaborczym militaryzmu niemieckiego”[37]. W programie obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego zaplanowano m.in. wydanie monografii historycznych miast, gromadzenie źródeł historycznych, zabytków, przedmiotów sztuki ludowej, organizowanie kół miłośników regionu, wprowadzenie do programów szkolnych historii Pomorza, organizowanie lokalnych obchodów nadania praw miejskich oraz popieranie badań etnograficznych, historycznych i archeologicznych, gdyż „zabytki historyczne znajdujące się na terenie województwa koszalińskiego są widomym świadectwem polskości tych ziem”[38]. Wydano także odezwę do społeczeństwa, w której apelowano o otoczenie troskliwą opieką wszystkich pamiątek dokumentujących „odwieczną polskość Ziemi Koszalińskiej”[39].

Jednym ze sposobów związania emocjonalnego osadników z nowymi miejscami zamieszkania były uroczyste obchody rocznic nadania praw miejskich. Pierwsze takie uroczystości odbyły się w lutym 1960 r. w Szczecinku z okazji 650-lecia tego miasta. Honorowy patronat nad obchodami objął przewodniczący Rady Państwa Aleksander Zawadzki, a członkiem honorowym komitetu obchodów został premier Józef Cyrankiewicz[40]. Podobne uroczystości, także 650-lecia nadania praw miejskich, odbyły się w Słupsku w lipcu 1960 r. z udziałem wicepremiera Zenona Nowaka[41]. Koszalin jubileusz siedemsetlecia nadania praw miejskich obchodził w czerwcu 1966 r., a Sławno – 650-lecia, w maju 1967 r.[42]

Władze przywiązywały duże znaczenie do rocznic, które łączyły się zarówno z historią Pomorza, jak i Polski. W 1961 r. przypadała pięćsetna rocznica przyłączenia Debrzna do Polski przez Kazimierza Jagiellończyka. Ponieważ król wkroczył do miasteczka 3 września 1461 r., władze postanowiły powiązać rocznicę przyłączenia miasta do Polski z rocznicą wybuchu II wojny światowej. 1 września 1961 r. odbyła się tam antywojenna manifestacja. Przyjęto uchwałę, w której uczestnicy uroczystości stwierdzili, że „w obliczu narastających tendencji odwetowych w NRF manifestujemy swoje głębokie przywiązanie do tych odwiecznych polskich ziem”[43]. We wrześniu 1965 r. odbyła się w Wałczu uroczystość trzechsetnej rocznicy założenia kolegium jezuickiego w tym mieście. Nazywano je „Atenami Wałeckimi”. Do tradycji tej nawiązywało miejscowe liceum ogólnokształcące[44]. Natomiast w Człuchowie, w czerwcu 1966 r., uroczyście obchodzono pięćsetlecie pokoju toruńskiego, w wyniku którego ziemia człuchowska została przyłączona do Polski[45].

Dzieje polskiej ludności autochtonicznej na Pomorzu Środkowym były szczególnie eksponowane w polityce historycznej władz tego regionu. Uwiarygodniały one bowiem wśród ludności napływowej tezę o odwiecznej polskości Ziem Odzyskanych, które – podstępem wydarte Polsce przez Niemców – wróciły do macierzy w 1945 r. Historia Kaszubów bytowskich, Krajniaków złotowskich i potomków Kaszubów-Słowińców była stale obecna w polityce i propagandzie historycznej, aż do końca omawianego okresu. Upowszechniana była zwłaszcza wiedza o walce o polskość ziemi złotowskiej i bytowskiej w okresie dwudziestolecia międzywojennego oraz martyrologii tej ludności w czasie II wojny światowej.

Pierwsze artykuły przypominające tę walkę ukazały się na łamach „Głosu Koszalińskiego” wiosną 1956 r.[46], a 26 sierpnia tego roku odbyły się w Złotowie uroczystości pięćdziesięciolecia Spółdzielni „Rolnik”, z udziałem przedstawicieli władz centralnych[47]. Dopiero jednak na fali rozliczeń w okresie Polskiego Października prasa zainteresowała się losami Krajniaków i Kaszubów przed II wojną światową i w czasie jej trwania, a także krzywdami, jakie im wyrządzono po jej zakończeniu. Na łamach tygodnika „Ziemia i Morze” przetoczyła się ożywiona dyskusja, zapoczątkowana artykułem Feliksa Fornalczyka Ziemia nieznana[48]. Wzięli w niej udział znani publicyści, naukowcy i działacze społeczni: Marian Gondzik, Edward Kmiecik, Jadwiga Ślipińska, Stanisław Gierszewski, Tadeusz Bolduan, Jerzy Karpiński, Jan Rompski, Czesław Pilichowski, Bolesław Wit-Święcicki, Jan Baczewski i Bogdan Dopierała. Dyskusję zakończyło zamknięcie tygodnika przez władze.

W środowisku byłych działaczy ZPwN z powiatu złotowskiego powstała myśl zorganizowania zjazdu byłych Rodłaków z całej Polski w celu przypomnienia działalności tej organizacji. Uroczystości miały nosić nazwę Zjazdu bojowników o polskość i wolność dzielnicy V byłego Związku Polaków w Niemczech, a w ich trakcie planowano odsłonić w Złotowie pomnik ks. Bolesława Domańskiego. Jednak władze początkowo były przeciwne uroczystościom. Nie podobała się zarówno ich nazwa, jak i pomysł pomnika. Warunkiem wyrażenia zgody była zmiana nazwy uroczystości na Zjazd Bojowników o Polskość i Wolność Ziem Piastowskich oraz rezygnacja z pomnika ks. Domańskiego. W zamian odsłonięto pomnik Piasta Kołodzieja. W zjeździe, który odbył się 21–22 lipca 1957 r., wzięło udział ponad siedmiuset gości z całej Polski, w tym wiceminister kultury i sztuki Edward Marzec, wiceminister rolnictwa Mieczysław Jagielski i sekretarz generalny TRZZ Czesław Pilichowski.

Zjazd zakończył się sukcesem. Przypomniano na nim działalność ZPwN, rozwój polskiego szkolnictwa mniejszościowego, kultury i sportu oraz martyrologię działaczy tej organizacji w czasie wojny. Duża grupa najbardziej zasłużonych członków ZPwN dostała wysokie odznaczenia państwowe. Rodłacy otrzymali zachętę do kultywowania swoich tradycji, a władze uświadomiły sobie, że dzieje polskiej ludności rodzimej i ZPwN doskonale nadają się do uwiarygodnienia tezy o odwiecznej polskości ziem zachodnich i północnych, i mogą być wykorzystywane w walce z rewizjonizmem terytorialnym RFN. Nawiązywanie do nich leżało zatem w polskim interesie narodowym i państwowym[49].

18 maja 1958 r. odbył się w Bytowie Zjazd Bojowników o Polskość i Wolność Ziemi Bytowskiej, którego celem było przypomnienie walki Kaszubów z germanizacją. Przyjęto uchwałę o budowie nowej szkoły podstawowej w Bytowie – im. Bojowników o Polskość i Wolność Ziemi Bytowskiej, pierwszej w województwie koszalińskim szkoły Tysiąclecia, oraz odsłonięto tablicę pamiątkową na domu, w którym mieszkał Jan Bauer, kierownik Polskiego Towarzystwa Szkolnego w rejencji koszalińskiej, zamordowany przez Niemców w obozie koncentracyjnym[50]. Akt erekcyjny pod budowę szkoły wmurowano w trakcie obchodów trzydziestej rocznicy powstania polskich szkół mniejszościowych na ziemi bytowskiej, które odbyły się 16–17 maja 1959 r. Odsłonięto także tablice pamiątkowe na budynkach dawnych polskich szkół w czterech wsiach powiatu[51]. Uroczystego przekazania szkoły do użytku dokonał wicepremier Zenon Nowak 4 marca 1962 r. Powiedział on wówczas m.in.: „Wasz piękny Bytów i [...] okoliczne wsie [...] pełne są pamiątek walki o polskość z uciskiem germanizacyjnym, którego głównymi nosicielami byli w dawnych wiekach Krzyżacy, a potem obszarnicy pruscy i hitlerowscy oprawcy. Lud kaszubski był i pozostał polski mimo wielowiekowych prześladowań i germanizacyjnego ucisku”[52].

Także w Złotowie odbyły się 9–10 maja 1959 r. uroczystości z okazji trzydziestolecia polskich szkół mniejszościowych na ziemi złotowskiej. Z tej okazji w jedenastu miejscowościach odsłonięto tablice pamiątkowe ku czci kilkunastu nauczycieli zamordowanych w czasie wojny przez Niemców[53]. Natomiast 8 lipca 1962 r. obchodzono w tym mieście sześćdziesięciolecie Banku Ludowego[54].

Z okazji różnych uroczystości, jubileuszy i obchodów zamieszczano w prasie wiele artykułów, informacji, materiałów źródłowych dotyczących przeszłości polskiej ludności autochtonicznej. Dotyczyły one różnych aspektów życia Krajniaków i Kaszubów w państwie niemieckim. Pisano o polskim szkolnictwie, spółdzielczości, prasie, życiu kulturalnym, sporcie, działalności ZPwN, przypominano kulturę ludową. Zamieszczano wspomnienia osób zaangażowanych w życie mniejszości polskiej w Niemczech: Henryka Jaroszyka, Jana Kocika, Jana Rożeńskiego, Jana Maćkowicza, Władysława Brzezińskiego, Wojciecha Piocha, Karola Biernatowskiego i innych. Często pisano o rodzinie Styp-Rekowskich z Płotowa w powiecie bytowskim, jednej z najbardziej zasłużonych dla polskości rodzin kaszubskich. Na uwagę zasługują zwłaszcza publikacje dotyczące kultury ludowej Kaszub i Krajny Ryszarda Kukiera oraz publicystyka dziennikarzy: Jadwigi Ślipińskiej, Antoniego Kiełczewskiego, Stanisława Figiela i Andrzeja Czechowicza.

W 1963 r. przypadała czterdziesta rocznica powstania V dzielnicy ZPwN z siedzibą w Złotowie. Z tej okazji przewodniczący Rady Państwa Aleksander Zawadzki i minister obrony narodowej i marszałek Polski Marian Spychalski, wracając z Kołobrzegu, gdzie odsłaniali Pomnik Zaślubin Polski Ludowej z Morzem, zawitali 4 listopada na kilka godzin do Złotowa i spotkali się z delegacją byłych działaczy tej organizacji z powiatu złotowskiego i bytowskiego[55].

W latach 1965–1966 uroczyście obchodzono Tysiąclecie Państwa Polskiego. Nie brakowało także imprez nawiązujących do historii Krajniaków i Kaszubów. 22 lipca 1965 r. odsłonięto w Bytowie Pomnik Bojowników o Polskość Ziemi Bytowskiej[56], 25 lipca odbyły się w Świętej w powiecie złotowskim obchody setnej rocznicy powstania straży pożarnej, z udziałem wiceministra spraw wewnętrznych Zygfryda Szneka[57]. Uroczystość miała charakter lokalny, nadano jej jednak większy rozgłos, gdyż w województwie koszalińskim niewiele było polskich instytucji, które mogły się poszczycić stuletnią tradycją. Największe wszakże uroczystości odbyły się 1 września 1966 r. w Zakrzewie w powiecie złotowskim, centrum ruchu polskiego w okresie międzywojennym. W trakcie manifestacji, w której wzięło udział kilka tysięcy osób, minister rolnictwa i zastępca członka Biura Politycznego KC PZPR Mieczysław Jagielski udekorował sztandar wsi Orderem Sztandaru Pracy II klasy „za szczególne zasługi w walce o polskość w okresie niewoli narodowej i przykładną postawę po wyzwoleniu” oraz wmurował kamień węgielny pod budowę pomnika symbolizującego walkę o polskość ziemi złotowskiej[58]. Odsłonięcie pomnika nastąpiło 4 czerwca 1967 r.[59]

Ekipa Edwarda Gierka przywiązywała do polityki historycznej mniejszą wagę niż ich poprzednicy. Dlatego po 1970 r. na Pomorzu Środkowym organizowano znacznie mniej uroczystości i obchodów niż wcześniej. Okazja nadarzyła się dopiero w 1972 r., kiedy obchodzono pięćdziesiątą rocznicę powstania ZPwN. Przewodniczący Rady Państwa Henryk Jabłoński udekorował 21 lipca w Belwederze Henryka Jaroszyka najwyższym odznaczeniem PRL – Orderem Budowniczych Polski Ludowej[60]. W Koszalinie zaś odbyła się 28 października 1972 r. sesja naukowa z udziałem przedstawicieli wojewódzkich władz partyjnych i administracyjnych, a kilku byłym działaczom ZPwN wręczono wysokie odznaczenia państwowe[61]. Trzy lata później, 31 stycznia 1975 r., w rocznicę wyzwolenia Złotowa przybył tam Henryk Jabłoński i udekorował sztandar Powiatowego Komitetu Frontu Jedności Narodu Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski[62]. Identyczny order Rada Państwa przyznała ziemi bytowskiej. Został on wręczony 25 maja 1975 r. w Bytowie przez członka Sekretariatu KC PZPR Ryszarda Frelka[63].

Począwszy od końca lat pięćdziesiątych w polityce historycznej władz Pomorza Środkowego coraz więcej miejsca zajmowały tradycje wojskowe, związane z walkami 1. Armii Wojska Polskiego na Wale Pomorskim i o Kołobrzeg w 1945 r. Był to kolejny argument, za pomocą którego próbowano udowadniać prawa Polski do ziemi pomorskiej – „wywalczonej przez żołnierza polskiego, walczącego ramię w ramię z bohaterskim żołnierzem radzieckim”. Obchodzono także uroczyście (od 1952 r.) kolejne rocznice „wyzwolenia” miast i wsi[64]. Coroczne uroczystości organizowano od 31 stycznia (wyzwolenie Złotowa) do 18 marca (zdobycie Kołobrzegu). Zwoływano wówczas uroczyste posiedzenia rad narodowych, wygłaszano okolicznościowe referaty, składano wieńce przed pomnikami i na cmentarzach poległych żołnierzy.

Pierwszy pomnik poświęcony żołnierzom walczącym na Wale Pomorskim został odsłonięty 30 czerwca 1957 r. w Szczecinku przez wiceministra obrony narodowej gen. Janusza Zarzyckiego[65]. 5 maja 1963 r. odsłonięto w Podgajach koło Szczecinka pomnik dla uczczenia 32 polskich żołnierzy, których po wzięciu do niewoli w lutym 1945 r. Niemcy spalili w miejscowej stodole[66]. Bardziej okazały pomnik wzniesiono w Podgajach 7 lipca 1969 r.[67] Wielkie uroczystości odbyły się w Wałczu 14 lutego 1965 r. w dwudziestą rocznicę przełamania Wału Pomorskiego. Wziął w nich udział minister obrony narodowej i marszałek Polski Marian Spychalski oraz wielu generałów polskich i sowieckich[68]. Przypominanie w latach sześćdziesiątych walk o Pomorze Zachodnie miało duże znaczenie nie tylko z powodu ciągłej potrzeby potwierdzania praw Polski do ziem zachodnich i północnych, kwestionowanych przez rewizjonizm zachodnioniemiecki, ale także dlatego że wielu funkcjonariuszy centralnego aparatu partyjnego i państwowego oraz najwyższych dowódców wojskowych walczyło w szeregach 1. Armii WP, również w tym regionie. Swoją przeszłość wojenną traktowali jako legitymację do sprawowania władzy. Dochodziło do tego przekonanie, że tylko dzięki komunistom można było w 1945 r. wykorzystać wyjątkową szansę przyłączenia do Polski ziem zachodnich[69].

Kołobrzeg odgrywał w polityce historycznej Pomorza Środkowego rolę najważniejszą. Tu odbywały się corocznie wielkie uroczystości patriotyczne. Najważniejsze miały miejsce 3 listopada 1963 r. z udziałem Aleksandra Zawadzkiego i Mariana Spychalskiego, a także generalicji polskiej i sowieckiej, władz partyjnych i administracyjnych z Koszalina, Szczecina i Gdańska oraz weteranów walk o to miasto i młodzieży. Zebrało się tam ponad 30 tys. osób i była to największa manifestacja w województwie koszalińskim po II wojnie światowej. W trakcie uroczystości na plaży Zawadzki odsłonił Pomnik Zaślubin Polski Ludowej z Morzem. Powiedział wówczas m.in.: „bojownicy z Wału Pomorskiego i Kołobrzegu zamknęli tysiącletni okres dziejów narodowych powrotem Polski na szeroki Bałtyk, powrotem na całe prastare piastowskie ziemie, zaprzepaszczone ongiś przez rządy polskich wielmożów, podbijane i germanizowane przez wieki, a przecież zawsze ciążące ku Polsce, zawsze jej bliskie wspólnotą języka, kultury, obyczajów i ekonomicznych więzi. Przykładem tego są takie niezłomne ośrodki polskości, jak np. w powiatach Złotów, Bytów czy Człuchów”[70]. Od tej pory pomnik ten stał się centralnym punktem wszystkich uroczystości kołobrzeskich. W marcu 1973 oraz w marcu 1975 r. odbyły się one z udziałem premiera Piotra Jaroszewicza[71].

Rezultaty popularyzowania historii Pomorza Środkowego trzeba ocenić pozytywnie, mimo wielu uproszczeń i pomniejszania niemieckiego dziedzictwa kulturowego. Odkrywanie słowiańskiej przeszłości tego regionu dla tysięcy nowych mieszkańców było niezmiernie ważne, gdyż dawało poczucie stabilizacji i emocjonalnie wiązało ich z nowymi miejscami zamieszkania. Było to zgodne z polskim interesem narodowym i państwowym, gdyż ułatwiało zagospodarowanie regionu. Ważne były także tradycje ZPwN, a „Prawdy Polaków” odgrywały istotną rolę w wychowaniu patriotycznym młodzieży. Natomiast częste przypominanie walk na Pomorzu Środkowym w 1945 r., jakkolwiek właściwe z punktu widzenia zwykłych żołnierzy, miało na celu głównie umacnianie władzy wysokich funkcjonariuszy PRL i – poprzez gloryfikowanie Armii Czerwonej – utrzymywanie Polski w zależności od ZSRR.

Zenon Romanow (ur. 1955 r.), dr hab., prof. Akademii Pomorskiej w Słupsku, dyrektor Instytutu Historii i Politologii tamże. Zainteresowania badawcze: historia społeczna i polityczna Polski oraz Pomorza Zachodniego w XX w., polska polityka historyczna, mniejszości narodowe w Polsce po 1945 r. oraz dzieje ludności rodzimej na polskich ziemiach zachodnich i północnych. Ważniejsze publikacje: Ludność niemiecka na ziemiach zachodnich i północnych w latach 1945−1947, Słupsk 1992; Polityka władz polskich wobec ludności rodzimej ziem zachodnich i północnych w latach 1945–1960, Słupsk 1999; Kreowanie „polityki pamięci” na Pomorzu Zachodnim w latach 1945–2000, Poznań 2002 („Zeszyty Instytutu Zachodniego”, nr 24); Abiit, non obiit. Studia historyczne poświęcone pamięci profesora Andrzeja Czarnika, Słupsk 2006 (red.); Działalność narodowa Polaków na północnym pograniczu polsko-niemieckim w dwudziestoleciu międzywojennym, Bytów 2010 (red.); Krajniacy złotowscy w Polsce Ludowej w latach 1945–1975, Słupsk 2010.

Arkadiusz Słabig

Działania SB wobec „uznanych” Niemców i autochtonów jako przykłady realizacji polityki narodowościowej na Ziemiach Zachodnich i Północnych w latach 1956–1989

1. Przyczyny i główne etapy działań

Władzom Polski Ludowej zależało na szybkim zintegrowaniu Ziem Zachodnich i Północnych z resztą kraju. Kształtowane od podstaw tutejsze społeczeństwo miało stać się jednorodne pod względem narodowościowym. Jego istotnym komponentem miała być polska ludność rodzima, legitymizująca, co wielokrotnie podkreślano, powrót państwa polskiego nad Odrę i Bałtyk[1]. Pod koniec lat pięćdziesiątych ówczesnym decydentom wydawało się, że skuteczną stabilizację i asymilację autochtonów w dużej mierze ułatwią masowe wyjazdy do obu państw niemieckich tzw. uznanych Niemców oraz tych przedstawicieli ludności rodzimej, którzy uporczywie domagali się prawa do emigracji. Ku zaskoczeniu władz w kolejnych latach, aż do końca istnienia Polski Ludowej, pod wpływem różnych czynników coraz to nowe grupy autochtonów, zamiast wtopić się w polską społeczność, deklarowały wolę opuszczenia kraju, przynależność do narodu niemieckiego, a z czasem także chęć stworzenia odrębnych organizacji o szyldzie niemieckim. Doszło tym samym do połączenia procesu migracyjnego z procesem ewolucji tożsamości. Zjawisko to odnotowano, choć z różnym nasileniem, we wszystkich regionach kraju zamieszkanych przez ludność autochtoniczną[2].

Niemożność zaoferowania przez państwo polskie własnym obywatelom warunków życia i pracy korzystniejszych niż te czekające na nich w Republice Federalnej Niemiec spowodowała, że stabilizację ludności autochtonicznej postanowiono przyspieszyć metodami policyjnymi. Ich użycie uzasadniano też utratą kontroli w okresie odwilży politycznej nad kontaktami mieszkańców Polski z obywatelami RFN. Ci ostatni na nieznaną dotąd skalę wysyłali listy opisujące zachodnioniemiecki „cud gospodarczy” i paczki z artykułami pierwszej potrzeby. Coraz liczniej, dzięki zauważalnej liberalizacji przepisów paszportowych, przyjeżdżali do Polski na zaproszenie bliskich tu pozostawionych. Co jakiś czas granice PRL, wskutek rozluźnienia kontroli, przekraczali też aktywiści organizacji kościelnych i ziomkowskich, które uznano za „rewizjonistyczne” czy wręcz antypolskie. Przybywali w ramach oficjalnych wizyt delegacji kościelnych, handlowych lub też zorganizowanych wycieczek turystycznych. Korzystając z okazji, odwiedzali skupiska autochtonów i ostatnich „uznanych” Niemców[3]. Plonem ich pobytu były zjadliwe komentarze w prasie zachodnioniemieckiej na temat polskich problemów gospodarczych, trudności w odbudowie i zagospodarowaniu Ziem Zachodnich i Północnych oraz niełatwej sytuacji osób uważanych w myśl prawodawstwa RFN za obywateli niemieckich. Tym ostatnim, starannie ewidencjonowanym, rozmaite organizacje charytatywne przekazywały pomoc materialną (w gotówce lub w postaci paczek z odzieżą, żywnością i lekarstwami) lub też starały się ułatwić emigrację z Polski. W odczuciu władz komunistycznych były to celowe działania obliczone na destabilizację, zahamowanie naturalnych procesów asymilacji i urabianie mieszkańców PRL w duchu antypaństwowym czy wręcz antypolskim. Nieco przychylniej postrzegano jedynie wsparcie przesyłane przez krewnych mieszkających za granicą.

W likwidację niepożądanych zjawisk zaobserwowanych w środowiskach autochtonicznych i niemieckich, określonych mianem „rewizjonizmu niemieckiego”[4], zaangażowano kilka pionów aparatu bezpieczeństwa. W latach 1957–1965 najpoważniejszą rolę odegrały struktury podległe Wydziałowi III Departamentu III Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, odpowiedzialne za zwalczanie postaw opozycyjnych wśród mniejszości narodowych. W połowie lat sześćdziesiątych, wskutek reorganizacji resortu, główny ciężar działań przejął kontrwywiad (zwłaszcza pracujący na „odcinku” niemieckim Wydział III Departamentu II MSW), wspomagany przez pion paszportowy (Biuro Paszportów [i Dowodów Osobistych] MSW) oraz ogniwo odpowiedzialne za inwigilację życia wyznaniowego (m.in. Wydział III Departamentu IV MSW kontrolujący wspólnoty nierzymskokatolickie).

Ogólnie rzecz biorąc, działalność aparatu bezpieczeństwa w środowiskach autochtonicznych i niemieckich zmierzała w dwóch kierunkach. Po pierwsze, polegała na ich stałej, profilaktycznej kontroli, której skutkiem były przekazywane władzom partyjnym zbiorcze opracowania zatytułowane najczęściej „Informacja na temat aktualnych form i przejawów rewizjonizmu zachodnioniemieckiego w województwie...” bądź „Informacja na temat bieżącej sytuacji politycznej wśród mniejszości narodowych...” Zawierały one usystematyzowane i zazwyczaj uaktualnione, najważniejsze informacje na temat wymienionych grup ludności w skali określonej jednostki administracyjnej. Szczególny nacisk kładziono na procesy asymilacji i integracji z ludnością napływową, stosunek do bieżącej polityki państwa, kontakty z obywatelami RFN i tendencje emigracyjne. Drugi nurt działalności Służby Bezpieczeństwa obejmował szeroki wachlarz działań operacyjnych zmierzających do likwidacji „zagrożeń” dotykających ludność rodzimą lub przez nią generowanych. Choć działalność operacyjno-rozpoznawcza SB wobec środowisk niemieckich i autochtonicznych miała charakter permanentny, to jednak kilkakrotnie, w zależności, czy to od sytuacji wewnętrznej (lub międzynarodowej), czy też relacji na linii Warszawa – Bonn, przybierała na sile. Za rządów Władysława Gomułki po raz pierwszy nastąpiło to w lutym 1959 r., czyli w momencie zakończenia akcji łączenia rodzin. MSW poleciło wówczas terenowym jednostkom SB zbadać wielkość ostatnich fal migracyjnych, a w ślad za tym ustalić liczebność skupisk ludności autochtonicznej i „uznanych” Niemców[5]. Nieco rzadziej, w celu likwidacji domniemanego zagrożenia, doraźnie uruchamiano nadzwyczajne środki profilaktyczne i represyjne. Te najbardziej znane były następstwem przyjętej w czerwcu 1960 r. przez Sekretariat KC PZPR uchwały w sprawie „zwalczania rewizjonizmu zachodnioniemieckiego”. Policję polityczną zobligowano do „szybkiego i sprawnego likwidowania wszelkich przejawów rewizjonizmu w kraju, antypolskich prowokacji i przestępstw dokonywanych z pobudek wrogich ustrojowi, państwu i narodowi polskiemu, a także do przeciwdziałania rewizjonistycznym akcjom prowadzonym przez wrogie ośrodki z NRF”. Dodatkowym argumentem przemawiającym za wzmocnieniem nadzoru nad środowiskami uznanymi za niepewne były przesilenia w polityce międzynarodowej (tzw. drugi kryzys berliński i napięcie w basenie Morza Karaibskiego)[6]. Jednak rozpętana u progu lat sześćdziesiątych „kampania antyrewizjonistyczna” na dłuższą metę nie przyniosła ani przyspieszenia asymilacji ludności autochtonicznej, ani zerwania jej kontaktów z obywatelami RFN. Kolejną próbę ograniczenia niekorzystnych zjawisk podjęto w latach 1966–1968, gdy postanowiono ukarać, względnie zastraszyć osoby, które w dalszym ciągu organizowały nieoficjalną pomoc dla ewangelików pochodzenia niemieckiego w Polsce.

W latach 1970–1981 władze w Warszawie, uzależnione od pomocy gospodarczej z RFN, unikały – znanych z poprzedniej dekady – spektakularnych akcji represyjnych. Przy pomocy rozmów ostrzegawczych starano się zastraszyć tzw. prowodyrów rewizjonistycznych, zniechęcić ich do krytykowania władz i używania języka niemieckiego w miejscach publicznych. Angażując aparat paszportowy, usiłowano, zgodnie z interesem państwa, kontrolować masową emigrację do RFN, którą w dużej mierze wywołało fiasko polityki gospodarczej ekipy Edwarda Gierka. Z różnym skutkiem ograniczano lub kontrolowano kontakty autochtonów z coraz liczniejszymi zachodnioniemieckimi turystami[7] i ambasadą RFN w Warszawie. Od 1984 r. wszechstronną inwigilacją objęto osoby podejmujące wysiłki na rzecz stworzenia formalnych bądź nieformalnych struktur mniejszości niemieckiej (przede wszystkim na Górnym Śląsku) oraz grono ich sympatyków[8]. Działalność niemieckich aktywistów była paraliżowana i dyskredytowana przez połączone siły policji politycznej, aparatu partyjno-administracyjnego oraz związanych z nimi naukowców i publicystów. To właśnie w tym okresie SB po raz ostatni zastosowała brutalne metody „neutralizacji” przeciwników. Ostatnie intensywne przedsięwzięcia rozpoznawcze podjęto w związku z wizytą kanclerza Helmuta Kohla w listopadzie 1989 r. Obawiano się, że przyjazd przywódcy Niemiec Zachodnich oraz zmiany polityczne w NRD będą bodźcem wyrywającym z letargu ludność niemiecką w Polsce. Na polecenie MSW wojewódzkie struktury SB wespół z władzami administracyjnymi podjęły się oszacowania w terenie liczebności i aktywności grup pochodzenia niemieckiego. Poddano analizie istniejące stowarzyszenia, grupy nieformalne oraz inicjatywy na rzecz ich utworzenia. Badano także przedsięwzięcia gospodarcze obywateli RFN na terenie Polski, które w przyszłości mogłyby stanowić wsparcie dla miejscowych Niemców. Sporządzone sprawozdania zalecono zaopatrzyć w charakterystyki lokalnych aktywistów niemieckich[9].

Mimo sygnalizowanej okresowej intensyfikacji działań rozpoznawczych w środowiskach autochtonicznych, wydaje się, że z upływem lat stopniowo zawężano krąg osób poddawanych obserwacji. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych tłumaczono, że masowa inwigilacja grozi niekorzystnym „rozproszeniem sił” i w rezultacie nikłymi rezultatami działań operacyjnych. W odniesieniu do dużych i zwartych grup ludności rodzimej było to po prostu niewykonalne. Sugerowano raczej, aby wyławiać spośród nich i poddawać „wszechstronnemu przepracowaniu” jedynie „ciekawsze” osoby, czyli na dobrą sprawę liderów społeczności[10].

2. Działania represyjne

Jak słusznie wskazał Piotr Madajczyk, represje za poglądy rewizjonistyczne nie były w PRL czymś wyjątkowym, w każdym bowiem państwie totalitarnym lub autorytarnym niedopuszczalne i surowo karane było odejście od urzędowego kanonu interpretacji historii i otwarte negowanie systemu politycznego[11]. Jak wynikało z podsumowania wyników walki z „rewizjonizmem”, w latach 1960–1962 w skali całego kraju w odpowiedzi na ogółem 4656 „wrogich” wystąpień aresztowano 1042 osoby, zatrzymano czasowo (na 24 bądź 48 godzin) 622 osoby, przeprowadzono 2321 rozmów ostrzegawczych i wyjaśniających, skierowano do kolegiów karno-administracyjnych 925 wniosków o ukaranie, wreszcie w 174 przypadkach poinformowano kierownictwo zakładów pracy i władze administracyjne o negatywnym zachowaniu wybranych osób. Aktywnej pomocy SB udzielił pion milicyjny MSW, którego zadaniem było „sygnalizowanie o wrogiej działalności”, rzadziej bezpośrednie jej zwalczanie. Zlikwidowano 43 nieoficjalne punkty rozdziału pomocy humanitarnej przeznaczonej dla autochtonów i Niemców w Polsce. Osoby pośredniczące w przekazywaniu wsparcia materialnego pociągnięto do odpowiedzialności karnej i administracyjnej[12].

Z zestawienia widać, że najczęściej stosowaną formą represji była rozmowa profilaktyczno-ostrzegawcza. Jej umiejętne przeprowadzenie gwarantowało szereg korzyści. Bezpieka odbudowująca nadszarpniętą, po przejściowym osłabieniu, pozycję poznawała słabo rozpoznane „niepokojące” zagadnienie (w tym przypadku powiązania z obywatelami RFN oraz mechanizm przekazywania informacji i pomocy materialnej)[13]. Poprzez stosowanie odpowiednich środków nacisku albo odstręczano przesłuchiwane osoby od dalszego utrzymywania zagranicznych kontaktów (wykazywano ich „szkodliwość społeczną i polityczną”), albo też werbując rozmówcę, przejmowano nad tymi kontaktami kontrolę operacyjną. Wreszcie samo wezwanie na spotkanie z bezpieką, tam gdzie wymagał tego interes, mogło służyć do działań dezintegrujących wybraną, solidarną dotąd grupę społeczną. W tym celu też umiejętnie rozsiewano plotki sugerujące popełnianie przez określone osoby nadużyć przy podziale wsparcia materialnego z RFN bądź rzucano podejrzenie o współpracę z SB. Rzecz jasna nie ujawniano faktycznej agentury. Starano się, aby tego rodzaju szkodliwe pogłoski przenikały do Niemiec Zachodnich, dezorientując tamtejszych organizatorów pomocy humanitarnej.

Ważnymi elementami działalności „antyrewizjonistycznej” były organizowane przez SB w latach sześćdziesiątych czynności operacyjno-śledcze kończące się procesami (niekiedy o charakterze pokazowym) i wyrokami kilkuletniego pozbawienia wolności. Wykorzystywano w tym przypadku niezwykle rygorystyczne przepisy tzw. małego kodeksu karnego. W większości przypadków datowanych na lata 1960–1963 w wyniku działań bezpieki w więzieniach osadzano osoby usiłujące nielegalnie opuścić kraj (lub pomagające innym w tym przedsięwzięciu), niszczące lub znieważające symbole narodowe, wzniecające waśnie na tle narodowościowym oraz przechowujące lub kolportujące niemiecką literaturę pozbawioną debitu[14]. W 1968 r. (styczeń–luty) zorganizowano tzw. proces szczeciński, w trakcie którego na ławie oskarżonych zasiedli Alfred Kipper i Eugen Scharbatke (od pewnego czasu obywatel RFN), którzy niosąc w poprzednich latach pomoc materialną niemieckim ewangelikom na Pomorzu Zachodnim, świadomie łamali zakazy ustanowione przez władze państwowe i kościelne, omijając przede wszystkim niekorzystne przepisy fiskalne. Dotkliwe kary pozbawienia wolności (odpowiednio 10 i 6 lat) oraz wysokie grzywny miały zniechęcić potencjalnych naśladowców w kraju i za granicą do podjęcia podobnej działalności. „Odstraszający” wymiar miały także częste przesłuchania, które przeprowadzono w środowisku ewangelickim w trakcie wielomiesięcznych przygotowań do procesu, celem zgromadzenia dowodów obciążających Kippera i Scharbatkego[15]. Prawdopodobnie tam, gdzie brakowało możliwości zastosowania przepisów ówczesnego prawa karnego, uruchamiano inne środki represyjne służące do „zneutralizowania” określonej osoby. Z „inspiracji” SB zwalniano je z pracy, relegowano z uczelni (rzadki przypadek, zważywszy na niski poziom wykształcenia i specyficzną strukturę zawodową ludności niemieckiej i autochtonicznej) oraz kierowano (zapewne w najbardziej niejednoznacznych przypadkach) na przymusową obserwację w szpitalach psychiatrycznych[16].

Rozmowy ostrzegawcze w dalszym ciągu podejmowano w dekadzie Edwarda Gierka, która generalnie charakteryzowała się złagodzeniem kursu wobec środowisk uznanych za opozycyjne. Najczęściej wzywano na nie autochtonów, którzy krytykowali dotychczasową politykę paszportową państwa[17]. Do ponownej brutalizacji działań policji politycznej, co już sygnalizowano, doszło w trakcie stanu wojennego. Była to w jakiejś mierze odpowiedź na stopniową aktywizację środowisk deklarujących niemiecką przynależność narodową i usiłujących zarejestrować oficjalne struktury organizacyjne. Jeden z bardziej znanych działaczy tego nurtu – Norbert Gaida, sołtys Rożkowa koło Raciborza, podczas rozmowy profilaktyczno-ostrzegawczej został ciężko pobity przez funkcjonariuszy SB. Dopiero złożenie przezeń skargi w ambasadzie RFN przejściowo wyhamowało zapędy pracowników bezpieki. Jednak dalsza aktywność osób podkreślających swoją niemieckość, polegająca na uporczywym składaniu wniosków o rejestrację odrębnego stowarzyszenia i organizowanie nieformalnych „zjazdów”, sprowokowała ponowne działania represyjne. W maju 1986 r. esbecy, dążąc do sparaliżowania „kongresu” Niemców górnośląskich, zatrzymali na 48 godzin większość osób deklarujących wolę wzięcia udziału w tym spotkaniu. Kolejne „zjazdy” zwoływane w następnych miesiącach były albo rozpędzane przez funkcjonariuszy MO, albo też skrupulatnie rejestrowane przez pion obserwacji zewnętrznej SB. Ich uczestników starano się zastraszyć podczas rozmów profilaktyczno-ostrzegawczych, w trakcie których nakłaniano do wycofania podań o legalizację niemieckich struktur organizacyjnych. Niedwuznacznie sugerowano też możliwość natychmiastowego wyjazdu do RFN[18]. Towarzyszyły temu „inspirowane” zwolnienia z pracy lub pogorszenie dotychczasowych warunków zatrudnienia. Skutkiem tego wiele osób zrezygnowało „z afiszowania się” swoją niemieckością i podjęło decyzję o emigracji. Intensywne działania SB przynajmniej na 2 lata stłumiły aktywność Niemców na Górnym Śląsku[19]. Jednak postępujące zbliżenie na linii Warszawa – Bonn i nadzieja władz PRL na uzyskanie pomocy finansowej, która ratowałaby polską gospodarkę przed nieuchronną katastrofą, sprawiły, że MSW złagodziło kurs wobec nieuznawanej mniejszości niemieckiej. Gdy w 1988 r. inicjatywę organizacyjną przejął Richard Urban, który we własnej restauracji w Jemielnicy przygotowywał comiesięczne nieformalne spotkania działaczy niemieckich, SB w zasadzie nie podjęła już żadnych czynności represyjnych. Jej bezpośrednia reakcja ograniczyła się do jednej nieproszonej wizyty w lokalu[20]. Co prawda w związku ze zbliżającą się wizytą w Warszawie (styczeń 1988 r.) Hansa Dietricha Genschera – ministra spraw zagranicznych RFN – usiłowano zniechęcić do spotkania z nim aktywistów z Górnego Śląska, jednak uczyniono to wyłącznie w odniesieniu do osób zatrudnionych w sektorze państwowym za pośrednictwem ich przełożonych. Wskutek tego do rozmów z przybyszem z Bonn wytypowano przedstawicieli prywatnej inicjatywy, którzy wręczyli dyplomacie petycję w sprawie mniejszości niemieckiej w Polsce. Wydarzenie to, przynajmniej w odczuciu górnośląskich aktywistów niemieckich, ostatecznie zakończyło ich „kłopoty” z SB[21].

W północnej Polsce niemieckie inicjatywy organizacyjne były słabo zauważalne, tym samym działania represyjne SB miały też ograniczony wymiar. W województwie szczecińskim Edwardowi Vogelsangowi, usiłującemu założyć pismo „Unsere Muttersprache”, uniemożliwiono przeprowadzenie sondażu wśród potencjalnych czytelników, który obrazowałby rzeczywiste zapotrzebowanie na taką gazetę. Aktywistę coraz częściej wzywano na rozmowy wyjaśniające, podczas których nakłaniano go do wyjazdu z PRL. Funkcjonariusze SB argumentowali to tym, że jakoby nie byli w stanie zagwarantować bezpieczeństwa ani wymienionemu działaczowi, ani jego rodzinie. Ostatecznie Vogelsang opuścił Polskę 10 maja 1986 r.[22] W podobnym czasie bezpieka z województwa pilskiego przy pomocy rozmów ostrzegawczych odstręczała wybrane osoby od wizyt w ambasadzie RFN, gdzie podobno nakłaniano je do akcesu do nowo tworzonego Niemieckiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego (nie mylić z istniejącym na Dolnym Śląsku od lat pięćdziesiątych wegetującym, koncesjonowanym towarzystwem o tej samej nazwie)[23].

3. Konfiskata przesyłek i perlustracja korespondencji

Już od początku lat pięćdziesiątych starano się ograniczyć przepływ korespondencji z Polski do RFN, za pośrednictwem której rzekomo „wyciekały” informacje o znaczeniu strategicznym dla państwa. Obawiano się też przekazywania krytycznych opinii obnażających ciemne strony polityki narodowościowej, chroniczne problemy gospodarcze oraz kłopoty z zagospodarowaniem Ziem Zachodnich i Północnych. Niepokojem napawały też przesyłki z RFN, których liczba po przełomie październikowym, wskutek masowych wyjazdów do obu państw niemieckich i rozluźnienia kontroli korespondencji, gwałtownie rosła. Podejmowane przez władze próby ograniczenia jej napływu (m.in. poprzez podniesienie opłat celnych) przyniosły jedynie krótkotrwały efekt. Pokazuje to zestawienie danych z okresu „małej stabilizacji”: 1957 r. – 120 tys. paczek, 1959 r. – 700 tys., 1961 r. – 564 tys. (skutek zastosowanych restrykcji), 1966 r. – 730 tys. i wreszcie w 1969 r. aż 1 mln. W jeszcze szybszym tempie zwiększała się liczba listów przepływających w obie strony na linii Polska–RFN. W połowie lat sześćdziesiątych naliczono ich w sumie około 10 mln[24].

Listy i paczki wraz z dołączanymi do nich materiałami propagandowymi uchodziły w oczach polskich władz za jedne z głównych narzędzi negatywnego oddziaływania organizacji rewizjonistycznych i agend rządowych RFN na mieszkańców PRL[25]. W ramach realizacji uchwały z czerwca 1960 r. SB ponownie, po kilkuletniej przerwie, zaostrzyła kontrolę korespondencji[26]. Zatrzymano ogółem 177 748 przesyłek przychodzących i 183 451 wychodzących. W 42 przypadkach ustalono, że treść listów mogła wyrządzić „szkodę” państwu, ewentualnie szkalowała ustrój PRL. Ich ustaleni autorzy zostali pociągnięci do odpowiedzialności karnej[27]. Ponadto – z inspiracji MSW – Poczta Polska zwróciła do nadawców w RFN 4250 przesyłek „opatrzonych znakami, napisami i symbolami godzącymi w interesy PRL”[28]. W praktyce chodziło tu często o bojkot dawnego nazewnictwa geograficznego (często powstałego w okresie hitlerowskim), stosowanego wciąż przez niemieckich przesiedleńców. Zrozumiały sprzeciw budziły także prowokacyjne dopiski w rodzaju „Polska strefa okupacyjna”, „strefa sowiecka” czy „obszary pod polską administracją”[29]. Z analizowanego sprawozdania wynika, że na osiemset rozpracowywanych przez SB adresów w indywidualnej korespondencji, w pięciu przypadkach uzyskano dane o związkach z zachodnioniemieckimi służbami specjalnymi. Aresztowano również dziesięć osób, które nie będąc agentami wywiadu, z własnej inicjatywy przesyłały lub usiłowały przesłać do Niemiec Zachodnich informacje o charakterze szpiegowskim[30].

Blokowanie przepływu listów i paczek przez polskie władze skłaniało obywateli RFN do podjęcia prób ominięcia przeszkód. Z bezpośredniego nadawania przesyłek wycofały się zarówno organizacje, którym przypięto łatkę „rewizjonistycznych”, jak i ich działacze znani doskonale peerelowskiej bezpiece. Z ich upoważnienia, w ramach tzw. Patenschaftu, wybrane osoby prywatne podjęły się pośredniczenia w przekazywaniu pomocy. Wyposażone w zestawy darów wysyłały je do ustalonych adresatów w Polsce[31]. Jednak i w tym przypadku służby celne i SB dość łatwo identyfikowały przesyłki o standardowej zawartości, jednakowo opakowane i opatrzone tym samym charakterem pisma[32].

Na początku lat siedemdziesiątych intensywnie perlustrowano korespondencję autochtonów z Niemieckim Czerwonym Krzyżem, co miało związek z masową rejestracją osób ubiegających się o wyjazd na pobyt stały do RFN. Celem ograniczenia akcji SB rozpoczęła konfiskatę listów, zarówno wysyłanych z Polski, jak i tych kierowanych przez niemiecką organizację czerwonokrzyską do wnioskodawców z prośbą o potwierdzenie zamiaru emigracji z PRL. Osoby rejestrujące się w NCK były ujmowane przez organy kontrwywiadu w zbiorczych wykazach „bazy prozachodnioniemieckiej”[33]. Równocześnie usiłowano ograniczyć kontakty mieszkańców kraju z zachodnioniemieckimi rozgłośniami radiowymi Deutsche Welle i Deutschlandfunk[34], których celem było, jak sugerowali przedstawiciele MSW, „wywieranie wpływu politycznego na niektóre środowiska ludności w Polsce, a w szczególności zamieszkujących województwa zachodnie i północne”. Do rozgłośni docierały listy z prośbą o pomoc w wyjeździe na pobyt stały i czasowy do RFN. Wyrażano w nich także chęć nawiązania kontaktów korespondencyjnych i przekazywano życzenia dla rodzin zamieszkałych w Niemczech. Zdaniem przedstawicieli resortu prowadziło to do „podtrzymywania więzi i ducha niemieckiego w stosunku do ludności zamieszkującej ziemie zachodnie i północne”. W połowie 1970 r. opracowano plany ujawnienia i rozpracowania sieci korespondentów obu rozgłośni w Polsce oraz ich penetracji agenturalnej[35].

4. Udział SB w „odniemczaniu” przestrzeni kulturowej Ziem Zachodnich i Północnych

Jednym z elementów działalności „antyrewizjonistycznej” było usuwanie elementów „niemczyzny” z krajobrazu kulturowego Ziem Zachodnich i Północnych. Mimo zaniku zwartych grup „uznanych” Niemców, język niemiecki wciąż był używany przez niektóre kręgi autochtonów w miejscach publicznych. Pod pozorem dbałości o ład i porządek tam gdzie stwierdzono zakłócanie miru społecznego lub podsycanie waśni na tle narodowościowym osoby rozmawiające po niemiecku osadzano w więzieniach, nękano grzywnami czy też – w najlepszym razie – rozmowami ostrzegawczymi. Zatrzymani przez SB autochtoni z Babimostu (województwo zielonogórskie) usłyszeli, że „aczkolwiek nikt nie zabrania [im] rozmów w języku niemieckim, jest to niedopuszczalne w taki sposób w miejscu publicznym, ponieważ wytwarza to niepotrzebnie atmosferę prowokacji i może dojść z tego powodu do awantur i incydentów”[36]. Na Górnym Śląsku zdarzało się, że osoby otwarcie posługujące się językiem niemieckim i ubiegające się o przesiedlenie (trudno stwierdzić, co bardziej irytowało władze) szykanowano poprzez przenoszenie w miejscach zatrudnienia na gorsze stanowiska, obniżanie płacy, pomijanie przy premiach, a nawet usuwanie z mieszkań[37].

Na początku lat sześćdziesiątych SB badała reakcje społeczne na likwidację ostatnich pomników niemieckich, które przetrwały przede wszystkim w mniejszych miejscowościach[38]. W następnej dekadzie to samo uczyniono w odniesieniu do dawnych, często zaniedbanych, miejsc spoczynku i kultu. Do ostatecznej likwidacji poewangelickich cmentarzy i budynków sakralnych władze przygotowywały się przede wszystkim w latach 1972–1973. Wskazywano na dwa powody podjęcia zmasowanej akcji. Pierwszym była niechęć do wzmacniania stanu posiadania Kościoła Rzymskokatolickiego, który – jak spodziewano się – miał niebawem wszcząć starania o uzyskanie wymienionych obiektów w trwałe użytkowanie. Drugim impulsem były wizyty turystów z obu państw niemieckich, którzy odwiedzali zdewastowane miejsca pochówku i kultu, gdzie wykonywali „tendencyjne” fotografie[39]. W zapoczątkowanych w marcu 1972 r. działaniach SB pełniła funkcje rozpoznawcze. Funkcjonariuszom szczebla powiatowego nakazano sporządzić spisy ewidencyjne wszystkich nekropolii na podległym terenie, zawierające dokumentację fotograficzną i pełną charakterystykę obiektów, szczególnie tych zdewastowanych. Prócz tego zalecono uwzględnić ilość wizyt turystów z Niemiec oraz wyjaśnić fakty sprawowania opieki nad grobami i cmentarzami niemieckimi przez obywateli polskich[40]. W późniejszych latach jedynie gromadzono informacje o pojawiających się sporadycznie, najczęściej w miejscach kultu, niepokojących „akcentach rewizjonistycznych”[41]. Niezależnie od powyższych posunięć firmom kamieniarskim w Polsce wykonującym tablice i nagrobki z niemieckimi napisami grożono cofnięciem zezwoleń na działalność gospodarczą[42].

Interesującym wątkiem były, co prawda rzadkie, wysiłki na rzecz sparaliżowania niezależnych inicjatyw obywatelskich zmierzających do upamiętnienia w formie pomników lub tablic pamiątkowych doniosłych wydarzeń czy też zasłużonych dla danego regionu osób. Zamiary tego rodzaju postrzegano jako swoisty zamach na zmonopolizowaną przez państwo politykę historyczną. W zależności od ogólnego tła (trzeba pamiętać tu choćby o rywalizacji na linii państwo – Kościół w trakcie obchodów milenijnych) oraz bilansu ewentualnych strat i zysków władze decydowały się na dobór określonych środków zapobiegawczych i represyjnych. Albo przejmowano nadzór nad społeczną inicjatywą, nadając jej pożądany kształt[43], albo też decydowano się na zastosowanie drastycznych środków represyjnych[44].

5. Realizacja polityki paszportowej

Aparat bezpieczeństwa od początku nadzorował migracje z Polski do obu państw niemieckich. W trakcie tzw. akcji łączenia rodzin w drugiej połowie lat pięćdziesiątych przedstawiciele policji politycznej od szczebla powiatowego po „centralę” zasiadali w komisjach opiniujących wnioski o wyjazd z PRL. Podstawowym zadaniem funkcjonariuszy SB było skrupulatne sprawdzenie w kartotekach resortowych każdego dorosłego petenta, ubiegającego się o emigrację do Niemiec, co miało zapobiec niekontrolowanym wyjazdom cennej agentury[45] i osób mających dostęp do informacji o charakterze strategicznym[46].

Od połowy lat pięćdziesiątych aż do schyłku istnienia Polski Ludowej, w zależności od koniunktury, bezpieka starała się na różne sposoby ograniczyć wśród ludności rodzimej „psychozę emigracyjną” lub na odwrót – czyniła wysiłki na rzecz usunięcia z kraju osób uznanych za niepożądane[47]. Działania te przynosiły skutki albo mizerne, albo wręcz odwrotne do zamierzonych. Stosowane przez policję polityczną ułatwianie czy nawet wymuszanie emigracji „elementów rewizjonistycznych i antypolskich” paradoksalnie, wbrew intencjom pomysłodawców, zachęcało innych autochtonów i byłych volksdeutschów, niemających formalnych możliwości wyjazdu, do przybierania antysystemowej „agresywnej postawy”. Z drugiej strony, jak ukazują to przykłady z lat osiemdziesiątych, uniemożliwienie opuszczenia kraju określonym grupom ludności rodzimej było decydującym impulsem skłaniającym je do tworzenia organizacji podkreślających swój niemiecki charakter. W okresie „karnawału »Solidarności«” domagający się prawa do emigracji byli coraz liczniejsi i coraz bardziej natarczywi. Organizowali protesty i petycje zbiorowe, demonstracje przed wydziałami paszportowymi i placówkami dyplomatycznymi RFN[48].

Nieskuteczne zakulisowe próby zminimalizowania czy wręcz odwrócenia strumienia emigracji podejmowano przede wszystkim w latach 1956–1958 i 1976–1981. Wtedy to pod naciskiem władz erefenowskich, stosujących szantaż ekonomiczny, strona polska przejściowo rozluźniła rygorystyczną politykę paszportową. Jednak wywołane w ten sposób masowe wyjazdy ludności rodzimej do RFN podważały pozory demokratycznej legitymizacji reżimu i osłabiały pozycję Polski w sporze o Ziemie Zachodnie i Północne[49]. W związku z tym funkcjonariuszom bezpieki nakazano prowadzić rozmowy wyjaśniające (czy raczej zniechęcające) z wnioskującymi o wyjazd i czynić zabiegi (za pośrednictwem władz administracyjnych i partyjnych) na rzecz poprawienia sytuacji bytowej petentów. Wytypowane przez policję polityczną osoby pozytywnie ustosunkowane do ówczesnego systemu miały nakłaniać krewnych lub znajomych w Niemczech Zachodnich do powrotu do kraju[50]. W perlustrowanej korespondencji skwapliwie wyławiano informacje opisujące trudności adaptacyjne przesiedleńców i rozpad rodzin wskutek długotrwałej rozłąki. Dane tego rodzaju upowszechniano w środkach masowego przekazu[51]. W latach siedemdziesiątych w ramach operacji „Tama” do rozładowania „psychozy wyjazdowej”, prócz tradycyjnych już rozmów wyjaśniających[52], SB nie wahała się angażować przedstawicieli duchowieństwa rzymskokatolickiego[53]. Pewną formą ukrytego minimalizowania niekorzystnych skutków masowego wychodźstwa była selekcja wnioskodawców. Zakładano, że w pierwszej kolejności wyjadą do RFN osoby „politycznie uciążliwe”, po nich ekonomicznie zbędne, w dalszej kolejności chłopi i robotnicy rolni oraz pracownicy gałęzi gospodarki o marginalnym znaczeniu, i wreszcie na samym końcu osoby z wyższym wykształceniem bądź też zatrudnione w priorytetowych gałęziach gospodarki narodowej[54]. Automatycznie odrzucano podania osób, które nie były w stanie okazać formalnych dowodów pochodzenia niemieckiego, nie posiadały rodzin w RFN i kierowały się wyłącznie materialnymi pobudkami[55].

Aparat bezpieczeństwa PRL każdorazowo wykorzystywał kolejne fale wyjazdów do lokowania w RFN tajnych współpracowników. Aż do schyłku lat osiemdziesiątych zlecano im wykonanie zadań wywiadowczych w obozach dla przesiedleńców, w środowiskach wychodźczych i ziomkostwach. Prócz tego przygotowano bardziej wyrafinowane przedsięwzięcia. W ramach operacji „Ren” wysłano setki tzw. dezinformatorów, którym otwarto drogę do emigracji za cenę nawiązania współpracy. Faktycznie były to osoby nieprzychylnie nastawione do Polski, zdecydowanie proniemieckie, na których szczerą współpracę policja polityczna tak naprawdę nie liczyła. Jednak zlecano im fikcyjne zadania i podawano fałszywe skrzynki kontaktowe. Przewidywano, że po przybyciu do Niemiec Zachodnich zgłoszą tamtejszym władzom fakt werbunku przez SB PRL. Tym samym ściągną na siebie kłopoty, wywołają zamęt i utrudnienia w pracy erefenowskiego kontrwywiadu i wzbudzą nieufność do przybyszy z Polski[56].

6. Współpraca SB ze środkami masowego przekazu

Od początku lat sześćdziesiątych zapędy „rewizjonistów” starano się paraliżować także przy pomocy dyspozycyjnych mediów. Retoryka „antyrewizjonistyczna” była jednym z wątków najintensywniej eksploatowanych w systemie propagandy komunistycznej. Przy jej pomocy umiejętnie mobilizowano przynajmniej część społeczeństwa, cynicznie wykorzystując doznane przezeń traumatyczne przeżycia okupacyjne[57]. Stosunkowo najczęściej pisano artykuły kreujące negatywny obraz RFN. „Przedstawiany na łamach prasy wizerunek Niemiec Zachodnich był dla polskiego czytelnika jednoznaczny i monolityczny – konstatował Mariusz Mazur. – RFN miała być prostą kontynuacją Trzeciej Rzeszy i jej najgorszych cech: militaryzmu, ekspansjonizmu, dehumanizacji, kultu siły, przemocy, buty”[58]. Władzom w Bonn, zachodnioniemieckim instytucjom kościelnym i organizacjom politycznym przypisywano maniakalną nienawiść do Polaków, uporczywe dążenie do rozpętania wojny i rewizji granic. Co ważne, stwarzano wrażenie, że wszystkie wrogie Polsce kręgi są w jakiś sposób ze sobą sprzężone, wzajemnie się wspierają i uzupełniają[59]. Niedwuznacznie sugerowano, że w obliczu takiego zagrożenia każdy sprzeciw wobec władzy, podważenie jej monopolu czy choćby rozbieżne zdania przynosi zadowolenie i satysfakcję oraz korzyści byłym hitlerowcom, zagraża polskiej niepodległości i destabilizuje pokój[60]. Znacznie rzadziej pojawiały się materiały medialne bezpośrednio uderzające w środowiska autochtoniczne i osoby pochodzenia niemieckiego w Polsce. Łączono w nich wyżej ukazane wątki z charakterystyką wybranych mieszkańców kraju. Tych ostatnich dzielono na „pozytywnych”, czyli takich, którzy w pełni akceptowali swoje położenie i gotowi byli zrezygnować z wszelkich kontaktów z obywatelami RFN, oraz „negatywnych”, krytykujących warunki egzystencji oferowane przez PRL, chciwych, sprzedajnych, skłonnych do malwersacji i wreszcie nielojalnych wobec państwa polskiego.

Lektura niektórych publikacji prasowych pozwala jednoznacznie wskazać na rzeczywistego inspiratora ich powstania – aparat bezpieczeństwa. Po przyjęciu czerwcowej uchwały funkcjonariusze policji politycznej – zgodnie z bieżącym zapotrzebowaniem – zapoznawali współpracujących z nimi pracowników środków masowego przekazu z wyselekcjonowanymi materiałami operacyjnymi. Jak stwierdzono w planie pracy katowickiej SB: „każdą zrealizowaną sprawę po zagadnieniu rewizjonizmu [należy] rozpatrywać pod kątem wykorzystania materiałów publicznie – w prasie itp., celem politycznej kompromitacji polityki NRF i ostrzeżenia jednostek podatnych do antypolskiej działalności”[61]. W napastliwych artykułach dziennikarze, kierując się wskazówkami przedstawicieli bezpieki, najczęściej piętnowali osoby otrzymujące pomoc materialną od erefenowskich organizacji społecznych i kościelnych uznanych za wrogie Polsce Ludowej. W innych felietonach osoby zastraszone przez SB (czego oczywiście nie podawano do wiadomości czytelników) składały przed przedstawicielami mediów upokarzające oświadczenia, w których domagały się zaprzestania nadsyłania im wsparcia z RFN. W artykułach – stosownie do ich zawartości – zamieszczano albo fotografie znalezionej w paczkach sfatygowanej odzieży (wykonywali je funkcjonariusze pionu kontroli korespondencji), albo też zdjęcia zadowolonych polskich rodzin na tle w pełni wyposażonych mieszkań. Warto nadmienić, że celowo naruszano prywatność opisywanych osób, zaznajamiając całą lokalną społeczność z ich problemami.

Na Pomorzu Środkowym listę inspirowanych przez SB publikacji rozpoczął artykuł, zatytułowany Jałmużna i polityka (wrzesień 1960 r.), uderzający w autochtonów z powiatu bytowskiego[62]. Kilka miesięcy później ostrzeżenie za pośrednictwem krótkiego felietonu pt. Bezczelna żebraczka za kratami przekazano mieszkańcom Słupska i okolic[63]. Jednak największą rolę w działaniach operacyjnych bezpieki w Koszalińskiem odegrał, co wielokrotnie podkreślano w dokumentach sprawozdawczych, materiał Żebraczy chór i parszywy dyrygent z listopada 1962 r. Jego autor, opisawszy funkcjonowanie punktu rozdziału pomocy humanitarnej w Białogardzie, rzucił niedwuznaczne ostrzeżenie mieszkańcom pogranicza kaszubskiego i Krajny, grożąc („tym najbardziej złośliwym”) odpowiedzialnością karną za utrzymywanie kontaktów z ośrodkami rewizjonistycznymi[64].

Kolejny atak medialny na „rewizjonistów” aparat bezpieczeństwa przygotował w 1968 r. w związku ze sprawą Alfreda Kippera i Eugena Scharbatkego, która miała być upubliczniona zarówno na szczeblu lokalnym (województwo szczecińskie), jak i ogólnopolskim. Jej wykorzystanie do celów polityczno-propagandowych kierownictwo Departamentu II MSW uzgodniło z Biurem Prasy KC PZPR. Na prośbę funkcjonariuszy ze Szczecina głównym sprawozdawcą procesu uczyniono Wiesława Rogowskiego, któremu w oparciu o wybrane materiały operacyjno-śledcze, procesowe i historyczne polecono też opracować kompleksową charakterystykę działalności rewizjonistycznej. Napisane przezeń artykuły ukazywały się w „Głosie Szczecińskim” i prasie krajowej (m.in. w „Polityce”). Zagadnieniu rewizjonizmu niemieckiego i jego egzemplifikacji – sprawie Kippera i Scharbatkego – poświęcono również audycje telewizyjne zatytułowane Wieczorne rozmowy (pod redakcją Kazimierza Kąkola) oraz Refleksje (pod wspólną redakcją Jerzego Ambroziewicza i Aleksandra Rowińskiego). Ich twórcy przeprowadzili konsultacje ze szczecińską SB i znawcami problematyki ewangelickiej.

W materiałach prasowo-telewizyjnych nakazano postawić tezę, że oczekujący na proces Kipper i Scharbatke byli osobami „skompromitowanymi hitlerowską przeszłością i działającymi z niskich pobudek”. Prowadząc „przestępczą, antypolską działalność”, informowali organizację Kirchendienst Ost o sytuacji ludności niemieckiej i autochtonicznej na Pomorzu Zachodnim. Wbrew stanowisku władz Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Polsce opiniowali i wysyłali do RFN wykazy osób potrzebujących „rzekomo” pomocy, kształtowali wśród nich „wrogi” stosunek do PRL, a także rozpowszechniali poglądy o nietrwałości granicy na Odrze i Nysie. Samą Kirchendienst Ost polecono ukazać jako „antypolską organizację rewizjonistyczną, wywodzącą się z dawnego Kościoła Unijnego, ściśle związaną z ziomkostwami i organizacjami odwetowymi w NRF”. Podkreślano, że jej założycielem był Otto Dibelius, były biskup Gdańska, „znany hakatysta i współpracownik aparatu III Rzeszy”, a jej obecne kierownictwo w czasie wojny rzekomo odgrywało w Polsce rolę hitlerowskiej V kolumny i prześladowało duchownych ewangelickich narodowości polskiej. Aby nie osłabiać jednoznacznie negatywnego obrazu oskarżonych i Kirchendienst Ost, polecono pominąć w opracowaniach informacje dotyczące załatwiania legalnych rent świadczonych przez zachodnioniemieckie Urzędy Zaopatrzenia oraz finansowania remontu ewangelickich obiektów sakralnych i przekazywania na ich rzecz innych form pomocy. Zgodnie z oczekiwaniami powstałe w czasie szczecińskiego procesu publikacje przyczyniły się do „przecięcia dalszej działalności Kirchendienst Ost w Polsce i prób jej oddziaływania na mieszkańców Ziem Zachodnich i Północnych”[65].

Po 1970 r. ze względu na stopniową normalizację stosunków na linii Warszawa – Bonn i nabierającą coraz większego znaczenia zachodnioniemiecką pomoc gospodarczą, złagodzono wizerunek RFN w mediach. Uderzano najczęściej w środowiska prawicowe, krytykujące polską rzeczywistość[66]. Wymienione przesłanki, wespół ze zmianą stylu sprawowania władzy przez ekipę Edwarda Gierka, wykluczyły też – jak można się domyślić – prowadzenie przez SB i dziennikarzy doraźnych ataków medialnych na środowiska autochtoniczne. „Antyrewizjonistyczne” wątki w prasie powróciły dopiero w latach osiemdziesiątych. Niestety, nie wiemy, w jakim stopniu były one inspirowane przez aparat partyjny, a w jakim przez jego „tarczę i miecz” – policję polityczną. Co prawda już w lipcu 1980 r. w prasie codziennej ukazały się informacje o ulotkach ze swastyką kolportowanych na Wybrzeżu, propagujących hasła zjednoczenia dawnych Prus Wschodnich[67], jednak intensywniejsze działania medialne podjęto przede wszystkim w latach 1984 i 1987. Ściśle rzecz ujmując, była to polska propagandowa odpowiedź na podnoszony przez polityków (przede wszystkim prawicowych chadeków) zasiadających w gabinecie Helmuta Kohla problem rzekomego istnienia w PRL przeszło milionowej grupy Niemców[68]. Jednak ilość „antyrewizjonistycznych” artykułów, które zamieszczono w ówczesnym czasopiśmiennictwie, nie zadowalała publicystów zaangażowanych w problematykę niemiecką. Edmund Męclewski (był dziennikarzem i równocześnie posłem na Sejm PRL) mówił o niedocenianiu tego zagadnienia w środkach masowego przekazu czy wręcz o „białej plamie w naszej propagandzie politycznej, w naszej świadomości”[69]. W pewnym sensie trudno nie przyznać mu racji. Na łamach kontrolowanej przez władze prasy, jak wynika z pobieżnej kwerendy, omawiano przede wszystkim sprawy wielkiej polityki międzynarodowej i nieudolne próby wyjścia PRL z gospodarczej zapaści.

7. Pomoc instytucji naukowych

Partia komunistyczna i SB, zwalczając „rewizjonistów”, szeroko korzystały z ustaleń polskich niemcoznawców. Naukowcy zatrudnieni w Instytucie Zachodnim w Poznaniu, Śląskim Instytucie Naukowym w Katowicach i Instytucie Śląskim w Opolu w trakcie badań kierowali uwagę m.in. na środowiska ziomkowskie, które uważano za główny „rozsadnik” rewizjonizmu w RFN i przyczynę nasilania się negatywnych postaw w kraju[70]. Cenne były też wyniki badań prowadzonych wśród autochtonów przez socjologów i językoznawców. W maju 1960 r. funkcjonariusze Wydziału III KW MO w Koszalinie otrzymali relację z rozpoznania dialektologicznego prowadzonego wśród tzw. Słowińców w Klukach (powiat słupski). Prowadził je mieszany zespół germanistów (Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu) i filologów słowiańskich (Uniwersytet Warszawski), określany jako „grupa specjalna”. Osoba podpisująca się pod sprawozdaniem jako „Słownik” stwierdziła: „Nauka faktycznie udowodniła, że mamy do czynienia ze Słowianami i tak faktycznie jest, lecz trzeba coś zrobić, aby oni nie czuli się Niemcami, a Słowińcami”[71]. Z dokumentem tym SB zapoznała władze wojewódzkie PZPR w Koszalinie[72]. Osiem lat później, w trakcie procesu Kippera i Scharbatkego, do opracowania materiałów opisujących działalność Kościoła Ewangelicko-Unijnego, Kirchendienst Ost i Deutsche Evangelisches Hilfswerk, czy też charakteryzujących ich poszczególnych działaczy, zaangażowano pracowników Instytutu Zachodniego w Poznaniu i Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej w Chylicach koło Warszawy. Rektor wymienionej uczelni – ks. prof. nadzw. Waldemar Gastpary, znany badacz protestantyzmu na ziemiach polskich, wystąpił przed sądem w charakterze świadka[73]. W 1975 r. na wniosek Wydziału III Departamentu II MSW Instytut Zachodni opracował materiały dotyczące „Ostforschung”, stosunku ziomkostw do reformy administracyjnej w Polsce i akcji łączenia rodzin[74].

Gdy po zniesieniu stanu wojennego przedstawiciele niemieckich samorządów usiłowali nawiązać partnerską współpracę z polskimi miastami, SB i organy administracji przekazały Instytutowi Śląskiemu w Opolu napływającą z Zachodu „korespondencję o treści rewizjonistycznej”. Jego pracownikom polecono sporządzić naukowe opracowanie „antypolskich działań ośrodków rewizjonistycznych”, które miało ułatwić prowadzenie rozmów z kłopotliwymi partnerami[75]. W tym czasie naukowcy i publicyści szczególnie zaangażowani w badanie problematyki niemieckiej zrzeszali się w Stowarzyszeniu „Wisła-Odra”. Jego przewodniczącym był wspomniany już Edmund Męclewski, który na zlecenie sejmowej Komisji Spraw Zagranicznych przygotował ekspertyzę zatytułowaną Sprawa rzekomej mniejszości niemieckiej w PRL. Podobny tytuł nadano też sesji popularnonaukowej zorganizowanej w kwietniu 1987 r. oraz publikacjom prasowym popełnionym przez członków stowarzyszenia[76]. Tezy opracowane w latach osiemdziesiątych przez niemcoznawców[77] stanowiły punkt odniesienia dla funkcjonariuszy SB inwigilujących środowiska „proniemieckie”. Na ich podstawie w dokumentach operacyjnych zgodnie stwierdzano, że postulaty zarejestrowania odrębnych organizacji mniejszości niemieckiej, choćby i nawiązywały do istniejących już towarzystw ludności niepolskiej, były „bezzasadne i bezprawne z punktu widzenia prawa międzynarodowego”[78].

Forma i zakres współpracy niemcoznawców z komunistyczną policją polityczną pozostaje do dnia dzisiejszego kwestią otwartą, wymagającą szczegółowych badań[79]. Wydaje się, że stosunkowo najczęściej wykorzystywano ich doraźnie w charakterze konsultantów, rzadziej kontaktów operacyjnych czy tajnych współpracowników. W ostatnim przypadku mogli zapewnić SB łatwiejszy dostęp do materiałów naukowych i wpływ na tok realizacji zadań podejmowanych przez daną placówkę naukową[80].

8. Wykorzystanie instytucji wyznaniowych

Funkcjonariusze SB do zwalczania negatywnych zachowań wśród autochtonów i „uznanych” Niemców, tam gdzie uznali to za konieczne, nie wahali się angażować przedstawicieli duchowieństwa rzymskokatolickiego i ewangelickiego. Od znanych z patriotycznej postawy hierarchów rzymskokatolickich z Górnego Śląska i Warmii oczekiwano przede wszystkim, o czym już wspomniano, wyhamowania masowych tendencji emigracyjnych wśród tamtejszej ludności rodzimej. W planie pracy Wydziału I Departamentu IV MSW na lata 1978–1979 w odniesieniu do województwa katowickiego uwzględniono „inspirowanie osobistego angażowania się bp. H[erberta] Bednorza w sprawę właściwego stawiania problemu polskiej racji stanu wobec episkopatu i duchowieństwa niemieckiego. Wpływanie na ograniczanie przez niego wyjazdów osób świeckich z Polski do RFN-u na pobyt stały”[81]. Autorzy tego samego dokumentu na terenie diecezji warmińskiej zamierzali „do zwalczania proniemieckich tendencji miejscowego kleru zainspirować włączenie się bp. [pomocniczego] J[uliana] Wojtkowskiego”[82]. Podobne zadania operacyjne opracowano wobec niższego duchowieństwa. Zwerbowani przez pion IV SB księża parafialni na Górnym Śląsku w trakcie kazań i katechez mieli przestrzegać wiernych przed wyjazdem do RFN, powołując się na tamtejszy zanik życia religijnego, szerzącą się demoralizację, pornografię i narkomanię. Brano również pod uwagę pobudzenie kapłanów i osób świeckich do wyrażania niezadowolenia z powodu kontaktów polskich hierarchów z episkopatem niemieckim[83].

Szerszy zakres miała współpraca policji politycznej z Kościołem Ewangelicko-Augsburskim. Jego kapłani od końca lat czterdziestych prowadzili konsekwentną politykę repolonizacji autochtonów-ewangelików i byłych volksdeutschów, uniemożliwiając wprowadzenie języka niemieckiego do obrządków religijnych nawet tam, gdzie był on językiem codziennym. W 1960 r. władze Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego jednoznacznie odcięły się od akcji pomocowej prowadzonej przez zachodnioniemieckie ośrodki kościelne. Zabroniły księżom i wiernym samodzielnie przyjmować wszelkie formy zorganizowanej pomocy z RFN. Dopuszczano jedynie tę uzyskiwaną od Światowej Federacji Luterańskiej i Światowej Rady Kościołów[84]. Co ciekawe, przedstawicieli obu wymienionych międzynarodowych organizacji wyznaniowych polska bezpieka zamierzała wykorzystać do zdyskredytowania na forum krajowym i międzynarodowym działalności Kirchendienst Ost i tzw. Hilfswerków (Deutsche Evangelisches Hilfswerk). W 1967 r. przygotowano się do pobytu w Szczecinie Paula Hansena, sekretarza Rady Kościołów Mniejszościowych przy Światowej Federacji Luterańskiej w Genewie. Podejmujący go tajny współpracownik ps. „Ryszard” – duchowny ewangelicki – w odpowiednim świetle zrelacjonował sytuację w miejscowym zborze niemieckim, aresztowanie Alfreda Kippera i „szkodliwe” oblicze pomocy materialnej płynącej z RFN. Zasugerował Hansenowi, że „korzystnym by było w zaistniałej sytuacji uprzedzić ewentualne, nieprzyjazne wobec ewangelików szczecińskich poczynania władz, przez wyjaśnienie stanowiska Światowej Rady Luterańskiej, przy okazji kurtuazyjnej wizyty w Wydziale ds. Wyznań P[rezydium] W[ojewódzkiej] R[ady] N[arodowej] w Szczecinie”[85]. Do rozmów z przedstawicielem administracji wyznaniowej faktycznie doszło w czerwcu 1967 r. Hansen, zgodnie z oczekiwaniami, oficjalnie dezaprobował poczynania zachodnioniemieckich organizacji ewangelickich[86]. W podobnym czasie TW ps. „Ryszard” sugerował funkcjonariuszom SB, że warto byłoby też wykorzystać oficjalny przyjazd do Polski pastora Schirra, reprezentującego organizację Bruderschaft, skupiającą duchowieństwo luterańskie akceptujące powojenne zmiany terytorialne. Konfident miał na myśli skłonienie duchownego z Zachodu do udzielenia wywiadu dla prasy, radia lub telewizji, w którym ten potwierdziłby pozytywny stosunek do granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej[87].

Przy pomocy agentury pozyskanej wśród duchowieństwa ewangelickiego zamierzano prowadzić „aktywne rozpoznanie operacyjne w odniesieniu do ośrodków NRF, które w swych założeniach programowych zakładają rewizjonistyczną i antykomunistyczną działalność wymierzoną przeciwko PRL”. Badano m.in. ich strukturę, wydawnictwa oraz związki organizacyjne, finansowe i personalne z mieszkańcami Polski, formy i metody oddziaływania na organizacje wyznaniowe w PRL[88]. Niebagatelne znaczenie w rozpracowaniu osób pochodzenia niemieckiego miał nadzór kapłanów Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego nad autonomicznymi zborami niemieckimi w Polsce. Zwerbowani do współpracy księża, jak chociażby wymieniony już TW ps. „Ryszard”, byli dla aparatu bezpieczeństwa podstawowym źródłem informacji o sytuacji w środowisku niemieckim. Umiejętnie kierując pracą gmin wyznaniowych, paraliżowali wszelkie inicjatywy w ich obrębie, które kolidowały z polityką władz komunistycznych[89]. Gdy wymagała tego sytuacja operacyjna, usuwali niewygodnych niemieckich lektorów, którym przypisywano rewizjonistyczną postawę. I tak np. w Szczecinie przygotowywano się do zastąpienia lektorów Otto Rosenthala i Emila Glowienki osobami, „które mogłyby w porę zasygnalizować wznowienie akcji Kirchendienst Ost w zborze szczecińskim – tajnymi współpracownikami lub całkowicie lojalnymi obywatelami”[90].

Zbory niemieckie w Polsce tolerowano wyłącznie jako zjawisko tymczasowe, nie pozwalając ani na pełne uregulowanie ich statusu, ani na włączenie do polskich parafii[91]. Obawiano się, że byłby to krok ku prawnemu uznaniu istnienia mniejszości niemieckiej w Polsce. W jednym z planów pracy operacyjnej Wydziału III Departamentu IV MSW sugerowano, aby w ramach sprawy obiektowej kryptonim „August” przy pomocy agentury wywodzącej się z duchowieństwa ewangelickiego „przeciwdziałać zamierzeniom ośrodków rewizjonistycznych związanych z Kościołami ewangelickimi RFN we włączaniu w skład Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego PRL tzw. zborów niepolskich. Zbory te skupiają obywateli narodowości niemieckiej; przez doprowadzenie do fuzji tych zborów z Kościołem Ewangelicko-Augsburskim – spowodowałyby to uzyskanie przywilejów i statusu niemieckiej mniejszości narodowej w tym Kościele. Dałoby to możliwość oddziaływania Kościołów ewangelickich RFN na całość spraw wewnętrznych i organizacyjnych Kościoła ewangelickiego w PRL. Poza tym stworzyłoby to precedens do roszczeń o przyznanie praw niemieckiej mniejszości narodowej w PRL”[92]. Pełne uregulowanie statusu zborów niepolskich nastąpiło dopiero w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych w zmienionych warunkach politycznych.

* * *

W świetle dzisiejszej wiedzy trudno jednoznacznie stwierdzić, czy zapoczątkowana w styczniu 1990 r. stopniowa likwidacja SB miała jakiś wpływ na oficjalne uznanie struktur organizacyjnych mniejszości niemieckiej w Polsce. W chwili, gdy Sąd Wojewódzki w Katowicach podejmował przełomową decyzję w sprawie rejestracji Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Ludności Pochodzenia Niemieckiego Województwa Katowickiego (nastąpiło to 16 stycznia 1990 r.)[93], likwidowane rejonowe ogniwa bezpieki definitywnie kończyły działania operacyjne „po zagadnieniu rewizjonizmu niemieckiego”. Do końca lutego to samo uczyniono na szczeblu wojewódzkim, tłumacząc to lakonicznie „zmianą form pracy”. Równocześnie na terenie całego kraju szybko pojawiały się kolejne komitety założycielskie regionalnych towarzystw mniejszości niemieckiej. Z kilkuletnim opóźnieniem uregulowano prawne położenie niemieckich zborów ewangelickich. Ustawa z maja 1994 r. przyznawała polskiemu Kościołowi Ewangelicko-Augsburskiemu prawo do otoczenia opieką duszpasterską współwyznawców innych narodowości zamieszkałych w Polsce bądź czasowo przebywających na jej terytorium. Tym samym umożliwiono połączenie odrębnych pod względem narodowościowym zborów w dwujęzyczne, polsko-niemieckie parafie[94].

Można zaryzykować stwierdzenie, że komunistyczna policja polityczna nie zdołała wypełnić postawionego przed nią zadania. Co prawda konsekwentnie i skutecznie sterowała procesem izolacji i naturalnego zaniku resztek „uznanych” Niemców, jednak w odniesieniu do zamieszkującej tzw. ziemie odzyskane ludności o bezsprzecznie polskim (względnie słowiańskim) pochodzeniu poniosła niemal kompletne fiasko. Mimo zastosowania różnorodnych metod pracy operacyjnej SB była bezsilna wobec zjawisk niekorzystnych z punktu widzenia państwa polskiego – masowej emigracji autochtonów i ewolucji znacznej ich części ku niemieckiej tożsamości. Tym samym jedynym pozytywnym skutkiem wieloletnich działań aparatu bezpieczeństwa „po zagadnieniu rewizjonizmu niemieckiego” jest trudna do przecenienia, ogromna baza źródłowa, poszerzająca naszą wiedzę o przemianach etnicznych i społecznych zachodzących na Ziemiach Zachodnich i Północnych.

Arkadiusz Słabig (ur. 1976 r.), dr, adiunkt w Instytucie Historii i Politologii Akademii Pomorskiej w Słupsku. Jego zainteresowania badawcze obejmują dzieje polityczne i społeczne Polski Ludowej, problematykę narodowościową w Polsce XX w., działalność komunistycznego aparatu bezpieczeństwa oraz historię regionalną Pomorza Zachodniego, Wielkopolski i ziemi lubuskiej. Autor monografii: Aparat bezpieczeństwa wobec mniejszości narodowych na Pomorzu Zachodnim w latach 1945−1989 (Szczecin 2008) oraz wielu artykułów problemowych.

Joanna Król

Idea „powrotu do macierzy” w teorii i praktyce edukacyjnej szkół średnich ogólnokształcących województwa szczecińskiego w okresie pionierskim

Organizowanie szkolnictwa w województwie szczecińskim w okresie pionierskim było wypadkową uwarunkowań politycznych, społecznych i ekonomicznych. Oddziaływaniu wspomnianych czynników podlegało również szkolnictwo średnie ogólnokształcące. Pierwszoplanowym problemem, przed jakim stanęły władze polskie po przejęciu ziem zachodnich było zasiedlenie ich, co nie było wcale zadaniem łatwym, biorąc pod uwagę zarówno obszar, jak i presję czasu. Zasiedlenie jednej trzeciej nowego terytorium państwa[1] musiało się odbyć jak najszybciej i jak najsprawniej, aby przed spodziewaną konferencją pokojową udowodnić, że Polacy w pełni na te ziemie zasługują, a ich obecność na tym terenie nie jest przypadkowa. W tym celu rozpoczęto zakrojoną na szeroką skalę akcję propagandową, której skutkiem miało być zaludnienie tzw. ziem odzyskanych. Główny oręż wspomnianej akcji stanowiła argumentacja historyczna mająca udowodnić tak piastowski charakter pozyskanego terytorium, jak i racje natury praktycznej, przekonujące potencjalnych osadników o niewyczerpanych szansach awansu życiowego. Narzędziami akcji propagandowej były zaś dostępne wówczas media: prasa, radio oraz przemówienia przedstawicieli władz. W prasie regionalnej i ogólnopolskiej zamieszczano artykuły o powrocie „na stary szlak naszych ojców Piastów”[2] oraz apele o konieczności zagospodarowania nowych ziem[3]. Stosowne odezwy ukazywały się również w formie plakatów, którymi oblepiano wówczas niemal każde miasto. Ich hasłem przewodnim było wezwanie do wyjazdu „na Ziemie Odzyskane – na ziemie ojców, po wiekach w imię sprawiedliwości dziejowej, przywróconych Macierzy”[4]. W celach propagandowych wykorzystywano też pierwszą rozgłośnię szczecińską otwartą w grudniu 1945 r. Minister Stefan Matuszewski tak określił jej zadania: „Działalność zmierzająca do odbudowy i repolonizacji Pomorza Zachodniego jest podstawowym zadaniem rozgłośni. Chodzi [...] o szybką realizację niezwykle dla nas Polaków ważnego procesu, procesu pełnego scalenia naszych prastarych piastowskich ziem odzyskanych z Ojczyzną. Na słowo polskie czekali pionierzy tak samo jak czekali na chleb. Przed głośnikami na Placu Grunwaldzkim zbierały się całe grupy, podobnie jak przed pierwszą w Szczecinie piekarnią”[5]. W ramach działalności rozgłośni ukazywały się regularnie felietony pod znaczącymi tytułami, np. Szczecin na zawsze polski, Nie będzie pustki na Zachodzie, Jest nas już 100 tysięcy; audycje Czesława Piskorskiego popularyzujące wiedzę o piastowskim charakterze Pomorza Zachodniego oraz publicystyka antyrewizjonistyczna[6]. Funkcję propagandową i jednocześnie integracyjną pełniły też licznie organizowane wówczas wydarzenia: uruchomienie pierwszego szczecińskiego tramwaju, przemianowanie centralnego placu Szczecina na plac Grunwaldzki czy nawet otwarcie kolejnej restauracji. Jak wynika ze wspomnień, każda z tych uroczystości gromadziła tłumy ludzi i wywoływała autentyczne wzruszenie i radość[7]. Symboliczne znaczenie miało również zarządzenie z lipca 1945 r. o usunięciu wszystkich szyldów i napisów niemieckich ze szczecińskich ulic[8].

Obok wspomnianych powyżej środków propagandowych jednym z podstawowych pasów transmisyjnych narracji na rzecz osiedlania się, a potem integrowania społeczności z nowym miejscem zamieszkania była również szkoła, w tym i średnia ogólnokształcąca. Świadomość roli kultury w sytuacji objęcia w posiadanie ziem zachodnich i północnych dostrzegała już Polska Partia Robotnicza: „Równolegle z wielkim zadaniem, jakim jest zagospodarowanie Ziem Odzyskanych, stoi przed nami zadanie tej samej wagi, zadanie zespolenia tych Ziem z Macierzą. Aby je w pełni wykonać w możliwie najkrótszym czasie nie wystarcza usunięcie z nich Niemców i zaludnienie przez repatriantów i przesiedleńców z centralnych województw. Zespolić Ziemie Odzyskane z Macierzą to przede wszystkim odrodzić tam kulturę polską. Zespolenie oznacza zorganizowanie i rozbudowanie na nich gęstej sieci szkół, bibliotek, czytelni, teatrów, instytucji i placówek kulturalnych”[9].

Rola szkoły w procesach zasiedlania i integrowania Pomorza Zachodniego wyrażona została również w rezolucji końcowej Ogólnopolskiego Zjazdu Oświatowego w Łodzi z 1945 r.: „Zjazd oświatowy poleca szczególnej opiece Ministerstwa Oświaty, Związku Nauczycielstwa Polskiego i innych organizacji społecznych Ziemie Zachodnie uznając, że ich potrzeby oświatowe i kulturalne muszą się znaleźć na pierwszym miejscu bieżących zadań Państwa i społeczeństwa”[10]. Z punktu widzenia potencjalnych zadań szkoły na nowych ziemiach charakterystyczny był też przebieg pierwszego zjazdu inspektorów szkolnych w Koszalinie w październiku 1945 r.: „Zjazd odbywał się w niezwykle uroczystej i podniosłej atmosferze. Owacyjnie [...] powitano obecnego na zjeździe byłego uczestnika walki o polską szkołę pod zaborem niemieckim Józefa Modzelewskiego, który składał sprawozdanie ze swojej działalności jako przedstawiciel polskiego szkolnictwa na tych ziemiach w okresie międzywojennym. Wyrazem wielkiego patriotyzmu był symboliczny akt zaślubin pracowników oświaty z polskim morzem, dokonany uroczyście w Złotobrzegach k. Koszalina. Po odśpiewaniu Mazurka Dąbrowskiego kurator Józef Kania wrzucił do Bałtyku pierścień – znak wieczystego przymierza polskiego nauczycielstwa z morzem”[11].

Należy z całą mocą podkreślić, że zadanie, jakie wyznaczono szkole, w tym i średniej ogólnokształcącej, na ziemiach zachodnich było obecne w każdym aspekcie jej funkcjonowania: od podstaw organizacyjnych, poprzez politykę kadrową aż po sam proces edukacyjny.

Już sam akt uruchomienia placówki szkolnej miał w sobie potencjalnie duży ładunek propagandowy i odgrywał niebagatelną rolę w realizacji idei „powrotu do macierzy”. Przykładem może tu być otwarcie pierwszej szkoły średniej w Szczecinie – dzisiejszego I Liceum Ogólnokształcącego im. M. Curie-Skłodowskiej: „Dzień 2 IX był wielkim świętem młodzieży, nauczycieli i rodziców [...]. Niemal cała polska ludność skupiła [się] na ul. Piastów [...]. W czasie śpiewanej Roty wszyscy obecni mieli łzy w oczach. Byli bardzo wzruszeni i długo się nie rozchodzili”[12]. Symptomatyczną treść miał również akt erekcyjny szkoły: „Zostało otwarte na prasłowiańskich ziemiach, najbardziej na Zachód wysuniętego dziedzictwa Wielkich Piastów Mieczysława i Bolesława Chrobrego, władców Pomorza Nadodrzańskiego pierwsze Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcące jako pierwsza polska średnia uczelnia odnawiająca kulturę polską na tych ziemiach. »Nie jesteśmy tu od dzisiaj« – jest hasłem naszym w szerzeniu idei państwowości polskiej, a zacieraniu śladów germańskiego władania”[13]. Pod aktem widniały podpisy: Bolesława Bieruta, Edwarda Osóbki-Morawskiego, Michała Roli-Żymierskiego, Czesława Wycecha, Leonarda Borkowicza, Piotra Zaremby, Stanisława Helsztyńskiego, Janiny Szczerskiej.

Równie istotną rolę odgrywała ówczesna polityka kadrowa. W przypadku województwa szczecińskiego w okresie pionierskim sprowadzała się ona właściwie do jednego aspektu: walki o pozyskanie sił nauczycielskich. Biorąc pod uwagę realia życia na tych terenach, nie było to zadanie łatwe. Nic więc dziwnego, że w celu sprowadzenia na ziemie zachodnie odpowiedniej liczby nauczycieli posługiwano się różnymi argumentami, najczęściej odwoływano się do poczucia obowiązku obywatelskiego i odpowiedzialności za los prastarych słowiańskich ziem. Przykładem może być odezwa kuratora Okręgu Szkolnego Szczecińskiego Stanisława Helsztyńskiego z kwietnia 1945 r.: „Po kilkusetletnim władaniu obcym wraca Pomorze Zachodnie do nowej polskiej, słowiańskiej Macierzy. Tysiące, a wkrótce dziesiątki i setki tysięcy Polaków z wszystkich okolic naszej Ojczyzny [...] przybywają do osad, miast i miasteczek tej pięknej krainy, żeby tu za zawsze utrwalić polski żywioł, polską pracę i polskiego ducha. Wyrazem tego ducha, a zarazem jego źródłem będzie polska szkoła i polski nauczyciel, złączony i zespolony jak najściślej z zastępami dziatwy, która zaczyna już wypełniać puste izby i świetlice. Tam gdzie dotąd uczono nienawiści dla Polski, rozlegnie się wezwanie do jej ukochania [...]. Zachwyt, który zrodzi się u dzieci na widok tej pięknej krainy, pogłębi światły nauczyciel żywym, czującym słowem, Przywiązanie do ziemi należącej przez wieki do Piastów, ubarwi wskrzeszeniem bohaterskiej postaci Chrobrego i Krzywoustego. W wywczasy świąteczne i letnie powiedzie opiekun swoją szkolną gromadę nad brzegi szerokiego Bałtyku. Tu, na Pomorzu Zachodnim, zniknie nasz kompleks niższości wobec narodów posiadających szeroki dostęp do morza [...]. Sen tysiącletni ziścił się. Opieramy się szerokim frontem o morze. Nauczycielstwo Pomorza Zachodniego winno od pierwszego momentu zżyć się z tym radosnym, upragnionym dziejowym faktem”[14].

W podobnej retoryce utrzymany był apel do młodzieży województwa szczecińskiego zachęcający ją do wstępowania do zawodu nauczycielskiego: „Objęliśmy w pełne posiadanie odwieczne dzierżawy słowiańskie nad Odrą. Dzisiaj Polak, prawowity gospodarz tych włości, zapuszcza lemiesz w prastarą ziemię polską, usuwa zgliszcza i zaciera świeże jeszcze ślady wojny, a na ruinach i pogorzeliskach wznosi nowe sadyby i zakłada polskie warsztaty pracy. Brak sił nauczycielskich [...]. Do Ciebie więc, droga Młodzieży, ścielącej sobie nowe gniazda na obszarze dziedzictwa Polan, u brzegów piastowskiej Odry i polskiego Bałtyku, zwracamy się z gorącym wezwaniem: poświęć się szlachetnemu zawodowi nauczycielskiemu”[15].

Z drugiej strony – mimo dramatycznej sytuacji kadrowej – pilnowano, aby w szeregi nauczycieli nie dostały się jednostki niepożądane. W lutym 1946 r. ukazało się poufne zarządzenie ministra oświaty z lutego 1946 r., następującej treści: „Nauczycielom, którzy otrzymali od okupanta II lub III grupę narodowościową niemiecką, a obecnie przez władze polskie zostali zrepolonizowani nie należy powierzać stanowisk kierowniczych w szkole, a w razie konieczności przenieść do innej miejscowości lub innego okręgu szkolnego”[16]. Zarządzenie miało swoje zastosowanie tylko wobec ziem zachodnich. Był to też zarazem jedyny formalny postulat wobec nauczycieli okresu pionierskiego w województwie szczecińskim. Nie formułowano w tym okresie wymagań w kwestii kompetencji zawodowych, gdyż wyegzekwowanie ich – w sytuacji braku sił nauczycielskich – było po prostu niemożliwe. Oczekiwania sprowadzały się przede wszystkim do dwóch podstawowych rzeczy: postawy społecznej oraz nabycia wiedzy na temat zasiedlanych ziem. W celu wyposażenia nauczycieli w odpowiednią wiedzę o regionie zdecydowano na zjeździe inspektorów w 1945 r. „o zorganizowaniu kursu wakacyjnego z geografii i historii Słowiańszczyzny ze szczególnym uwzględnieniem historii Pomorza Zachodniego. Dla uzupełnienia wiedzy o regionie odbył się we Wrocławiu w maju 1946 r. zjazd geografów, na którym omówiono i wygłoszono szereg referatów o tematyce dotyczącej geografii Ziem Zachodnich i Północnych”[17]. O pożądanej postawie społecznej nauczycieli mówił zaś m.in. kurator Helsztyński na zjeździe w Łodzi: „Potrzebujemy nauczycieli Polaków, zdecydowanych na wszystko, na znaczne trudności, złą komunikację, niedostateczne odżywienie i niedostateczne bezpieczeństwo osobiste. Pragniemy ludzi młodych, nie szukających kariery ani szabru, lecz pracy [...]. Dajcie nam nauczyciela ideologa, społecznika, nauczyciela pioniera, którego zapału nie zgasiłaby żadna przygoda w terenie”[18].

Zapał, o którym wspominał Helsztyński, był bardzo potrzebny, jeśli wziąć pod uwagę warunki, w jakich działali nauczyciele w okresie pionierskim. Wzniosłe hasła o misji dziejowej i autentyczna szlachetna motywacja wielu nauczycieli[19] nie wystarczyła w momencie zderzenia się z twardą rzeczywistością. Niedostatek, brak poczucia bezpieczeństwa, katastrofalne zaplecze materialne szkół spowodowało dużą płynność kadr[20], a władze oświatowe zostały zmuszone do wydania w tej sprawie specjalnego okólnika. Ustawodawca postanowił, co następuje: „Aby położyć kres samowolnemu przesiedlaniu się nauczycieli, Ministerstwo Oświaty przypomina, że przenoszenie się nauczycieli winno odbywać się zgodnie z przepisami art. 51 pragmatyki nauczycielskiej. Niedopuszczalne jest przenoszenie się nauczycieli na własną rękę bez uzyskania zgody władz szkolnych lub wbrew decyzji tych władz [...] jak to się dzieje szczególnie na Ziemiach Odzyskanych [...]. Ministerstwo Oświaty zdecydowane jest stosować do nauczycieli, którzy samowolnie porzucą pracę w jednym miejscu, aby objąć gdzie indziej drugą, przepis art. 61 ustawy ostatni pragmatyki nauczycielskiej, a więc pozbawiać ich praw nabytych i traktować jak nowo wstępujących do zawodu”[21]. Wyjątek czyniono jedynie w sytuacji łączenia się rodzin, a także awansu zawodowego, ale i w tych wypadkach wymagana była specjalna zgoda ze strony resortu oświaty.

Do wszystkich wymienionych powyżej perturbacji pracy nauczycielskiej dochodziła specyfika pracy z młodzieżą szkolną. Socjologiczny wizerunek uczniów szkół średnich ogólnokształcących był odzwierciedleniem ówczesnej społeczności województwa szczecińskiego. Społeczność tę tworzyli przesiedleńcy z centralnej Polski, tzw. repatrianci z terenów zabużańskich, autochtoni oraz reemigranci z krajów zachodnich[22]. Na ziemiach zachodnich schronienie znajdowali również ludzie uciekający przed Urzędem Bezpieczeństwa lub NKWD[23]. Ogromnym problemem dla władz regionu była też polityka innych miast Polski, w wyniku której na tereny zachodnie wysyłane były celowo tzw. jednostki pasożytnicze[24]. Niektórych nie trzeba było nawet zachęcać, gdyż pogłoski o zachodzie kraju jako krainie niewyczerpanego bogactwa ściągały na te ziemie wielu szabrowników i przestępców. Powstała w ten sposób mozaika kulturowa niezmiernie utrudniała proces integracji, który już ze swojej definicji nie jest procesem łatwym[25]. Jego pomyślny przebieg ma decydujący wpływ na złagodzenie wszystkich niekorzystnych skutków ruchu osadniczego. Niezbędne jest jednak spełnienie przy tym kilku podstawowych warunków: dobrowolność decyzji o zmianie miejsca pobytu, podobne warunki geograficzno-kulturowe, sprawny proces przeniesienia się, korzystne warunki życia na nowym terytorium oraz brak poczucia tymczasowości[26]. W przypadku Pomorza Zachodniego żaden z powyższych warunków nie był w pełni spełniony. Zderzenie wzorów kulturowych i wynikające z tego konflikty, poczucie tymczasowości, problemy aprowizacyjne, tęsknota za ziemiami utraconymi, niesnaski na tle majątkowym – to było podłoże, na którym trzeba było budować nowe społeczeństwo województwa szczecińskiego[27].

Młodzież, która w 1945 r. przekroczyła próg szkoły, w mniejszym lub większym stopniu wpisywała się w wymienione powyżej trudności starszego pokolenia, przez co częstokroć była ona trudna do prowadzenia. W materiałach źródłowych nieraz pojawiała się informacja, że była to młodzież – zwłaszcza z terenów zabużańskich – niekarna, sprawiająca problemy wychowawcze[28]. Zróżnicowanie pochodzenie powodowało zaś, że – wbrew oficjalnym przekazom – dochodziło do wielu konfliktów: „Wzajemne zrozumienie było początkowo bardzo trudne. Okupacja wywarła swoje piętno na każdym z nas – podejrzliwość i brak zaufania do siebie występowały na każdym kroku [...] tu i tam rodziły się jeszcze zakorzenione sprzed wojny różnice dzielnicowe” – czytamy w jednym z pamiętników[29]. W najtrudniejszej sytuacji były dzieci autochtonów, do czego przyczyniało się zarówno niewłaściwe traktowanie ich przez władze polskie, jak i wciąż żywe doświadczenia wojenne. Już przy przyjmowaniu do szkół młodzieży z tzw. niemieckich list narodowych zalecano stosować wytyczne okólnika z sierpnia 1945 r., według którego młodzież ta powinna złożyć deklarację wierności narodowi i demokratycznemu państwu polskiemu, wystawioną przez właściwą władzę administracyjną. Jednocześnie przypominano, aby „uczniów przyjętych otoczyć specjalną opieką – chronić przed dyskryminacją i integrować z polskim narodem”[30].

Do dyskryminacji jednak dochodziło: „Pierwsze miesiące w szkole nie były łatwe – wspomina jeden z takich uczniów. – Z nauką nie było kłopotów. Niemiecki akcent, brakujące nieraz słowa oraz niewłaściwie dobierane rodzajniki i czasy, były powodem dokuczania, epitetów i »lania« ze strony kolegów szkolnych”[31]. I drugi cytat: „Wszystko byłoby najlepiej, gdybym nie musiał znosić obelg »volksdeutcher«. Uważałem, że sobie na to nie zasłużyłem, ponieważ nie tak dawno skończyło się wyzywanie od »Polacken«”[32]. Sytuację pogarszali niekiedy sami nauczyciele, którzy nie byli czasem w stanie zdystansować się do własnych uprzedzeń związanych z przeżyciami wojennymi, do których kierowany był komunikat następującej treści: „wszyscy uczniowie muszą być traktowani w szkole jednakowo bez względu na to, z którejkolwiek części Polski oni pochodzą”[33].

Niezależnie od tych uwarunkowań i występujących komplikacji priorytetem miało być stworzenie jednolitego społeczeństwa ziem zachodnich czującego poznawczą i emocjonalną więź z nowym miejscem zamieszkania. Gwarantem urzeczywistnienia powyższego postulatu był proces edukacyjny wspierający się na dwóch głównych fundamentach: micie o piastowskim charakterze tych ziem oraz narracja antyniemiecka. Była to zarazem osnowa, na której starano się tworzyć plany i programy nauczania oraz podręczniki szkolne.

Zmiany w zakresie planów nauczania szły głównie w kierunku zawieszenia nauczania języka niemieckiego. Regulowały to odpowiednie zarządzenia i okólniki Ministerstwa Oświaty[34]. Wyjątek stanowili tylko ci uczniowie, którzy kontynuowali naukę języka niemieckiego z klas młodszych.

O zmianach w programach szkolnych po raz pierwszy wspomniano już w rezolucji łódzkiego zjazdu: „Zjazd Oświatowy wypowiada się za wprowadzeniem zmian programowych, zmierzających do oparcia materiału nauczania na podstawach naukowych, do szerszego uwzględnienia elementów poznawczych, do uwzględnienia nowej tematyki demokratycznej, antyniemieckiej i słowiańskiej oraz do oparcia szkoły na demokratycznych ideałach wychowania”[35]. Problem programów szkolnych poruszyła również w swoim wystąpieniu wizytator szkół średnich Władysława Mielczarska na zjeździe inspektorów szkolnych w Koszalinie w 1945 r.: „Ze względu na przesunięcie Polski ku zachodowi – mówiła Mielczarska – zaistniała konieczność gruntownego poznania historii, geografii, przyrody oraz stosunków gospodarczych ziem odzyskanych i repolonizowania żywiołu polskiego, poprzednio włączonego w ramy wrogiej organizacji państwowej. Właściwie naświetlić stosunki naszego narodu ze Słowiańszczyzną, południową, zachodnią i wschodnią. W związku z wyłączeniem z naszych granic mniejszości narodowych nauka geografii i historii winna to uwzględnić”[36]. Referat Mielczarskiej zawierał również bardziej szczegółowe wskazówki co do sposobu realizacji programów nauczania, ze szczególnym uwzględnieniem języka polskiego i historii. Przytaczając odpowiednie instrukcje Ministerstwa Oświaty, wskazała na potrzebę uwzględnienia w nauce języka polskiego związków literatury polskiej z literaturą słowiańską, angielską i francuską, przy jednoczesnym minimalizowaniu związku z literaturą niemiecką. Zmiany terytorialne wymusiły też korektę w nauczaniu historii, w której do zagadnień priorytetowych miały należeć: rozwój Słowiańszczyzny w Europie, wielowiekowe zmagania świata słowiańskiego ze światem niemieckim oraz rewizja dziejów Pomorza Zachodniego. Rewizja ta miałaby polegać na odsłonięciu „prawdy dziejowej, celowo fałszowanej przez Niemców” i traktowano ją jako podstawowy obowiązek szkoły polskiej. Nowa sytuacja geopolityczna Polski przekładała się również na realizację programu z geografii, gdzie postulowano szczególne uwzględnienie nauki o morzu[37].

Tematykę ziem zachodnich uwzględniono również w przedmiocie pod nazwą „Zagadnienia życia współczesnego”. Już w okólniku z marca 1945 r. zalecono, aby podkreślać nie tylko dążność grup etnicznych do konsolidacji na określonych terenach (co miało wzmacniać proces repatriacji), ale i fakt, że tereny: Prusy Wschodnie, Zaodrze, Pomorze Zachodnie i Śląsk winny przypaść Polsce[38]. Rozporządzenie z 1947 r. podawało dodatkowo przykładowe tematy do realizacji: „szeroki dostęp do morza i jego znaczenie dla narodu i państwa; Ziemie Odzyskane i ich bogactwa, ich możliwości gospodarcze i znaczenie dla Polski”[39].

Z uwagi na sytuację społeczną województwa szczecińskiego specjalnego potraktowania wymagał program języka polskiego. W instrukcji z marca 1946 r. czytamy: „W zasadzie obowiązują na terenach Ziem Odzyskanych te same programy i te same metody nauczania języka polskiego, co w Polsce centralnej z następującymi jednak odchyleniami: 1) Na obszarach, na których nie ma polskiej ludności autochtonicznej, lecz wyłącznie element napływowy, należy przy doborze tematów programowych uwzględniać również nastawienie regionalne, zmierzające do zaznajomienia młodzieży z bliższą i dalszą okolicą. 2) Na obszarach, zamieszkiwanych przez polską ludność autochtoniczną winno nauczanie języka polskiego zmierzać do usunięcia nalotów niemieckich z mowy młodzieży [...] i pełnego zespolenia duchowego tej młodzieży z Macierzą”[40].

Wprowadzono również specjalny program języka polskiego z myślą o młodzieży autochtonicznej. Ustawodawca biorąc pod uwagę fakt, że „młodzież autochtoniczna uczęszczająca do gimnazjów ogólnokształcących na Ziemiach Odzyskanych nie posiada należytej znajomości języka polskiego i natrafia na znaczne trudności w nauce w szkole polskiej”[41], wprowadził na rok szkolny 1946/1947 przejściowy program nauczania języka polskiego. Program ten obowiązywał w gimnazjach, do których uczęszczała w głównej mierze młodzież autochtoniczna. Pod jej kątem zwiększono nie tylko liczbę godzin nauczania języka polskiego do 6 (klasa I) i 7 (klasa II i III) tygodniowo, dokonano redukcji materiału zbyt trudnego, stosowano nachylenie regionalne, ale wyznaczono konkretne cele wychowawcze. Było to m.in.: „wszczepianie w młodzież ukochania Państwa polskiego, umiłowanie ziemi ojczystej, usunięcie negatywnych wpływów szkoły niemieckiej; czujność wobec odwiecznej zaborczości niemieckiego sąsiada”[42].

Intensywnego kształcenia w zakresie języka polskiego wymagała zresztą nie tylko młodzież autochtoniczna, ale i zabużańska, czyli stanowiąca 75% populacji uczniów. Według sprawozdania z 1946 r. młodzież ta „nie przerobiła nie tylko programu właściwego w szkole powszechnej, ale w 15% słabo mówi i pisze po polsku”[43].

Uzupełnieniem korekt w planach i programach nauczania były rozwiązania w zakresie podręczników szkolnych. Trzeba jednak wyraźnie podkreślić, że była to rzecz dla władz oświatowych najtrudniejsza. Powszechny brak podręczników (dość nadmienić, że jeszcze w 1947 r. miało je tylko 12% uczniów szkół średnich[44]) i związana z tym konieczność korzystania z wydawnictw przedwojennych spowodowały, że pole manewru w tym wypadku było bardzo ograniczone. Zwyciężyło myślenie pragmatyczne i ograniczono się właściwie do zarządzenia w sprawie nauczania języka niemieckiego nakazującego natychmiastowe wycofanie tych podręczników, które zdaniem ustawodawcy gloryfikowały państwo niemieckie: „Podręczniki języka niemieckiego dla gimnazjum i liceum obowiązujące dotąd w szkole, napisane i wydane w latach 1934–1939, cechuje bardziej niż pozytywny stosunek do Niemiec, żywa sympatia dla Trzeciej Rzeszy, a często wręcz tendencja prohitlerowska. Dotyczy to podręczników wszystkich autorów, więc: Dewitzowej i współautorów, Łempickiego [...] i Pipreka, przy czym najbardziej tendencyjne i prohitlerowskie są podręczniki Pipreka. Wobec powyższego [...] materiał gramatyczny pozostaje bez zmian; wycofuje się z użycia wszystkie podręczniki Jana Pipreka dla gimnazjum i liceum; wobec pozostałych: nie przerabiać określonych czytanek, wierszy”[45]. Pozostałe – po dokonaniu niezbędnych zmian – dopuszczono do użytku szkolnego. Zalecano jednak „umiejętne neutralizowanie ich oddziaływania, np. przez właściwy komentarz”[46].

Nieporównywalnie większe możliwości dawała władzom politycznym i oświatowym działalność społeczna młodzieży szkolnej. Obejmowała ona trzy podstawowe sfery: pracę edukacyjno-popularyzatorską, udział w pracach użytecznych oraz uczestnictwo w uroczystościach państwowych, manifestacjach i wiecach. Działania w zakresie wspomnianej pracy edukacyjnej obejmowały w głównej mierze aktywność artystyczną na rzecz mieszkańców miasta Szczecina i regionu, np. występy chóru i zespołu recytatorskiego Liceum Ogólnokształcącego nr 1 w Szczecinie[47], przygotowanie przez uczennice wspomnianego liceum pod kierunkiem Jerzego Brinkena wielkiej wystawy geograficznej[48], prowadzenie pogadanek z okazji Tygodnia Ziem Zachodnich oraz udział w konkursie ogłoszonym przez „Polskę Zachodnią” dla młodzieży szkół średnich i zawodowych, starszych klas szkół powszechnych, propagujących idee zachodnie wśród młodego pokolenia. Konkurs ten obejmował trzy kategorie prac: „Jak przybyłem na Ziemie Odzyskane i jak się tu zadomowiłem” dla ogółu młodzieży; dla młodzieży autochtonicznej: „Nasze oczekiwania na Polskę i nasz do niej powrót” oraz dla młodzieży całej Polski: „Moje własne i szczere myśli o Ziemiach Odzyskanych”[49]. Niemniej ważny był udział młodzieży szkół średnich w pracach na rzecz swojej nowej ojczyzny: odgruzowywanie miast, porządkowanie zieleńców, prowadzenie zbiórek ulicznych i wspomaganie materialne dzieci z domów dziecka[50]. Sens tych działań wykraczał daleko poza ich porządkowy charakter, gdyż poprzez pracę dla regionu kształtowano poczucie odpowiedzialności i więź młodego pokolenia z nowym miejscem zamieszkania. Analogiczny cel przyświecał również udziałowi młodzieży w uroczystościach, które z propagandowego punktu widzenia miały dla władz największe znaczenie. Najbardziej spektakularnym wydarzeniem był tutaj oczywiście Zlot Młodzieży, znany też pod nazwą „Trzymamy straż nad Odrą”, którego celem miało być „udokumentowanie radości młodego pokolenia z powrotu prastarego grodu Piasta do Macierzy”[51]. W szczecińskich uroczystościach wzięła udział młodzież niemal z całej Polski, gdyż Ministerstwo Oświaty wydało nawet specjalne zarządzenie, które nakazywało zwolnić z zajęć szkolnych tę młodzież, która chciała w zlocie uczestniczyć[52]. Przywiązanie młodzieży do ziem zachodnich miało wyrażać m.in. ślubowanie, jakie złożyli młodzi uczestnicy uroczystości: „My młodzież polska, spadkobiercy dumy, tradycji nieubłaganej walki o wolność, sprawiedliwość i demokrację, ślubujemy Narodowi Polskiemu stać niezłomnie na straży naszych granic na Odrze, Bałtyku i Nysie. Zgodnym wysiłkiem młodych rąk, serc i mózgów zagospodarujemy te ziemie, zwiążemy je na zawsze z Macierzą. Zbudujemy Polskę wielką i potężną, Polskę sprawiedliwości społecznej”[53]. Z perspektywy czasu wiadomo jednak, że przebieg zlotu nie do końca pokrywał się z odgórnym scenariuszem, o czym świadczą zarówno dowody pamięci pozostawione przez świadków z tamtych dni, jak i treść publikacji Radosława Ptaszyńskiego[54].

Pozyskanie młodzieży dla lansowanej propagandy o piastowskim charakterze nowych ziem przy jednoczesnym utrzymywaniu resentymentów niemieckich miało istotny czynnik w przekazie społecznym. Po pierwsze, stanowiło znaczący krok w integracji społecznej, gdyż właśnie m.in. wokół tych dwóch wymienionych elementów próbowano budować poczucie wspólnoty, a po drugie za pośrednictwem młodzieży oddziaływano na pokolenia starsze, kształtując świadomość mieszkańca ziem zachodnich. Z punktu widzenia praktyki życia społecznego było to działanie uzasadnione, gdyż szkoła stanowiła naturalną płaszczyznę dla kontaktów społecznych i osłabiania antagonizmów grupowych, oddziaływała na stabilizację ruchu osadniczego (osadnicy wybierali najchętniej te miejscowości, w których istniał już budynek szkolny) oraz była symbolem powrotu do normalności[55]. Nieprzypadkowo zatem każdorazowe otwarcie szkoły traktowano jako wspólne święto całej społeczności, a listy pierwszych maturzystów ogłaszano w prasie[56].

Osłabienie wspomnianych działań nastąpiło po 1948 r., gdy uznano, że proces integracji tych ziem z resztą kraju jest już zakończony i nie ma większego uzasadnienia dla uwzględnienia tematyki regionalnej w procesie edukacji szkolnej[57], co niewątpliwie łączyło się z wprowadzanymi zmianami w systemie edukacji o charakterze ideologicznym, w których podstawowym priorytetem była unifikacja procesu edukacji.

Joanna Król (ur. 1971 r.), dr, adiunkt w Katedrze Historii Wychowania Uniwersytetu Szczecińskiego. Zainteresowania badawcze: edukacja w warunkach ładu monocentrycznego, zarówno w aspekcie ogólnopolskim, jak i regionalnym, oraz dzieje szkolnych organizacji młodzieżowych w okresie PRL. Najważniejsze publikacje: Uchronić przed zapomnieniem – średnie szkoły ogólnokształcące w województwie szczecińskim w latach 1945−1948, Szczecin 2005; Licea ogólnokształcące w województwie szczecińskim w latach 1948−1961, Toruń 2009; To idzie młodość... Związek Młodzieży Polskiej w szkole średniej ogólnokształcącej w latach 1948−1957, Kraków 2011.

Robert Włodkowski

Zachodnia granica państwa a stosunki państwo – Kościół w latach 1945–1956 Doświadczenia szczecińskie

Od 17 lipca do 2 sierpnia 1945 r. odbyła się w Poczdamie konferencja Wielkiej Trójki. W umowie poczdamskiej obszary Rzeszy Niemieckiej na wschód od Odry i Nysy Łużyckiej zostały uznane za byłe terytoria niemieckie. Nie wchodziły w skład Niemiec, którymi zarządzała Sojusznicza Rada Kontroli. Same Niemcy były okupowane przez cztery mocarstwa. Na mocy tej umowy wschodnie obszary Rzeszy zostały, razem z obszarem Wolnego Miasta Gdańska, przekazane w administrację państwa polskiego, oprócz północnej części Prus Wschodnich, którą przejął Związek Sowiecki[1].

Zakończenie II wojny światowej wymagało od Kościoła uregulowania spraw religijno-administracyjnych, ponieważ nowe granice państwowe przecięły obszary struktur kościelnych. 30 czerwca 1945 r. kardynał August Hlond wystosował do Sekretariatu Stanu pismo, w którym zwrócił uwagę na potrzebę unormowania sytuacji kościelnej m.in. na tych terenach, na których zgodnie z postanowieniami konferencji jałtańskiej osiedla się ludność polska. Kardynał sugerował ustanowienie administratorów apostolskich w Gdańsku, Pile i Opolu. W odniesieniu do diecezji warmińskiej informował o sytuacji, jaka się tam wytworzyła. Biskup Maksymilian Kaller opuścił diecezję, na terenie której nie było już ludności niemieckiej, a rozpoczęło się jej zasiedlanie przez Polaków[2].

Kościelne regulacje toczyły się niezależnie od wydarzeń politycznych, było bowiem wiadome, że powojenna Polska będzie miała inny kształt terytorialny niż II RP. Dlatego warto zwrócić uwagę, że 8 lipca – jeszcze przed rozpoczęciem konferencji w Poczdamie – kardynał Hlond otrzymał w Watykanie specjalne pełnomocnictwa[3], a powrócił do Polski 20 lipca – podczas obrad Wielkiej Trójki.

Kardynał polecił wybranym przez siebie kandydatom na administratorów apostolskich, aby 14 sierpnia 1945 r. stawili się w Poznaniu. Na spotkania z prymasem Polski przybyli: ks. Bolesław Kominek, ks. Karol Milik, ks. Edmund Nowicki, ks. Andrzej Wronka i ks. Teodor Bensch. Kardynał wręczył duchownym dekrety nominacyjne. Ksiądz Kominek został administratorem części archidiecezji wrocławskiej należącej do województwa śląsko-dąbrowskiego, ks. Milik – części archidiecezji wrocławskiej należącej do województwa dolnośląskiego, ks. Nowicki – części archidiecezji wrocławskiej należącej do województwa poznańskiego, wolnej prałatury w Pile i polskiej części diecezji berlińskiej, a ks. Bensch – polskiej części diecezji warmińskiej. Ksiądz Wronka otrzymał dwa dekrety. Na mocy pierwszego został administratorem apostolskim diecezji gdańskiej. Drugi ustanawiał go administratorem apostolskim diecezji chełmińskiej[4]. Administratorzy apostolscy nie mieli święceń biskupich, ale otrzymali prawa biskupów rezydencjalnych. Jednostka kościelna, na czele której stanął ks. Nowicki, otrzymała oficjalną nazwę Administracja Apostolska Kamieńska, Lubuska i Prałatury Pilskiej. Była to największa struktura Kościoła w Europie (44 836 km²). Księża, którzy zarządzali parafiami, nie mieli do kwietnia 1951 r. statusu stałych proboszczów. Stolicą administracji apostolskiej został Gorzów Wielkopolski, ale Szczecin był największym miastem położonym na jej terenie.

Ustanowieniu administratorów apostolskich musiało towarzyszyć przejmowanie jurysdykcji od niemieckich hierarchów. Zarządzali oni bowiem jednostkami kościelnymi, które w części lub całości znalazły się na terenie pięciu administracji. Przed ustanowieniem administratorów apostolskich kardynał Hlond uzyskał zrzeczenie się jurysdykcji we Wrocławiu. A po ich ustanowieniu zrezygnowali z władzy rządcy diecezji warmińskiej, gdańskiej i chełmińskiej. Dotarcie do biskupa berlińskiego Konrada von Preysinga okazało się niemożliwe. Dlatego został on poinformowany pisemnie o ustanowieniu administracji, która obejmowała m.in. znajdującą się w granicach Polski część diecezji berlińskiej. 16 sierpnia kardynał Hlond powiadomił o mianowaniu administratorów apostolskich ministra administracji publicznej Władysława Kiernika, a 25 sierpnia wyjaśnił sprawę ich statusu[5]. Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej nie przyjął do wiadomości faktu mianowania administratorów, a zakomunikował to 12 września w uchwale mówiącej o zerwaniu konkordatu: „Biorąc pod uwagę, iż w przeciwieństwie do większości państw Stolica Apostolska nie uznała dotychczas Rządu Tymczasowego Jedności Narodowej i że wskutek tego między Stolicą Apostolską i Rządem Tymczasowym Jedności Narodowej nie ma normalnych stosunków dyplomatycznych, Rząd Jedności Narodowej nie przyjmuje do oficjalnej wiadomości mianowania administratorów apostolskich, dokonanego 16 sierpnia br. przez Stolicę Apostolską”[6].

Jednostki kościelne podległe administratorom apostolskim nie objęły fragmentów Dolnego Śląska i Śląska Opolskiego, które do 1945 r. były częścią państwa niemieckiego, ale wchodziły w skład diecezji czeskich. Wikariat generalny w Branicach, w skład którego wchodziły trzy dekanaty (Głubczyce, Kietrz, Hulczyn), należał do archidiecezji w Ołomuńcu. Wikariat generalny w Kłodzku był częścią archidiecezji w Pradze. 10 września 1945 r. kardynał Hlond wydał dwa dekrety z datą 8 września. Mianował jeszcze ks. Kominka administratorem apostolskim wikariatu generalnego branickiego, a ks. Milika administratorem apostolskim wikariatu generalnego kłodzkiego[7].

Według Krzysztofa Krasowskiego prymas Hlond był przekonany, że ustanawiając administracje apostolskie, „daje początek trwałej polskiej organizacji kościelnej na Ziemiach Odzyskanych [...] dekrety nominacyjne nie likwidowały istniejącej struktury diecezjalnej, to jednak uderzały w nią, ponieważ okręgi zarządzane przez administratorów nie pokrywały się z siecią diecezjalną”[8].

W miarę zaostrzania się stosunków państwo – Kościół status kanoniczny administracji kościelnej na Ziemiach Zachodnich i Północnych stawał się w coraz większym stopniu obiektem ataku władz. Rok 1948 rozpoczął w Europie Środkowo-Wschodniej najcięższy okres prześladowań Kościoła. Jednym z jego elementów były oskarżenia wysuwane przeciwko papieżowi Piusowi XII. W 1948 r. Pius XII wystosował swoje przesłania do episkopatów tego regionu. 18 stycznia napisał list do biskupów polskich, w którym symbolicznie porównał Polskę do żyznej ziemi, na której „wrogi człowiek usiłuje [...] zasiać chwasty i dąży do zniszczenia zarodków dobra”[9]. Papież wymieniał w liście ograniczanie nakładów publikacji katolickich, likwidowanie szkolnego nauczania religii i propagowanie ateizmu wśród młodego pokolenia. O zastraszaniu ludzi wierzących napisał: „jesteście świadkami, jak w ostatnich czasach wszyscy niemal w całym polskim narodzie obawiali się swoich przekonań religijnych i nikt nie odważył się publicznie bronić nakazów wiary katolickiej, teraz są one traktowane z prawdziwym szyderstwem”[10]. Papież dziękował biskupom za pomoc religijną i socjalną „tej ludności, która ze wschodnich terenów tutaj w opłakanym stanie przybyła”[11]. Ze względu na zakaz cenzury, treść tego listu nie mogła zostać w Polsce rozpowszechniona.

1 marca 1948 r. papież skierował list do biskupów niemieckich, w którym m.in. napisał: „Na szczególne uwzględnienie będą zawsze zasługiwali uchodźcy ze wschodu, którzy przymusowo i bez odszkodowania wysiedleni zostali ze swej ojczyzny na wschodzie i przesiedleni na niemieckie obszary strefowe.

Gdy mówimy o nich, to interesuje nas przy tym nie tyle prawna, gospodarcza i polityczna strona tego bezprzykładnego w historii Europy postępowania. Tę stronę osądzi historia. Oczywiście obawiamy się, że wyrok jej będzie surowy. [...] Czy było jednak rzeczą dozwoloną wypędzić w formie odwetu z domu i ojczyzny 12 milionów ludzi i skazać ich na nędzę?”[12]

Znacznie wyolbrzymiona liczba wysiedlonych Niemców oraz uznanie wysiedleń za „bezprzykładne” władze wykorzystały jako pretekst do antykościelnej i antypapieskiej kampanii propagandowej. 6 maja obradowało Biuro Polityczne Komitetu Centralnego Polskiej Partii Robotniczej, które postanowiło „rozwinąć szeroką akcję przeciw stanowisku papieża w kwestii niemieckiej i w sprawie naszych granic zachodnich”[13]. Zaplanowano, że w jej ramach zostanie wydana broszura z listem papieża, którą następnie roześle się do księży i aktywnych katolików świeckich. Władysławowi Wolskiemu, wiceministrowi administracji publicznej, polecono, aby w imieniu intelektualistów i katolików świeckich zredagował list otwarty, który będzie zawierał dezaprobatę stanowiska Piusa XII, a pod którym podpisze się kilkanaście osób o uznanym autorytecie. Prasa miała zamieszczać artykuły popierające stanowisko władz, które dodatkowo jeszcze będą wzmacniały uchwalane rezolucje. List zgodnie z zamiarem władz został wydany nakładem tygodnika „Odra”.

Kościół został zmuszony do zabrania głosu. 24 maja 1948 r. kardynał Hlond wystosował orędzie do ludności katolickiej Ziem Odzyskanych, w którym napisał: „Nie dajcie się prowadzać w błąd i nie dopuszczajcie do duszy rozterki jakoby Kościół mógł mieć zastrzeżenia co do polskiej przyszłości Ziem Odzyskanych. Nie ma bowiem racyj, dla których Kościół miałby pragnąć uszczuplenia obszaru Rzeczypospolitej. Bezpodstawne są twierdzenia, jak gdyby Kościół popierał myśl rewizji granic Państwa Polskiego. Jest intencją Kościoła, by traktaty pokojowe nie pomniejszyły Polski, by uwzględniały jej prawa do bytu niepodległego, by poręczyły jej bezpieczeństwo a za okrutne krzywdy przyznały jej słuszne odszkodowanie”[14].

W sytuacji ataku propagandowego na Kościół wypowiedział się wychodzący w Krakowie „Tygodnik Powszechny”. W numerze 23 z 6 czerwca 1948 r. redakcja „Tygodnika” zamieściła swoje stanowisko, które zostało przedstawione w siedmiu punktach. Redaktorzy zdecydowali się zaprezentować swoje opinie dopiero w sytuacji, kiedy masowo publikowane artykuły prasowe nie uznawały autorytetu papieża, co według nich drażniło uczucia katolików i było po prostu nierozsądne. Zamieszczone oświadczenie, w zamiarze redakcji, miało uczynić całą kampanię prasową bardziej rzeczową, umożliwiającą chłodną i trzeźwą ocenę. W oświadczeniu czytamy: „Naprzód musimy stwierdzić, że Ojciec św. w swym liście nie poruszył formalnie sprawy obecnych granic polsko-niemieckich, a więc i przynależności Ziem Odzyskanych do Polski. Dlatego twierdzenie, jakoby Ojciec św. kwestionował nasze granice zachodnie, uważamy za insynuację nieuzasadnioną a nadto dla naszych interesów i praw szkodliwą, bo robi wrażenie zupełnie fałszywe, jakoby tak wielki autorytet moralny, jak Stolica Apostolska, wypowiadał się przeciw naszym zachodnim granicom”[15].

Niewykluczone, że w tej sytuacji Konferencja Plenarna Episkopatu Polski wybrała Wrocław na miejsce swoich obrad, które odbyły się tam we wrześniu 1948 r. W uchwalonym liście pasterskim na uroczystość Chrystusa Króla biskupi podjęli temat Ziem Zachodnich i Północnych: „Ostatnio Jego Eminencja Książę Metropolita Adam Sapieha przywiózł nam z Rzymu urzędowe zapewnienie, że Ojciec Święty nigdy nie kwestionował granic, o których stanowią nie czynniki kościelne, lecz międzynarodowe umowy. Byliśmy tego już i przedtem zupełnie pewni. Cieszyliśmy się, że Papież oświadczył ponadto Jego Eminencji, iż mimo przykrości, jakich doznał z powodu znanych napaści prasowych, w niczym nie zmienia on swego przyjaznego stosunku do Polski [...]. Także Sekretariat Stanu Jego Świątobliwości w liście skierowanym do kardynałów polskich oznajmia oficjalnie, że zupełnie bezpodstawne są zarzuty jakoby Stolica Święta miała zamiar kwestionować polskie granice”[16].

14 kwietnia 1950 r. zostało zawarte porozumienie między polską hierarchią kościelną a rządem. W punkcie trzecim tego układu biskupi potwierdzili przynależność Ziem Odzyskanych do Polski i zobowiązali się do przedstawienia w Watykanie prośby o przekształcenie administracji apostolskich w diecezje: „Episkopat Polski stwierdza, że zarówno prawa ekonomiczne, historyczne, kulturalne, religijne, jak i sprawiedliwość dziejowa wymagają, aby Ziemie Odzyskane na zawsze należały do Polski. Wychodząc z założenia, że Ziemie Odzyskane stanowią nieodłączną część Rzeczypospolitej, episkopat zwróci się z prośbą do Stolicy Apostolskiej, aby administracje kościelne, korzystające z prawa biskupstw rezydencjalnych, były zamienione na stałe ordynariaty biskupie”[17].

Umowa poczdamska wymagała uregulowania stosunków na granicy polsko-niemieckiej. Dlatego w celu wykonania jej postanowień należało zawrzeć umowy międzynarodowe między rządem Niemieckiej Republiki Demokratycznej a Polską. 6 czerwca 1950 r. została podpisana w Warszawie deklaracja rządów RP i NRD o wytyczeniu ustalonej i istniejącej granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej. W deklaracji zapowiadano zawarcie granicznych umów wykonawczych miedzy sąsiednimi państwami[18]. 6 lipca 1950 r. w Zgorzelcu premierzy Polski i NRD Józef Cyrankiewicz i Otto Grotewohl podpisali Układ między Rzecząpospolitą a Niemiecką Republiką Demokratyczną o wytyczeniu ustalonej i istniejącej polsko-niemieckiej granicy państwowej[19]. Był to pierwszy międzynarodowy traktat NRD, w którym to państwo bez zastrzeżeń uznało granicę ustaloną w umowie poczdamskiej.

14 czerwca 1950 r. podczas posiedzenia Sekretariatu BP KC PZPR, w którym uczestniczyli Bolesław Bierut, Jakub Berman, Józef Cyrankiewicz, Hilary Minc, Franciszek Mazur, Zenon Nowak, Edward Ochab, Roman Zambrowski i Aleksander Zawadzki, postanowiono zlikwidować „stan tymczasowości na Ziemiach Odzyskanych”[20]. Po tej decyzji podejmowano następne, które miały doprowadzić do realizacji partyjnego planu. 26 czerwca 1950 r. odbyło się posiedzenie już innego, ale jednego z najważniejszych organów partii – Sekretariatu Biura Organizacyjnego KC. Sekretariat BO składał się z mniejszej liczby partyjnych decydentów. W posiedzeniu uczestniczyli członek BP i sekretarz KC Bolesław Bierut, zastępca członka BP i sekretarz KC Edward Ochab, zastępca członka BP i sekretarz KC Zenon Nowak. Podczas posiedzenia omawiano m.in. sprawy stosunków z Kościołem. Tylko na ten punkt obrad zaproszono Bermana. Zebrani podjęli decyzję o przygotowaniu listu do episkopatu w sprawie likwidacji stanu tymczasowości na Ziemiach Odzyskanych[21]. Kolejna decyzja o wystosowaniu listu do episkopatu i przeprowadzeniu powszechnej akcji propagandowej w sprawie zlikwidowania stanu tymczasowości zapadła 17 października 1950 r. podczas posiedzenia Sekretariatu BO KC[22].

Po decyzji Sekretariatu BO KC list został napisany bardzo szybko. Już 23 października 1950 r. w imieniu rządzących wystosował go Urząd do Spraw Wyznań. W liście celowo fałszywie przedstawiono punkt trzeci porozumienia: „Porozumienie między przedstawicielami Rządu i Episkopatu z dnia 14 kwietnia br., w sposób jasny i niedwuznaczny ustala w punkcie 3, że na Ziemiach Odzyskanych zamiast dotychczasowych administratorów diecezji winni być biskupi ordynariusze”[23]. Według władz już nic nie stało na przeszkodzie, aby erygowano diecezje. Dlatego rząd zapowiadał, że „nie zamierza dłużej tolerować na terytorium Państwa Polskiego takiego stanu rzeczy i wzywa Episkopat Polski do zlikwidowania obecnego stanu tymczasowości kościelnych na Ziemiach Zachodnich, podkreślając z naciskiem że zasłanianie się względami formalnymi w sprawie tak istotnej wagi nie stanowi żadnego usprawiedliwienia”[24].

Po wystosowaniu listu do episkopatu wśród wiernych rozpoczęto zbieranie podpisów pod petycjami popierającymi stanowisko władz. Na początku zbierano podpisy wśród parafian, a dopiero później udawano się do duchowieństwa. Spośród wszystkich księży pracujących na terenie województwa pod podaniami podpisało się tylko czterech proboszczów: ks. Józef Ryś (parafia Karnice), ks. Tadeusz Sorys (parafia Trzcińsko-Zdrój), ks. Jan Czarnecki (parafia Sarbia), ks. Tadeusz Długopolski (parafia Trzebiatów). Pozostali księża odmawiali złożenia podpisów, ponieważ według nich byłoby to wystąpienie przeciwko hierarchii kościelnej. Najbardziej jednoznaczną postawę zajął proboszcz parafii Kamień Pomorski ks. Michał Kaspruk, który wyprosił delegację z mieszkania. Zebrane petycje Zarząd Wojewódzki Zrzeszenia Katolików „Caritas” wysyłał do Kurii w Gorzowie Wielkopolskim[25].

Gdy zakończono wywieranie nacisku na wiernych i duchowieństwo, władze partyjne podjęły decyzje o następnych działaniach. 20 stycznia 1951 r. odbyło się zebranie BP KC PZPR, na które zaproszono Julię Brystygierową[26]. Relację ze stanu stosunków państwo – Kościół zdał Franciszek Mazur. Po wysłuchaniu jego sprawozdania BP przedstawiło kolejne cele polityki antykościelnej, które planowano zrealizować już w najbliższych dniach:

„W związku z tym, że w sobotę 27 stycznia ma być dokonana wymiana dokumentów delimitacyjnych, Biuro [Polityczne] zaleca przeprowadzić w ciągu tego tygodnia szeroką akcję propagandową poprzez prasę, film, radio, pod hasłem:

likwidacji stanu tymczasowości władz kościelnych na Ziemiach Odzyskanych,

żądania od Episkopatu w Polsce, aby zajął w sprawie administracji kościelnej na Ziemiach Odzyskanych stanowisko zgodne z interesami narodu polskiego”[27].

BP KC PZPR postanowiło, że usunięcie administratorów ma się odbyć w przeddzień wymiany dokumentów delimitacyjnych – 26 stycznia. Wyłoniono komisję, której polecono zredagowanie oświadczenia rządu w sprawie likwidacji stanu tymczasowości kościelnej na Ziemiach Odzyskanych. W jej skład weszli: Cyrankiewicz, Berman i Mazur. Trzyosobowy partyjny komitet przygotował oświadczenie rządu o likwidacji tymczasowości administracji kościelnej na Ziemiach Odzyskanych, które ukazało się 27 stycznia w prasie. Komunikat informował, że rząd nakazał „likwidację stanu tymczasowości w administracji kościelnej na Ziemiach Zachodnich w postaci administratur apostolskich i usunięcie z tych diecezji duchownych, którzy pełnili funkcje administratorów apostolskich. Umożliwi to wybór wikariuszy kapitulnych”[28].

Podjęte przez najważniejsze ośrodki polityczne decyzje wymagały z kolei przygotowań na szczeblu wojewódzkim. 24 stycznia 1951 r. odbyła się w Komitecie Wojewódzkim PZPR w Szczecinie narada I sekretarzy komitetów powiatowych, podczas której „omówiono sprawę rozwinięcia akcji polityczno-uświadamiającej” przed zaplanowanym usunięciem administratorów. Cały plan składał się z trzech etapów. Pierwsze dwa, o charakterze wybitnie antykościelnym, zamierzano przeprowadzić jeszcze przed usunięciem administratorów. Pierwszy polegał na zorganizowaniu w szkołach i siedzibach organizacji młodzieżowych masówek, które miały dotyczyć procesu wolbromskiego[29]. Drugi – na omawianiu sprawy granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej, powiązanej z „antypolską działalnością Watykanu”. Ostatni przewidywał, że już po ukazaniu się rozporządzenia o „zniesieniu tymczasowości” zostanie omówiony status administracji kościelnej. Po usunięciu administratorów specjalnie zwoływano zebrania. Ogółem, w ramach tego antykościelnego planu na terenie województwa zorganizowano ponad 1500 masówek[30].

Chociaż NRD nie miała żadnego mandatu do występowania w imieniu całych Niemiec, ale dokonała demarkacji i delimitacji granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej, co zostało potwierdzone 27 stycznia 1951 r. przez podpisanie odpowiedniego aktu we Frankfurcie nad Odrą. 25 października 1952 r. w Dzienniku Ustaw zostało zamieszczone oświadczenie rządowe „w sprawie wymiany dokumentów ratyfikacyjnych i zatwierdzających Aktu o wykonaniu wytyczenia państwowej granicy między Polską a Niemcami, podpisanego we Frankfurcie nad Odrą 27 stycznia 1951 r.”[31]

26 stycznia 1951 r. usunięto administratorów apostolskich, a na ich miejsce kapituły wybrały wikariuszy kapitulnych. W Gorzowie Wielkopolskim wikariuszem kapitulnym został ks. Tadeusz Załuczkowski. Tego dnia ks. Edmund Nowicki nie był obecny w kurii, jechał samochodem z Poznania do siedziby administracji. W drodze powrotnej dowiedział się, że jego rezydencja jest otoczona przez milicję, a on sam ma zostać aresztowany. Zawrócił do Poznania, ale w Pniewach dla zgubienia śladu przesiadł się do pociągu. Po przyjeździe do Poznania zaczął się ukrywać, ale władze odnalazły go i wręczyły mu dokument zabraniający pobytu na terenie administracji apostolskiej[32].

Prymas Polski nie mógł uznać wyborów wikariuszy kapitulnych. Decyzje rad konsultorów traktował jedynie jako wskazanie kandydatów na miejsca wygnanych administratorów. Już następnego dnia po usunięciu administratorów o godz. 11.30 przybył do UdSW sekretarz Episkopatu Polski bp Zygmunt Choromański i złożył dyrektorowi urzędu Antoniemu Bidzie ustne oświadczenie: „Wobec wytworzonej przez Rząd sytuacji na Ziemiach Zachodnich przez usunięcie administratorów apostolskich Sekretarz Episkopatu w imieniu Episkopatu zawiadamia, że jurysdykcja kościelna we wszystkich administracjach na Z[iemiach] Z[achodnich] należy do Prymasa Polski. Ks. Prymas w najkrótszym czasie poweźmie decyzje co do sposobu wykonywania swojej jurysdykcji kościelnej na tych Ziemiach”[33].

Nazwą Administracja Apostolska Kamieńska, Lubuska i Prałatury Pilskiej posługiwano się od chwili powstania tej jednostki aż do usunięcia przez państwo ks. Edmunda Nowickiego. Kiedy administrator apostolski nie mógł już sprawować swojej władzy, zaprzestano używania nazwy administracja apostolska, którą zastąpiono terminem ordynariat gorzowski.

30 stycznia prymas wydał dekret, na mocy którego ustanowił ks. Tadeusza Załuczkowskiego swoim wikariuszem generalnym na terenie ordynariatu gorzowskiego. W lutym 1951 r. Referat do Spraw Wyznań Prezydium Miejskiej Rady Narodowej sporządził charakterystykę ks. Załuczkowskiego: „Wikariusz kapitulny ks. Załuczkowski w obecnej sytuacji nie wydaje żadnych zarządzeń. Jest to człowiek z natury bardzo spokojny, bojaźliwy. W czasie gdy był dziekanem szczecińskim – sam wrogiej działalności nie przejawiał, lecz otaczał się klerem zdecydowanie wrogim, rekrutującym się z zakonników jak Chrystusowcy, Jezuici i Salezjanie. Obecnie nie wie, jakie ma zająć stanowisko, prawdopodobnie czeka na wytyczne episkopatu”[34].

Placówki duszpasterskie, które powołano do istnienia przed 1945 r. i po zakończeniu wojny, nazywano potocznie parafiami. 3 marca 1951 r. prymas wydał dekret, na mocy którego wikariusze kapitulni mogli ogłosić wakans beneficjów proboszczowskich tych parafii, których proboszczowie przebywali ponad rok poza granicami Polski[35]. Dekret dotyczył proboszczów, którzy pracowali w strukturach Kościoła katolickiego w przedwojennych granicach Niemiec. Umożliwiło to Kurii w Gorzowie Wielkopolskim nominacje stałych proboszczów w parafiach kanonicznie erygowanych przed 1945 r. i w latach powojennych. Ksiądz Załuczkowski 11 maja 1951 r. na podstawie pisma otrzymanego od prymasa erygował 131 parafii.

Po śmierci ks. Załuczkowskiego (19 lutego 1952 r.) na nowego rządcę ordynariatu rada konsultorów wybrała 26 lutego ks. Zygmunta Szelążka. Prymas zaakceptował również wybór ks. Szelążka i 6 marca uczynił go, tak jak ks. Załuczkowskiego, swoim wikariuszem generalnym w ordynariacie gorzowskim. Władza księży Załuczkowskiego i Szelążka pochodziła z nadania abp. Gniezna i Warszawy Stefana Wyszyńskiego. Trzeba wspomnieć, że we Wrocławiu rada konsultorów wskazała ks. Kazimierza Lagosza. Jest to o tyle istotne, że był to – spośród wszystkich wikariuszy kapitulnych – duchowny najbardziej uległy władzom, a one wiązały z nim plany o ogólnopolskim znaczeniu.

Po usunięciu administratora apostolskiego w Kamieniu Pomorskim i Łobzie zorganizowano otwarte sesje powiatowych rad narodowych, na które zaproszono wszystkich pracujących tam księży. Na sesję do Kamienia Pomorskiego nie przyjechał żaden kapłan. Księża tłumaczyli się tym, że nie wolno im brać udziału w zebraniach politycznych. Proboszcz parafii Płoty ks. Henryk Kwilas TChr. i proboszcz parafii Resko Jan Tuleja MS stanowczo odmówili wzięcia udziału w sesji. Władzom z trudem udało się przekonać proboszcza parafii Łobez ks. Władysław Farona o potrzebie jego obecności na sesji. Nie wypowiedział się on jednak o decyzji rządu, tylko „w sposób bardzo oględny potępił czyny przestępcze niektórych księży”[36].

Do proboszczów niektórych parafii szczecińskich udały się specjalnie zorganizowane delegacje wiernych, które pytały ich, co sadzą o pozostaniu dalej na tych samych parafiach, ale już w roli stałych proboszczów. Odpowiedzi duchownych były podobne do trzech opinii. Ksiądz Jan Tomaszewicz (parafia Matki Bożej Nieustającej Pomocy Szczecin-Golęcino) wyraził swoje poparcie dla decyzji rządu, ale ze względu na brak informacji o stanowisku episkopatu poprosił parafian, aby nie żądali od niego ostatecznego zdania. Inną postawę przyjęło dwóch proboszczów. Ksiądz Czesław Czartoryski TChr. (p.o. proboszcza parafii św. Jana Chrzciciela), powołując się na prawo kanoniczne, powiedział, że wikariusz kapitulny nie może erygować parafii, a prawo to przysługuje tylko biskupowi ordynariuszowi. Z proboszczem parafii św. Andrzeja Boboli o. Wacławem Sękiem SJ rozmawiał przedstawiciel Prezydium MRN w Szczecinie. Dla o. Sęka stanowisko, które będzie musiał zająć Watykan, wydawało się całkowicie nieznane[37].

6 lutego prymas wystosował do Bieruta list, w którym informował, że we Wrocławiu jurysdykcję kościelną będzie wykonywał bp Herbert Bednorz. Zapewne abp Wyszyński miał daleko idące zastrzeżenia co do osoby ks. Lagosza, ale Bierutowi napisał, że „w stolicy Ziem Zachodnich, która jest symbolem ich łączności z Rzeczypospolitą Polską, nie wystarczy autorytet mało znanego kapłana, lecz konieczny jest autorytet Biskupa”[38]. Prymas wyrażał przy tym nadzieję, że planowana przez niego nominacja spotka się z aprobatą. Jednocześnie informował, że wskazanym przez rady konsultorów księżom udzielił jurysdykcji kanonicznej.

Usunięcie administratorów apostolskich wzbudziło niepokój wśród duchowieństwa. 8 lutego Sekretariat Prymasa Polski wydał Komunikat Episkopatu w sprawie Ziem Zachodnich, w którym informowano: „Ksiądz Prymas Polski udzielił jurysdykcji kanonicznej wybranym przez Rady Konsultorów Diecezjalnych kapłanom, którzy sprawują odtąd władzę kościelną na tych ziemiach zgodnie z prawem kanonicznym”[39].

Sytuacja na Ziemiach Zachodnich i Północnych wymagała wizyty prymasa Polski w Watykanie, władze jednak zwlekały z wydaniem paszportu. Jeszcze przed przyjazdem abp. Wyszyńskiego do Rzymu jego decyzja o nadaniu jurysdykcji była już tam omawiana. Ambasador Francji André d’Ormesson w raporcie z 16 marca 1951 r. tak relacjonował swoją rozmowę z monsignore Domenico Tardinim: „Stolica Apostolska powstrzyma się tak od wyrażenia swojej aprobaty mons. Wyszyńskiemu za pokrycie pewnych nieregularności celem uniknięcia schizmy, jak i od oznajmienia na zewnątrz o poważnych zastrzeżeniach, które nasuwają się jej co do pewnych aspektów tej inicjatywy. Uważa się tutaj, że nie jest możliwe wydanie na odległość ostatecznego sądu o sytuacji tak bardzo delikatnej i trzeba ograniczyć się do okazania w milczeniu zaufania do inspiracji i sumienności legalnej hierarchii katolickiej, która jest tam na miejscu”[40].

Od 4 kwietnia do 1 maja 1951 r. w Watykanie przebywał prymas Polski wraz z bp. Michałem Klepaczem i swoim sekretarzem ks. Antonim Baraniakiem. Podczas pobytu polscy hierarchowie złożyli kilka wizyt w Sekretariacie Stanu i zostali dwukrotnie przyjęci przez Piusa XII. W przeprowadzonych rozmowach prymas uzasadniał konieczność rozgraniczania diecezji i mianowania biskupów. Watykan uważał, że brak jest wszystkich ku temu przesłanek, jednak zdecydował się na podjęcie decyzji o mianowaniu biskupów, którzy zastąpiliby wikariuszy prymasa[41].

Sprawy kościelne miały dla władz partyjno-państwowych największe znaczenie. Dlatego musiały być omawianie z przedstawicielami Moskwy. 8 maja 1951 r. Bolesław Bierut spotkał się z ambasadorem ZSRS w Warszawie Arkadijem Sobolewem. Podczas spotkania, do którego doszło z inicjatywy Bieruta, omówiono m.in. konsekwencje wizyty prymasa Polski w Watykanie. Bierut przedstawił ocenę tej wizyty i poinformował o jej rezultatach.[42].

Bierut tak ułożył kolejność spotkań, by przed spotkaniem z abp. Wyszyńskim strona sowiecka została poinformowana o rezultatach wizyty prymasa w Rzymie, a jednocześnie on sam mógł być gotowy na przyjęcie ewentualnych sugestii ambasadora lub podjęcie wspólnych decyzji. Spotkanie Bieruta z ambasadorem ZSRS miało wpływ na decyzje, jakie podjęło najważniejsze gremium polityczne w państwie – BP KC PZPR.

Po rozmowie z ambasadorem ZSRS Bierut spotkał się 12 maja z abp. Wyszyńskim. Nie poinformowała o tym prasa. Bierut uznał mianowanie biskupów za „krok naprzód”, ale jednocześnie potępił „proniemieckie stanowisko papieża”. Prymas bronił Piusa XII, a ataki na jego osobę uznawał za szkodliwe dla Polski. Hierarchia kościelna w tym momencie nie wiedziała jeszcze, jaka będzie odpowiedź na propozycje Watykanu[43]. 16 maja 1951 r. BP KC postanowiło odrzucić ofertę mianowania biskupów dla jednostek kościelnych „dopóki Watykan nie ustali granic diecezjalnych zgodnie z obecnymi granicami Polski”[44]. Decyzja BP uniemożliwiła osiągnięcie kompromisu.

Rząd po usunięciu administratorów apostolskich podjął decyzje finansowe, które miały na celu zapobieżenie ewentualnej krytyce i uzyskanie poparcia księży. 3 lutego 1951 r. ukazał się komunikat, w którym prezydium rządu deklarowało, że zmierza do „polepszenia warunków” pracy duchowieństwa. W związku z tym prezydium rządu postanowiło, że prezydia powiatowych i miejskich rad narodowych mogą udzielić duchownym pełniącym funkcje duszpasterskie na Ziemiach Odzyskanych ulg podatkowych (punkt 1):

„a) obniżyć o 75% podatek gruntowy przypadający od położonych na tych ziemiach gospodarstw rolnych, poręczonych przez państwo proboszczom jako podstawa zaopatrzenia;

b) obniżyć o 75% podatek dochodowy za r. 1951”[45].

Ponadto te same prezydia mogły „w wypadkach uzasadnionych szczególnymi warunkami zezwolić na umorzenie:

zaległości w podatku gruntowym i wkładach na fundusz B Społecznego Funduszu Oszczędnościowego, przypadającego za rok 1950 i za lata poprzednie od gospodarstw, o których mowa w punkcie 1;

zaległości w podatku dochodowym za r. 1950 i za lata poprzednie, zależnych od duchownych, o których mowa w pkt. 1”[46].

9 lutego 1951 r. w siedzibie Wojewódzkiego Komitetu Obrońców Pokoju w Szczecinie odbyła się konferencja pracujących na terenie województwa księży, którą poświęcono „zagadnieniom walki o pokój”. Na konferencję przybyło osiemnastu księży z województwa: ks. Franciszek Cwięka, ks. Mieczysław Lewszyk, ks. Józef Kępka, ks. Franciszek Smolarski, ks. Józef Walczak, ks. Augustyn Nowotarski, ks. Tadeusz Sorys, ks. Tomasz Walenia, ks. Jan Czarnecki TChr., ks. Józef Ryś, ks. Teodor Ludkiewicz, ks. Piotr Kowalówka, ks. Zygmunt Zygiel, ks. Antoni Chomski, ks. Franciszek Jastrzębski, ks. Franciszek Gerszberg, ks. Franciszek Jaworski, ks. Bronisław Jeger oraz ks. kanonik Antoni Lorens z Wrocławia. Nad przebiegiem spotkania czuwało pięcioosobowe prezydium, w który zasiedli: ks. Antoni Chomski, ks. Józef Kępka, ks. Franciszek Jastrzębski, ks. Augustyn Nowotarski i ks. Antoni Lorens. Obradom przewodniczył ks. Chomski. Referat o politycznym, historycznym i gospodarczym znaczeniu Ziem Zachodnich wygłosił ks. Sorys. Poza tym omówił prawa i obowiązki wikariuszy kapitulnych. Głos w dyskusji zabrał jedynie ks. Ryś, który zapytał o prawo mianowania stałych proboszczów przez wikariusza kapitulnego. Pytanie wzbudziło duże zainteresowanie zebranych, lecz nikt nie chciał udzielić odpowiedzi. Problem rozstrzygnął dopiero ks. Lorens, który wyjaśnił, że wikariusz kapitulny może mianować proboszczów po upływie roku od momentu objęcia stanowiska[47].

Zebrani uchwalili rezolucję, w której stwierdzili, że „decyzja Rządu w sprawie likwidacji prowizorium na Ziemiach Odzyskanych i ustalenia stałej administracji kościelnej jest słuszna i odpowiada życzeniom najszerszych mas wiernych jak również duchowieństwa katolickiego.

Całkowicie solidaryzujemy się z Rządem Polski Ludowej w zakresie usunięcia tymczasowości w administracji kościelnej tak bardzo szkodliwej dla bezpieczeństwa granic na Odrze i Nysie, która jest granicą pokoju światowego i dobro-sąsiedzkich stosunków między narodami polskim i niemieckim. W tym postanowieniu wyraża się także chęć zapewnienia duchowieństwu pozycji stałej, której dotychczas na Ziemiach Odzyskanych nie posiadało.

Ten krok wynikający z głębokiej troski o dobro wiernych i chęci zapewnienia duchowieństwu spokojnej i pożytecznej pracy, stworzył podstawy do wydatniejszej pracy i do ostatecznego utrwalenia granicy na Odrze i Nysie. Przyjmując z zadowoleniem, że ostateczne zlikwidowanie tymczasowości administracji kościelnej na Ziemiach Zachodnich położyło kres wrogiej antypolskiej propagandzie w całym imperialistycznym świecie.

Stwierdzamy, że ustalenie stałej administracji kościelnej na Ziemiach Odzyskanych wybitnie przyczyniło się do odparcia rewizjonistycznych knowań skierowanych przeciw Polsce”[48].

Według KW PZPR, po usunięciu ks. Edmunda Nowickiego duchowieństwo zajęło postawę wyczekującą na odgórne polecenia, nie chciało się aktywnie angażować, a świadczyła o tym chociażby „dość słaba” frekwencja w zjeździe WKOP[49]. Zatrudnieni w prezydiach rad narodowych referenci do spraw wyznań w rozmowach z księżmi zbierali opinie o usunięciu administratora apostolskiego. W styczniu pracownicy RdSW Prezydium MRN w Szczecinie przeprowadzili rozmowy z trójką księży, a ich opinie przekazali do Komitetu Miejskiego i Wojewódzkiego PZPR oraz do Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Szczecinie[50]. 8 lutego 1951 r. do Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Myśliborzu wezwano ks. Stanisława Tułowieckiego, który powiedział, że „był zawsze zwolennikiem, aby powstały stałe diecezje, ze stałą obsadą, a nie jak dotychczas tymczasowe z administratorami”[51].

Duchowieństwo w swoich wypowiedziach podkreślało niezmienność zachodniej granicy państwa. 9 grudnia 1951 r. do parafii w Resku (powiat Łobez) przybył na zakończenie rekolekcji ks. Tadeusz Załuczkowski, który podczas kazania wspomniał m.in. „o trwałości naszej granicy na Odrze i Nysie i powiedział, że na tych terenach my jesteśmy gospodarzami i zostaniemy nimi na wieki”[52].

Zwieńczeniem propagandowej kampanii władz stał się zorganizowany w połowie grudnia 1951 r. we Wrocławiu zjazd księży i działaczy katolickich, który obradował pod hasłem polskości Ziem Odzyskanych. W zjeździe wzięło udział ponad 1500 uczestników. Byli wśród nich nie tylko „księża patrioci”, ale i duchowni, których groźbą zmuszono do przyjazdu. Do prowadzonej w Polsce propagandy dołączyła już wcześniej prasa sowiecka. 17 lipca 1951 r. na łamach moskiewskiej „Prawdy” został zamieszczony artykuł, w którym czytamy: „Posłuszny życzeniom Piusa XII episkopat polski nie poparł układu Polski z NRD, w którym została uznana granica na Odrze i Nysie. Podróż Wyszyńskiego niczego nie zmieniła... Klika kierującą Kościołem katolickim w Polsce, podąża w pełni i wyłącznie linią Watykanu, który jest wrogiem pokoju i demokracji”[53].

W grudniu 1951 r. RdSW Prezydium WRN zorganizował naradę dla wszystkich kierowników referatów do spraw wyznań. Była ona poświęcona przygotowaniom do zjazdu we Wrocławiu i uczestniczył w niej przedstawiciel KW PZPR. Aby zaproszenia na zjazd dotarły do wszystkich księży, utworzono siedem par. Każda z nich składała się z księdza wchodzącego do Okręgowej Komisji Księży przy Związku Bojowników o Wolność i Demokrację oraz znanej osoby świeckiej, która należała do WKOP. Docierały one do wszystkich duchownych. Składały się z następujących osób:

– ks. Józef Ryś i inż. Błażejewicz (członek Zarządu Oddziału Wojewódzkiego Zrzeszenia Katolików „Caritas”),

– ks. Franciszek Smolarski i p. Chwalny (były działacz Stronnictwa Pracy),

– ks. mjr Bronisław Guzowski i p. Tański (dyr. Zarządu Oddziału „Caritas”),

– ks. dr Józef Pochoda-Rogowski i p. Góźdź (członek Zarządu Oddziału „Caritas”),

– dyrektor Siedlecki (członek Zarządu Oddziału „Caritas”), nazwiska księdza nie podano,

– ks. Czesław Jarecki i p. Stefan Kończak (kierownik Biura OKK),

– ks. Jan Czarnecki i p. Wasilewski.

Postanowiono, że nie zostaną zaproszenia ci księża, „którzy nigdy jeszcze w sprawie pokoju i ziem zachodnich nie zajęli pozytywnego stanowiska, oraz którzy zawsze wrogo występują w stosunku do obecnej rzeczywistości”[54]. Uważano, że jeśli nie wystosuje się do takich księży zaproszenia, to już to będzie dla nich pewną formą kary. Zapewne do tych duchownych w ogóle nie pojechano. Przed wyjazdem wszyscy zostali poinstruowani przez prezesa OKK ks. Józefa Pochodę-Rogowskiego i sekretarza WKOP Zbyszka Mikołajskiego. Samochody dostarczył RdSW Prezydium WRN. Jeśli tylko para zastała duchownego, zostawiała mu zaproszenie na zjazd i przeprowadzała z nim „rozmowę agitacyjną”. Przygotowano 114 zaproszeń, a wręczono 70. Oceniono, że z reguły księża wypowiadali się pozytywnie o Ziemiach Odzyskanych oraz walce o pokój, ale nie chcieli deklarować swojego udziału w zjeździe ze względu na nawał pracy duszpasterskiej przed świętami Bożego Narodzenia. Władze taką postawę oceniły negatywnie, uważając, że duchowni po prostu się wymawiają. Niektórzy księża, wśród nich ks. Józef Król z Lipian i ks. Wacław Perz ze Szczecina, otwarcie i szczerze wyjawili powody swojej odmowy. Dla nich zjazd był manifestacją polityczną skierowaną przeciwko Episkopatowi Polski. Gotowość wyjazdu do Wrocławia wyraziło 32 księży, a pojechało 28. Do tych księży, którzy przyjęli zaproszenia, udawały się jeszcze delegacje złożone z członków Powiatowych Komitetów Obrońców Pokoju, które nakłaniały ich do wzięcia udziału w zjeździe. Każda delegacja składała się z dwóch, trzech osób, określanych przez władze „wierzącymi katolikami”[55].

W grudniu 1952 r. ks. mjr Bronisław Guzowski zbierał w Szczecinie podpisy pod życzeniami noworocznymi dla działającej w NRD Unii Chrześcijańsko-Demokratycznej. Osobiście odwiedzał parafie i prosił o złożenie podpisu. Życzeń nie chciał podpisać dziekan Szczecina ks. Kazimierz Terlecki, który oświadczył, że musi mieć na to zgodę ordynariusza gorzowskiego. Odmówił złożenia podpisu także m.in. ks. Marian Folcik. Podczas rozmowy ks. Guzowskiego z ks. Folcikiem wywiązała się dyskusja. Ksiądz Guzowski przekonywał do podpisania życzeń, ponieważ umacniając dobrosąsiedzkie stosunki z NRD, utrwala się polskość tych terenów, na których on pracuje. Ksiądz Folcik oświadczył na to, że wcale mu na Ziemiach Odzyskanych nie zależy, a polityką się nie zajmuje. Prawie wszyscy pracujący na terenie Szczecina duchowni złożyli takie podpisy. Byli wśród nich nawet jezuici, co zaskoczyło RdSW Prezydium MRN w Szczecinie. Odmówili zaś złożenia podpisów księża chrystusowcy[56].

19 lutego 1952 r. zmarł ks. Tadeusz Załuczkowski. Jego śmierć wytworzyła niewygodną sytuację dla Kościoła, który nie mógł przewidzieć, jak zachowają się władze państwowe. Prymas Wyszyński natychmiast po otrzymaniu wiadomości o śmierci ks. Załuczkowskiego przekazał ks. Marianowi Kumali tymczasową władzę jurysdykcyjną nad ordynariatem. Chciał w ten sposób uprzedzić ewentualne naciski władz na radę konsultorów. Jednocześnie prosił członków rady, aby przedstawili mu dwóch kandydatów. Biskup Klepacz miał podjąć rozmowy z rządem, aby uzgodnić kościelną przyszłość ordynariatu, a jednocześnie zaproponować kandydaturę ks. Teodora Benscha na jego rządcę. Gdyby rządzący nie chcieli zgodzić się na tę propozycję, wtedy – jak planował prymas – bp Klepacz przedstawiłby kandydatów wyłonionych przez radę konsultorów, a przez niego wcześniej zatwierdzonych. 22 lutego doszło do spotkania Franciszka Mazura z bp. Michałem Klepaczem. Przedstawiciel rządzących nie zgodził się na objęcie ordynariatu przez ks. Benscha. Według niego przyszły rządca powinien zostać wyłoniony w wyborach, w których swój głos zabierze rada konsultorów. Władze nie liczyły się ze stanowiskiem hierarchii. W tym sam dniu, kiedy bp Klepacz rozmawiał z Mazurem, przewodniczący Prezydium WRN w Zielonej Górze Czesław Studnicki zaprosił ks. Kumalę, któremu zakomunikował, że władze absolutnie nie zgodzą się na żadne nominacje, a wybory powinni przeprowadzić konsultorzy[57].

27 lutego prymas otrzymał depeszę od rady konsultorów, że został wybrany kandydat ks. Zygmunt Szelążek. 6 marca przyjechał do abp. Wyszyńskiego ks. Kumala, który przedstawił przebieg wypadków po śmierci ks. Załuczkowskiego. Władze były żywo zainteresowane tym, kto zostanie jego następcą, ale nie sugerowały swoich kandydatów. 12 marca 1952 r. w Gnieźnie prymas spotkał się z ks. Szelążkiem. Wyszyński wręczył ks. Szelążkowi dekret nominacyjny, który określał jego uprawnienia jako wikariusza generalnego abp. Gniezna i Warszawy. Ksiądz Szelążek złożył przysięgę, a w dekrecie otrzymał subdelegowane uprawnienia specjalne[58].

W działania propagandowe władz włączyły się prorządowe organizacje, które zostały powołane do rozbijania Kościoła od wewnątrz. Jedną z nich była Główna Komisja Księży przy ZBoWiD. 20 i 21 lutego 1952 r. obradował w Warszawie ogólnopolski zjazd księży, którzy należeli do tejże komisji. W zebraniu uczestniczyło prawie czterystu kapłanów. Do prezydium zjazdu wszedł ks. dr Józef Pochoda-Rogowski. W referacie programowym pt. Obowiązki i zadania księży katolickich w dobie współczesnej ks. dr Bolesław Kulawik podkreślał znaczenie Ziem Zachodnich i Północnych: „Nasze Ziemie Zachodnie, nasze granice na Odrze i Nysie, stały się tą zaprawą, która zespoliła i scementowała naród polski w jedną myśl i jedno dążenie: obrony całości naszych granic, naszej niepodległości i światowego pokoju”[59]. W dalszej części referatu mówca niedwuznacznie popierał żądania władz, co tylko wzmagało ich propagandowe oddziaływanie: „Sprawa stabilizacji administracji kościelnej na Ziemiach Zachodnich nie jest jeszcze całkowicie załatwiona. Wciąż jeszcze brak tam stałych probostw i ordynariatów o uprawnieniach przewidzianych przez prawo kościelne. Sprawy tej nie rozwiązują jakieś zastępcze normy administracyjne. Zanosimy prośbę do Najdostojniejszego Episkopatu, aby zgodnie z p[unktem] 3 »Porozumienia« przyspieszył u Stolicy Apostolskiej sprawę zamiany Wikariatów na stałe ordynariaty biskupie, niczym nie różniące się od biskupstw centralnej Polski i cieszące się takimi samymi prawami i przywilejami”[60].

Prymas w spotkaniach z osobami, które mogły wpływać na sprawy polityczne, poruszał kwestię Ziem Zachodnich i Północnych. 19 lutego 1953 r. zaprosił na rozmowę ks. dr. Eugeniusza Dąbrowskiego. Chociaż do spotkania doszło z powodu istotnych spraw, co do których hierarchia i rząd zajmowały odmienne stanowiska, to jednak podczas rozmowy Wyszyński przedstawił „niepokojące objawy propagandy antypolskiej na terenie Francji, przeciwko granicom na Odrze i Nysie”[61]. Prymas chciał, aby zapobiegano tej propagandzie, a ks. Dąbrowski mógłby wykorzystać w tym celu swoje osobiste kontakty.

Po nadaniu jurysdykcji wikariuszom kapitulnym status administracji kościelnej na Ziemiach Zachodnich i Północnych przestał być jednym z głównych przedmiotów sporu w stosunkach państwa z Kościołem. Stało się tak zwłaszcza po uchwaleniu 9 lutego 1953 r. przez Radę Państwa dekretu O obsadzaniu duchownych stanowisk kościelnych[62]. Był on dla hierarchii kościelnej nie do przyjęcia. 8 maja zgromadzeni w Krakowie biskupi uchwalili ponad trzydziestostronicowy memoriał, który został skierowany do Bieruta, a znany jest pod nazwą Non possumus. Punkt piąty memorandum został zatytułowany Szczególnie ciężka dola Kościoła na Ziemiach Zachodnich. W memoriale biskupi, przypominając wysiłki hierarchii kościelnej, wyliczali wyrządzone Kościołowi krzywdy: „Rzecz znamienna, że nieprzyjazna postawa Rządu wobec Kościoła w Polsce Odrodzonej nie łagodzi swego ostrza nawet tam, gdzie zdawałoby się wymaga tego polska racja stanu. [...] I właśnie w momencie, gdy wszystko zdawało się być na drodze najlepszej, Rząd dopuścił się kroku z punktu kościelnego i państwowego wprost zabójczego dla polskiej racji stanu. Usunięcie wybitnych organizatorów życia katolickiego, dla celów rzekomej stabilizacji, było zachwianiem tej równowagi, która zdawała się być nienaruszona”[63].

Biskupi ocenili, że do chwili uchwalenia dekretu „Ziemie Zachodnie najwięcej ucierpiały na skutek osobliwej polityki Państwa, tracąc religię w szkołach, wydawnictwa polsko-katolickie tak niezbędne do repolonizacji, bogate i liczne instytucje dobroczynne, prasę i księgarnie, jak gdyby wszystko zło sprzęgło się, by w Polsce wyrabiać wśród ludności tubylczej najgorszą opinię i dostarczać materiału Niemcom do wrogiej propagandy”[64]. Wprowadzenie dekretu eskalowało jeszcze antykościelną politykę: „Gdy się ukazał sławetny dekret z 9 lutego 1953 r., najcięższe ciosy ugodziły znów w duchowieństwo polskie pracujące na Ziemiach Zachodnich, gdyż ofiarą tego padli ludzie wielce dla Kościoła i polskości zasłużeni, pracujący dość często od pierwszych dni powrotu Polski na Ziemie Zachodnie”[65].

Protest przeciwko postanowieniom dekretu doprowadził do uwięzienia we wrześniu 1953 r. abp. Wyszyńskiego. W uchwale prezydium rządu z 24 września 1953 r. O środkach zapobiegających dalszemu nadużywaniu funkcji pełnionych przez ks. arcybiskupa Stefana Wyszyńskiego[66] oskarżono go o to, że godził w jedność polskiego społeczeństwa „w obliczu zakusów na nienaruszalność granic Rzeczypospolitej Ludowej”. Osadzony w Stoczku Warmińskim prymas w liście z 2 lipca 1954 r. do premiera Cyrankiewicza odpierał skierowane przeciwko niemu zarzuty: „Od początku głoszę niezmienną tezę, że stanowisko Episkopatu Polski, społeczeństwa i Rządu co do całokształtu sprawy Ziem Zachodnich, a zwłaszcza granic zachodnich Polski, jest jednolite. Tezie tej dawałem wyraz w wielu kazaniach wygłoszonych na Z[iemiach] Z[achodnich], na audiencji u Ojca Świętego oraz w rozmowach podejmowanych w Watykanie, w sprawie obsadzenia stolic biskupich na Z[iemiach] Z[achodnich]. [...] Uważając ustalenia granic diecezji Z[iem] Z[achodnich] za rzecz niezbędną dla stabilizacji, skierowałem do Stolicy [Apostolskiej] obszerny memoriał, uzasadniający konieczność rozgraniczenia diecezji i nominacji Biskupów rezydencjalnych”[67].

Władzom nie wystarczyło usunięcie administratorów apostolskich. Przygotowywano kolejne projekty, których celem było jeszcze większe uzależnienie Kościoła na Ziemiach Zachodnich i Północnych od państwa. 24 października 1954 r. I sekretarz Ambasady ZSRS w Warszawie Piotr Turpit’ko rozmawiał z dyrektorem UdSW Antonim Bidą. Ten przedstawił opracowane przez UdSW plany działań antykościelnych. Urząd proponował, aby na Ziemiach Odzyskanych zmniejszono liczbę jednostek kościelnych z pięciu do jednej. Jej siedzibą byłby Wrocław, z ks. Kazimierzem Lagoszem na czele. Bida mówił tylko w imieniu kierowanej przez siebie instytucji, ponieważ planów UdSW nie rozpatrzyły jeszcze kierownicze gremia PZPR[68]. Ten projekt nie został przez rządzących zrealizowany.

Dopiero po Październiku ’56 władze zgodziły się, aby jednostkami kościelnymi na Ziemiach Zachodnich i Północnych zarządzali biskupi. 1 grudnia 1956 r. na mocy dekretu prymasa Polski bp Teodor Bensch został mianowany biskupem w Gorzowie Wielkopolskim i rządcą ordynariatu gorzowskiego. Biskup Bensch, tak samo jak poprzedzający go wikariusze kapitulni, był wikariuszem generalnym abp. Gniezna i Warszawy Stefana Wyszyńskiego[69]. Rządy w ordynariacie gorzowskim bp Bensch przejął za pośrednictwem swojego prokuratora ks. Władysława Sygnatowicza 6 grudnia 1956 r. Do ordynariatu bp Bensch przyjechał 15 grudnia, a następnego dnia odbył się jego ingres do katedry w Gorzowie Wielkopolskim. W pierwszym orędziu do duchowieństwa i wiernych bp Bensch napisał: „Dzięki temu świeżemu a potężnemu nurtowi ku prawdzie i sprawiedliwości, który – za łaską Boga – wezbrała dusza polska, znalazła nareszcie w kierowniczych kołach kraju zrozumienie i uznanie wola Namiestnika Chrystusowego, Piusa XII, w odniesieniu do spraw kościelnych na Ziemiach Odzyskanych, za co niech Imię Pańskie będzie błogosławione”[70].

8 grudnia 1956 r. Komisja Wspólna Rządu i Episkopatu wydała komunikat, w którym informowano, że: „Osiągnięto porozumienie między Episkopatem i Rządem w sprawie pięciu nowych biskupów, ustanowionych przez Stolicę Apostolską na Ziemiach Zachodnich”[71].

Chociaż stolica utworzonej przez kardynała Hlonda administracji znajdowała się w Gorzowie Wielkopolskim, to jednak Szczecin – ze względu na to, że był największym miastem – miał wyjątkowe znaczenie. Od lutego 1946 r. urząd dziekana Szczecina był połączony z funkcją proboszcza parafii Świętej Rodziny. Szczecińscy dziekani byli jednymi z najważniejszych duchownych, a pełnione przez z nich stanowisko miało o wiele większe znaczenie niż jakikolwiek inny urząd dziekański. Po wyborze ks. Tadeusza Załuczkowskiego na wikariusza kapitulnego nowym dziekanem szczecińskim został proboszcz z Zielonej Góry, ks. Kazimierz Terlecki. 31 marca 1951 r. jeden z pracowników RdSW Prezydium MRN w Szczecinie rozmawiał z ks. Terleckim o istniejącym przy parafii Świętej Rodziny przedszkolu, które nazywano „ogniskiem parafialnym”. Wydział Oświaty Prezydium MRN opracowywał plan likwidacji przedszkola, a rozmowa posłużyła do politycznej oceny ks. Terleckiego. Stwierdzono, że jest on „zdecydowanym wrogiem obecnej rzeczywistości”[72]. Po wprowadzeniu dekretu z 9 lutego 1953 r. ks. Terlecki został usunięty ze stanowiska, a jego następcą został ks. Andrzej Czechowicz. Z chwilą przejęcia rządów w ordynariacie przez bp. Benscha ks. Szelążek został proboszczem parafii Świętej Rodziny i dziekanem szczecińskim. Na tych stanowiskach pozostawał aż do 1980 r. 

Lata 1945–1956 stanowią wyodrębniony okres w stosunkach państwa z Kościołem. Niemniej jednak trzeba przypomnieć, że erygowanie diecezji na Ziemiach Zachodnich i Północnych stało się możliwe w 1972 r. 7 grudnia 1970 r. został podpisany w Warszawie Układ między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Republiką Federalną Niemiec o podstawach normalizacji ich wzajemnych stosunków[73]. Zatwierdzenie tego układu przez obie strony stało się możliwe w 1972 r. Ratyfikowały go 17 maja Bundestag, a 26 maja Rada Państwa PRL[74]. Wszedł on w życie 3 czerwca 1972 r. po wymianie dokumentów ratyfikacyjnych w Bonn. Dopiero po tym fakcie, 28 czerwca, Stolica Apostolska powołała do życia stałą strukturę diecezjalną. Z terytorium dawnego ordynariatu gorzowskiego wydzielono diecezję szczecińsko-kamieńską, której pierwszym biskupem został ks. Jerzy Stroba.

ks. Robert Włodkowski (ur. 1963 r.), historyk, absolwent Akademii Pedagogicznej w Słupsku i Wyższego Seminarium Duchownego w Szczecinie, pracownik Kurii Metropolitalnej Szczecińsko-Kamieńskiej. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się wokół teologii duchowości i prawa wyznaniowego. Autor artykułów poświęconych m.in. administracji wyznaniowej województwa szczecińskiego (1950–1958), stosunku hierarchii kościelnej do osadnictwa na Ziemiach Zachodnich i Północnych, Duszpasterstwu Akademickiemu Szczecina w latach siedemdziesiątych, biogramów zamieszczonych w trzech tomach Leksykonu duchowieństwa represjonowanego w PRL w latach 1945–1989 (red. J. Myszor, Warszawa 2002–2006) i Encyklopedii Szczecina (red. T. Białecki, Szczecin 1999–2010).

Przemysław Słowiński

Obraz ziem zachodnich na przykładzie ordynariatu gorzowskiego w świetle publikacji dzienników urzędowych kurii

Po wstępnym zorganizowaniu kurii administrator apostolski ks. inf. Edmund Nowicki zlecił już w 1945 r. powołanie organu urzędowego pt. „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej”, z początkiem lat pięćdziesiątych periodyk otrzymał nazwę „Zarządzenia Kurii Gorzowskiej”, jego ostatnie numery datowane były na 1952 r. W 1957 r. wznowiono wydawanie organu urzędowego pt. „Gorzowskie Wiadomości Kościelne”, który ukazywał się do 1989 r. Wydawnictwa te spełniały rolę biuletynów, ale także czasopism tematycznych. Publikowano w nich oficjalne dokumenty, głównie władz kościelnych, ale również i świeckich, nie mniej było tekstów niemających charakteru normatywnego, w których odnoszono się do spraw bieżących, jak i historii ziem zachodnich, a w szczególności obszaru administracji apostolskiej, z czasem diecezji gorzowskiej[1]. Na podstawie materiałów zamieszczanych w tych periodykach w niniejszym artykule zostaną zaprezentowane problemy, jakie towarzyszyły organizacji Kościoła katolickiego przez polskich księży. Podejmowane działania miały wielkie znaczenie dla polskiej ludności przybywającej na tereny przekazane pod zarząd Polski w 1945 r., ale również dla samych kapłanów, a także władz państwowych. Wyzwanie, jakim była organizacja życia społecznego na omawianym terenie, potęgował nie tylko fakt ogromnych zniszczeń wojennych, ale przede wszystkim przynależności tego obszaru przez długi czas do państwa niemieckiego. W wystąpieniach propagandowych władz państwowych podkreślano wyjątkowe znaczenie tego regionu dla kraju, przypominano związki Polski z tymi ziemiami w okresie piastowskim, wykuwając mit o powrocie dawnych ziem do macierzy. W ten schemat wpisywały się konkluzje zawarte w poszczególnych publikacjach, także w dziennikach urzędowych kurii gorzowskiej, gdzie wyraźnie akcentowano wyjątkowe znaczenie dla naszego kraju ziem znajdujących się w granicach administracji apostolskiej, jednocześnie dodając nowy wątek, jakim była rola chrześcijaństwa w procesie budowania silnego, zjednoczonego kraju, a także jego rozwoju na przestrzeni wieków. Wskazując na spójność celów oraz nierozerwalny związek Kościoła i państwa polskiego w procesie dziejowym, podkreślano zasługi Kościoła katolickiego w tej materii. Było to widoczne w publikowanych wypowiedziach ordynariuszy, proboszczów, a także badaczy historii Kościoła katolickiego.

Już w pierwszym numerze „Zarządzeń Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” ksiądz administrator w orędziu do kapłanów wskazywał na wyjątkowość sytuacji związanej z włączeniem ziem zachodnich w granice Polski i zatoczeniu koła przez historię. Podkreślał, że przed wiekami pierwsi Piastowie przyczynili się do powstania silnego państwa, czego wyrazem było m.in. ustanowienie zwierzchnictwa Polski nad Pomorzem Zachodnim oraz upowszechnienie wiary chrześcijańskiej, a późniejsze osłabienie i utrata tych ziem w konsekwencji doprowadziło do zaniku katolicyzmu na wspomnianym obszarze. Szczęśliwie sytuacja odwróciła się z końcem II wojny światowej, kiedy to – podobnie jak u zarania państwa polskiego – ziemie te przyłączono do Polski, a religia katolicka oraz organizacja władzy duchownej i świeckiej przyczyniły się do scalenia ziem polskich[2]. Podobnie zagadnienie zostało przedstawione w orędziu do wiernych, w którym ksiądz administrator mówił m.in. o powrocie na „wspaniałe dziedzictwo praojców naszych, stanowiące kiedyś widomy dowód wspaniałości i potęgi Rzeczypospolitej”[3]. Kolejno w orędziu gwiazdkowym ksiądz administrator zwracał uwagę na szczególny wymiar Bożego Narodzenia na „naszych kresach”, ponieważ – jak podkreślał – po raz pierwszy od wieków zabrzmiała tam polska kolęda w domach, kościołach i – co ważne – „Pierwszy raz od czasów swojej zagłady ta prastara ziemia piastowska ujrzy znowu długie a malownicze korowody polskiego ludu spieszącego na swoją pasterkę. Pierwszy raz od setek lat prawowici gospodarze tego kraju zasiądą znowu do polskiego stołu wigilijnego”[4]. Nazywał te chwile „potężnym akordem historii Narodu Polskiego”[5]. Zbieżne z duchem pierwszych publikacji były także następne materiały, zamieszczane w kolejnych latach, co wyraźnie podkreślano m.in. w jubileuszowych wystąpieniach hierarchów Kościoła katolickiego. Przy okazji uroczystości dwudziestolecia diecezji (wykorzystując treści listów pasterskich z 1945 r.) ponownie rok 1945 utożsamiano z początkami chrześcijaństwa na tym terenie w okresie piastowskim, podkreślając powrót po tylu wiekach Polaków na „pradawne dziedzictwo”[6].

Ordynariusz gorzowski natomiast w odezwie do kapłanów i parafian w Człuchowie z okazji 750-lecia kościoła parafialnego wyrażał dumę z istnienia kościoła przez taki długi czas, wskazując, że chrześcijaństwo zapoczątkowali: „Mieszkańcy tych okolic Lechici – Polacy grupy kaszubskiej”[7]. Podobnie o mieszkańcach Człuchowa pisał tamtejszy duszpasterz w sprawozdaniu z jubileuszu miejscowej świątyni[8]. W relacji dotyczącej przebiegu uroczystości milenijnych, które odbyły się w Kołobrzegu 2 lipca 1967 r., wskazywano zaś, że ich celem było ukazanie Kościoła na tych ziemiach jako sakramentu zjednoczenia pomiędzy ludźmi. W kazaniu prymas Wyszyński wyartykułował, że ze względu na wczesne wkroczenie Kołobrzegu na arenę dziejów Polski przez założenie tam biskupstwa w 1000 r., uznał za stosowne – dla podkreślenia łączności tych ziem z Polską od początków naszej historii – święcić te uroczystości właśnie w Kołobrzegu. Ponadto akcentował, że protestantyzm spowodował wyrwę na tych ziemiach, która po 1945 r. zniknęła. Wskazywał na Kościół jako czynnik niosący wielkie zasługi dla narodu, także i dla tych ziem zachodnich, m.in. dzięki ustanowieniu administracji kościelnej[9]. W relacji z okazji uroczystości dwudziestolecia diecezji gorzowskiej w Szczecinie pisano o doniosłym wydarzeniu ponownego przejęcia przez polską hierarchię Kościoła świętego jurysdykcji nad prastarymi ziemiami Pomorza Zachodniego i Lubusza[10], a przy okazji dziesięciolecia posługi duszpasterskiej bp. Wilhelma Pluty pisano, że nie jest to jubileusz z rzędu wielkich, ale stanowi symbol stabilizacji życia religijnego, szczególnie ważny dla tej diecezji[11].

Wielokrotnie zagadnienie przynależności państwowej ziem zachodnich było poruszane w publikacjach administratorów parafii i proboszczów. Oni, podobnie jak i ich zwierzchnicy, wskazywali na piastowski rodowód, używając takich określeń jak „stary gród słowiański – w odniesieniu do Trzebiatowa, który z biegiem czasu pod zalewem germańskim zmienił się w niemieckie miasto”[12] lub w przypadku Bani – „wyłania się ono [miasto] jako gród obronny przeciw parciu na wschód plemion germańskich”[13]. W opisie Krosna autor nazwał miasto „jedną z najstarszych placówek katolickich w Polsce”, przytaczając fragment odległych dziejów, wskazał na znaczącą rolę Mieszka I w założeniu tego miasta, wspomniał także o fundacjach „polskiego katolicyzmu” na rzecz Kościoła w XIII–XV w. Reformację określił jako czynnik niszczący katolicyzm, a niemczyznę uznał za podobnie destrukcyjną dla polskości. Podsumowując, podkreślał, że ówczesny moment w historii to początek nowej ery, w której do Polski i Kościoła powróciły dawne ziemie[14]. W opisie Kamienia Pomorskiego znalazły się informacje o tym, że był to „prastary gród”. Autor, podobnie jak inni piszący, podkreślał udział polskich władców w budowaniu struktury Kościoła na tym terenie. Łącząc katolicyzm z polskością, a jego zanik z germanizacją, skupił się na tym, że luteranie odebrali katolikom katedrę, zmuszając ich do przeniesienia się do mniejszej świątyni. Pomimo tego wytrwali oni do II wojny światowej – ostatni proboszcz został wywieziony do obozu koncentracyjnego[15].

Do rzadkich należały sformułowania niestwierdzające łączności z państwem lub katolicyzmem ziem włączonych do Polski w 1945 r., takie jak dotyczące Raciborza w powiecie szczecineckim: „Nie było tu parafii katolickiej, ponieważ był to kraj protestancki”[16]. Przy opisach miejscowości będących siedzibami parafii starano się podać jak najodleglejsze fakty i związki z Polską, ale ostatecznie o efekcie decydował stan wiedzy piszącego. I tak w jednych publikacjach proboszczowie wskazywali konkretne wydarzenia i dokonywali ich oceny, jak np. w odniesieniu do Drezdenka, gdzie duszpasterz, opisując fakt zatargu polsko-krzyżackiego o tę miejscowość, ubolewał nad jego utratą na rzecz Krzyżaków[17]. W opisie Gubina poza lakoniczną informacją o istnieniu parafii katolickiej do czasu reformacji i stopniowym odradzaniu się katolicyzmu od drugiej połowy XIX w. nie znalazło się natomiast nic więcej[18]. Wśród opisów poszczególnych placówek parafialnych wyjątkowym przykładem była publikacja ks. prałata Karola Meissnera, który – podobnie jak inni – podkreślał słuszność przyznania ziem zachodnich Polsce, a także z niezwykłą szczegółowością prezentował dzieje parafii w Babimoście. Uwagę przykuwają drobiazgowe dane liczbowe dotyczące parafii z pierwszej połowy XX w., niespotykane w innych tekstach. W tym przypadku stan wiedzy nie był jednak niczym nadzwyczajnym, ponieważ wspomniany proboszcz pełnił swą posługę w Babimoście także przed 1945 r. Z tego też powodu zapewniał o swej lojalności i oddaniu na rzecz polskiego społeczeństwa[19].

Wśród publikacji kreujących wizerunek ziem włączonych do Polski w 1945 r. znalazły się też i takie, w których skupiano się wyłącznie na historii diecezji. Podobnie jak w omówionych wyżej publikacjach, widać w tym przypadku pozytywną ocenę zmiany granic w 1945 r. czy podkreślanie znaczenia związków tego obszaru z Polską w odległej przeszłości. Według jednego z autorów nazwa utworzonej w 1945 r. administracji apostolskiej nieprzypadkowo nawiązywała do nazwy biskupstwa lubuskiego, założonego przez polskiego władcę. Dzięki temu ożywonie zostały powiązania historyczne, podobne znaczenie miało nadanie dzielnicy kraju miana ziemi lubuskiej[20]. W innej publikacji podkreślono, że ówczesny ordynariat gorzowski był w pewnej części swego terytorium reaktywowanym dawnym biskupstwem lubuskim[21]. W innym z tekstów podobne wnioski wysnuto na temat nadania nazw nowym diecezjom: gorzowskiej, szczecińsko-kamińskiej i koszalińsko-kołobrzeskiej, które powstały 28 czerwca 1972 r. z podziału administracji apostolskiej[22]. W wielu artykułach o dziejach diecezji lubuskiej publikowanych na łamach „Gorzowskich Wiadomości Kościelnych” ukazywano dziedzictwo historyczne, kulturowe i religijne regionu. Przybliżono w nich czytelnikom zagadnienia związane m.in. z dziejami diecezji lubuskiej, sanktuariów na terenie diecezji gorzowskiej, a także zakonów, kultu maryjnego, wybitnych duchowych i świętych powiązanych z tym obszarem[23]. Nie pominięto kwestii reformacji, wskazując i wyraźnie podkreślając negatywne jej skutki. Opisano również proces odradzania się katolicyzmu do początków XX w.[24] W publikacjach tych wskazywano na związki tej ziemi z katolicyzmem i dobrodziejstwa wynikające z tego stanu do czasów reformacji. Przy rozważaniach dotyczących odradzania się katolicyzmu wskazywano na przeciwności, jakie napotykali Polacy wyznania katolickiego w swych działaniach związanych z pobudzaniem katolicyzmu na ziemi protestanckiej. Polaków utożsamiano z czynnikiem prowadzącym nie tylko do odrodzenia katolicyzmu, ale tych, którzy w ten sposób walczyli z „niemczyzną”, „teutońską butą”, z odwiecznym wrogiem Polski. Połączone ze sobą elementy zasługi Polski i Polaków dla zasiania wiary na omawianym terenie w okresie średniowiecza, umacniania jej i pozycji Polski względem Niemiec oraz późniejsza walka o odrodzenie wiary oddawały ówczesnego ducha dyskursu na temat stosunków polsko-niemieckich.

Obraz rzeczywistości ziem zachodnich na przykładzie ordynariatu gorzowskiego można było odnaleźć także w wielu innych publikacjach. W omawianych periodykach z założenia znacząca liczba publikacji odnosiła się do codzienności, z jaką musieli się zmierzyć w swej posłudze kapłani. Wiele z omówionych problemów było wspólnych dla całego obszaru administracji apostolskiej, inne wymieniano incydentalnie. Specyfika omawianego obszaru sama w sobie przyczyniała się do powstawania wielu problemów.

Po zmianie granic Polski w 1945 r. na ziemiach zachodnich bardzo istotną kwestią było powołanie aparatu administracyjnego Kościoła katolickiego, ponieważ ze względu na brak ostatecznych, międzynarodowych uregulowań dotyczących przynależności państwowej ziem zachodnich nie istniała możliwość powołania stałej administracji kościelnej. Władze kościelne postanowiły o powołaniu administracji tymczasowej. Dlatego też nie utworzono diecezji, a administracje apostolskie. Największą z nich była Administracja Apostolska Kamieńska Lubuska i Prałatury Pilskiej z siedzibą w Gorzowie Wielkopolskim[25]. W jej skład weszły ziemie diecezji berlińskiej, wrocławskiej i prałatury pilskiej. Przed przekazaniem tego obszaru w zarząd Polsce istniało na tym terenie 750 gmin protestanckich oraz 151 parafii rzymskokatolickich[26]. Tak jak nie utworzono diecezji, poza kilkoma wyjątkami, nie przeprowadzono też procesu erekcji parafii, mimo że do początku lat pięćdziesiątych większość parafian stanowili już Polacy. W świetle prawa kanonicznego nie było to czynnikiem zezwalającym na powołanie parafii na obszarach przypisanych wcześniej do diecezji niemieckich. Wielu z tytularnych proboszczów (Niemców) w czasie działań wojennych lub w późniejszym okresie wyjechało do Niemiec bądź zostali oni wywiezieni przez wojska radzieckie na wschód. Większość z nich jednak nie zrezygnowała z parafii, którą zarządzała, toteż nie można było mianować w wymienionych parafiach – niewakujących de iure, choć wakujących de facto – nowych proboszczów. Dlatego zdecydowano się na rozwiązanie tymczasowe i powołano tzw. wikariuszy zastępców, czyli rządców parafii (jednostek parafialnych), których nominację przewidywał kodeks prawa kanonicznego na czas nieobecności tytularnego proboszcza. Doraźne rozwiązanie pozwoliło na opracowanie właściwego rozwiązania. Ponieważ prawo kanoniczne dawało możliwość ogłoszenia beneficjów proboszczowskich jako wakujących, gdy beneficjent przez dłuższy czas nie rezydował w parafii, ordynariuszowi lub wikariuszowi generalnemu, gdy ten ostatni miał mandatum speciale, a ponadto jeśli duchowny mimo upomnienia przez ordynariusza nie wracał lub nie odpowiadał w wyznaczonym przez niego czasie, co w myśl prawa kościelnego uznawano za milczącą rezygnację, powodując wakans z mocy prawa. Stąd w 1951 r. pisano, że nadszedł czas, by na ziemiach zachodnich ogłosić wakujące beneficja rezydencjalne, których beneficjenci przebywają poza terenem swego beneficjum i obszarem Rzeczypospolitej już od dłuższego czasu. Jedynym problemem była konieczność przeprowadzenia procesu administracyjnego w tak dużej liczbie parafii, dlatego też prymas Wyszyński, na mocy udzielonych mu przez Stolicę Apostolską uprawnień, uprościł tę procedurę, dzięki czemu 3 marca 1951 r. polscy duszpasterze stali się proboszczami na ziemiach zachodnich[27]. Decyzje w tej sprawie ogłoszono w ostatnim numerze „Zarządzeń Kurii Gorzowskiej”, który ukazał 11 maja 1951 r. Ordynariusz gorzowski erygował wtedy 131 parafii, a – dla porównania – przez poprzednie 5 lat erygowano, jak już wspomniano, tylko kilka[28].

Organizacja struktur nie szła, niestety, w parze z wystarczającą liczbą księży. Ich brak dotkliwie odczuwali wierni i sami kapłani. Jak zaznaczano w jednej z publikacji z lat siedemdziesiątych, ordynariat gorzowski pomiędzy 1945 a 1972 r. obejmował obszar 37 powiatów z pięciu województw (koszalińskiego, szczecińskiego, zielonogórskiego, poznańskiego, gdańskiego), o powierzchni 44 836 km². Na tym terenie znajdowało ponad 500 jednostek parafialnych, początkowo tylko w 270 na stałe przebywali duszpasterze. Z początkiem lat pięćdziesiątych wskazywano, że prawie każdy ksiądz miał pod opieką od dwóch do pięciu parafii oddalonych od siebie o 12 do nawet 25 km[29].

Szacunki z drugiej połowy lat pięćdziesiątych wskazywały, że przy uwzględnieniu ówczesnego stanu zaludnienia na terenie ordynariatu gorzowskiego powinno pracować 750 kapłanów, a biorąc pod uwagę obszar administracji apostolskiej powinno być ich nawet tysiąc, w rzeczywistości zaś na omawianym terenie pracowało ich 398. Z biegiem czasu sytuacja się poprawiała, znaczący wkład miało powołanie seminarium duchownego[30]. Nim to jednak nastąpiło, dochodziło do sytuacji podobnych jak w Słubicach, gdzie organizatorem życia religijnego do momentu przybycia księdza był p.o. burmistrza, za co otrzymał tytuł pierwszego proboszcza[31].

W referacie wygłoszonym na IV Sesji Państwowej Rady Naukowej dla Zagadnień Ziem Odzyskanych na temat stanu organizacji Kościoła katolickiego na ziemiach zachodnich, według danych w nim zawartych, w 1946 r. na terenie tych ziem swą posługę wypełniało 1520 kapłanów, z czego 283 na terenie administracji apostolskiej z siedzibą w Gorzowie Wielkopolskim[32]. W 1970 r. na omawianym terenie było: 608 księży diecezjalnych, 438 księży zakonnych oraz 103 alumnów w seminarium[33].

Wśród duchownych zapewniających posługę duszpasterską znaleźli się w większości napływowi polscy duchowni. Zdecydowanie mniejszą grupę stanowili kapłani, którzy wypełniali swą posługę na tym obszarze jeszcze przed zakończeniem II wojny światowej, a pozostali na tych ziemiach po jej zakończeniu. Co do ich liczby pojawiały się rozbieżne informacje. Można było m.in. przeczytać, że z obszaru dawnej prałatury pilskiej po zakończeniu działań wojennych na ziemiach przekazanych Polsce zdecydowało się pozostać około trzydziestu duchownych, jednak nie ma w tym tekście żadnych informacji o ich narodowości. W innym opracowaniu została wymieniona liczba 25 autochtonów dla całego ordynariatu[34]. We wspomnianym już powyżej referacie ks. inf. Edmund Nowicki wykazał, że 399 kapłanów (spośród 1520 ogółu duchownych na ziemiach zachodnich) to byli zweryfikowani autochtoni, ale żaden z nich nie pracował na terenie kurii gorzowskiej. Księży niemieckich ogółem na ziemiach zachodnich pozostało 197, w tym 24 (10 zmarło) na terenie Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej. Z obszaru ziem włączonych do Polski w 1945 r. wyjechało ogółem 1170 księży, z czego 163 z obszaru administracji apostolskiej z siedzibą w Gorzowie Wielkopolskim[35].

Księża niemieccy byli z biegiem czasu zastępowani przez polskich. Przyczyny tych zmian były różne, m.in. wyjazd do Niemiec, śmierć, decyzja kurii.

Przez swych polskich odpowiedników niemieccy księża byli opisywani najczęściej w sposób obojętny, ograniczano się do lakonicznej informacji potwierdzającej obecność niemieckiego księdza w parafii we wcześniejszymi okresie, a nawet informacji o tym, że ostatni niemiecki proboszcz na piśmie przekazał polskiemu następcy wszelkie sprawy[36]. Nie brakowało jednak przedstawień w niekorzystnym świetle, wtedy wspominano o braku porozumienia i niechętnej postawie niemieckiego duchowieństwa[37]. Pojawienie się polskiego kapłana miało jakoby ożywczy wpływ na życie religijne Polaków, co ilustrowano m.in. tak: „z tą chwilą [przybycia polskiego kapłana – P.S.] jakby nowy duch wstąpił w uczęszczających do kościoła”[38].

W tych niecodziennych, powojennych warunkach pojawiali się także fałszywi duchowni albo tacy, którzy utracili prawo do pełnienia posługi kapłańskiej lub zakonnej[39]. Z tego względu administrator apostolski nakazał, by wszyscy kapłani narodowości polskiej, którzy przebywali ponad 10 dni na terenie jemu podlegającym lub mieli przybyć w przyszłości, musieli zgłosić się do kurii i przedstawić uwiarygodniające dokumenty, na podstawie których mieli otrzymać celebret, względnie wokację, zaopatrzone w okrągłą pieczęć administratora. Duchownym, którzy nie mogli okazać się takimi dokumentami, zakazywano spełniania czynności kapłańskich, bez względu na to, jakie dokumenty zwierzchności kościelnych posiadali, a rządcom placówek parafialnych zezwalania na takie czynności. Poza tym rządcy mieli obowiązek podawania dokładnych informacji personalnych o księżach przebywających na ich terenie ponad 10 dni, wraz z podaniem narodowości, miejscem i datą przybycia oraz jakie przedłożyli dokumenty, rodzaj obecnego zatrudnienia, ewentualnie informacje o ich wyjeździe[40]. Przepisy te obowiązywały także duchowieństwo przebywające na stałe na terenie administracji. Żadnemu z księży nie wolno było opuszczać własnej placówki na dłużej niż tydzień, chyba że miał ważny powód i zgodę kurii[41]. W późniejszym czasie przepisy te nieco złagodzono[42].

Ze względu na skomplikowaną sytuację w kraju wśród innych obostrzeń dotyczących księży znalazł się także zakaz publicznych wystąpień bez zgody miejscowego proboszcza[43]. Świeckim nie wolno było wygłaszać mów na cmentarzu w czasie pogrzebów katolickich, jeśli ktoś chciał przemówić, musiał to zrobić przed wyruszeniem pochodu pogrzebowego[44].

W publikacjach dzienników urzędowych możemy napotkać wskazówki dotyczące roli kapłanów na terenie ordynariatu gorzowskiego. Ksiądz Edmund Nowicki wyjaśniał kapłanom, że ich ówczesna sytuacja dziejowa stanowiła akt niezwykłej łaski, jakiej mogli doświadczyć, gdyż zadania, które podejmowano na ziemiach zachodnich, były niczym praca w biblijnej winnicy. Podkreślał, że są budowniczymi fundamentów wiary: „jako słup żelazny i mur spiżowy wokół całego kraju”, ale żeby powstały we właściwy sposób, sami kapłani musieli być bez skazy[45]. O trudzie związanym z posługą na ziemiach zachodnich mówił także prymas Stefan Wyszyński. Odwiedzając Gorzów, podkreślił, że w przypadku tego ordynariatu zmagania potęguje jego rozległość i wyjałowienie przez protestantyzm[46]. Biskup Wilhelm Pluta w czasie jubileuszu z okazji dwudziestolecia ordynariatu gorzowskiego, charakteryzując trudności, jakie musieli pokonać kapłani, przytoczył fragment z Biblii: „A ziemia była pusta i próżna, i ciemności były nad głębokością, a Duch Boży unosił się” (Rdz 1,2), następnie dodał, że na zniszczone tereny ziem zachodnich przybyli Polacy, którzy „z zapałem dążyli do uczynienia sobie tej ziemi poddaną, żeby zapuścić korzenie i odgrzebać prochy piastowskie i tworzyć nowe życie, życie polskie”[47].

Rządcy parafii nie odnosili się do idei towarzyszącej swej posłudze, ale wspominali raczej o problemach, pisali o konkretnych trudnościach, na jakie natrafiali. Wśród często wymienianych pojawiały się skutki działań wojennych: zmiana granic, konieczność rozpoczynania pracy od podstaw, brak wystarczającej liczby kapłanów oraz rozległość placówek parafialnych[48]. Wszyscy poruszali sprawę budynków mających służyć Kościołowi. Proces przejmowania nieruchomości zależał wielokrotnie od ustosunkowania władz cywilnych. Księża opisujący relacje z władzami cywilnymi ukazywali ich różnorodność – od nastawienia przychylnego do negatywnego. Czasem wskazywano, że stosunek władz świeckich jest bardzo życzliwy, innym razem, że „żadnego porozumienia z władzami świeckimi nie ma”[49]. Stąd też kuria biskupia w 1945 r., w przypadkach gdzie z różnych powodów nie było odpowiednich budynków z przeznaczeniem na plebanię lub świątynię, zalecała przygotowanie wniosku do Urzędu Tymczasowego Zarządu Państwowego dotyczącego majątku opuszczonego i porzuconego z opisem wnioskowanej nieruchomości, najlepiej z poparciem miejscowych władz administracyjnych[50]. Skutki były różne, bywało i tak, że prośba o możliwość zajęcia większego kościoła przez wiele miesięcy pozostawała bez odpowiedzi[51]. Były też natychmiastowe efekty, jak w Białogardzie, Trzebiatowie czy Krośnie, gdzie szybko okazało się, że przeznaczona dla katolików kaplica jest zbyt mała, a władze przekazały polskiej ludności katolickiej kościół Mariacki[52]. Za zgodą Zarządu Miejskiego w Drezdenku, a później Pełnomocnika Rządu na Okręg Strzelce, został wyświęcony dawny zbór[53]. W Pełczycach po przybyciu księdza okazało się, że w kościele władze polskie ulokowały 100 ton zboża. Dopiero po intensywnych zabiegach prawnych świątynię przywrócono do funkcji sakralnych[54].

W 1946 r., informując rządców parafii o przysługującym im prawie do przejmowania w posiadanie wszelkiej własność ruchomej i nieruchomej, która była własnością kościelną lub zakonną, wskazywano, że gdyby gdziekolwiek władze czyniły trudności lub żądały specjalnych legitymacji, należało zwrócić się do kurii. Ewentualnie w przypadku, gdyby nieruchomości kościelne były tymczasowo zajęte przez władze wojskowe lub cywilne, zalecano podjąć starania w kierunku zawarcia polubownego porozumienia w sprawie zwrotu mienia kościelnego, względnie gdyby urzędy w żaden inny sposób nie mogły ulokować się gdzie indziej, ułatwienie im dalszego urzędowania, proponując kontrakt najmu bądź dzierżawy. Projekt kontraktu musiał być przesłany kurii do zatwierdzenia przed zawarciem umowy[55]. Przy przejmowaniu budynków księża nie uniknęli kłopotów, ale doznawali także wielu przejawów dobrej woli. I tak np. jedna z „pastorówek” została zajęta przez osadnika, a kapłan starał bezskutecznie się o jej zwrot, wówczas mieszkanie odstąpił księdzu burmistrz, sam przeprowadzając się do innego lokalu[56]. Podobne perypetie z plebanią miał kapłan w Pełczycach[57]. W innym przypadku władze cywilne przydzieliły dom w celu umieszczenia w nim plebanii, ponieważ właściwy budynek, ze względu na zniszczenia, nie nadawał się do tego. Kolejno jeden z sołtysów przyjął księdza „na mieszkanie, gdyż budynki plebanii służyły za magazyn zboża wojskom rosyjskim”[58]. Kapłan mający już gdzie zamieszkać powinien pamiętać o określonych warunkach, jakie winno spełniać mieszkanie kapłańskie. W 1951 r. opublikowano artykuł, w którym podjęto tę tematykę. Autor przypominał księżom, że mieszkanie to nie tylko cztery kąty, w których można spać czy jeść, ale „przybytek pracy i modlitwy”. Powinna je zatem charakteryzować czystość, prostota, piękno, duch kapłański i biblioteka[59].

Stan przejmowanych świątyń był zróżnicowany. Kościoły opisywane jako będące w dobrym stanie często były pozbawione okien i drzwi, a organy i ołtarze były zniszczone, brakowało naczyń, ornatów, ksiąg i bielizny liturgicznej[60]. Kiedy świątyni nie było, przystosowywano do tej funkcji inny dostępny budynek[61]. Przejmowanie świątyń postępowało w dobrym tempie. Do 1956 r. przejęto 1430 świątyń, z czego 1230 było już do 1951 r. wyremontowanych[62]. W 1970 r. na terenie diecezji znajdowało się 1587 kościołów katolickich[63].

Księżom i wiernym przypominano na łamach kurialnych periodyków o znaczeniu świątyni, sposobach jej zdobienia, zachowywania się w niej itp.[64]

Wraz z rozpoczęciem posługi na nowych ziemiach księża musieli przeprowadzić spis majątku, odgórnie zostali bowiem ustanowieni administratorami majątku kościelnego i odpowiadali za niego. Mieli obowiązek dokonania spisu majątku niezwłocznie po przybyciu na miejsce rezydencji, na podstawie pozostawionych dokumentów lub zeznań wiarygodnych świadków[65]. Po kolei kapłani przystępowali do pozyskiwania niezbędnych sprzętów liturgicznych (w nieco lepszej sytuacji byli ci, którzy przywieźli sprzęty ze sobą) i przeprowadzania remontów, także w celu przystosowania świątyń do wzorców katolickich, m.in. przez rozebranie chóru i galerii. Jeśli organy były sprawne, to i tak najczęściej brakowało organistów[66].

Jednocześnie księża podejmowali działania w celu zniesienia konsekwencji wojny w wymiarze duchowym. Starano się zachęcać wiernych do uczestniczenia w nabożeństwach, przyjmowania komunii świętej, likwidować niesakramentalne małżeństwa, przygotowywać dzieci do przyjęcia sakramentów, w tym Pierwszej Komunii Świętej. W miarę możliwości uruchamiano wydawanie posiłku dla miejscowej ludności, w czym pomagała „Caritas”[67].

Kapłani trwający w swej posłudze obserwowali postępującą stabilizację, podkreślali, że z czasem warunki w zakresie materialnym i komfortu pracy poprawiały się. Dzięki zwiększającej się liczbie kapłanów praca była lepiej zorganizowana i znormalizowana, wskazywano na rosnący poziom religijności[68]. Jak podkreślano, pracy towarzyszył „rozmach i tężyzna”. Trzeba było przekształcić protestancki styl świątyń na katolickie[69]. Pomimo wielu problemów diecezja szybko zyskała katolicki charakter[70].

Po zakończeniu II wojny światowej na terenie administracji apostolskiej, jak i na pozostałym obszarze ziem włączonych do Polski następowało intensywne przemieszczanie ludności. O sprawie przesiedlenia ludności polskiej z Kresów Wschodnich na tzw. ziemie odzyskane wspominał w jednym listów papież Pius XII, stwierdzając, że zdaje sobie sprawę z problemów, jakie mają osadnicy z warunkami życia[71]. Z poszczególnych publikacji wyłania się także obraz kształtującego się na nowych terenach społeczeństwa. Autorzy tekstów wyraźnie podkreślali, że ich parafianie stanowili mozaikę ludzi „pochodzących z różnych stron”, „zewsząd”, wskazywano też dokładny kierunek, z którego przybyli, wymieniano m.in.: Wileńszczyznę, Polesie, Kielecczyznę, Łemkowszczyznę, Poznańskie, Pomorze[72]. W tym tyglu znajdowali się ludzie o różnych charakterach i systemach wartości. Dlatego nowi mieszkańcy nierzadko byli surowo oceniani przez swych duszpasterzy. Jeden z kapłanów, opisując wrażenia z domowych wizyt duszpasterskich, narzekał, że „zalet u tych ludzi nie ma żadnych? Owszem – starsze społeczeństwo, przywiązane do tradycji wiary ojców naszych, garnie się do Sakramentów św., pełni uczynki miłosierdzia względem ubogich, jest chętnie do ofiar na cele Kościoła katolickiego. Najgorzej przedstawia się młodzież obojga płci na wsi. [...] Unika pracy sumiennej, goni za groszem na zakupienie alkoholu, szuka namiętnie zabaw i tańców. Karmiona lekturą lekką idzie po linii najmniejszego poru. Nie ma charakteru, bo nie było czasu na jego urobienie. Oddala się od życia wewnętrznego – nie żyje duchem. [...] Względem duchowieństwa zachowuje się część młodzieży wyczekująco, badawczo”[73]. Podobnie inny kapłan piszący o misjach parafialnych wskazywał, że „element, z którym mamy tam do czynienia, to ludzie wydziedziczeni, wyrzuceni poza ramy normalnego życia, biedacy załamani lub elementy chciwe zysku. A jedno i drugie to ruina materialna i duchowa. A cięższa jest budowa na ruinach, jak od nowa”[74]. W innych przypadkach w odniesieniu do konkretnych parafii także zwracano uwagę na to, że parafianie w okresie wojny ulegli demoralizacji i zepsuciu. Nie szanują cudzej własności, są żadni zysku i zobojętniali religijnie[75]. Wielokrotnie odnoszono się w różnych tekstach do alkoholizmu. Tak częste powracanie do tego tematu sugeruje, iż był to w oczach duszpasterzy problem znaczący[76]. Jednocześnie podkreślano też pozytywy, pisząc o wzorowych katolikach, wzrastającej gorliwości religijnej, przywiązaniu do Kościoła i kapłanów, a także przystępowaniu do sakramentów[77]. Wspominano również o tym, że część z osiedlających się na ziemiach zachodnich Polaków wyjeżdżała po pewnym czasie ze względu na niepewność zachowania dobytku, a nawet życia na skutek nierzadkich napadów rabunkowych[78]. Stosunkowo dokładną analizę procesów osadniczych w oparciu o literaturę przedmiotu przeprowadził ks. Edward Welzandt, wskazując na tło historyczne wydarzeń, założenia, jakimi kierowały się w procesie osadniczym władze państwowe oraz przebieg akcji osadniczej wraz z podaniem danych liczbowych. Podobnie jak i inni księża, zauważał, że „obok ludzi gorliwych pod względem religijnym, znalazło się też sporo ludzi, którzy byli w konflikcie z wymaganiami i przepisami Kościoła oraz ludzi religijnie obojętnych”. Przyczyn negatywnych zjawisk doszukiwał się w II wojnie światowej[79].

Jak zaznaczono na wstępie, materią badawczą dla niniejszych rozważań były publikowane miedzy 1945 a 1989 r. dzienniki urzędowe kurii gorzowskiej. Podstawowymi grupami materiałów wybranych z wymienionych periodyków, na których oparto wnioski, była obecna w wielu numerach Kronika oraz szereg tekstów odnoszących się do zagadnienia z zakresu historii diecezji. Nasycenie publikacjami pierwszej grupy malało z dekady na dekadę. W przypadku materiałów należących do drugiej grupy, publikowano je – choć z różnym natężeniem – do lat osiemdziesiątych.

Na podstawie przeanalizowanych tekstów można stwierdzić, że powołanie w 1945 r. tymczasowej administracji Kościoła katolickiego na ziemiach włączonych w zarząd Polski było ważnym i koniecznym działaniem, którego celem było zaspokojenie potrzeb ludności polskiej.

W treściach, w których odnoszono się do zagadnień związanych z przekazaniem Polsce zwierzchności nad ziemiami zachodnimi w 1945 r., widać było wyraźne i stałe stanowisko całego duchowieństwa co do słuszności tych decyzji. Wykazywano zadowolenie z „powrotu ziem piastowskich do macierzy” jako „aktu sprawiedliwości dziejowej”. Z dumą prezentowano średniowieczną przeszłość terenu ordynariatu gorzowskiego, wykazując wielkie zasługi polskich monarchów w zakresie umacniania tamże polskiego panowania i rozwoju wiary katolickiej.

Księża, rządcy parafii i proboszczowie przekazywali wiele cennych informacji na temat postępu prac remontowych w świątyniach, wzrastającym przywiązaniu do Kościoła, zwiększającej się religijności. Ukazując wiele pozytywnych aspektów obecności Kościoła katolickiego na omawianym obszarze, wskazywano także czynniki o dużym znaczeniu dla władz państwowych, jak np. pogłębianie procesu integracji z ziemiami należącymi do Polski przed 1939 r. Populacja ordynariatu gorzowskiego tworzyła wielokulturową mozaikę, w której nie wszystkie części było łatwo dopasować. Niejednokrotnie „rzemieślnikiem” potrafiącym obrobić niepasujące do siebie elementy był kapłan, a trwałym spoiwem Kościół. Ułatwiało to tworzenie więzi i wspólnoty społecznej.

Księża nie stronili też od uzasadnionej krytyki ludzkich wad i niewłaściwego postępowania, niejednokrotnie artykułując swe smutne wnioski w zdecydowanych słowach.

Przemysław Słowiński (ur. 1977 r.), historyk, adiunkt w Zakładzie Kulturoznawstwa w Instytucie Humanistycznym w Państwowej Wyższej Szkole Zawodowej w Gorzowie Wielkopolskim. Jego zainteresowania naukowe koncentrują się wokół badań nad dziejami Oflagu II C Woldenberg oraz zagadnień związanych z historią prasy.

Maciej Motas

Myśl zachodnia w działalności Oddziału Wojewódzkiego Stowarzyszenia PAX w Szczecinie

Myśl zachodnia, której największy rozwój przypadł na przełom XIX i XX w. oraz pierwszą połowę XX w., jako jedna z ważniejszych polskich tradycji intelektualnych obecna była w działalności i ideologii wielu podmiotów rozwijających działalność na gruncie społeczno-politycznym. Polska myśl zachodnia, definiowana przez Mariana Mroczkę jako „działalność na rzecz obrony polskości ziem zachodnich, możliwie wszechstronne uzasadnienie praw Polski do tychże ziem, a także podniesienie ich na wyższy poziom cywilizacyjny”[1], rozwijana była przed wybuchem II wojny światowej przede wszystkim w środowiskach zbliżonych do Narodowej Demokracji. Także po 1945 r. stała się ona istotnym komponentem ideowym inicjatyw podejmowanych przez narodowców. Jedną z formacji, która w powojennym półwieczu kultywowała szereg elementów z dorobku polskiej myśli zachodniej, było Stowarzyszenie PAX[2].

O wadze, jaką PAX przykładał do problematyki Ziem Odzyskanych mogą świadczyć Wytyczne, określające linię polityczną Stowarzyszenia. Zagadnienie Ziem Odzyskanych pojawia się w nich m.in. w kontekście omówienia stosunku Polski do państw niemieckich, który – wedle zasad Stowarzyszenia – powinien być uzależniony od „uznania granicy na Odrze i Nysie i wyrzeczenia się przez Niemcy wszelkich tendencji rewizjonistycznych i militarystycznych”[3]. Po raz kolejny Ziemie Zachodnie wymienione są przy opisie postulatów dotyczących rozwoju gospodarczego Polski jako istotny czynnik wspomagający uprzemysłowienie kraju. Zagospodarowanie Ziem Zachodnich i Północnych stanowiło także doniosłe zadanie, jakie PAX stawiał przed polską młodzieżą: „Młodzież stoi przed porywającym, ale i zobowiązującym zadaniem wyrównania potęgą entuzjazmu opartego o wiedzę i pracę – wiekowej nieobecności Polaków na piastowskich ziemiach. Polska, w której będzie żyło młode pokolenie, będzie potężniejsza i bardziej żywotna w stosunku do Polski, w której wychowało się dojrzałe pokolenie, przez to, że zawiera w swych granicach zachodnie ziemie piastowskie”[4]. Uzupełnieniem tez zawartych w Wytycznych był artykuł Bolesława Piaseckiego, w którym przewodniczący Stowarzyszenia uzależniał pozycję Polski od posiadania przez nią Ziem Zachodnich i Północnych: „powrót Ziem Zachodnich stworzył nam wielką okazję do mocnego osadzenia naszej niepodległości na bazie współczesnej, rozwiniętej własnej gospodarki”[5]. PAX rozwijał także szereg działań na rzecz stabilizacji administracji kościelnej na Ziemiach Zachodnich i Północnych. Warto jednak w tym miejscu podkreślić, że dla Piaseckiego powojenne nabytki terytorialne Polski w postaci Ziem Odzyskanych nie były jedynym argumentem przesądzającym o akceptacji realiów po 1945 r.[6] PAX w poparciu powojennej rzeczywistości poszedł znacznie dalej niż np. neopozytywiści skupieni wokół „Tygodnika Powszechnego”, którzy bardzo często ograniczali się do argumentacji geopolitycznej, posiłkując się przy tym myślą zachodnią. Poniższy szkic stanowi jedynie próbę zasygnalizowania problematyki zaangażowania PAX w kwestię Ziem Zachodnich, na przykładzie Oddziału Wojewódzkiego Stowarzyszenia w Szczecinie. Zwrócenie uwagi jedynie na najbardziej charakterystyczne elementy nie wyczerpuje także w pełni poruszanej problematyki. Nieoceniona pomocą dla piszącego był posiadany maszynopis opracowania Historia O/W PAX w Szczecinie autorstwa jednego z pracowników Oddziału – Ryszarda Markowa.

Oddział Wojewódzki Stowarzyszenia PAX w Szczecinie istniał formalnie od 1957 r., co było efektem zezwolenia władz państwowych na rozwój struktur formacji na terenie całego kraju. Od 1952 r. na terenie Szczecina działał już jednak oddział wydawanego przez PAX dziennika „Słowo Powszechne”, będący de facto terenowym oddziałem Stowarzyszenia. 30 czerwca 1957 r. odbyło się zebranie konstytuujące oddział, który w lipcu wpisany został do rejestru stowarzyszeń w Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Szczecinie. W skład pierwszego kierownictwa oddziału wchodzili: Mieczysław Gajdziński, Bogusław Nogala oraz jego sekretarz Jan Mieloch.

Działania i inicjatywy podejmowane przez PAX na terenie województwa szczecińskiego, które można zaliczyć, w myśl przytoczonej na wstępie definicji, do szerokiego nurtu myśli zachodniej, można podzielić na dwie kategorie. Pierwsza z nich obejmowała aktywność na polu upowszechniania polskich i katolickich tradycji, akcentowania związków Pomorza z Polską oraz eksponowania słowiańskości ziem Pomorza Zachodniego. Druga grupa działań ukierunkowana była na rozwój Szczecina, rozwiązywanie bieżących problemów, monitorowanie zagrożenia niemieckiego oraz rozwijania stosunków z NRD. Przy prezentowaniu kolejnych działań i inicjatyw autor starał się zachować chronologię ukazywanych wydarzeń.

1. W kręgu rodzimych tradycji

Bogactwo i różnorodność działań szczecińskiego PAX obejmowało szereg inicjatyw rozwijanych od samego początku funkcjonowania oddziału. Autor wspomnianego na wstępie opracowania do działań na polu upowszechniania tradycji zaliczał m.in.: „cykl imprez poświęconych historii Polski, w tym szczególnie historii Pomorza Zachodniego. Imprezy te przybierały różną formę, od najprostszych spotkań klubowych z udziałem wybitnego historyka (m.in. Marian Marek Drozdowski, Bogdan Dopierała) lub uczestnika wydarzeń (Piotr Zaremba), po bardziej złożone formy jak sesje czy sympozja popularno-naukowe. Poświęcono je m.in. 1000-leciu bitwy pod Cedynią, roli Kościoła Katolickiego w integracji społecznej Ziem Odzyskanych z Macierzą, 850-leciu Chrztu Pomorza Zachodniego, narodzinom Drugiej Rzeczypospolitej, udziałowi Polski w drugiej wojnie światowej”[7].

Niemal równolegle z powołaniem oddziału utworzone zostało w 1957 r. przy szczecińskim PAX koło Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich. Oddział przystąpił jako członek zbiorowy do tegoż towarzystwa[8]. W ramach koła TRZZ popularyzowano m.in. historię ziemi szczecińskiej oraz jej walory przyrodnicze. Szczególną aktywność koło przejawiało w latach 1962–1965, gdy kierowali nim studenci Wyższej Szkoły Rolniczej, m.in. Antoni Robakiewicz. Koło zajmowało się m.in. pośrednictwem akcji przesiedleńczej, zorganizowało także konkurs literacki poświęcony Ziemiom Zachodnim. W kolejnych latach organizowało również spotkania klubowe, m.in. z dr. Bogdanem Frankiewiczem, pracownikiem Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, poświęcone obozom niemieckim na terenie Pomorza Zachodniego[9], dr. Kazimierzem Golczewskim z Instytutu Zachodnio-Pomorskiego na temat ewakuacji ludności niemieckiej pod koniec II wojny światowej z terenu Pomorza[10], dr Anną Poniatowską z Archiwum Państwowego na temat robotników rolnych na Pomorzu Zachodnim w okresie międzywojennym czy prof. Piotrem Zarembą, pierwszym prezydentem polskiego Szczecina, na temat okresu powojennego[11]. PAX rozwijał także na terenie województwa akcję klubową. Na spotkaniach poruszano zagadnienie ideowo-polityczne, organizowano spotkania z cyklu: „Patriotyzm a socjalizm”, „Polska – Niemcy – tysiąc lat zmagania”. W ramach akcji klubowej organizowano, poza odczytami, prelekcjami i dyskusjami, także wystawy, koncerty, spektakle, seanse filmowe. Począwszy od 1957 r., z inicjatywy sympatyka PAX Ludwika Grochowskiego odbywały się spotkania Kaszubów mieszkających na terenie Szczecina.

Osobny rozdział działalności szczecińskiego PAX stanowiła organizacja obchodów rocznic ważnych dla historii regionu i kraju wydarzeń. W 1970 r. w ramach obchodów 25-lecia powrotu Ziem Zachodnich do Polski oddział w Szczecinie zorganizował dwudniową konferencję poświęconą roli Kościoła w integracji Pomorza Zachodniego z macierzą. W sympozjum uczestniczyli duchowni i świeccy działacze katoliccy, referaty wygłosili m.in.: dr Eugeniusz Wiśniowski z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego i Zbigniew Czajkowski, redaktor naczelny miesięcznika „Życie i Myśl”[12]. W 1972 r. wspólnie z Frontem Jedności Narodu i Towarzystwem Przyjaciół Szczecina zorganizowano uroczyste obchody tysiąclecia bitwy pod Cedynią[13]. Referaty na zorganizowanej konferencji wygłosili m.in.: dr Eugeniusz Wiśniowski z KUL, który mówił o historycznych związkach Pomorza Zachodniego z Polską, dr Anna Poniatowska, prof. Piotr Zaremba, dr Franciszek Gronowski mówiący o rozwoju polskiej gospodarki morskiej oraz dr Czesław Piskorski z referatem o przyrodniczo-turystycznych walorach Pomorza Zachodniego. W tym samym roku w Zamku Książąt Pomorskich zorganizowano wspólnie z Towarzystwem Przyjaciół Szczecina sympozjum z okazji tysiąclecia włączenia Szczecina i Pomorza Zachodniego do Polski.

Także w 1972 r. PAX z okazji pięćdziesiątej rocznicy utworzenia Związku Polaków w Niemczech zorganizował spotkanie byłych działaczy związku[14]. W spotkaniu udział wziął m.in. Paweł Ledwolorz – członek Rady Naczelnej ZPwN. Rok później zaś odbyło się spotkanie z uczestnikami powstania wielkopolskiego. W 1975 r., z okazji trzydziestej rocznicy wyzwolenia Pomorza Zachodniego, zorganizowano spotkanie z żołnierzami 1. Armii Wojska Polskiego, którzy zdobywali Kołobrzeg, forsowali Odrę pod Siekierkami, uczestniczyli w szturmie na Berlin i byli pierwszymi osadnikami w Szczecinie. Spotkania środowiskowe w ramach PAX organizowano także pod egidą Klubu Czytelników „Wrocławskiego Tygodnika Katolików”. W ramach jego działalności odbyły się m.in. spotkania z żołnierzami Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, Armii Krajowej oraz z Kołem „Woldenberczyków”, skupiającym jeńców z oficerskiego obozu jenieckiego w Dobiegniewie. Prelekcje klubowe poświęcone były także walkom na Wale Pomorskim, o Monte Cassino oraz Uderzeniowym Batalionom Kadrowym. Wiele imprez i spotkań, w tym m.in. poświęconych 25-leciu Ludowego Wojska Polskiego, szczeciński oddział PAX zorganizował także wspólnie ze Związkiem Bojowników o Wolność i Demokrację.

17–18 maja 1974 r. PAX zorganizował w Szczecinie sesję popularnonaukową z okazji 850-lecia chrztu Pomorza Zachodniego[15]. Wśród referentów znaleźli się m.in.: prof. Zygmunt Sułowski z Lublina, który wygłosił referat o Słowiańszczyźnie nadbałtyckiej, prof. Jerzy Dowiat z Warszawy (Chrystianizacja Ziem Nadbałtyckich do końca XII w.), prof. Kazimierz Ślaski z Poznania (Opanowanie Pomorza Zachodniego przez Bolesława Krzywoustego), prof. Józef Mitkowski z Krakowa (Związki Pomorza Zachodniego z Polską), dr Władysław Dziewulski z Opola (Misja św. Ottona z Bambergu w latach 1124–1128), dr Eugeniusz Wiśniowski z Lublina (Zarys dziejów Kościoła na Pomorzu Zachodnim).

W latach siedemdziesiątych aktywnie rozwijana była przez powołany przy oddziale Klub „Życia i Myśli” działalność samokształceniowa i prelekcyjna. Podczas spotkań dyskutowano nad wybranymi zagadnieniami światopoglądowymi, ideowo-politycznymi i społeczno-gospodarczymi. Jednym z głównych tematów poruszanych na spotkaniach były dzieje Kościoła na Pomorzu. Wśród referentów wymienić można m.in.: ks. Wacława Radosza, red. Leonarda Barszczewskiego, Mikołaja Rostworowskiego, Zbigniewa Czajkowskiego i Kazimierza Ziemkiewicza. Akcja klubowa rozwijana była na terenie całego województwa, ze szczególnie żywym oddźwiękiem spotkała się w Cedyni, Gryficach, Nowogardzie, Świnoujściu i Stargardzie Szczecińskim.

W ramach klubu naukowego oddziału w 1979 r. zorganizowano konferencję poświęconą Kościołowi katolickiemu na Pomorzu Zachodnim. Prelekcje wygłosili dr Bogdan Frankiewicz i dr Jacek Wilczur, obaj z Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce. W kręgu klubu znalazło się ponad trzydziestu naukowców ze Szczecina, w ciągu dziesięciu lat działalności klub zorganizował kilkanaście sympozjów naukowych, dziesiątki konferencji i spotkań. Współpracowali z nim m.in.: dr Maciej Grabski (syn związanego z PAX pisarza Władysława Jana Grabskiego), dr Józef Kossecki oraz prof. Andrzej Piskozub. Podobne spotkania organizowano także w ramach działającego przy oddziale Wojewódzkiego Ośrodka Szkolenia Kadr. Przykładowo w organizowanych przez ten ośrodek w latach 1979–1981 spotkaniach udział brali m.in. Andrzej Piskozub i Marian Marek Drozdowski.

W 1980 r. PAX zainicjował organizowane corocznie Szczecińskie Forum Kultury Chrześcijańskiej – serię imprez, odczytów i konferencji poświęconych wybranym zagadnieniom. I Forum, które odbyło się w kwietniu 1980 r., poświęcone było m.in. obecności Kościoła katolickiego w historii Polski i roli, jaką odegrał na Ziemiach Odzyskanych. Zagadnieniu temu poświęcone były m.in. wystąpienia prof. Alfonsa Klafkowskiego, który wygłosił referat o stabilizacji administracji kościelnej na Pomorzu Zachodnim po II wojnie światowej, dr. Jerzego Pietrzaka z prelekcją o odbudowie Kościoła katolickiego na Pomorzu oraz dr. Bogdana Dopierały, mówiącego o roli kultury chrześcijańskiej wśród polskiego wychodźstwa na Pomorzu Zachodnim w latach 1890–1945. IV Forum, odbywające się w lutym 1984 r., poświęcone było m.in. osobie wybitnego działacza polonijnego, przywódcy Polaków w Niemczech, ks. Bolesławowi Domańskiemu. Osobę tę i jej działalność przybliżył dr Zygmunt Szultka z Uniwersytetu w Poznaniu. Na Forum gościli także laureaci Nagrody im. ks. Domańskiego oraz kultywujący tradycje przedwojenne chór „Tęcza” z Zakrzewa. Uczestnicy Forum złożyli kwiaty pod tablicą poświęconą ks. Domańskiemu, wmurowaną w 1946 r. na dziedzińcu Zamku Książąt Pomorskich. V Forum odbyło się w 1985 r. i przebiegało pod hasłem czterdziestolecia powrotu Kościoła katolickiego na Pomorze Zachodnie. Zorganizowano sesję popularnonaukową, w której udział wzięli m.in.: dr Marek Okoń, dr Czesław Piskorski, red. Zdzisław Szuba, który zaprezentował opracowane przez siebie kalendarium Kościół Katolicki na Pomorzu Zachodnim 966–1984. Obchodom towarzyszyły koncerty, wystawy dokumentów i fotografii (m.in. wystawa „Zakrzew – wieś z charakterem”, autorstwa Czesława Piskorskiego i Krzysztofa Gebla). Wręczono także nagrody im. ks. Domańskiego – Wandzie Chełkowskiej, Józefowi Budziszowi i Stefanowi Kwileckiemu. Także w 1985 r. oddział w Szczecinie zorganizował uroczystości czterdziestolecia powrotu Pomorza Zachodniego do Polski, w ramach których odbyła się m.in. uroczysta sesja z udziałem ówczesnego przewodniczącego Stowarzyszenia PAX i wicepremiera – Zenona Komendera[16].

Duże znaczenie dla kultywowania tradycji miała przyznawana od 1983 r. przez oddziały wojewódzkie PAX ze Słupska, Koszalina, Piły, Szczecina, Gorzowa Wielkopolskiego, Zielonej Góry, Gdańska i Elbląga Nagroda Regionalna im. ks. Bolesława Domańskiego. Jej laureatami z województwa szczecińskiego byli m.in.: Czesław Piskorski (1983), Stefan Kwilecki (1985) i Wacław Kotański (1988). Osobny rozdział aktywności PAX na Ziemiach Zachodnich stanowiły też organizowane przy udziale struktur wojewódzkich Stowarzyszenia spotkania autorskie z pisarzami katolickimi. Dużym zainteresowaniem cieszyły się m.in. spotkania z Janem Dobraczyńskim, Władysławem Janem Grabskim, Zygmuntem Lichniakiem, Alfredem Łaszowskim. Autor Sagi o jarlu Broniszu tak wspominał swoje wyjazdy na Ziemie Odzyskane: „Wygłosiłem też ogromną ilość odczytów, w czym wielką pomoc miałem od PAX-u, którego oddziały na Ziemiach Zachodnich często zapraszały mnie i »pędzały« po różnych miastach i miasteczkach”[17].

Na początku lat osiemdziesiątych szczeciński oddział PAX włączył się aktywnie w plany utworzenia w Szczecinie Uniwersytetu Zachodniopomorskiego. W 1984 r. Instytut Wydawniczy PAX zawarł porozumienie z Fundacją Biblioteki Uniwersyteckiej.

2. Działalność na rzecz rozwoju Pomorza

W latach sześćdziesiątych za działalność na polu gospodarczym i społeczno-ekonomicznym w ramach oddziału odpowiedzialne były referaty: ekonomiczny (kierowany przez Zbigniewa Stobieckiego), inicjatyw społecznych (Jerzy Goliński) i inicjatyw miejskich (Sylwester Łęgowiecki), w 1966 r. powołany został Referat Społeczno-Ekonomiczny, przemianowany następnie na Wydział Inicjatyw Społeczno-Ekonomicznych, którego pracami od 1969 r. kierował Krzysztof Puc. Prace referatu, a następnie wydziału koncentrowały się na kilku podstawowych dla rozwoju społeczno-gospodarczego województwa dziedzinach: rybołówstwie, ruchu turystycznym, gospodarce w małych miastach, kółkach rolniczych, Państwowym Funduszu Ziemi oraz wiejskim budownictwie indywidualnym. Powołane zostały odpowiednie sekcje: morska, transportu, zagadnień rolnych oraz gospodarki komunalnej i małych miast, w ramach których organizowano spotkania i konferencje. W 1969 r. zorganizowano np. konferencję z udziałem dr Z. Lisowskiej z Instytutu Transportu Samochodowego w Warszawie. Organizowano także spotkania z prof. Andrzejem Piskozubem na temat transportu jako czynniku zagospodarowania przestrzennego. W ramach sekcji małych miast i gospodarki komunalnej zorganizowano w 1967 r. spotkanie z dr. Leonem Brodowskim, poświęcone zjawiskom socjologicznym towarzyszącym procesom urbanizacyjnym, oraz z prof. Piotrem Zarembą na temat rozwoju urbanistycznego Szczecina.

Dużą aktywnością mogła się pochwalić sekcja zagadnień rolnych. W jej ramach zorganizowano wiele konferencji i spotkań dyskusyjnych poświęconych budownictwu wiejskiemu, działalności kółek rolniczych, metodom zarządzania Państwowymi Gospodarstwami Rolnymi oraz intensyfikacji produkcji rolnej. Sekcja współpracowała w tym zakresie z kadrą naukowo-dydaktyczną Wyższej Szkoły Rolniczej: dr. Adamem Brzozowskim, dr. Janem Mazarakim, dr. Zygmuntem Dowgiałłą, dr. Mirosławem Jarockim. W 1972 r. oddział wspólnie z tygodnikiem „Zorza” przeprowadził ankietę wśród mieszkańców dwudziestu gmin pod hasłem „Społeczeństwo pomaga naczelnikowi gminy”, zbiorcze wyniki ankiety przekazano naczelnikom gmin. W latach siedemdziesiątych oddział współorganizował akcję szkolenia zawodowego rolników, z udziałem pracowników Akademii Rolniczej: prof. Janem Mazarakim, prof. Adamem Brzozowskim, dr. Antonim Piwowarskim, dr. Adamem Piechą i innymi. Rozwijano także poradnictwo dla rybaków ze Świnoujścia, Dziwnowa, Międzyzdrojów i Wolina. Przy oddziale utworzony został również Wojewódzki Zespół Rolników, zrzeszający ich około czterdziestu. Warto podkreślić, że prace studialne i wnioski z organizowanych spotkań i konferencji przekazywane były organom administracji państwowej i władzom politycznym województwa. W latach osiemdziesiątych oddział swoje zainteresowanie zwrócił także na funkcjonowanie PGR, w tym problemy lepszego wykorzystywania zabudowań gospodarczych, obsługi obrotu towarowego na wsi oraz organizacji przechowalnictwa owoców i warzyw.

W latach 1963–1965 szczeciński PAX wspólnie z Frontem Jedności Narodu zorganizował na terenie województwa szereg czynów społecznych. Wykonano wówczas prace melioracyjne w miejscowościach położonych nad Zalewem Szczecińskim (poddano konserwacji kilkanaście tys. metrów bieżących rowów melioracyjnych). Z inspiracji oddziału w czynie społecznym wybudowano w Myśliborzu boisko szkolne dla Zasadniczej Szkoły Metalowej, w Dobrzanach przystań kajakową i wędkarską na jeziorze. W latach 1963–1967 wybudowano zaś, we współpracy z Gromadzką Radą Narodową w Choszcznie, Wojewódzkim Inspektoratem Budowy Wodociągów Wiejskich oraz miejscową ludnością, wodociągi we wsiach Zamęcin i Piasecznik. W latach 1966–1969 oddział organizował w Zamęcinie i Kicku, w powiecie stargardzkim, bezpłatne dyżury lekarzy i internistów.

Szczeciński PAX na polu aktywizacji gospodarczej regionu współpracował także z innymi organizacjami, w tym z utworzonym w 1957 r. TRZZ, którego koło działało przy Stowarzyszeniu. Na Zjeździe Konstytucyjnym TRZZ PAX reprezentował Jan Mieloch, który wysunął projekt organizacji spółek pracowniczych mających służyć aktywizacji gospodarczej Pomorza Zachodniego[18]. Planowano powołać spółkę przetwórstwa owocowo-warzywnego w Stargardzie Szczecińskim, w Krajniku Górnym zaś zamierzano uruchomić nieczynną od 1945 r. cegielnię. Inicjatywy te nie spotkały się, niestety, z pozytywnym odzewem ze strony centrali Stowarzyszenia. Na początku lat sześćdziesiątych Oddział Wojewódzki PAX w Szczecinie wspólnie z tygodnikiem „Zorza” organizował konkurs ogródków warzywnych, który wzbudził duże zainteresowanie rolników w całym województwie. Warto zwrócić uwagę, że także po rozwiązaniu TRZZ w 1971 r. wiele podejmowanych przez niego działań zostało przejętych przez szczeciński PAX. Do inicjatyw tych zaliczyć należy m.in.: zainicjowane przez TRZZ w 1966 r. Sejmiki Twórców Morskich[19], których późniejszą kontynuacją zdawały się być powołane przez PAX w latach osiemdziesiątych Sejmiki Morskie. Już w 1966 r. sekcja morska przy Referacie Społeczno-Ekonomicznym oddziału zorganizowała, wspólnie z oddziałami Stowarzyszenia z Gdańska i Koszalina, konferencję w Kamieniu Pomorskim, w której udział wzięli m.in.: dr Andrzej Piskozub (wygłosił referat o aspektach przestrzennych gospodarki morskiej), dr Jerzy Zaleski (rola Polski w zlewisku Bałtyku), dr Zygmunt Sójka (postęp techniczny w gospodarce morskiej), Stanisław Ludwig (problemy kultury morskiej), dr Andrzej Zbierski (początki polskiej gospodarki morskiej). Kolejna konferencja, która również odbyła się w 1966 r., poświęcona była rozwojowi rybołówstwa przybrzeżnego i zalewowego w województwie, udział w niej wzięli m.in.: dr Anna Pęczalska i Włodzimierz Kraczkiewicz z Morskiego Instytutu Rybackiego. Warto zwrócić uwagę, że oddział z problematyki rybołówstwa przybrzeżnego (zapobieżenie dewastacji małych nadmorskich portów oraz zaopatrzenie w świeżą rybę miejscowości turystycznych i wczasowych) uczynił jedno z kluczowych zagadnień w działalności swoich radnych.

Działacze szczecińskiego oddziału PAX wnieśli także istotny wkład w kształtowanie struktury przestrzennej regionu. Współpracowali na tym polu z innymi oddziałami Stowarzyszenia z województw nadmorskich: „Oddział w Gdańsku poszukiwał optymalnych kierunków rozwoju gospodarki morskiej, koszaliński specjalizował w zagadnieniach turystyki i rekreacji nadmorskiej, szczeciński koncentrował uwagę na problematyce gospodarowania wodami Polski północnej, a w tym szczególnie na gospodarce wodnej w rejonie ujścia Odry do Bałtyku. W dyskusjach i publikacjach akcentowano specyfikę tego regionu i wskazywano, iż dla rozwoju społeczno-gospodarczego kraju zarówno dolny odcinek Odry jak i Zalew Szczeciński są punktami węzłowymi, limitującymi rozwój wielu innych dziedzin gospodarki narodowej”[20]. Podnoszono także wielokrotnie problem większego wykorzystania Odry dla żeglugi śródlądowej, także od strony Czechosłowacji[21].

Szczeciński oddział PAX inicjował również działalność w zakresie ogółu zagadnień związanych ze środowiskiem naturalnym Pomorza. W 1977 r. zorganizowana została z inicjatywy Stowarzyszenia konferencja na temat kształtowania form krajobrazowych Dolnego Przyodrza. Udział w niej wzięli m.in.: prof. Mieczysław Jasnowski (referat poświęcony projektom ochrony krajobrazu województwa szczecińskiego), dr Urszula Grinn (ochrona parków miejskich), dr Czesław Piskorski (przyrodnicze walory turystyczne Dolnego Przyodrza). W tym samym roku odbyła się konferencja poświęcona przyszłości Morza Bałtyckiego, w której uczestniczyli m.in. dr Jerzy Zaleski i inż. Jan Szydłowski. W 1978 r. odbyła się kolejna konferencja poświęcona ochronie środowiska regionu Dolnej Odry. PAX inicjował i podejmował także działania istotne dla rozwoju i ochrony środowiska w regionie. W drugiej połowie lat siedemdziesiątych oddziały PAX w Szczecinie i Świnoujściu podnosiły problem wody pitnej dla Świnoujścia. W późniejszych latach Oddział PAX w Szczecinie wraz z Klubem Kształtowania i Ochrony Środowiska oraz Ligą Ochrony Przyrody podejmowały m.in. działania na rzecz zachowania równowagi ekologicznej w związku z działalnością Zakładów Chemicznych w Policach, a także zmierzające do utworzenia trzech parków krajobrazowych na terenie województwa (Ińskiego, Szczecińskiego i Cedyńskiego). W 1982 r. zorganizowano również konferencję poświęconą rolnictwu ekologicznemu w strefie ochronnej jeziora Miedwie, stanowiącego główny rezerwuar wody pitnej dla aglomeracji szczecińskiej. W wyniku tych działań podjęto decyzję o powołaniu spółki wodnej „Miedwie”.

Zaangażowanie PAX w kwestiach morskich zostało uwieńczone w postaci powołanych w 1985 r. z inicjatywy ówczesnego przewodniczącego Stowarzyszenia Zenona Komendera Sejmików Morskich. Poświęcone były one szeroko pojętej problematyce morskiej. I Sejmik odbył się w 1985 r. w Słupsku, uczestniczyli w nim m.in.: prof. Andrzej Piskozub, mówiący o bilansie spraw morskich Polski, prof. Zygmunt Sójka (problemy morskie Polski), Jan Lisiecki z Urzędu Gospodarki Morskiej, dr Władysław Buchholz z Instytutu Morskiego, dr Maria Molenda z Akademii Rolniczej oraz dr Jerzy Wronka z Ośrodka Badawczego Ekonomiki Transportu Polskich Kolei Państwowych. „Szeroka reprezentacja instytucji badawczych i produkcyjno-usługowych zaowocowała równie zróżnicowaną tematyką”[22] I Sejmiku. II Sejmik Morski odbył się w 1986 r. w Szczecinie. Udział w obradach wzięli m.in.: Jan Lisiecki z Urzędu Gospodarki Morskiej, który wygłosił referat na temat stanu i prognozy rozwoju portów morskich, prof. Jerzy Kołodziejski z Politechniki Gdańskiej (integracja kompleksów portowych z regionami nadmorskimi), prof. Andrzej Piskozub (tranzytowe perspektywy Polski), inż. Piotr Zaremba junior (integracja transportu morskiego i lądowego w planowaniu przestrzennym aglomeracji portowych), dr Jerzy Wronka (polskie usługi tranzytowe), dr Jan Kochanowski (problemy współczesnej żeglugi morskiej), Bogdan Jaskuła (problemy rozwoju województwa w planach perspektywicznych na lata 1986–1995), Janusz Lisek (współżycie i koegzystencja portu i miasta na przykładzie Szczecina) i Alina Hutnikiewicz (miejsce Szczecina w polityce morskiej państwa w latach 1945–1985). Głos w dyskusji zabrali m.in.: Czesław Piskorski, Jerzy Gądek, Kazimierz Lisicki i Krzysztof Prawdzic. W obradach uczestniczyli także wiceminister Ryszard Pospieszyński z Urzędu Gospodarki Morskiej i wojewoda szczeciński Stanisław Malec. Oddział szczeciński PAX brał także udział w organizacji kolejnych edycji sejmiku w latach 1987 (III Sejmik w Gdańsku), 1988 (IV Sejmik w Koszalinie). Zaangażowanie szczecińskiego oddziału w problematykę morską zaowocowało objęciem kierownictwa nad powołaną przez Zarząd Główny PAX Radą Morską przez ówczesnego przewodniczącego oddziału Jerzego Golińskiego. W 1989 r. oddział zorganizował konferencję poświęconą zagospodarowaniu przestrzennemu strefy morskich wód przybrzeżnych i pobrzeża w polityce państwa. W obradach udział wzięli m.in.: dr Zenon Knypka z Instytutu Morskiego w Gdańsku, Jan Tomaszewski z Uniwersytetu Szczecińskiego, prof. Janusz Gilas z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu oraz prof. Piotr Zaremba z Politechniki Szczecińskiej.

Szczególną pozycję wśród wieloletnich współpracowników szczecińskiego PAX zajmował prof. Andrzej Piskozub. Zarówno w swoich pracach, wydawanych w ramach Instytutu Wydawniczego PAX, jak i na łamach paksowskiej prasy gdański politolog rozwijał zagadnienia związane z podziałem terytorialnym ziem polskich oraz problematyką morską. Ze względu na jego oryginalny wkład w rozwijaną przez Stowarzyszenie myśl zachodnią, warto poświęcić nieco więcej miejsca prezentowanym przez niego poglądom. W pracy Kształty polskiej przestrzeni Piskozub wyróżnił osiem „ośrodków miejskich najwyższego rzędu”, których zasięg oddziaływania wykraczał poza obszar własnego województwa, zaliczył do nich także Szczecin, który charakteryzował następująco: „Obecnie Szczecin zaledwie przekroczył 300 tys. mieszkańców i jest mniejszy o ponad 130 tys. mieszkańców od Poznania – najmniejszego z pozostałych »wielkich« miast. Ostatnia wojna zdecydowała o tak niskiej lokacie Szczecina. W 1939 r. Szczecin liczył 374 tys. mieszkańców (w granicach administracyjnych z tego roku), był »stolicą« dużej prowincji rozciągającej się od Lęborka prawie po Lubekę, był miastem większym od Krakowa czy Poznania, które obecnie mają nad nim poważną przewagę ludnościową. W strukturze regionalnej powiązań przestrzennych Polski współczesnej rola Szczecina jest niezmiernie ważna. Jest on jedynym dużym miastem w północno-zachodniej Polsce, największym portem przeładunkowym na Bałtyku silnie powiązanym ze Śląskiem, stanowi duży ośrodek przemysłowy, a ostatnio staje się również silnie rozwijającym się ośrodkiem kulturalnym. Pomimo nadgranicznego, peryferyjnego położenia jest stolicą regionu obejmującego całe województwo szczecińskie, większość województwa koszalińskiego oraz część zielonogórskiego”[23]. Jednym z głównych pól zainteresowania Piskozuba była problematyka morska, w wielu tekstach odnosił się do różnych aspektów funkcjonowania państwa nad morzem: „Historycznie ukształtowany na obszarze Polski Ludowej wielki potencjał gospodarki morskiej był wyraźnie dwubiegunowy. Biegunami tej gospodarki morskiej były: Gdańsk u ujścia Wisły na Pomorzu Wschodnim i Szczecin u ujścia Odry na Pomorzu Zachodnim. Do wyłonienia się akurat tam owych historycznie uwarunkowanych biegunów wielkiej gospodarki morskiej przyczyniły się decydująco dwie rzeki zlewiska Bałtyku, łączące wymienione porty morskie z ich zapleczem”[24]. Także nowy powojenny kształt granic Piskozub ukazywał w klasycznym dla myśli zachodniej ujęciu: „Odzyskanie ziem zachodnich i północnych, »zdekolonizowanie« jagiellońskiej tradycji i powrót do koncepcji geograficznej państwa piastowskiego – to jeden z kamieni węgielnych historycznego przełomu, jaki powstanie Polski Ludowej oznaczało w dziejach narodu polskiego. W latach 1944–1945 narodziło się Nowe Państwo – nawiązujące do tradycji Starego Państwa piastowskiego i zamykającego kartę dziejów Średniego Państwa jagiellońskiego, zapoczątkowanego w XIV stuleciu a zburzonego w katastrofie wrześniowej 1939 roku [...] przełomowym momentem – najdonioślejszym w XX-wiecznych dziejach państwa i narodu polskiego – było powstanie Polski Ludowej, jako państwa o radykalnie nowych, chociaż podbudowanych taką starą tradycją, podstawach geograficzno-przestrzennych”[25]. Na łamach paksowskich „Kierunków” pisał zaś: „Myśl zatem, że zamiast Wrocławia i Szczecina można pozyskać dla Polski Lwów i Wilno jest od drugiej wojny światowej jedynie donkiszoterią polityczną”[26].

3. Wobec zachodniego sąsiada

O ile Stowarzyszenie PAX przez cały okres swego istnienia aktywnie uczestniczyło w polityce państwa mającej być odpowiedzią na jawnie rewizjonistyczne stanowisko rządu RFN wobec części terytorium polskiego, czemu na terenie Szczecina służyć miały m.in. organizowane przez Front Jedności Narodu działania propagujące polskość Ziem Zachodnich i Północnych, jak np. zorganizowana w 1958 r. akcja „Odra – Nysa granicą pokoju”, o tyle w odniesieniu do drugiego z państw niemieckich szczeciński oddział PAX starał się pogłębiać dobrosąsiedzkie relacje. Służyły temu rozwijane na szczeblu centralnym Stowarzyszenia kontakty ze wschodnioniemiecką Unią Chrześcijańsko-Demokratyczną. Także szczeciński oddział angażował się w tę współpracę, organizowano m.in. wzajemne wizyty oraz realizowano wspólne projekty na polu kultury i nauki. W 1984 r. w Szczecinie gościła delegacja Zarządu Okręgu CDU w Rostocku w składzie: przewodniczący Zarządu Okręgu CDU Dieter Klemm, Heinz Peter Scholz i Wolfgang Zölich. Wkrótce potem nastąpiła rewizyta członków szczecińskiego Zarządu Okręgu PAX: przewodniczącego Jerzego Golińskiego, Krzysztofa Puca i Zbigniewa Stobieckiego. W 1985 r. szczeciński oddział PAX brał udział w organizacji Dni Rostocku w Szczecinie, przy tej okazji gościła ponownie w Szczecinie delegacja wschodnioniemieckiej CDU w składzie: Dieter Klemm, Wolfgang Zölich, Metchilda Homberg. Dwa lata później, od 30 czerwca do 3 lipca 1987 r., w Szczecinie gościła ponownie delegacja CDU: Dieter Klemm, Udo Klusmeyer i Gudrun Zander. We wrześniu z rewizytą do Rostocku udali się Jerzy Goliński, Krzysztof Puc i Jerzy Wronka. Działacze PAX uczestniczyli wówczas w konferencji sprawozdawczo-wyborczej CDU.

Działacze oddziału szczecińskiego odegrali także aktywną rolę w rozgrywającym się w latach osiemdziesiątych sporze pomiędzy PRL a NRD, który dotyczył „kwestii użytkowania przez Polskę toru wodnego stanowiącego podejście do portów w Szczecinie i Świnoujściu, który to tor znajdował się w strefie szelfu kontynentalnego i obszaru rybołówstwa NRD”[27]. Po jednostronnym rozszerzeniu wód terytorialnych przez stronę niemiecką „działacze Stowarzyszenia PAX w Szczecinie jako jedni z pierwszych sygnalizowali potrzebę jak najszybszego uregulowania konfliktu w sposób zabezpieczający interesy PRL”[28]. Jerzy Goliński, poseł Stowarzyszenia, w przemówieniu sejmowym oskarżył władze o „ekstensywne uprawianie polskiej myśli i polityki zachodniej, rozumianej jako stosunek narodu i państwa wobec zachodniej granicy Polski”[29].

Działalność Oddziału Wojewódzkiego PAX w Szczecinie na polu idei zachodniej miała wieloaspektowy charakter. Z jednej strony działacze Stowarzyszenia starali się rozwijać aktywność odnoszącą się do aktualnych potrzeb i problemów, które dotyczyły Szczecina i szerzej całego Pomorza, z drugiej zaś starali się upowszechniać katolickie, polskie i słowiańskie dziedzictwo, obchodząc rocznice ważnych wydarzeń dla historii tego regionu, organizując konferencje, sympozja oraz rozwijając akcję klubową. W odniesieniu do „historycznego” kierunku działalności PAX z całą odpowiedzialnością stwierdzić można, że pozostawał on w pełni zbieżny z życzeniem, które wyraził w zakończeniu swojej pracy historyk Pomorza: „Autor ufa [...], że przyjmie się powszechnie i utrwali świadomość pierwotnej słowiańskości i polskości ziemi nadbałtyckiej nie tylko u ujścia Wisły, ale i u ujścia Odry; że rozpowszechni się znajomość, choć na razie jeszcze pobieżna, losów tego kraju, tak silnymi i wielorakimi węzłami związanego z Polską na przestrzeni całych stuleci, że odsłoni się tajemnica germanizacji tego kraju, o której powodzeniu zadecydowało przejście zwierzchności politycznej w ręce niemieckie”[30]. Bogactwo inicjatyw szczecińskiego PAX, objawiające się aktywnością na każdym niemal polu życia społecznego, umiejętność współdziałania z innymi organizacjami, skupianie i inicjowanie działań lokalnej elity, konsekwencja w realizacji podejmowanych działań oraz niezmienność przyświecających temu zaangażowaniu celów pozwalają z pełną odpowiedzialnością stwierdzić, że szczeciński oddział PAX odegrał istotną rolę w dziele rozwoju i integracji tego regionu z resztą kraju.

Maciej Motas (ur. 1977 r.), historyk, pracownik Biblioteki Publicznej m.st. Warszawy. Współautor prac: W imię czego ta ofiara? Obóz narodowy wobec Powstania Warszawskiego, wybór i oprac. J. Engelgard, M. Motas, Warszawa 2006; Między romantyzmem a realizmem. Szkice z dziejów Narodowej Demokracji, Warszawa 2011 (z Janem Engelgardem). Autor artykułów poświęconych problematyce polskiego ruchu narodowego oraz myśli zachodniej.

Katarzyna Rembacka

Polski Związek Zachodni w Szczecinie

Rozważania zacznijmy od przytoczenia odpowiedzi na pismo z Departamentu Politycznego Ministerstwa Administracji Publicznej, której udzielił – po uprzedniej konsultacji z kierownikiem Oddziału Społeczno-Politycznego Urzędu Miasta[1] – naczelnik Wydziału Społeczno-Politycznego Urzędu Wojewódzkiego Szczecińskiego. Czytamy w niej m.in.: „Okręg Szczeciński Polskiego Związku Zachodniego posiada 15 obwodów po większej części pod względem organizacyjnym bardzo słabo rozwiniętych. Obwody te ograniczały się jedynie do przeprowadzenia periodycznych zebrań, ściągnięcia składek oraz załatwienia najpilniejszych spraw. Zarząd Okręgowy sprawował słaby nadzór nad działalnością swoich obwodów, tłumacząc się brakiem funduszy niezbędnych na wyjazdy w teren, nie potrafił nadać im aktywności”[2]. Tekst powstał w kwietniu 1949 r. Przedstawionemu opisowi towarzyszyły również krótkie charakterystyki członków zarządu tej organizacji. Wynikało z nich, że mamy do czynienia z ludźmi, którzy – ogólnie rzecz ujmując – byli mało aktywni. Zważywszy, że dokładnie rok później, czyli w kwietniu 1950 r., Polski Związek Zachodni[3] de facto przestał istnieć, można by potraktować przytoczoną wyżej urzędniczą opinię jako rodzaj podsumowania kilkuletniego (dla zachodniopomorskiej organizacji mierzonego od 1945 r.) okresu jego działalności. Jednakże przed uznaniem dokumentu za miarodajny powinniśmy podjąć próbę odtworzenia historii szczecińskiej struktury PZZ i odpowiedzieć na kilka pytań.

Za najważniejsze z nich uznać można następujące: kim byli ludzie tworzący gremium kierownicze PZZ na Pomorzu Zachodnim, jakie cele realizowali bądź realizować powinni, jakie były warunki ich pracy i jaki miały wpływ na efektywność działania?

Zarówno odpowiedzi na powyższe pytania, jak i losy stowarzyszenia odnaleźć można częściowo w poznańskich i szczecińskich zasobach archiwalnych. W tym pierwszym znajduje się cały zespół prezentujący dzieje PZZ[4], w drugim zaś przechowywane są archiwalia dotyczące bezpośrednio szczecińskiego okręgu. Częściowo, ponieważ nie jest to zbiór wyczerpujący zagadnienie. Pewnym ich uzupełnieniem są dokumenty znajdujące się w Archiwum Akt Nowych (zespoły odnoszące się do poszczególnych ministerstw i organów państwowych), lecz materiałów na temat szczecińskiej struktury nie jest w nich zbyt wiele[5]. Informacje o niej znajdują się także w wielu opracowaniach opisujących powojenną historię regionu i ziem odzyskanych, nie ma natomiast odrębnej publikacji na ten temat[6]. Cenne w tej materii są również wydawnictwa źródłowe i memuary[7] oraz materiały prasowe.

Powstanie szczecińsko-koszalińskiej struktury opisał Michał Musielak, łącząc jej zawiłe losy z osobą Leonarda Borkowicza – w 1945 r. Pełnomocnika Rządu Tymczasowego na Okręg Pomorze Zachodnie, a od 1946 r. wojewody szczecińskiego[8]. Według niego, pierwsze zebranie organizacyjne odbyło się w Koszalinie 25 sierpnia 1945 r., Borkowicz został zaś wybrany na przewodniczącego Zarządu Okręgu podczas zjazdu delegatów z Pomorza Zachodniego, do którego doszło 5 września tego roku[9]. Dzień ten został uznany za początek „formalnej działalności organizacyjnej” szczecińskiego PZZ[10]. Siedziba Zarządu mieściła się w Koszalinie przy ul. Zwycięstwa pod numerem 55.

Wydaje się jednak, że inicjacyjna działalność podejmowana była jeszcze w Szczecinie – tutaj bowiem (pomimo dramatycznych losów miasta związanych z kilkukrotnym przejmowaniem go przez stronę polską[11]) działał właściwy organizator zachodniopomorskich struktur – Michał Kmiecik. To on był człowiekiem, który jeszcze wiosną pojechał do Poznania w celu zorganizowania grupy delegatów PZZ do pracy na terenie przyszłego województwa szczecińskiego. Wyjazd do Wielkopolski nie był dziełem przypadku – tam bowiem zrodziła się idea patronatu. Gniezno stało się swoistym metropolis dla Koszalina, a Poznań właśnie dla Szczecina[12]. Misja zakończyła się sukcesem – ekipa, która dotarła do nadodrzańskiego miasta, zorganizowała stołówkę i lokale dla pierwszych osadników[13], a w czerwcu pierwsi społecznicy dotarli do Koszalina, skąd skierowani zostali do pracy w terenie[14]. O Kmieciku, który za swoją czterdziestoletnią działalność otrzymał od Zarządu Głównego PZZ dyplom uznania[15], pisał Czesław Piskorski, podkreślając jego wielkie doświadczenie w pracy społecznej, znajomość problematyki tych ziem oraz ofiarność[16]. Obok rzeczonego w ścisłym kierownictwie szczecińskiego PZZ zasiadał w randze prezesa przywoływany już Leonard Borkowicz, a wiceprezesami byli: Jan Powidzki (adwokat) i Józef Mozolewski (naczelnik Wydziału Oświaty Rolniczej). Członkami zarządu byli: Alfred Okołowicz (prezes Okręgu Ziemskiego), Piotr Zaremba (prezydent Szczecina), Jerzy Kędzierski (naczelnik Wojewódzkiego Wydziału Odbudowy), Kazimierz Bartoszyński (delegat Rządu dla Spraw Wybrzeża, dyrektor Państwowej Żeglugi na Odrze „Gryf”), Juliusz Mikołajski (profesor Akademii Handlowej), Helena Górna (wizytator szkół kuratorium w Szczecinie) i Rakowski (przewodniczący Okręgowej Komisji Związków Zawodowych). W składzie Sądu Organizacyjnego znalazły się trzy osoby: Roman Łyczywek (adwokat), Czesław Piskorski (redaktor) oraz Kazimierz Nowak (prokurator Sądu Specjalnego), Komisję Rewizyjną tworzyli zaś: Mieczysław Gawlak (dyrektor Spółdzielni Spożywców „Robotnik”), Olgierd Raczkowski i Wojciech Taczanowski (kierownik Spółdzielni Pracy „Bałtyk”)[17]. Co ciekawe, w okresie istnienia szczecińskiego okręgu w składzie tym nie następowały praktycznie żadne zmiany – jeżeli zaś do nich dochodziło, miały charakter marginalny i związane były z wyjazdami ze Szczecina członków stowarzyszenia.

Warto zatem przyjrzeć się bliżej ludziom, którzy organizowali i odpowiadali za zachodniopomorski PZZ. Z pewnością na szczególną uwagę zasługuje grono osób wywodzących się ze Związku Polaków w Niemczech. Wśród nich znalazł się przywoływany już Michał Kmiecik, który przed II wojną światową mieszkał w Niemczech i był współzałożycielem ZPwN. Pełnił funkcję prezesa polskiego chóru „Harmonia”, który notabene reaktywował po wojnie w Szczecinie. Okupację przeżył w Poznaniu, działając w szeregach Armii Krajowej, a w lutym 1945 r. podjął pracę kierownika Wydziału Polonii Zagranicznej w PZZ, by po kilku miesiącach przenieść się do nadodrzańskiego miasta. Było to człowiek, który pomimo szykan i represji doznanych na terenie III Rzeszy nie zrezygnował z działalności propolskiej, ale kontynuował ją najpierw w warunkach okupacyjnych, następnie zaś w realiach Polski Ludowej[18]. W pracach tych towarzyszyli mu członkowie najbliższej rodziny – żona Julia i syn Witold[19], zatrudnieni jako etatowi pracownicy okręgu (Julia była sekretarką, Witold zaś inspektorem), a także drugi syn Edward[20].

Wśród polonijnych działaczy, którzy po wojnie znaleźli się na Pomorzu Zachodnim, bardzo dużym autorytetem cieszył się Jan Baczewski, przedwojenny i powojenny parlamentarzysta, twórca „ordynacji szkolnej dla mniejszości polskiej”, zwanej Lex Baczewski[21]. Mieszkał i pracował w Dębnie Lubuskim – został prezesem PZZ w powiecie chojeńskim, będąc równocześnie członkiem jego Zarządu Głównego. Ważną postacią był również dr Bronisław Thomas[22] pochodzący z powiatu złotowskiego, który „był przed wojną w opozycji do władz Związku Polaków w Niemczech »z powodu – jak pisał – przekonań lewicowo-demokratycznych«”[23]. Jednak chociaż „nie był aktywnym członkiem ZPwN jego tradycje były mu bliskie”[24]. Na tyle, że jako jego przedstawiciel trafił do Zarządu Głównego PZZ w grudniu 1946 r.[25], będąc wówczas wicewojewodą szczecińskim. Kolejny mandat legitymujący jego uczestnictwo w tym gremium otrzymał wskutek Walnego Zjazdu Delegatów PZZ (grudzień 1947 r.)[26]. Zanim się to jednak stało, w kwietniu 1945 r. Leonard Borkowicz powołał go na stanowisko pełnomocnika rządu na obwód złotowski, by po trzech miesiącach mianować go swoim zastępcą[27]. Z ZPwN oraz z powiatem złotowskim związany był również kolejny członek szczecińskiej struktury, Józef Mozolewski. Od 1930 r. sprawował nieformalny nadzór nad polskimi szkołami w Niemczech, a „formalnie zatrudniony był jako nauczyciel w Złotowie”[28]. Represjonowany od sierpnia 1939 r., wojnę spędził w obozie w Sachsenhausen[29], skąd trafił do Szczecina, gdzie pełnił funkcję starosty powiatu szczecińskiego[30].

Kolejny krąg postaci związanych z kontynuatorem Związku Obrony Kresów Zachodnich[31], czyli PZZ, możemy umownie określić mianem poznaniaków (co zresztą jest logiczną konsekwencją wspomnianego już, funkcjonującego od wiosny 1945 r. patronatu). Znajdą się w nim ludzie, którzy w sposób szczególny zapisali się na kartach historii lokalnej i to na wielu jej płaszczyznach. Osobą absolutnie rozpoznawalną i kojarzoną z „pierwszym szczecińskim rokiem” jest inżynier z Poznania, Piotr Zaremba[32]. W 1945 r. został pierwszym prezydentem Szczecina i związał się z tym miastem na całe życie – już nie jako administrator (albo nie tylko), ale przede wszystkim człowiek nauki i wykładowca akademicki. Jego memuary stały się na wiele lat podstawowym źródłem wiedzy o historii miasta, gdyż – jak wspominał w 1983 r. Leonard Borkowicz – „Od pierwszej chwili prowadził dziennik i dziś wspierając się tymi zapisami jest najlepiej poinformowanym i najwięcej pamiętającym o pierwszych latach polskiego Szczecina człowiekiem. Zaimponował mi wielki porządek w jakim utrzymane są te dokumenty (w tym celu w piwnicy swego domu przy ul. Wyspiańskiego urządził archiwum z półkami, szufladami, i wszystko w idealnym porządku...)”[33]. Zaremba bardzo szybko zetknął się z Romanem Łyczywkiem, poznaniakiem, który wśród członków zachodniopomorskiego stowarzyszenia odgrywał niebagatelną rolę[34]. Duże znaczenie dla organizacji miał fakt, że związany był z tym nurtem już wcześniej – był m.in. członkiem konspiracyjnej „Ojczyzny”[35] i redaktorem „Spraw Zachodnich”[36]. W stolicy okręgu zachodniopomorskiego zajmował się adwokaturą, publicystyką oraz pracą redakcyjną. I właśnie sprawy wydawnicze zbliżyły go z następnym wielkopolaninem – Czesławem Piskorskim[37]. Autor Zabytków piastowskiego Szczecina[38] tworzył takie pisma jak „Pionier Szczeciński” czy „Szczecin”, w których pracował również Łyczywek[39]. Piskorski udzielał się na polu turystyczno-krajoznawczym, publikując liczne przewodniki po regionie, których nakłady sięgały kilkunastu tysięcy egzemplarzy[40]. Tak jak Mozolewski, miał na swym życiowym koncie pobyt w obozie koncentracyjnym – w jego przypadku był to Mauthausen-Gusen. Doświadczył tego również kolejny poznaniak, dr Juliusz Mikołajski, który okupację spędził w niemieckiej niewoli[41]. Był czynnym uczestnikiem zarówno powstania wielkopolskiego, jak i kampanii wrześniowej. Przed wojną wykładał w poznańskich, a po jej zakończeniu w szczecińskich uczelniach (pełnił funkcję zastępcy rektora Akademii Handlowej). Tak jak jego koledzy aktywnie uczestniczył w życiu naukowym regionu, publikując ponad siedemdziesiąt prac dotyczących Pomorza Zachodniego[42]. Z Poznaniem związany był także wzmiankowany wcześniej wiceprezes szczecińskiego PZZ, Jan Powidzki. W czasie II wojny światowej został wysiedlony ze stolicy Wielkopolski do Warszawy, gdzie trafił na listę tamtejszych adwokatów. I właśnie z członkami tej grupy osadzono go w Auschwitz[43]. Dramatyczne okupacyjne przeżycia i bardzo zły stan zdrowia nie przeszkodziły mu w aktywnym włączeniu się w proces zagospodarowywania ziem odzyskanych. Najpierw organizował sądownictwo w Koszalinie, skąd w 1946 r. trafił do Szczecina, gdzie założył kancelarię adwokacką (przy al. Wojska Polskiego 136)[44]. Z Poznania pochodziła również zajmująca się oświatą Helena Górna.

W składzie kierownictwa Polskiego Związku Zachodniego w Szczecinie w kwietniu 1949 r. znaleźli się także ludzie, których połączyła... przyszłość. Mowa o Kazimierzu Bartoszyńskim[45] i Jerzym Kędzierskim[46]. Obaj, tak jak ich koledzy ze stowarzyszenia, przeżyli kacety. Obaj, w odróżnieniu od niemal wszystkich członków PZZ, doznali dotkliwych represji stalinowskich. Obaj, zanim trafili w ręce funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa, pełnili ważne i odpowiedzialne funkcje, istotne dla rozwoju miasta. Aresztowanie jednego spowodowało też uwięzienie drugiego – ostatecznie przeżył tylko jeden[47].

Zarysowanych zostało zatem kilka kręgów, które wzajemnie się przenikały – zbiorowość jednego stanowiła integralną część następnego. Skupionych w nich ludzi więcej łączyło niż dzieliło. Z pewnością nie jest dziełem przypadku ich aktywność zawodowa i społeczna przed 1939 r., doświadczenia wojenne czy przynależność do warstwy inteligenckiej. Wielu z nich zajmowało się pracą naukową lub publicystyczną. To, że odnajdujemy ich w Zarządzie Okręgowym PZZ w Szczecinie bezsprzecznie łączy się z regionem ich pochodzenia – to przecież w Poznaniu istniał od 1921 r. Instytut Zachodnio-Słowiański, którego kontynuatorem stał się Instytut Zachodni, i to przecież w Wielkopolsce – jak pisała Anna Wolff-Powęska – „społeczeństwo wykazało najlepszą znajomość sytuacji narodowościowej i problematyki ludności autochtonicznej”[48].

Przywoływana we wstępie ocena urzędnika raczej nie wynika z pogłębionej analizy i rzeczywistej wiedzy tegoż na temat opisywanych ludzi. Jednakże być może warto uwzględnić informację, która rzeczywiście mogła wpłynąć na stopień ich zaangażowania – wymienione stanowiska, które zajmowali, i wynikające z nich obowiązki mogły odciągać ich od pracy w stowarzyszeniu. Mogły, ale nie musiały.

Zostawiając jednak z boku powyższą dygresję, należy przejść do zasadniczej kwestii, czyli celów, które PZZ zamierzał realizować w powojennej rzeczywistości i w zmienionych realiach politycznych. Do nich zaś z pewnością należało doprowadzenie do pełnego zespolenia nowych obszarów z ziemiami dawnymi w oparciu o „jednolite narodowo i państwowo społeczeństwo”[49]. Zadanie to przyświecało szczecińskiej organizacji przez cały okres jej funkcjonowania[50]. Jego realizacja wymagała zdefiniowania zadań szczegółowych, w obrębie których dokonywane były określone działania – miały one doprowadzić do zatarcia różnic kulturowych, mentalnych czy narodowościowych wśród nowych mieszkańców Pomorza Zachodniego[51].

Jednym z nich była polonizacja, a w zasadzie całkowite „spolszczenie” terenów odzyskanych. Proces ten wiązał się z wysiedleniem Niemców i „odniemczeniem” ziem przyłączonych, których jednym z istotniejszych narzędzi była akcja weryfikacyjna ludności. „Sekretarz generalny PZZ Czesław Pilichowski ujął cele przeprowadzonej kampanii w nader jasnych słowach: »Zagadnienie pełnego odniemczenia ziem polskich po Odrę, Nysę Łużycką i Bałtyk opiera się [...] na założeniu podstawowym: nie pozostawienia żadnego Niemca wewnątrz kraju, ale opiera się również na drugim założeniu: przywrócenia Polsce każdego jej syna, który na skutek perfidnej polityki germańskiej i systematycznej akcji germanizacyjnej polską świadomość narodową w części zatracił lub został wcielony do narodu niemieckiego wbrew swej woli«”[52]. Szczególny wydźwięk miały słowa dotyczące położenia Niemców. Jak widzieli tę kwestię nowi mieszkańcy Pomorza Zachodniego? Ich spojrzenie znajduje odbicie w podjętej przez ludność Koszalina rezolucji, która uchwalona została podczas wiecu zwołanego przez PZZ 7 października 1945 r. Domagano się od władz państwowych co następuje:

„1. Aby żaden Niemiec czy Niemka z pochodzenia, choćby nie działał w czasie okupacji na szkodę Polski i Polaków, nie był współobywatelem społeczeństwa polskiego

2. Aby Niemcy wszelkich kategorii zostali natychmiast [podkr. w oryg.] skoszarowani w obozach odosobnienia i powołani do pracy przymusowej, a cała reszta natychmiast [podkr. w oryg.] wysiedlona także i z terenów Pomorza Zachodniego

3. Aby szkody, powstałe w terenie i budynkach skutkiem wojny, spowodowanej przez Niemców, były naprawione przez tychże Niemców

4. Aby wszyscy Niemcy pozbawieni zostali pełni praw obywatelskich i nosili odznaki, odróżniające ich od społeczeństwa polskiego

5. Aby władze były czujne, żeby na terenach Pomorza Zachodniego nie działali zdrajcy narodu spod znaku »Volksdeutsche«, którzy zbiegli z macierzystych terenów Polski

6. Aby Polacy obywatelstwa niemieckiego – tzw. »Reichsdeustche« – którzy hardo walczyli przed wojną i w czasie okupacji o swoją Polskość, zostali przywróceni Ojczyźnie w myśl tezy: »Żaden Niemiec nie może znaleźć się w Narodzie Polskim, ale żaden Polak nie może być rzucony na łup Niemczyzny!«

7. Zebrani domagają się, aby czynniki miarodajne przystąpiły natychmiast [podkr. w oryg.] do realizacji powyższych zadań”[53].

Ten złowieszczy ton był efektem realizowanej przez PZZ „walki z niemczyzną”, co łączyło się z autentycznymi antyniemieckimi nastrojami społecznymi[54]. Były one wywołane zbrodniami wojennymi i doznanymi krzywdami, ale w przypadku osiedleńców należy uwzględnić kolejne czynniki. Osadnicy doświadczali na co dzień kontaktu z Niemcami, których nie zdołano jeszcze wysiedlić – truizmem zaś będzie stwierdzenie, że była to akcja i skomplikowana, i długotrwała. Jednakże ta widziana z dzisiejszej perspektywy oczywistość dla ówczesnych takowa nie była – spodziewano się, jak czytamy w przytoczonym dokumencie, natychmiastowych działań, nie licząc się z przeciwnościami natury obiektywnej i subiektywnej tego ogromnego przedsięwzięcia[55]. Poza tym osiedleńcy doświadczali również kontaktu z materialną spuścizną Niemców[56]. To musiało razić i wywoływać skrajne emocje. Stąd rugowanie z przestrzeni publicznej jakichkolwiek wizualnych dowodów pobytu poprzednich właścicieli[57]. Procesowi adaptacji tych obszarów towarzyszyła m.in. zmiana nazw topograficznych[58]. Jak wspominał Piotr Zaremba w kwietniu 1945 r.: „kopię tego atlasu [Atlasu nazw Słowiańszczyzny Zachodniej Stanisława Kozierowskiego] wręczono nam w Pile jako instrukcję urzędową dotyczącą miejscowego nazewnictwa”[59]. Ale wachlarz podejmowanych działań był o wiele szerszy. PZZ zachęcał zatem swoje struktury terenowe do „walki z pozostałościami i wpływami niemczyzny”, zalecając skrupulatne zbieranie wszelkich wiadomości o nich świadczących[60]. Należało zatem opracować dla danej miejscowości historię stosunków polsko-niemieckich czy niemieckich organizacji. Działacze stowarzyszenia powinni byli bacznie obserwować i notować fakty używania języka niemieckiego, zbierać dane dotyczące ludzi pracujących w zakładach przemysłowych czy majątkach rolnych z „punktu widzenia ich stosunku do Niemiec przed wojną i w czasie okupacji hitlerowskiej”. Jeszcze zaś drastyczniej brzmi nakaz, by „podjąć walkę z językiem niemieckim w domu, w rozmowie matki z dzieckiem i rodziców między sobą”[61]. Na szczęście walka ta miała być prowadzona np. poprzez zastępowanie książek niemieckich ich polskimi odpowiednikami (chodziło np. o modlitewniki czy kalendarze). Zwalczanie niemczyzny dotyczyło zatem nie tyle samych Niemców, ile ludności autochtonicznej, która miała się stać żywym dowodem polskości ziem zachodnich.

Świadectwa tego potrzebowali nowi mieszkańcy ziem przyłączonych – przedstawiciele tych wszystkich „grup przybyłych na teren województwa Warszawiaków i Poznaniaków, Małopolan i Zabużan”, z których szczeciński PZZ zamierzał stworzyć „społeczeństwo związane z terenem, myślące kategoriami morskimi i znające zagadnienie niemieckie”[62]. Problem polegał jednak na tym, że osiedleńcy nie mieli orientacji w temacie narodowościowym – nie odróżniali zatem Niemca od Polaka mającego niemieckie obywatelstwo. Szczególnie gdy ten drugi nie potrafił płynnie posługiwać się językiem polskim i nie był wyznania rzymskokatolickiego. Aby uniknąć bądź zminimalizować niechęć przesiedlonych Polaków do autochtonów, PZZ przeprowadzał intensywną akcję weryfikacyjną, której zasady były zmieniane wraz z przeobrażeniami politycznymi zachodzącymi w kraju[63]. Obserwując zaś ową ewolucję, można dojść do wniosku, że grupa, którą należało otoczyć szczególną opieką, została niejako przy okazji ubezwłasnowolniona: „W ostatnim czasie w dyskusji nad sprawą autochtonów zarysowały się zupełnie nowe poglądy. Wyraża się m.in. przekonanie, że należy zasadniczo zreformować dotychczasowe przepisy prawne i przyjąć jako naczelną zasadę, że kto się urodził Polakiem, niezależnie od swej postawy emocjonalnej wobec narodu polskiego względnie dotychczasowego ustosunkowania się do niemczyzny, może zostać tylko Polakiem i nie powinien być przedmiotem żadnej międzypaństwowej wymiany czy przetargów. Przynależności narodowej jako pewnego wewnętrznego stanu uczuciowego opartego na związkach przyrodzonych, historycznych nie można nabywać poprzez uznanie”[64]. Wracając jednak do działań podejmowanych przez szczeciński PZZ, należy zwrócić uwagę na organizowanie dla ludności rodzimej kursów repolonizacyjnych. W roku szkolnym 1945/1946 zachodniopomorski okręg zorganizował sześć takich kursów, w których uczestniczyło 156 osób. Rok później szkoleń tych było już 43, a liczba słuchaczy wzrosła do 1041. W kolejnych latach liczba kursantów nie przekraczała już tysiąca. Przytoczona statystyka nie uwzględniała kursów organizowanych przez koła PZZ i nauczycieli autochtonów, którzy prowadzili je we własnym zakresie bez stosownej rejestracji[65].

Akcję polonizacyjną wzmacniano, wykorzystując wszelkie propagandowe przekazy – gazetki ścienne (pierwsza nosiła tytuł Poznaj Piastowski Szczecin), audycje radiowe (Szczecin woła), wycieczki miejskie i regionalne, okolicznościowe wydawnictwa autorstwa przywoływanych już Czesława Piskorskiego czy Piotra Zaremby, artykuły w branżowych pismach „Strażnica Zachodnia” i „Przegląd Zachodni”. Na łamach tego ostatniego w rubryce zatytułowanej Korespondencja publikował Roman Łyczywek. Trzeba podkreślić jego wyjątkowe znaczenie w procesie przyswajania Szczecina i całego regionu przez mieszkańców Polski. Taki cel, jak można sądzić, miały właśnie artykuły, w których autor przekonywał o roli tego miasta jako ośrodka rybołówstwa[66] czy też poruszał kwestie narodowego planu gospodarczego w odniesieniu do ziem odzyskanych[67]. Starał się również zainteresować problemami, z jakimi borykali się szczecinianie – poruszał sprawy mieszkaniowe czy kwestię słabej aprowizacji[68]. Osobną i z racji zainteresowań Łyczywka niebudzącą zdziwienia pulą tematów były sprawy kulturalne. Ubolewał zatem nad słabą kondycją wydawniczą i brakiem wyższej uczelni w mieście[69]. Jednocześnie informował z entuzjazmem o rozwoju życia literacko-artystycznego, kolejnych szczecińskich publikacjach czy przedsięwzięciach naukowych. Tematy te poruszali również inni korespondenci „Przeglądu Zachodniego”: Walerian Lachnitt[70], Zdzisław Kaczmarczyk[71], Czesław Piskorski[72] czy Roman Pollak[73]. Nie mogło rzecz jasna zabraknąć statystyk i sprawozdań rocznych, a także wiadomości o najważniejszych, masowych imprezach – pochłaniających mnóstwo energii, których szczeciński PZZ był albo organizatorem, albo współorganizatorem. I te przedsięwzięcia miały u zarania spełnić bardzo konkretny cel – pomóc w procesie polonizacji społeczeństwa ziem nowych, przy okazji jednocząc społeczeństwo ziem dawnych wokół idei „powrotu ziem zachodnich i północnych do macierzy”.

W zestawieniu za 1946 r.[74] znajdujemy informacje o następujących wydarzeniach: kwiecień: „Trzymamy straż nad Odrą” – w komitecie organizacyjnym zasiadał m.in. Michał Kmiecik i Czesław Piskorski, a inicjatorem całego przedsięwzięcia był wojewoda Leonard Borkowicz[75]; z inspiracji szczecińskiego okręgu ukazało się wydanie specjalne „Przeglądu Zachodniego”[76] dotyczące imprezy, a w samych uroczystościach brała udział liczna delegacja Zarządu Głównego PZZ. W maju odbył się Tydzień Ziem Odzyskanych (połączony z Dniem Zwycięstwa – 9 maja), natomiast „najważniejszą imprezą, którą może się poszczycić Okręg Szczeciński PZZ jest niewątpliwie Kongres Polaków Autochtonów woj. szczecińskiego”. Zjazd odbył się 21–22 września w Szczecinie, który wpisał się tym samym na listę miejscowości, gdzie były one organizowane[77]. Podsumowaniem kongresów lokalnych był zaś zjazd warszawski[78].

Przebieg wrześniowego spotkania w zachodniopomorskim opisał Łyczywek: „Ogólne zebranie uczestników zjazdu, odbyte pod egidą Polskiego Związku Zachodniego, zagaił kierownik PZZ na okręg woj. szczecińskiego Kmiecik, znany przed wojną działacz polski na terenie Rzeszy, a przewodniczył zebraniu inny z wybitnych działaczy Polonii niemieckiej, Baczewski. W pamięci uczestników utrwali się niezawodnie zdecydowane przemówienie jakie w ramach zjazdu wygłosił wojewoda szczeciński, płk Borkowicz [...] stwierdził wojewoda, że istotnie w pierwszym okresie ci ludzie zostali często niesprawiedliwie potraktowani przez organizującą się administrację polską tych ziem. W dalszym ciągu złożył wojewoda zapewnienie, że wynagrodzenie tych krzywd jest dziś jednym z istotnych celów władz rządowych”[79]. Nie pomijając politycznego znaczenia zjazdu, warto podkreślić, „że dla dużej części autochtonów wątki polityczne zjazdu nie były najważniejsze. Ważniejsza była satysfakcja moralna, jaką odczuwali, słuchając przedstawicieli władz, którzy podkreślali ogromne znaczenie ich walki o polskość w dwudziestoleciu międzywojennym i działalność ZPwN”[80]. Krzywdy, o których mówił Borkowicz, wyrządzane były autochtonom zarówno przez przedstawicieli władz, jak i przez nowych osadników – jako obywatele niemieccy traktowani byli jak Niemcy. O sytuacji złotowskich Krajniaków pisał wyczerpująco Zenon Romanow[81]. Zachowała się również korespondencja ludności rodzimej kierowana do szczecińskiego PZZ, skąd trafiała do wojewody Borkowicza. Sprawy najczęściej dotyczyły przetrzymywania złotowskich Polaków w obozach jenieckich czy nieprawnego zaboru ich mienia[82], ale były również dokonywane zbrodnie znacznie poważniejszego kalibru[83].

Dbając, czy też może próbując dbać, o interesy dotychczasowych mieszkańców, szczecińscy działacze nie zapominali o nowych. Może nawet nie tyle chodziło o „mieszkańców”, co kandydatów na nich. Stąd podejmowanie rozlicznych wysiłków na rzecz intensyfikacji akcji osadniczej. Już pierwsze zetknięcie w punktach informacyjnych potencjalnych osadników z pracownikami stowarzyszenia zapadało im w pamięć na wiele lat i kojarzyło się pozytywnie[84]. Świadczyło również o zaufaniu Polaków do istniejącej od blisko 25 lat organizacji. W przypadku szczecińskiej struktury znaczące efekty przyniosły działania zmierzające do ściągnięcia na teren Pomorza Zachodniego reemigrantów z Westfalii i Nadrenii oraz Polonii berlińskiej. Polski Komitet w Berlinie, uznając zrozumienie wojewody Leonarda Borkowicza dla „doniosłości sprawy powrotu Polaków z Niemiec”, zwrócił się do niego z prośbą o wsparcie finansowe umożliwiające „przeszkolenie elementu remigracyjnego i to zarówno pod względem językowym jak i celem zapoznania powracających z obecną rzeczywistością”[85]. I choć Borkowicz sprawę finansowego wsparcia przekierował do Ministerstwa Spraw Zagranicznych działania na rzecz Polonii nadal podejmował. O zaangażowaniu prezesa szczecińskiego okręgu świadczyć może delegowanie go przez Zarząd Główny PZZ do reprezentowania stowarzyszenia podczas zjazdów Polaków na terenie Francji[86]. Zresztą współpraca między Wydziałem Osiedleńczym UWSz a ZG PZZ dotycząca reemigrantów z Francji została nawiązana, bo to właśnie tam zachodniopomorska instytucja kierowała wykaz warsztatów rzemieślniczych nadających się do uruchomienia[87]. Lista zawiera spis miejscowości, nazwę warsztatu oraz informację dotyczącą wyposażenia całkowitego, częściowego lub jego braku. Najlepiej sytuacja przedstawiała się w powiecie myśliborskim: z całkowitym urządzeniem dostępne były warsztaty kołodziejskie (5), kowalskie (5), piekarskie (2) czy stolarskie (2). Była to jednak sytuacja wyjątkowa – większość powiatów nie dysponowała bowiem żadnym bądź pojedynczymi warsztatami z pełnym wyposażeniem – tak było w przypadku Kamienia, Koszalina, Kołobrzegu, Stargardu czy Drawska. Niemniej jednak możliwości absorpcji nowych osadników urząd określał na poziomie 45 tys. osób. Wojewoda Borkowicz podejmował również pierwsze rozmowy z delegatami „Polskiego Wychodźstwa z Westfalii i Nadrenii”, zachęcając tychże do osiedlania na terenie Pomorza Zachodniego. Z kolei Michał Kmiecik był bardzo aktywny w działaniach zmierzających do ściągnięcia z Berlina do Szczecina tamtejszych polonusów – pomagał nie tylko w przydziale mieszkań czy warsztatów, ale również w uzyskiwaniu zwolnienia od płacenia podatków i zaciąganiu kredytów[88]. Dużo kłopotów szczecińskiemu stowarzyszeniu sprawiły starania o nadanie obywatelstwa przybyłym z Zachodu osadnikom – jak oceniał to kierownik okręgu zdania te „absorbują w 90% nieliczne siły biurowe naszego sekretariatu”[89]. Nasilenie akcji przesiedleńczej przypadło na okres wiosny 1948 r. – wówczas to „transporty Polaków z Westfalii przybywają przeciętnie co dzień”[90]. Skład taki złożony był z 55 wagonów z kuchnią, magazynem czy ambulansem. PZZ pomagał w skierowaniu osiedleńców na miejsce stałego zamieszkania przy czym w wypadku „Westfalaków” blisko 70% udawało się na Dolny i Górny Śląsk, a na terenie Pomorza Zachodniego pozostawało około 30%. Inaczej sprawa wyglądała w przypadku reemigrantów przybywających z radzieckiej strefy okupacyjnej, którzy zostawali w zasadzie na terenie okręgu szczecińskiego. Działacze PZZ oceniali tych ludzi bardzo pozytywnie, „bowiem są to fachowcy, których na obszarze Ziem Zachodnich jest wielki brak”. Poza tym „przywożą ze sobą z zasady poważny majątek w formie dobrych warsztatów rzemieślniczych, samochodów, maszyn itp. oraz urządzeń gospodarstwa domowego”[91]. Jednak podsumowanie tej akcji sporządzone przez szczecińskie stowarzyszenie nie napawało optymizmem. Stwierdzono bowiem, że reemigranci rozczarowani byli zastanymi w kraju warunkami, znacznie odbiegającymi od składnych im obietnic, szczególnie dotyczyło to spraw lokalowych. Między innymi z tego powodu napływ tej ludności sukcesywnie malał. Z powyższego wynika, że okręg kierowany przez Michała Kmiecika stosował się do Instrukcji programu pracy Kół, Obwodów i Okręgów PZZ na okres od 1 XI 1947 r. do 1 IV 1948 r., przesłanej przez Zarząd Główny, w której napisano: „Polakom reemigrantom [...] udzielić pomocy: a) w uzyskaniu obywatelstwa polskiego [...] b) w uzyskaniu warsztatów pracy [...]. Uświadomić dane środowisko o sprawach Polaków-reemigrantów za pośrednictwem prasy i wykładów”[92].

Oprócz rzeczonych wykładów czy popularyzowania idei zagospodarowania ziem przyłączonych na łamach prasy szczeciński PZZ podejmował działania na niwie kulturalnej i oświatowej. Była już mowa o kursach repolonizacyjnych, ale poza tym organizowano również kursy dla analfabetów. Ich liczbę na terenie Pomorza Zachodniego w 1948 r. szacowano na 15 tys. osób – planowano zorganizować ponad 750 szkoleń, które miały trwać pięć miesięcy. Skala tych zamierzeń przekraczała rzecz jasna możliwości lokalnego oddziału, który grał raczej rolę wspomagającą wobec chociażby miejscowego kuratorium. Dlatego „Zarząd Okręgu wydał polecenie w formie okólnika wszystkim obwodom wzięcia czynnego udziału w akcji zwalczania analfabetyzmu”[93]. Próbowano popularyzować czytelnictwo poprzez zakładanie bibliotek i przeprowadzanie kursów dla organizatorów czytelnictwa i samokształcenia – szkolenie takie, zorganizowane w grudniu 1948 r., prowadziła członkini szczecińskiego PZZ, Helena Górna[94]. Ważną funkcję pełnić miał dom społeczny[95] w Międzyzdrojach – brakowało jednak środków na właściwe przeprowadzenie remontów i inwestycji. Kmiecik wyznaczył tam administratora, który miał usunąć usterki wewnątrz domu przed sezonem letnim, planowano bowiem zorganizować tam w przyszłości „przedsiębiorstwo dochodowe”[96]. Szczególną jednak zasługą szczecińskiego stowarzyszenia, odnotowaną nawet w sprawozdaniach Zarządu Głównego, było założenie i uruchomienie zespołu pieśni „Harmonia”[97]. Spiritus movens tego przedsięwzięcia był, przywoływany już wielokrotnie, Michał Kmiecik. O wyjątkowości jedynego w Polsce chóru Polskiego Związku Zachodniego świadczył również sam zespół, który „składał się wyłącznie z Polaków autochtonów oraz reemigrantów z Berlina i Westfalii”[98].

Czy jednak praca szczecińskiego organizacji przebiegała w przysłowiowej harmonii i czy jej warunki były dostateczne, aby realizować wszystkie jakże ambitne i rozległe zadania? Struktura ta nie działała w próżni, od autentycznego społecznego poparcia i zaufania zależało, czy proces unifikacji ziem przyłączonych z pozostałym obszarem kraju zakończy się sukcesem. Ale przecież przybywający tu osadnicy nie stanowili monolitu – nie wszyscy przyjeżdżali tu dobrowolnie i nie wszyscy planowali osiąść tu na stałe. Na skrajne postawy społeczne wpływały ogromne trudności w zagospodarowaniu nowej przestrzeni, które osadnicy napotykali na każdym kroku. Brak rzeczywistego ośrodka władzy na tych ziemiach, ich niepewna przynależność państwowa, obecność starych i pojawienie się nowych mieszkańców, dotkliwie odczuwany pobyt „bratnich” wojsk radzieckich[99] – czynniki te miały wpływ na ich nastroje. Szczególnie postawa Sowietów pozostawiała wiele do życzenia. Jak odnotował Piotr Zaremba, „największa bolączka – masowe wywożenie przez jednostki radzieckie wszystkiego co można i nie można”[100]. Gorącą atmosferę czasu przełomu oddaje list, który na ręce Bolesława Bieruta skierował Leonard Borkowicz. Czytamy w nim m.in.: „Brak środków komunikacyjnych, oraz brak dostatecznie sprawnej i jednolitej organizacji [...]. Jeśli chodzi o osadnictwo wojskowe i działalność II Armii WP to stwierdzić należy, że nie jest ona uzgodniona ani z władzami sowieckimi, ani z władzami administracji cywilnej [...]. Ponadto proszę o spowodowanie aby władze wojskowe uzgadniały na tym odcinku jak najściślej swoją działalność z władzami cywilnymi. [...] W tej chwili wydałem szereg zarządzeń zmierzających do przygotowania P[aństwowego] U[rzędu] R[epatriacyjnego], Komitetów Osiedleńczych, władz administracji ogólnej, a także Polskiego Związku Zachodniego na przyjęcie repatriantów”[101]. Trudności przedstawione przez pełnomocnika wskazywane były również jako przeszkoda w skutecznym działaniu zachodniopomorskiego stowarzyszenia. W sprawozdaniu Zarządu Głównego PZZ z października 1945 r. przeczytać możemy, że w omawianym okręgu „praca organizacyjna źle rozwinięta, rzekomo z powodu trudności komunikacyjnych”[102]. Należy wyraźnie podkreślić, że to właśnie brak samochodów oraz funduszy na ich pozyskanie skutecznie hamował terenową aktywność społeczników[103]. W okręgu koszalińskim udało się powołać jedynie pięć kół, co było bardzo słabym wynikiem (dla porównania okręg śląsko-dąbrowski miał ich wówczas 165, ale średnia z okręgów to około 10 kół)[104]. Zdecydowany rozwój organizacyjny nastąpił w 1946 r. wraz z przeniesieniem siedziby okręgu PZZ do Szczecina. Po kilkunastu miesiącach w okręgu szczecińskim działało dwanaście obwodów (plus dwa szczecińskie – miasta i powiatu), a kolejne dwa były w fazie tworzenia. Liczba członków PZZ wynosiła 4460 osób[105]. W 1949 r. szczeciński okręg składał się z 17 obwodów zrzeszających blisko 8,5 tys. ludzi. Jednocześnie jednak zauważono odpływ działaczy, co spowodowane było następującymi czynnikami:

„a) domiary podatkowe wpłynęły na likwidację inicjatywy prywatnej co spowodowało całkowite wystąpienie członków wspierających z PZZ

b) obojętność społeczeństwa i przesyt organizacyjny [...]

d) brak nacisku na pracowników ze strony władz, by oni należeli do PZZ, z którego korzystają L[iga] K[obiet], P[olski] C[zerwony] K[rzyż] i T[owarzystwo] P[rzyjaźni] P[olsko-]R[adzieckiej].

e) PZZ nie daje swoim członkom korzyści materialnych, jak np. Związki Zawodowe”[106].

Szczególnie interesujące i mające ogromny wpływ na efektywność pracy lokalnej organizacji są punkty b i d. Do tej pory zupełnie pominięte były zadania PZZ na rzecz „demokratyzacji” kraju – były to: akcje referendalna czy wyborcza oraz udział we wszystkich możliwych rocznicach i obchodach świąt dawnych i nowych. Zważywszy, że zachodniopomorska struktura miała zaledwie ośmiu etatowych pracowników (skądinąd bardzo zaangażowanych)[107], „obstawianie” wszystkich wieców, obchodów, przemarszów, zjazdów, rocznic czy miesięcznic nie było po prostu możliwe[108]. Ale szczeciński okręg starał się „nadążać” i składając sprawozdanie pracownikom Wydziału Propagandy Komitetu Wojewódzkiego Polskiej Partii Robotniczej, informował, że wziął udział we wszystkich tego typu uroczystościach[109]. Samo formułowanie raportów znacząco zmienia się od 1948 r. Stają się znacznie obszerniejsze, co jednak nie odzwierciedla rzeczywistej pracy stowarzyszenia, ale raczej spowodowane jest przyjęciem swoistego sprawozdawczego wzoru obowiązującego w urzędach czy instancjach partyjnych. I tak przeczytać można o imponującej liczbie 236 nowych bibliotek, zorganizowanych wszakże nie przez PZZ, ale przez państwo i związki zawodowe[110]. Te obszerne elaboraty zaczynają do złudzenia przypominać dokumentację partyjną – zarówno jeżeli chodzi o samą konstrukcję pisma, jak i „urzędowo-partyjny” język, w jakim je sporządzano. Owo męczące biurokratyzowanie wynikało z poddawania stowarzyszenia ocenie przez kolejne instytucje – o ile sprawą oczywistą były kontrole wysyłane z Poznania, to oceny Wydziału Propagandy KW PPR czy Wydziału Społeczno-Politycznego UWSz oraz „opinia” Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego[111] – już niekoniecznie. Ale czy powinniśmy być zaskoczeni ową swoistą inwigilacją podjętą przez władze? Jak pisała Krystyna Kersten: „W okresie powstawania systemu stalinowskiego władzę w Polsce charakteryzowała ekstensywność. Oddziaływano przede wszystkim na zewnętrzne zachowania, wymuszając podległość i blokując działania niepożądane. Zarazem jednak władza komunistów miała duży wewnętrzny dynamizm [...]. Skrajnie ideologiczna, zdolna była sięgać do sfery motywacji i przynajmniej w części społeczeństwa – pobudzać energię, inspirować działanie”[112]. PZZ z takiego przyzwolenia korzystał, mając jednak coraz większą konkurencję – powstające przy komitetach wojewódzkich sekcje organizacji masowych przedstawiały imponujący wypis stowarzyszeń powstających jak przysłowiowe grzyby po deszczu[113]. Takie organizacje jak Liga Kobiet, Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej czy Towarzystwo Przyjaciół Żołnierza mogły mieć i miały większe poparcie władzy niż PZZ. I to mimo że ta sama władza przynajmniej do 1948 r. wykorzystywała postulaty PZZ dotyczące postępowania wobec Niemców na ziemiach przyłączonych do budowania poparcia społecznego zjednoczonego „nienawiścią do Niemiec”[114]. Jak pisał Grzegorz Strauchold: „zasadniczy przełom ideologiczny [...] został dokonany (narzucony) w działalności i programie PZZ podczas Walnego Zjazdu delegatów tej organizacji odbytego w Poznaniu w dniach 7–8 grudnia 1947 r.”[115] Owo upolitycznienie i zideologizowanie wyrażane było m.in. w ocenach szczecińskich funkcjonariuszy partyjnych. „Niedostatki Związku to słaba aktywność Zarządów Obwodowych, słaba praca ideologiczna wśród członków Związku, obecność elementów reakcyjnych we władzach Związku [...]. Fakt, że w Zarządzie Okręgowym mamy połowę PPR-owców daje nam możność skutecznego wpływania na działalność Związku. Możliwość ta jednak nie jest dostatecznie wykorzystywana na skutek słabej aktywności PPR-owców wchodzących do władz PZZ”[116].

I tak wracamy do początku tekstu, czyli składu szczecińskiego Zarządu Okręgu, dodając do wiedzy na temat zasiadających tam ludzi posiadaną przez nich „legitymację partyjną”. Spośród interesującej nas siedemnastki (tj. członków Zarządu), w 1948 r. do Polskiej Partii Robotniczej należało sześć osób, do Polskiej Partii Socjalistycznej swój akces zgłosiły cztery osoby, jedna zaś związana była ze Stronnictwem Pracy, pozostali byli natomiast bezpartyjni[117]. Po grudniowym Kongresie Zjednoczeniowym w Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej znalazło się dziewięć osób. Przytoczona zaś powyżej ocena Wydziału Propagandy świadczyć może, że stopień ich „upartyjnienia” nie był zbyt głęboki. Z drugiej strony nie ma pewności co do wymienionego „elementu reakcyjnego” zasiadającego w kierowniczym gremium. Kwerenda w Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej wykazała jedynie istnienie spraw obiektowych zakładanych na PZZ w okręgu bydgoskim[118], o Szczecinie nie ma ani słowa. Fenomen jednak polegał na tym, że wojewoda Borkowicz, przedwojenny więzień Berezy i działacz Komunistycznej Partii Polski, był w stanie współpracować z prezydentem Zarembą – o endeckim rodowodzie. I co ważne, współpraca ta nie była jedynie elementem politycznego wyrachowania. Obaj zostali „odsunięci” z zajmowanych stanowisk w czasie jednoczenia/unifikowania wszystkiego i wszystkich. Zgodnie z zasadą totalizacji systemu[119].

Proces ten dotknął również opisywane stowarzyszenie. 2–3 kwietnia 1950 r. w Szczecinie odbył się Ogólnopolski Zjazd Zjednoczeniowy PZZ i Ligi Morskiej. Przewodniczącym nowej Ligi został gen. Mieczysław Wągrowski, sekretarzem generalnym zaś Czesław Pilichowski. Na dziewięciu członków plenum tylko trzech było z PZZ[120]. Nie było to zatem połączenie, lecz raczej wchłonięcie poznańskiej organizacji. De facto zaś jej likwidacja. Dokonała się ona nie tylko urzędowo.

Najbardziej zasłużony i rzeczywiście zaangażowany w działalność szczecińskiej struktury Michał Kmiecik doczekał się uhonorowania – pośmiertnie, w 1970 r., został patronem Szkoły Podstawowej nr 61. Z tej okazji na ścianie szkoły zawisła drewniana tablica z życiorysem patrona. Nie znajdziemy tam jednak ani słowa o Polskim Związku Zachodnim. Z kolei jeżeli prześledzimy trasę wycieczkową opracowaną przez lokalny oddział Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego „Szlakiem Rodła w Szczecinie” odnajdziemy cenne materialne pamiątki i upamiętnienia działaczy polonijnych, ale w żadnym przywoływanym tam biogramie skrót PZZ się nie pojawił[121].

Z drugiej jednak strony pamięć o stowarzyszeniu przetrwała wśród jej działaczy, ocena zaś, choć subiektywna i wystawiona trzydzieści lat później, może stanowić przeciwwagę dla urzędniczego pisma przywołanego na początku artykułu. „Polski Związek Zachodni w Szczecinie nie tylko był czołową organizacją społeczną tego okresu, ale dobrze przysłużył się rozwojowi gospodarczemu i kulturalnemu tych ziem”[122].

Katarzyna Rembacka (ur. 1974 r.), historyczka, kieruje Referatem Edukacji Historycznej w Oddziałowym Biurze Edukacji Publicznej IPN w Szczecinie. Redaktorka książek poświeconych historii Szczecina oraz materiałów edukacyjnych dotyczących Grudnia ’70 i dziejów „Solidarności”. Publikowała na łamach „Kuriera Szczecińskiego”, „Przeglądu Zachodniopomorskiego” oraz „Refleksji”. Stypendystka Ośrodka „Pamięć i Przyszłość” we Wrocławiu. Pracuje nad biografią polityczną Leonarda Borkowicza.

Radosław Ptaszyński

„Ziemie Zachodnie piękne, gospodarne i kulturalne” Działalność Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich w Szczecinie w latach 1957–1970

Towarzystwo Rozwoju Ziem Zachodnich zostało powołane z inicjatywy działaczy społeczno-politycznych grupujących się w organizacjach Polonii niemieckiej, a przede wszystkim byłego Polskiego Związku Zachodniego. Chciałbym zwrócić uwagę na bliskość nazwy z Towarzystwem Rozwoju Ziem Wschodnich, funkcjonującym w II RP. Zjazd organizacyjny TRZZ obył się w Warszawie 26 maja 1957 r.[1] Statut przewidywał: współpracę z innymi organizacjami społecznymi, politycznymi i gospodarczymi; działalność społeczną i kulturalno-oświatową polegającą na budowie trwałej więzi w społeczeństwie ziem zachodnich oraz inicjowaniu wszelkich akcji; działalność gospodarczą w zakresie współpracy z sejmem, rządem oraz radami narodowymi; aktywność propagandową mającą na celu szerzenie wiedzy o ziemiach zachodnich; działalność naukową polegającą na inicjowaniu i koordynowaniu prac naukowych związanych z celami Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich[2]. Od 1965 r. dodano ponadto popularyzację wiedzy o polskiej przeszłości, aktualnym dorobku oraz perspektywach rozwoju ziem zachodnich i północnych, budzenie inicjatyw społecznych mających na celu powiększenie wartości kulturalnych na ziemiach zachodnich i północnych oraz wyjaśnienie współczesnej problematyki niemieckiej – znaczenia Niemieckiej Republiki Demokratycznej i demaskowania działalności ośrodków rewizjonizmu Niemieckiej Republiki Federalnej[3].

Deklaracja programowa w dość zideologizowany sposób głosiła: „Ziemie Zachodnie i Północne Polski nad Odrą, Nysą Łużycką i Bałtykiem – prastare dziedzictwo piastowskie – po wiekach niemieckiego panowania wróciły do Macierzy. Ofiarnym wysiłkiem całego narodu pod kierownictwem Partii i rządu Polski Ludowej zostały one zaludnione i zagospodarowane, tak jak przed wiekami są one dzisiaj znowu integralną częścią składową państwa polskiego i polskiego obszaru narodowego. Na Ziemiach Zachodnich i Północnych trwał i przetrwał postawiony swojemu losowi wierny lud polski. Mimo wieków wynaradawiania i germanizacji zachował polską mowę i obyczaj, przywiązanie do polskiej Ojczyzny. Po wiekach wróciły do Macierzy nie tylko polskie ziemie, wrócił także lud polski. [...] Zwycięstwo Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji Październikowej rozerwało okowy niewoli, w jakie przemoc zaborców zakuła naród polski. W trzech powstaniach śląskich i w powstaniu wielkopolskim lud polski na ziemiach zachodnich walczył o prawo połączenia się z narodem polskim w niepodległym państwie. W wyniku tej walki część ziem zachodnich wróciła do Polski [...]. Zwycięstwo koalicji antyhitlerowskiej, w którym decydująca rola przypada narodom Związku Radzieckiego, złamało grzbiet niemieckiego imperializmu. Powstała Polska Ludowa w sprawiedliwych granicach i oparła się na zachodzie o Odrę i Nysę Łużycką. Historyczne dążenie narodu polskiego do powrotu na Ziemie Zachodnie i Północne zostało urzeczywistnione. Stało się to możliwe w wyniku słusznej polityki demokracji polskiej na czele z Polską Partią Robotniczą”[4]. Podkreślono także odzyskanie wybrzeża morskiego i rozwój kultury polskiej oraz ataki na granicę zachodnią w takim kształcie „ze strony rewizjonistów”[5]. Deklarowanym celem miał być rozwój ziem zachodnich i północnych pod kierownictwem PZPR i jako część składowa Frontu Jedności Narodu.

Szczeciński oddział TRZZ powstał na spotkaniu organizacyjnym 12 lipca 1957 r., które odbywało się w gmachu Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej. Powołano wówczas Zarząd Wojewódzki TRZZ. Jego przewodniczącym został Ignacy Konkolewski – działacz partyjny Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego[6]. Zastępcami zaś zostali Jerzy Krygier – sekretarz Komitetu Wojewódzkiego PZPR i publicysta radiowy Feliks Fornalczyk[7], sekretarzem zaś Jan Klich. Wkrótce powołano dwanaście oddziałów w powiatach i jeden oddział miejski w Szczecinie.

W momencie powstawania organizacji nawiązywano jeszcze do atmosfery Października ’56 r. Aleksander Ejsmont, dziennikarz „Głosu Szczecińskiego”, wzywał: „sięgnąć śmiało po ludzi niedawno jeszcze dyskryminowanych, bo są wśród nich ludzie bardzo wartościowi, a obecnie jeszcze zniechęceni [...]. Przezwyciężyliśmy próby nawrotu do utartych szablonów, sposobów myślenia i postępowania. Poszliśmy drogą kontynuacji linii polskiego października”. Poseł Florian Wichłacz, także nawiązując do rocznicy odwilży, mówił już o rozczarowaniach oraz o trudnościach w przezwyciężeniu narastającej niechęci społecznej do jakiegokolwiek działania. Podkreślając: „prowadzimy nasze obrady w rocznicę ogłoszenia październikowych uchwał KC PZPR”, przyjęto rezolucję w charakterystycznym brzmieniu: „historia oddała w ręce polskie nasze ziemie zachodnie. Jest już historycznym faktem, że nie ma życia Polski bez tych ziem, jak nie może być życia tych ziem w oderwaniu od reszty kraju. Wbrew wciąż jeszcze odzywającym się tu i ówdzie głosom rewizjonistów, świadomość tego faktu utrwala się już w opinii społecznej całego świata. [...] Naczelne zadanie naszego towarzystwa: poprzez szerokie rozwinięcie twórczej rozwojowej społecznej inicjatywy, poprzez ustawiczne wsłuchiwanie się w glosy ludzi budujących tu nowe życie pragniemy tworzyć coraz lepszą przyszłość dla nas samych i dla następnych pokoleń”[8]. Już na spotkaniu organizacyjnym Czesław Piskorski[9] stwierdził, że Towarzystwo powinno nawiązywać do chlubnych tradycji PZZ. Proponował m.in. wznowienie praktyki patronatów województw, powiatów i miast z centralnej Polski nad takimi jednostkami w zachodniej części kraju, zachęcanie do dalszego osiedlania się na ziemiach zachodnich, wznowienie badań naukowych i propagandy świadczącej o polskości Pomorza Zachodniego. Koncepcja powrotu do idei patronatów nie weszła w życie. Był jej przeciwny m.in. Roman Łyczywek[10], stwierdzający, że miasta z centralnej Polski „nie pomagają tylko patrzą co można od nas wywieźć”[11].

Wyznaczono wówczas trzy kierunki rozwoju organizacji: polityczny, gospodarczy i społeczny. Ich treścią miała być praca nad „dalszym ugruntowaniem polskości na ziemi szczecińskiej, umocnieniem granicy na Odrze i Nysie i walce o zachowanie pokoju” oraz pogłębianie „dobrosąsiedzkich stosunków z NRD”, aktywizacja miast i miasteczek, integracja ludności i wzrost „patriotyzmu lokalnego”[12].

Od początku przez wiele lat w TRZZ działali przedstawiciele szczecińskiej inteligencji, których drogi życiowe były zarówno skomplikowane, jak i odmienne. Byli to m.in.: adwokat Roman Łyczywek, historycy: Czesław Piskorski, Bogdan Dopierała[13], Henryk Lesiński[14], Lucyna Turek-Kwiatkowska[15] i Edward Włodarczyk[16] oraz archeolog i muzealnik Władysław Filipowiak[17] czy także pracujący w muzeum Wiktor Fenrych[18]. W gronie tym znalazły się również osoby mniej znane, dziś odchodzące w zapomnienie, jak dziennikarz Feliks Fornalczyk – eseista i krytyk literacki, pracujący wcześniej w redakcji Polskiego Radia w Krakowie i w Szczecinie oraz w redakcji czasopisma „Ziemia i Morze”[19]. Wśród członków szczecińskiego TRZZ był również dziennikarz Feliks Jordan[20], były redaktor naczelny tygodnika „Szczecin”, przed wojną pracujący w „Warszawskim Dzienniku Narodowym”, w Szczecinie zaś szef działu kulturalnego „Kuriera Szczecińskiego”, a także Jan Babiński, dziennikarz „Głosu Szczecińskiego” – organu KW PZPR, zajmujący się problematyką międzynarodową, w kolejnych latach zaś (od 1960 r.) redaktor naczelny „Kuriera Szczecińskiego”[21]. Wspomnieć trzeba także o wybitnym, przedwojennym działaczu polonijnym – Józefie Mozolewskim[22].

Siedzibą Zarządu Wojewódzkiego był początkowo gmach Prezydium WRN, a kilka lat przed likwidacją – siedziba Wojewódzkiego Archiwum Państwowego.

Do stycznia 1960 r. lokalnym oddziałem TRZZ kierował były wojewoda poznański i szczeciński Włodzimierz Migoń[23]. Kolejnym przewodniczącym Zarządu Wojewódzkiego był prof. Marian Lityński[24] z Wyższej Szkoły Rolniczej, jej twórca i rektor, początkowo związany ze Stronnictwem Pracy, później zaś bezpartyjny. Lityński ustąpił w październiku 1960 r., argumentując swoją decyzję „niewłaściwą atmosferą w pracy”. Zastąpił go Władysław Śledziński (Wojciech Myślenicki), dotychczasowy zastępca przewodniczącego Prezydium WRN, dziennikarz publicysta o niezwykle ciekawej biografii. Przed 1939 r. był współpracownikiem „Kuriera Porannego” i „Polski Zbrojnej”, w czasie wojny szefem VI Oddziału Sztabu Okręgu Lwów Armii Krajowej i szefem kontrwywiadu, po wojnie zaś kierował propagandą Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość na Dolnym Śląsku oraz był redaktorem dwutygodnika „Wolność”. W lipcu 1946 r. jako Wojciech Myślenicki pracował w wydziale planowania Biura Odbudowy Portów w Gdańsku, od 1948 r. zaś w Urzędzie Pełnomocnika ds. Rozbudowy i Zagospodarowania Portu Szczecin. Publikował w wielu czasopismach regionalnych i był m.in. inicjatorem budowy pomnika Anny Jagiellonki i Bogusława Wielkiego[25]. Śledziński został zmuszony do odejścia w kwietniu 1964 r., jak mówiono na zebraniu, w czasie którego nie był obecny, „z powodów wszystkim znanych”[26]. Pewną ciekawostką jest, że w połowie lat siedemdziesiątych był on rozpracowywany przez Służbę Bezpieczeństwa z powodu „negatywnej inicjatywy politycznej wobec władz państwowo-politycznych”. Za tym resortowym bełkotem kryło się podejrzenie prowadzenia nielegalnej działalności w związku z przechwyceniem listu Henryka Kuronia adresowanego do Myślenickich, a zawierającego memoriał potępiający projekt zmian w Konstytucji PRL[27]. Następcą Myślenickiego (Śledzińskiego) został Henryk Lesiński, historyk i dyrektor Wojewódzkiego Archiwum Państwowego.

Niewątpliwie TRZZ było organizacją masową. Liczba członków szczecińskiego oddziału od momentu jego założenia szybko rosła, osiągając w styczniu 1960 r. 1420 osób, pół roku później zaś 2213 (liczba członków prawnych wzrosła w tym czasie z 7 do 47). Liczby te, i tak bardzo wysokie, budziły niezadowolenie władz centralnych, ze względu na zaplanowanie niemal dwukrotnie większych. Liczba członków rosła do połowy 1962 r., osiągając 7223 osób i spadając pod koniec tego roku do 6518 członków (w tym 2353 kobiet). Charakterystycznym jest, że niemal połowa członków mieszkała w Szczecinie. W połowie 1963 r. organizacja liczyła 5262 osób (członków prawnych 103), na koniec 1967 r. zaś – 1898 oraz 36 członków prawnych, a wśród nich były m.in.: Stocznia Szczecińska im. Adolfa Warskiego, Przedsiębiorstwo Połowów Dalekomorskich „Gryf”, Spółdzielnia Pracy „Moda”, Szczecińska Stocznia Remontowa, Szczecińska Fabryka Maszyn Budowlanych, Hotel „Orbis”, Centrala Rybna Szczecin. Znaczenie tego typu członków było szczególne: pozwalało na finansowanie funkcjonowania organizacji. Chociaż pojawiały się też inne pomysły, np. o wprowadzeniu dopłaty do wódki lub powszechnego opodatkowania na rzecz TRZZ w postaci nalepek wykupywanych przy nabywaniu tzw. towarów luksusowych[28]. W początkowym okresie największe środki pozyskiwano z dotacji Gry Liczbowej.

20 października 1957 r. odbył się I Zjazd Okręgowy TRZZ w Szczecinie z udziałem 55 działaczy z całego województwa. Określono wówczas podstawowe zadania organizacji, a było to przede wszystkim zjednoczenie nowo pozyskanych terytoriów z pozostałymi ziemiami polskimi. Założenie to nie budzi zastrzeżeń, chociaż równoległe uznanie, że zadaniem TRZZ jest szerzenie „prawdy o odwiecznej polskości ziem zachodnich i północnych” z dzisiejszej perspektywy wydaje się nierealne ze względu na swoją fałszywość. Z drugiej strony pełną akceptację może budzić zakreślenie takich zadań jak pogłębienie wiedzy o tych terenach, mobilizacja społeczna, rozwój gospodarczy, rozwój kultury, organizacja współpracy z innymi ziemiami polskimi, poparcie dla badań naukowych. Cele te okraszone zostały wspomnianą ideologią piastowską i zadaniami w stylu: „demaskowanie istotnych celów rewizjonizmu zachodnioniemieckiego”, przyjaźń z NRD i „pogłębianie w narodzie polskim świadomości, że podstawową gwarancją granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej [jest] współpraca i przyjaźń ze Związkiem Radzieckim i całym obozem socjalistycznym”[29].

W czasie pierwszego zjazdu wskazano na konieczność wprowadzenia wielu zmian i udoskonaleń, bardzo szczegółowych i praktycznych, mówiono m.in. o bazie turystycznej województwa, konieczności wyposażenia szczecińskiej białej floty w dodatkowe jednostki, podjęciu starań celem powołania do życia ośrodka naukowego, z głównym celem określonym jako badanie Pomorza Zachodniego (co później zostało zrealizowane w postaci powołania Instytutu Zachodnio-Pomorskiego – powstałego w drugiej połowie 1961 r.). Postulowano także reaktywowanie istniejącej dawniej spółdzielni wydawniczej.

Wydaje się, że szczególnie ważne dla Szczecina i Pomorza Zachodniego były zabiegi o powstanie nowej instytucji nauki. W lutym 1958 r. do Poznania udała się delegacja w celu podjęcia rozmów o utworzeniu w Szczecinie uniwersytetu. Efektem było jedynie powstanie studium magisterskiego przy Studium Nauczycielskim i punktu konsultacyjnego Zaocznego Wydziału Prawa Uniwersytetu Adama Mickiewicza[30]. Relacjonowano, że mimo życzliwego przyjęcia propozycji utworzenia w Szczecinie filii UAM, zaproponowano jedynie punkt konsultacyjny, a władze rektorskie poznańskiej uczelni, zasłaniając się niechęcią władz centralnych, proponowały wydzielenie jednego z wydziałów z już istniejących uczelni szczecińskich. Podobnym niepowodzeniem skończyły się zabiegi o powstanie filii Akademii Muzycznej w Poznaniu, której rektor, prof. Wacław Lewandowski stwierdził, że Polska posiada wystarczającą liczbę tego typu uczelni[31]. Mimo podejmowania innych inicjatyw i starań sytuacja taka trwała przez następne dziesięciolecia, chociaż już wówczas dostrzegano problem trapiący Pomorze Zachodnie do dzisiaj, czyli opuszczanie miasta i regionu przez najzdolniejszych absolwentów liceów. Niepokój budziły także tak niekorzystne dla Pomorza Zachodniego pomysły jak przeniesienie Wydziału Inżynieryjno-Ekonomicznego Politechniki Szczecińskiej do Sopotu. Z tą sytuacją można było radzić sobie jedynie półśrodkami. Jednym z pomysłów było przygotowywanie biblioteki i rozbudowywanie jej księgozbioru dla przyszłego uniwersytetu[32]. Pozytywem były także organizowane przez cały okres funkcjonowania organizacji sesje i konferencje o charakterze zarówno naukowym, jak i popularnym.

W kwietniu 1960 r. pod przewodnictwem Piotra Zaremby[33] i z udziałem m.in. Alfreda Wielopolskiego[34], Kazimierza Golczewskiego[35], Bogdana Dopierały i Romana Łyczywka powstał Szczeciński Zespół Regionalny Rady Naukowej TRZZ. W planach miał on się też zajmować opracowaniami regionalnymi o charakterze monograficznym. Pojawił się także pomysł utworzenia w Szczecinie Instytutu Skandynawskiego, później ograniczony do koncepcji powołania oddziału Instytutu Zachodniego, a w jego ramach sekcji skandynawskiej[36]. Alfred Wielopolski postulował ożywienie kontaktów z ośrodkami naukowymi NRD, wskazując jednocześnie na przeszkodę w postaci restrykcyjnych przepisów granicznych. Jego zdaniem należało uruchomić w Szczecinie Studium Niemcoznawcze, a w Greifswaldzie – Studium Polonistyczne[37]. Podobne postulaty zgłaszał nieco później Henryk Lesiński, wzywając do nawiązania kontaktów z historykami z NRD, wymiany specjalistów, studentów i młodzieży szkolnej oraz deklarując, że redakcja „Przeglądu Zachodniopomorskiego” wyraziła chęć zamieszczania tekstów kolegów z NRD[38]. Oczywiście powstaje pytanie: na ile byłaby to nauka wolna od ideologii?

W 1962 r. powstał zespół akademicki TRZZ, z prezesem Aleksandrem Kulikowskim[39] z Pomorskiej Akademii Medycznej na czele, którego później zastąpili Stefan Kownas[40] i Wiktor Gorzelany[41].

Przez 13 lat istnienia TRZZ w Szczecinie podejmowało lub wspierało wiele inicjatyw. Część z nich pozbawiona była większego znaczenia, część pozostała w sferze nigdy niezrealizowanych planów. Były też jednak inicjatywy, które miały znaczenie dla życia społecznego i kulturalnego regionu. Jedną z istotniejszych, poza zabiegami o uczelnie wyższe, było dążenie do odbudowy zamku w Szczecinie. Próbowano w tym celu szukać poparcia i środków finansowych wśród Polonii amerykańskiej, a pomóc w tym przedsięwzięciu miał gen. Mieczysław Boruta-Spiechowicz (krótko prezes szczecińskiego oddziału Związku Inwalidów Wojennych i także krótko radny WRN w Szczecinie)[42]. Podobnie wobec bardzo dużych problemów finansowych tygodnika „Szczecin” myślano o podjęciu starań o jego wsparcie z zagranicy[43]. Innym tego typu kontaktem był udział Polonii duńskiej w budowie jednej ze szkół „tysiąclatek”, powstającej przy ul. Mickiewicza w Szczecinie, chociaż polonusi zdecydowanie protestowali przeciwko stwierdzeniom, że jest to ich „dar”[44].

Jako jedno z głównych zadań TRZZ wymieniano „rugowanie poczucia tymczasowości z psychiki mieszkańców”. Także to można ocenić pozytywnie. Inne podejmowane przedsięwzięcia to m.in.: sztafety przyjaźni wzdłuż Nysy i Odry, organizowanie spotkań młodzieży z kombatantami, dożynek, odsłonięć pomników, akademii szkolnych, konkursów recytatorskich, plastycznych, fotograficznych, reportażu i poezji, współudział w obchodach kolejnych rocznic, wystawach (dla przykładu wystawę „Nauka w służbie Drang nach Osten” zwiedziło 14 tys. osób[45]). Oczywiście organizowano także czyny społeczne, uroczyste akademie i niezliczone zebrania.

Z inicjatywy prezydium Zarządu Wojewódzkiego TRZZ i wojewódzkiej biblioteki w Szczecinie z okazji jednego z kolejnych Tygodni Ziem Zachodnich zorganizowano wystawę „Ziemie Zachodnie w piśmiennictwie”[46]. Pojawiały się także pomysły podkreślania polskości poprzez obiekty umieszczane w przestrzeni publicznej, np. z kręgu Związku Bojowników o Wolność i Demokrację wyszła propozycja wzniesienia pomnika „polskości ziem zachodnich”. Działalność TRZZ zaznaczyła się szczególnie w czasie obchodów Tygodnia Ziem Zachodnich i dwudziestolecia PRL.

Planowano zorganizowanie wystawy plastycznej szczecińskich artystów, jednak koszt, szacowany przez plastyków na 150 tys. zł, uznano za zbyt wysoki. Jerzy Krygier w ciekawy sposób komentował inicjatywę artystów: „nasi plastycy poza nielicznymi wyjątkami, to ludzie niepoważni. Ich prace nie noszą charakteru, który mógłby upoważniać TRZZ do popularyzowania tej sztuki w Warszawie, jako osiągnięć środowisk twórczych Ziem Zachodnich. Nie ma tam tematyki regionalnej, ani marynistyki. Trzeba zainteresować wzajemnie plastyków i przemysł oraz handel jak również władze miejskie, aby plastycy włączyli się do pracy nad ukształtowaniem estetycznym produkcji, wnętrz lokali użytkowych i mieszkalnych i witryn sklepowych, gdyż na tych odcinkach Szczecin nie posiada absolutnie charakteru wielkomiejskiego”[47]. Poza kontrowersyjnym wyznaczeniem zadań dla plastyków zwraca uwagę fakt, że wielu członków TRZZ dostrzegało prowincjonalność Szczecina i swoją misję rozumiało także jako walkę z takim właśnie charakterem miasta.

Ciekawą inicjatywą było powstanie Pomorskiego Zespołu Filmowego „Millenium”, którego zadaniem miało być tworzenie filmów o tematyce zachodniopomorskiej[48]. Jednak myśl ta przetrwała jedynie do stycznia 1959 r. Funkcjonowanie zespołu uznano bowiem za zbyt kosztowne.

Przygotowywano także foldery, pocztówki oraz wydawnictwa popularnonaukowe i naukowe. Poza umacnianiem zachodniopomorskiej tożsamości celem miało być również dotarcie do mieszkańców innych regionów i zachęcenie ich do przyjazdu, a nawet osadnictwa na Pomorzu. Myślano także o zachęcaniu firm do otwierania tu przedsiębiorstw i domów wczasowych, chociaż propagująca to akcja dała bardzo słabe efekty.

Prowadzono również tzw. akcje odczytowe, czyli spotkania organizowane dla mieszkańców regionu poświęcone historii, turystyce lub sprawom „rewizjonizmu niemieckiego”[49]. Ta ostatnia kwestia z pewnością raczej wzmacniała poczucie tymczasowości i zagrożenia niż uspokajała mieszkańców. Na terenie powiatów podejmowano wiele działań lokalnych, takich jak wystawy, wycieczki i spotkania. Jedną z ciekawszych form działania była organizacja rajdów samochodowych lub samochodowo-motocyklowych ze Szczecina do Ińska lub ze Szczecina do Trzęsacza. Cyklicznie organizowano turniej koszykówki kobiet. We współpracy z innymi oddziałami organizowano mecze piłkarskie o puchar TRZZ między drużynami ze Szczecina, Poznania, Zielonej Góry i Koszalina[50]. Wspomnieć należy także o „zgaduj-zgadulach” – konkursach wiedzy na temat Pomorza Zachodniego, organizowanych w tutejszych powiatach, ale też w całej Polsce[51].

W lutym 1960 r. podjęto uchwalę o interwencji w sprawie przywrócenia pociągu pospiesznego Warszawa – Szczecin – sprawy niezwykle istotnej dla miasta prowincjonalnego i odległego od stolicy. Pojawił się także wartościowy pomysł, aby TRZZ zajęło się tworzeniem zalążków muzeów regionalnych. Wszystkie te inicjatywy można określić wspólnie jako próby budowy patriotyzmu lokalnego na miarę możliwości PRL. Zadanie takie dostrzegał m.in. Bogdan Dopierała, który mówił: „szukanie i stwierdzanie wkładu Polaków na Pomorzu Zachodnim jako zadanie wychowawcze winno zostać włączone do prac społecznych przed wszystkim nauczycieli, młodzieży harcerskiej itp.”[52] Słusznie uznawano, że jedną z najlepszych form działalności byłoby wspieranie inicjatyw regionalnych, w tym tworzenia monografii miast i powiatów oraz innych opracowań dotyczących Pomorza. Kilka tego typu prac rzeczywiście powstało, na szersze rozwinięcie tego pomysłu zabrakło pieniędzy.

Nawiązano i prowadzono przez kilka lat współpracę z Kielcami. Organizowano wystawy, odczyty, wymiany młodzieży. Myślano o zachęceniu do osadnictwa na Pomorzu Zachodnim. Współpracować miały także rozgłośnie radiowe ze Szczecina (audycja Pocztówka z Kielc) i Kielc (audycja List ze Szczecina)[53]. Współpracę z odległymi Kielcami podjęto w ramach realizacji pomysłu o zachęcaniu do osadnictwa, jednak w tym zakresie nie przyniosła ona już spodziewanych rezultatów. Ze względu na słabość kieleckiego ośrodka nie mogła mieć też szczególnego wpływu na wymianę kulturalną lub naukową.

Stopniowo coraz większą wagę zaczęto przywiązywać do tzw. kwestii niemieckiej. Miała ona dwa aspekty: rewizjonizm Niemiec Zachodnich oraz podkreślanie przyjaźni i pokojowego współistnienia z NRD. Czesław Pilichowski, sekretarz Zarządu Głównego TRZZ, już w 1959 r. wśród trzech najważniejszych zadań Towarzystwa wskazywał: „walka z rewizjonizmem zachodnio-niemieckim w rożnych jego postaciach” i „zacieśnienie współpracy i przyjaźni z NRD”. Ponadto deklarował: „trwająca walka o pokój i socjalizm na całym świecie przed organizacją TRZZ stawia zadania, aby każdy jej członek był pierwszym w szeregach bojowników o postęp, pokój i socjalizm”[54]. Kwestia niemiecka miała swoje przełożenie praktyczne. Dla przykładu na jednym z zebrań Michał Kmiecik podniósł sprawę „zbytniego przesycania programu rozgłośni szczecińskiej Polskiego Radia melodiami piosenkami niemieckimi”. Jak mówił: „doszło do tego, że na placach zabaw dzieci śpiewają po niemiecku”[55].

Deklaracja programowa wspominała zaś: „rząd jednego z dwu istniejących państw niemieckich – Niemieckiej Republiki Federalnej oficjalnie kwestionuje tę granicę i udziela poparcia działalności rewizjonistów. W państwie tym żyje nadal duch agresywnego prusactwa i faszyzmu. Doświadczenie historyczne uczy, że istotnym celem prusactwa i niemieckiego faszyzmu w stosunku do Polski nie była zmiana istniejących granic, lecz likwidacja państwa polskiego a nawet wstępnie polskiego narodu. Pogrobowcy krzyżactwa i prusactwa – rewizjoniści zachodnioniemieccy niezdolni do zmiany istniejącego sprawiedliwego stanu rzeczy nad Odrą i Nysą Łużycką zatruwają jednak stale atmosferę międzynarodową i stanowią główną przeszkodę na drodze do pokojowego współistnienia państw socjalistycznych i kapitalistycznych”[56]. Naturalnie od razu zestawiano: „Powstanie Niemieckiej Republiki Demokratycznej pierwszego w dziejach pokojowego i demokratycznego państwa niemieckiego ma przełomowe znaczenia zarówno dla przeszłości narodu niemieckiego jak i dla nowego ukształtowania się stosunków polsko-niemieckich. Zwycięstwo władzy ludowej w Polsce i w NRD po raz pierwszy umożliwiło ułożenie międzynarodowych stosunków obu krajów na zasadach szczerej współpracy i przyjaźni. Naród polski widzi w przyjaźni z Niemiecką Republiką Demokratyczną rękojmię przyjaźni z przyszłym zjednoczonym na zasadach demokratycznych i pokojowych Państwem niemieckim i z całym niemieckim narodem”[57]. O ile dość łatwo możemy zrozumieć konieczność wygłoszenia deklaracji pełnej zgodności z programem PZPR, a nawet wiarę działaczy TRZZ w program partii, o tyle deklaracje co do wiary w przyjaźń i pokojową koegzystencję z NRD budzą większe wątpliwości.

W rezolucji nadzwyczajnej ze stycznia 1960 r. pisano: „nie przeszkodzi naszej pracy adenauerowska rewizjonistyczna propaganda w Niemieckiej Republice Federalnej. Nie powiodą się już próby wskrzeszenia zbrodniczej polityki Drang nach Osten. Nie powiodą się, gdyż należymy do wielkiej rodziny narodów miłujących pokój i budujących socjalizm, do obozu państw demokracji ludowej. Nasza przyjaźń ze Związkiem Radzieckim to najlepszy i najtrwalszy fundament, na którym budujemy przyszłość i na którym rozbiją się wszelkie wrogie knowania Adenauera, von Brentano, Speidlów i innych spod znaku rewizjonizmu i swastyki, którzy w ostatnich czasach coraz częściej dają znać o sobie”[58]. Przeciwwagą miało być silne akcentowanie roli i znaczenia przyjaźni z NRD[59]. W związku z 550. rocznicą bitwy pod Grunwaldem zamierzano – poza programem artystycznym – ruszyć z szeroko zakrojoną akcją odczytów i prelekcji. Jak mówiono: „chodzi o wyjaśnienie społeczeństwu znaczenia faktu, że istnieje Niemiecka Republika Demokratyczna, że jest ona państwem budującym socjalizm, że wyeliminowano tam wszelkie siły agresji i rasizmu; chodzi o wytworzenie wśród naszego społeczeństwa przekonania i poparcia tego dowodami, że w NRD naród polski ma pokojowego i przyjaznego sąsiada. Musimy też z całą wyrazistością pokazać naszemu społeczeństwu podstawowe założenia polityczne rządu bońskiego i całego rozbudowanego aparatu stojącego na usługach rewizjonizmu”[60]. W zadaniach na 1960 r. deklarowano: „TRZZ powinno dołożyć wszelkich starań by społeczeństwo przyswoiło sobie sprawę przyjaźni z NRD”[61]. W wizjach niektórych działaczy tzw. kwestia niemiecka powinna stać się nawet dominującym zadaniem Towarzystwa. Na posiedzeniu plenarnym zarządu w 1961 r. Aleksander Tomaszewski mówił, nawiązując do Października ’56 r.: „sytuacja uległa zmianie i nastąpiła pełna stabilizacja na wszystkich odcinkach. To wytycza nam nowe zadania. Trzeba towarzystwo przekształcić na organizację społeczną o charakterze propagandowo-popularyzacyjnym. Teraz w dużej części zająć się rewizjonizmem zachodnioniemieckim i współpracą z NRD”[62]. Podejmowano zatem wiele tego typu działań, chociaż ich skuteczność, zwłaszcza w aspekcie propagowania przyjaźni z NRD, wydaje się wątpliwa. W 1962 r. zorganizowano II Ogólnopolskie Studenckie Seminarium Antyrewizjonistyczne z udziałem gości z NRD. W klubie „Pinokio” omawiano m.in. takie kwestie jak „rola NRD w podboju Afryki”. Dla młodzieży organizowano także tzw. rejsy przyjaźni po Odrze, wspólne kolonie i koncerty. Z kwestią rewizjonizmu wiązało się usilne podkreślanie słowiańskiej przeszłości Pomorza oraz znaczenia sojuszu ze Związkiem Radzieckim.

Działalność TRZZ miała także swoich krytyków. Wydaje się, że najsilniejszym był jeden z jego głównych działaczy – Roman Łyczywek, który m.in. wzywał do precyzyjnego określenia celów i charakteru organizacji, określając, że działalność dotychczasowa miała w sobie „coś z opieki społecznej – zapewnienie opieki działaczom polonijnym i ludności autochtonicznej”. Dosadnie określał te działania – „kompleksem emerytalnym”. Jednocześnie szczeciński adwokat postulował, aby przede wszystkim skupić się na badaniach naukowych i pozbyciu się kompleksu niższości wobec innych regionów. Wzywał także do podjęcia decyzji: czy Towarzystwo ma być organizacją masową, czy kadrową[63]. Praktyka rozstrzygnęła tę kwestię bardzo szybko – TRZZ było organizacją masową, co siłą rzeczy musiało przesuwać punkt ciężkości działalności w kierunku propagandy.

W czasie innego spotkania Łyczywek mówił wprost: „działalność TRZZ na terenie naszego województwa nie jest skonkretyzowana według jasno i wyraźnie określonych koncepcji odpowiadających specyfice naszego terenu”[64]. Wzywał do śmiałego ukazania braków i niedociągnięć w gospodarce regionu. Jego zdaniem TRZZ powinno sprawować patronat nad pozostałymi organizacjami społecznymi, pełnić rolę koordynatora[65]. Także te postulaty mecenasa nie zostały zrealizowane.

Już w połowie lat sześćdziesiątych na skutek braku funduszy na dalszą działalność, myślano o likwidacji TRZZ[66]. Wobec redukcji etatów należało m.in. zrezygnować z prowadzenia biura. Myślano o przekazaniu książek i wyposażenia do Frontu Jedności Narodu[67]. Do likwidacji wówczas nie doszło, ale stopniowo dawał się zauważać regres działalności i spadek liczby członków.

Wspomnieć należy o związkach TRZZ z PZPR. Niewątpliwie, jak wszystkie stowarzyszenia działające w legalnie w PRL, także i to nie było niezależne i nie miało też takich ambicji. Wielu jego członków (w zarządzie około połowy) było członkami partii i w pełni akceptowało jej program. Ta generalna akceptacja polskiej rzeczywistości musiała dotyczyć wszystkich członków. Przewodniczący i członkowie zarządu, aby zająć te stanowiska, musieli mieć akceptację KW PZPR[68]. Podobnej konsultacji wymagała cała działalność organizacji i stwierdzić należy, że nigdy nie pojawiły się żadne kontrowersje w tej kwestii – Towarzystwo działało w ramach określonych przez partię i państwo. Jak pisał Włodzimierz Stępiński: „uczestnictwo TRZZ w ramach Frontu Jedności Narodu umacniało kontrolę KW PZPR, zaś poparcie PZPR skłaniało przedsiębiorstwa do współfinansowania”[69]. Także w samej działalności Towarzystwa znaleźć możemy wpływy ideologiczne, które zwłaszcza w końcowym okresie jego istnienia wydają się, przynajmniej w warstwie retorycznej, silniejsze niż w momencie jego zakładania. Miejsce TRZZ na lokalnej mapie społeczno-politycznej określają także związki z administracją, a od początku były one bliskie, co dawało możliwości pozyskiwania funduszy i aktywniejszej działalności. Wspomnieć tu można takie osoby jak wzmiankowany już Włodzimierz Migoń, czy poseł Wit Drapich[70], będący jednocześnie sekretarzem ekonomicznym KW PZPR, albo też Leon Szechter, przewodniczący Prezydium WRN, będący jednocześnie szefem lokalnego Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej. Te bliskie związki z ideologią partyjną i administracją rządową wskazuje przykładowo projekt programu roku Pomorza Zachodniego z 1964 r., który wyznaczał następujące cele: „popularyzacja dorobku Polski Ludowej, mobilizacja społeczeństwa do wykonania zadań gospodarczych roku 1965, do wielkiej akcji czynów społecznych, popularyzacja tradycji walk Wojska Polskiego przy boku Armii Radzieckiej o wyzwolenie Pomorza Zachodniego, walki partii o utrwalenie władzy ludowej w województwie szczecińskim”[71]. Podobną deklarację zawierały plany obchodów Tygodnia Ziem Zachodnich i Północnych w tym samym roku. Deklarowano: „zbliża się XX rocznica wyzwolenia Polski i postania władzy ludowej – dwudziestolecia Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Centralnym obchodem będzie święto odrodzenia w lipcu 1964 r. [...] W oparciu o wytyczne Komitetu Centralnego Partii TRZZ włączy do obchodów XX-lecia Polski Ludowej problematykę ziem zachodnich i północnych...”[72] Podobne deklaracje znajdujemy w wielu dokumentach TRZZ i nie może to dziwić, ze względu na okoliczności funkcjonowania Towarzystwa w specyficznym systemie politycznym. Dla przykładu deklarowano bełkotliwie: „rosnące znaczenie Polski Ludowej w świecie wynika z jej aktywnego uczestnictwa w obozie socjalizmu, z jej szybkiego rozwoju gospodarczego i kulturalnego oraz z faktu, że naród polski buduje w swoich macierzystych granicach socjalistyczne państwo [...]. Wywalczenie jedynie słusznej drogi historycznego rozwoju naszego narodu w granicach miedzy Odrą a Bugiem, o których nigdy na przestrzeni dziejów nie zapomniała polska postępowa myśl polityczna, jest zasługą Polskiej Partii Robotniczej, która w swoim programie wysunęła sprawę powrotu piastowskich ziem zachodnich i północnych do Macierzy jako jedno z czołowych zadań politycznych narodu polskiego i która to zadanie w sojuszu i przyjaźni ze Związkiem Radzieckim zrealizowała”[73].

W końcu lat sześćdziesiątych wpływy ideologiczne PZPR, widoczne w wielu protokołach i rezolucjach, wydają się silniejsze.

TRZZ rozwiązano uchwalą Walnego Zjazdu 8 stycznia 1971 r. W przypadku Szczecina, wobec końca działalności Towarzystwa, Henryk Lesiński wezwał do włączenia się do działań regionalistów. Pozostałe pieniądze przekazano Polskiemu Towarzystwu Historycznemu na dofinansowanie kolejnego tomu pracy Gerarda Labudy o historii Pomorza.

Podsumowując, należy stwierdzić, że TRZZ spełniało pozytywną rolę, podejmując działania na polu wydawniczym, organizując imprezy. Wydaje się, że mogłoby zdziałać więcej, gdyby ograniczyło liczbę członków i uprościło strukturę, a także – na ile było to możliwe w tamtym okresie – zmniejszyło wpływy ideologii i związków z partią. Rozdęcie liczby członków, zmuszanie do przynależności poprzez delegowanie, powodowały w gruncie rzeczy bezwład i zanik działalności. Przeszkadzały także rozrośnięta biurokracja, bardzo liczne bezproduktywne zebrania i mocno sformalizowana struktura. W pewnym zakresie wykorzystano szansę, jaką dawało powstanie organizacji w 1957 r. i zgromadzenie w niej ludzi o dużym potencjale intelektualnym. W pewnym stopniu ugrzęzła ona jednak w propagandzie, ideologii i prowadzonym na siłę umasowieniu.

Radosław Ptaszyński (ur. 1977 r.), dr, politolog, socjolog, historyk. Adiunkt w Instytucie Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Szczecińskiego. Jego zainteresowania naukowe koncentrują się wokół przemian społecznych i politycznych zachodzących w Polsce po II wojnie światowej, biografistyki, myśli politycznej, stosunków polsko-francuskich i polsko-amerykańskich po 1945 r. Pracownik Ośrodka Badań Biograficznych US, sekretarz redakcji „Polish Biographical Studies”, członek zarządu Polskiego Towarzystwa Historycznego Oddział w Szczecinie, stypendysta Ośrodka „Pamięć i Przyszłość” we Wrocławiu, członek Polskiego Towarzystwa Studiów Żydowskich i Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Francuskiej.

Paweł Knap

„Spacerkiem po bastionie polskości” Propagandowy obraz dziejów Szczecina na łamach wybranych przewodników i informatorów miejskich (1945–1960)

Początki turystyki i krajoznawstwa w polskim Szczecinie to lata 1946–1947 i działalność entuzjastów, którzy dopiero mieli podjąć starania o zorganizowanie koła zrzeszającego przewodników. Ów entuzjazm był w poważnie zniszczonym mieście niezbędny: „Trzeba było przekonać turystów, że miasto po odbudowie zmieni się całkowicie i stanie się jednym z najpiękniejszych miast Polski Ludowej” – zapisano w publikacji wydanej z okazji czterdziestolecia Koła Przewodników Miejskich i Terenowych przy Oddziale Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego w Szczecinie[1]. Tam również pojawia się informacja, że pierwszą publikacją regionalną były opracowane przez Czesława Piskorskiego Zabytki piastowskiego Szczecina, wydane w 1946 r.[2] W rzeczywistości palma pierwszeństwa należy się komu innemu, poświęćmy jednak kilka zdań także temu opracowaniu.

Właściwie nie jest to przewodnik ani informator. To zbiór opowieści o historii miasta, w których myśli autora krążyły wokół mniej lub bardziej zniszczonych w czasie wojny tytułowych zabytków. Przesłanie było proste: „Obowiązkiem naszym jest ratować wszystko, co związane jest z polską przeszłością i przekazać te zabytki przyszłym pokoleniom. Dobrze się stało, że już rozpoczęto prace remontowe i zabezpieczające przy kilku ważniejszych budowlach, boć przecież te dowody słowiańskiej i polskiej przeszłości naszego miasta musimy szczególnie pielęgnować”[3]. Za takowe „dowody” uznano trzy średniowieczne kościoły (św. św. Piotra i Pawła, św. Jakuba, św. Jana Ewangelisty), stary ratusz, kamienicę Loitzów (zwanych tutaj Lojcami) i zamek. Mowa także o niezachowanych kościołach św. Mikołaja i Najświętszej Maryi Panny oraz murach obronnych.

Choć na obwolucie publikacji widnieje napis: „Jedziesz do Szczecina – poznaj zabytki piastowskie w opracowaniu cenionego regionalisty mgr. Czesława Piskorskiego”, autora czekało jeszcze sporo pracy, by na takie miano faktycznie zasłużyć. Trudno traktować ową publikację jako wiarygodne źródło informacji, nie tylko ze względu na łatwy do odczytania już w tytule cel propagandowy. Dość wspomnieć, że zdaniem autora część domów wybudowanych na początku XIV w. w okolicy obecnego Rynku Siennego „runęła [dopiero] w czasie ostatniej wojny”[4]. Nawet gdyby w zdaniu tym Piskorski nie mijał się z prawdą, ich wartość polegać by miała na pochodzeniu z czasów, kiedy „charakter miasta był zupełnie polski”. Dalej autor broszury stwierdza: „Zarówno mieszczanie, jak marynarze i pospólstwo byli Polakami. Nie znaczy to, by Niemców w mieście nie było, mieszkali oni jednakże w specjalnie przeznaczonej dla nich dzielnicy, po prostu w niemieckim getto. Z dzielnicy tej w zasadzie wychodzili tylko w wypadku istotnej potrzeby”[5] – te kilka zdań zapisanych w 1946 r. dziś musi budzić przerażenie.

Ten sam autor rok później przygotował wkładkę historyczną do miejskiego planu i informatora, zatytułowaną – jakżeby inaczej – O przeszłości polskiego Szczecina. Powtarza w niej informacje, które pojawiły się w Zabytkach piastowskiego Szczecina, skracając jedynie tekst, by zmieścić wszystko na dwóch stronach[6].

Jak wspomniałem, broszura Piskorskiego nie była pierwszą tego typu publikacją. W 1945 r. nakładem miejscowego Stronnictwa Pracy ukazała się książeczka zatytułowana Szczecin dawniej i dzisiaj oraz informator, opracowana przez Edwarda Moskalewicza i Witolda Świokłę[7]. Zamieszczono w niej m.in. rozdział skonstruowany w formie przechadzki po Szczecinie. Ten niewielki, liczący zaledwie trzy strony opis proponowanej trasy różni się zdecydowanie od tego typu narracji zamieszczanych w latach późniejszych na łamach kolejnych informatorów i typowych przewodników. Prowadzi nas od pl. Niezłomnych, czyli dzisiejszego pl. Armii Krajowej, przez Jasne Błonia i park Kasprowicza, Niemierzyn, Niebuszewo, Grabowo, Wały Chrobrego do ruin Starego Miasta, zachowanych budynków Śródmieścia, by zakończyć spacer przy ul. Królowej Korony Polskiej. Co ciekawe, niemal pozbawiony jest wtrętów ideologiczno-propagandowych – wspomina się jednak o „prastarym, słowiańskim miasteczku Dąb” (dziś dzielnica Szczecina – Dąbie) i „pomorskich książętach słowiańskich”[8].

Wtrętów tych jest znacznie więcej w pozostałych rozdziałach. Już w przedmowie ówczesny wiceprezydent Szczecina inż. Józef Maciejewski pisze o „najbardziej na zachodzie wysuniętym posterunku Rzeczypospolitej, [który] po siedmiuset latach wrócił do Macierzy” i o miejscu „gdzie u schyłku XII wieku rozpoczęło się tępienie imienia polskiego”. Zaznacza przy tym, że „ukrócimy łeb każdemu, kto poważy się powstrzymać nas w naszym dziejowym rozwoju”[9].

Rozdział Ziemia Ojców... opowiada o drodze do „naprawy wielkiej krzywdy dziejowej”, jaką była „długa niewola” Pomorza. Poza wątkami dotyczącymi Mieszka I czy Bolesławów – Chrobrego i Krzywoustego, mowa w nim także o władcach lokalnych: „Że książęta pomorscy niechętnie i tylko pod przymusem znosili kuratelę niemiecką, świadczy wystąpienie Bogusława VIII [księcia stargardzkiego i słupskiego – P.K.] w bitwie pod Grunwaldem po stronie Jagiełły. Takich faktów przeciw uciskowi germańskiemu było niewątpliwie więcej. Zostały one jednak przez kronikarzy niemieckich celowo przemilczane lub stronniczo naświetlone”[10]. Autor rozdziału nie wspomina przy tym ani o wcześniejszych sojuszach Bogusława VIII z zakonem krzyżackim, ani o księciu szczecińskim Kazimierzu V, który w 1410 r. walczył przeciw polskiemu królowi.

Choć opisując rozwój miasta, autorzy starali się udowodnić, że to przybycie Bolesława Krzywoustego i „zaprowadzenie w 1124 r. wiary chrześcijańskiej, przez św. Ottona za namową i przy poparciu polskiego monarchy” zapoczątkowało jego rozbudowę, rozdział ten stanowi solidną porcję informacji z dziedziny architektury i urbanistyki. Można im wybaczyć nawet błędy, np. w datowaniu części obiektów – zwłaszcza jeśli pamiętamy, w którym roku informator ujrzał światło dzienne. Przypomina nam o tym silnie zabarwione emocjonalnie podsumowanie: „chociaż teraz, w znacznej swej części [Szczecin] znów leży w gruzach – po raz wtóry w dziejach zniszczony z winy i za sprawą germańskich barbarzyńców – powstanie, jak dawniej, jeszcze piękniejszy”[11].

Osobno omówiono losy miejscowych Polaków przed wojną. Interesujące, że obok działalności polskiej szkoły czy nabożeństwach z kazaniem w tym języku odprawianych w kościele przy dzisiejszej ul. Bogurodzicy nie wspomniano o działalności konsulatu Rzeczypospolitej Polskiej. Pojawia się natomiast informacja o liczbie osób „przyznających się zdecydowanie do polskości” – 6 tys., przewyższającej nawet podawaną później w publikacjach poświęconych szczecińskiej Polonii (i tak przesadzoną) liczbę o tysiąc mniejszą[12].

Zaskakujące – choć słowo to należałoby raczej ująć w cudzysłów – jest zamieszczone następnie kalendarium Najważniejszych dat z dziejów Pomorza Zachodniego i Szczecina. Wynika z niego, że w średniowieczu we wszystko, co „najważniejsze”, angażowali się polscy królowie i książęta; między 1181 a 1630 r. nie wydarzyło się nic istotnego, a później to już tylko „okupacja szwedzka”, „zarząd francuski” i dwa etapy „okupacji pruskiej” (z małym akcentem w postaci śmierci Bogusława XIV) – wszystko zakończone szczęśliwym „powrotem” miasta i regionu do Polski[13].

Mimo dużej dawki ideologii i propagandy, informator jest przede wszystkim znakomitym źródłem wiedzy o Szczecinie roku przełomu – omawia schematyzm administracyjny, zakłady użyteczności publicznej i przedsiębiorstwa miejskie, komunikację, ochronę zdrowia, kościoły, szkoły, placówki kulturalne, media i sport. To również garść informacji z życia politycznego, naukowego, społecznego i towarzyskiego, m.in. o obchodach rocznicy bitwy pod Grunwaldem („zwycięstwa oręża polskiego nad krzyżactwem”) czy I Zjeździe Onomastycznym, podczas którego „przedstawiciele nauki polskiej i zainteresowanych instytucji [...] zebrali się celem wzniecenia z prochu wieków przygasłego ognia nazw słowiańskich, aby oddać świadectwo prawdzie”[14]. Świetnym uzupełnieniem jest Skorowidz ważniejszych nazw, ulic i placów[15] (wszak zawiera polskie nazewnictwo obowiązujące tuż po wojnie, później wielokrotnie zmieniane), a zupełną rewelację stanowią: Skorowidz adresowy urzędów, instytucji publicznych i organizacji[16] oraz ponad trzydzieści reklam przedsiębiorstw, lokali gastronomicznych czy sklepów[17], które pozwalają na ich sprawną lokalizację w przestrzeni zniszczonego miasta. Trzeba tutaj wspomnieć, że podobne wkładki reklamowe pojawiały się później w kolejnych informatorach szczecińskich i – choć często lekceważone przez współczesnych – stanowią dziś materiał nader cenny.

Bodaj pierwszym prawdziwym przewodnikiem był wydany w 1948 r. Szczecin i dolne Przyodrze autorstwa przywoływanego już Czesława Piskorskiego, przy czym samemu miastu poświęcono niemal połowę tej publikacji. W części historycznej dominują informacje na temat związków Pomorza z Polską – można zresztą na ich podstawie odnieść wrażenie, że wszystko było efektem bliżej nieokreślonej narady na najwyższym szczeblu: „Pierwsi Piastowie organizując państwo polskie postanowili do niego włączyć również i ujście Odry razem z wyspami i grodami”[18]. Później – mimo mniejszych czy większych trudności – „władzę polską na tym terenie umocnił Bolesław Chrobry”, a po bitwie pod Grunwaldem „wiszące dotąd nad Pomorzem niebezpieczeństwo niemieckie przestało istnieć”[19]. Zdaniem autora napływający do miasta od XIII stulecia Niemcy „przez szereg wieków stanowili jeszcze nieliczną mniejszość”[20].

Sytuacja skomplikowała się zdecydowanie po śmierci „ostatniego Piasta szczecińskiego”, a „całe Pomorze opanowali Niemcy dopiero w r. 1815. Od tego czasu proces germanizacji przybiera na sile, na skutek czego ludność miejscowa w ogromnej większości została zniemczona”[21]. Mniej ideologii pojawia się we fragmentach dotyczących XIX i pierwszych dekad XX w., choć nie sposób nie zauważyć wątku poświęconego szczecińskiej Polonii – przed wybuchem I wojny światowej stolicę Pomorza zamieszkiwać miało kilkanaście tysięcy Polaków (na 275 tys. wszystkich mieszkańców)[22].

Przewodnik ten wyznaczył obowiązujący później w wielu kolejnych publikacjach podział zwiedzania na „stary” i „nowy” Szczecin oraz port. Miasto postrzegane było jako trudne dla turystów, ponieważ część ulic, przez które prowadzą proponowane trasy, nie przebiega równolegle, tylko „zbiega się do licznych placów i skwerów”. Pojawia się przy tym powtarzana do dziś plotka, jakoby „plany nowego Szczecina opracował znany architekt francuski, twórca współczesnego Paryża, [Georges] Haussmann”[23].

Warto zauważyć, że tym razem w publikacji wykorzystano zdjęcia współczesne (omówiony wcześniej informator z 1945 r. zawierał ujęcia przedwojenne). To fotografie pozbawionych szczytów bram miejskich, zniszczonego zamku czy gruzów w sąsiedztwie kościoła św. św. Piotra i Pawła. Opisy nawiązują oczywiście do lat świetności omawianych obiektów, a miejscami przemycane są – czasem dość dyskretnie – kolejne nawiązania do oczywistej dla autora odwiecznej „polskości” tych terenów. We fragmencie dotyczącym zamku pojawia się tablica grobowa zmarłego w XIV w. księcia Barnima III – Piskorski zauważa: „Na tablicy wyryty jest napis w języku niemieckim, czemu nie należy się dziwić, ponieważ w tym czasie język niemiecki był językiem dworskim na tych obszarach, tak jak w Polsce był język łaciński”[24].

W rejonie Starego Miasta przewodnik koncentruje się na średniowiecznych świątyniach, zamku (Piastów, rzecz jasna), ratuszu, domu Łoziców (bo przecież nie Loitzów!) i bramach, które choć powstały w XVIII w. i zdobione są czarnym orłem z inicjałami Fryderyka Wilhelma, to nie przeszkadzało to, by przez lata jedną z nich nazywać tak jak zamek (ówczesna brama Piastów to dzisiejsza Brama Królewska)[25].

Budynki powstałe znacznie później nie powinny interesować potencjalnych turystów – jeśli już była o nich mowa, to ich wartość bagatelizowano: „Naprzeciwko ratusza, w zniszczonym domu z wielkimi oknami weneckimi, znajdowała się dawniej giełda szczecińska. Nie jest to jednak budynek zabytkowy” – pewnie dlatego został wyburzony w pierwszej połowie lat pięćdziesiątych. Sposób postrzegania poniemieckiego dziedzictwa kulturowego, z którym trudno było powiązać jakikolwiek polski epizod, widoczny jest również w opisie Podzamcza: „Obecnie widok na zamek jest wspaniały, ponieważ władze polskie usunęły zasłaniające go ruiny domów, którymi był otoczony. Niemcy nie chcieli, by zamek słowiańskich książąt był widoczny z portu i dlatego budowlę otoczyli murem czynszowych domów”[26]. Podobne myślenie doprowadziło niestety do wyburzeń kolejnych obiektów, np. przeszło stuletniego teatru, który zdaniem prezydenta Piotra Zaremby „zasłaniał daleką perspektywę”[27] – choć w momencie ukazania się przewodnika oczekiwania szczecinian były zgoła odmienne[28].

Kolejny informator i plan miasta, opracowany przez Wiesława Romanowskiego i wydany w 1956 r., pozbawiony jest tekstu stricte historycznego. Dla turystów zamieszczono w nim rozdział zatytułowany Co warto zwiedzić, zaznaczając przy tym, że: „W mieście znajdują się godne zwiedzenia zabytki świadczące o polskości tych ziem”[29]. Dalej podkreślone są jeszcze „duże umiejętności urbanistyczne Słowian”[30] – skąd takie przekonanie? Możemy jedynie snuć domysły, że rzecz w tym, iż średniowieczny układ przestrzenny przetrwał, a niemiecka architektura w znacznym stopniu legła w gruzach. Choć w zestawieniu prezentowanych miejsc i obiektów dominują te wybrane zgodnie z kluczem zasygnalizowanym na wstępie, to pojawiają się także najciekawsze miejsca „nowego” Szczecina i tereny zielone[31].

Ostatnią publikacją, którą pragnę tutaj omówić, jest Jeden dzień w Szczecinie. Informator. Autorzy – Czesław Piskorski i Bolesław Rajkowski – na pierwszych stronach zwracają się do czytelników: „witamy Was wszystkich! Was, którzyście przybyli specjalnie aby poznać nasz stary nadodrzański gród, i Was, którzy wstąpiliście tutaj po drodze do nadmorskich wczasowisk, aby swoją wizytą uszczęśliwić szczecińskich krewnych i znajomych. Witamy i Was, których głębokie poczucie obowiązku zagnało z delegacją służbową aż tu, do najbardziej na północny zachód wysuniętego bastionu polskości”[32]. To pozycja, która różni się od pozostałych przede wszystkim poczuciem humoru i pogodnym nastrojem.

Oto jeden z przykładów, gdy nasi przewodnicy wcielają się w rolę turystów zaczynających zwiedzanie od kolejowego dworca Szczecin Główny: „Mimo lekkiego zmęczenia podróżą, pokrzepieni na ciele i duchu wysokokalorycznym śniadaniem, wychodzimy w różowym nastroju przed dworzec, aby jak najprędzej powitać morze”[33]. Nikt jednak nie zamierza wprowadzać odwiedzających miasto w błąd – mit o nadmorskim położeniu Szczecina zostaje bowiem natychmiast obalony i na pewno ów fragment tekstu zostanie lepiej zapamiętany niż zwykłe wskazanie Odry Zachodniej. W specyficzny sposób autorzy zachęcają do zobaczenia miejskiego targowiska: „można tu nabyć i sprzedać niemal wszystko, oczywiście nie wszystko legalnie i nie wszystko pochodzenia krajowego, jako że port blisko, a celnicy nie są wszechwiedzący”[34].

Nawet we fragmentach wymierzonych w naszych zachodnich sąsiadów nie widać już takiej nienawiści jak we wcześniejszych opracowaniach. Tak np. napisano o zniszczeniu Mostu Długiego: „zbudowany przez Niemców zgodnie z postępem techniki był już z kamienia i żelaza. Również przez Niemców i również z postępem techniki został wysadzony w powietrze”[35]. Ciekawy jest także fragment poświęcony nowemu wizerunkowi herbu miasta: „Koronę dostał szczeciński gryf od króla szwedzkiego [...] za wierność Szczecina w czasie wojen prowadzonych przez Szwecję przeciw Brandenburgii i... Polsce [...]. No, ale nie miejmy pretensji do szczeciniaków sprzed 300 lat, że wobec bezpośredniej groźby brandenbursko-pruskiej woleli się oprzeć na Szwecji, niż na Polsce, którą bodajże od schyłku XV w. bardziej interesowała ekspansja na wschód”[36].

Publikacja dostarcza wiele ciekawych informacji, znów przede wszystkim o mieście współczesnym. Na przykład: z czego byli wówczas dumni szczecinianie? Oto odpowiedni cytat: „Na skrzyżowaniu [al. Wojska Polskiego] z [ul.] Jagiellońską koniecznie zwróćcie uwagę na sygnalizację świetlną; jest to owoc wielkomiejskich ambicji ojców miasta sprzed kilku lat, jedyne takie urządzenie w całym mieście; byłoby im przykro, gdybyście tego nie zauważyli i nie podziwiali”[37].

Znajdziemy tu również nawiązanie do ulubionego powiedzenia szczecińskich malkontentów. Jednej z fotografii towarzyszy opis: „Pewien niedowiarek, któremu powiedziano, że Szczecin tym się różni od Opoczna, że ma tramwaje – z oburzeniem zawołał, że to kłamstwo. Aby dać świadectwo prawdzie, zamieszczamy [...] zdjęcie szczecińskiej al. Wojska Polskiego, na którym jak na dłoni widać autentyczne szczecińskie tramwaje. Było się o co oburzać!”[38]

Wydany pod koniec lat pięćdziesiątych informator pokazał, że o przeszłości można było pisać ciekawie, z humorem i bez nienawiści, zachowując przy tym „słuszne” podejście ideologiczne. Trudno dziś stwierdzić, czy to zasługa odwilży, czy może drugiego z autorów, Bolesława Rajkowskiego. A może to po prostu wynik wspomnianej na łamach publikacji ciężkiej pracy szczecińskich naukowców, którzy w znajdujących się na trasie jednej z wycieczek murach Archiwum Państwowego pracowali „nad ustaleniem rzeczywistych faktów historycznych, nad oczyszczeniem historii dolnego Przyodrza od tendencyjnych zafałszowań”[39].

Paweł Knap (ur. 1981 r.), historyk, pracownik Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej IPN w Szczecinie. Współautor i redaktor wielu książek, autor kilkudziesięciu artykułów dotyczących dziejów Szczecina, redaktor naczelny Magazynu Miłośników Szczecina „Szczeciner”. Przygotowuje rozprawę doktorską pt. Ideologia i propaganda władz Polski Ludowej wobec architektonicznego wizerunku Szczecina 1945–1989.

Varia

Ryszard Surmacz

Ziemie zachodnie jako ośrodek siły

Wprowadzenie

Ziemie zwane odzyskanymi stanowią jedną trzecią terytorium państwa polskiego, a więc niezbędny element w opracowaniu doktryny państwowej, gospodarczej i politycznej. Uczestnictwo w Unii Europejskiej nie zwalnia nas z tego obowiązku. Ziemie zachodnie i północne to obszar, w którym „przemeblowanie” świadomości zaczęło się po II wojnie światowej i trwa do dziś; to teren, na którym wciąż mamy do czynienia z nieodzyskaną świadomością miejsca i z tego powodu poplątaną tożsamością, co w prostej linii przekłada się na miałkość polityczną całego regionu; to dzielnica, w której drzemią dwa wielkie etosy: kresowy i wielkopolski. Więcej, na ziemiach odzyskanych bardziej niż gdzie indziej widać potrzebę zadbania o język polski, a zwłaszcza ujednolicenie terminologii, nie tylko historyczno-politycznej, ale przede wszystkim leksykalnej, oraz wyjaśnienie pojęcia „nacjonalizm” („nacjonalizm obronny”), nagminnie mylonego z poczuciem tożsamości i interesem państwa. I jeszcze jeden dość ważny szczegół dotyczący nazewnictwa: mimo że od 1945 r. minęło 68 lat, a nazwę „ziemie zachodnie i północne” można już uznać za historyczną, nie mają one jednoznacznego określenia. Jedni piszą je małą literą, inni dużą, a jeszcze inni poprzedzają określeniem „tzw.” Podobnie jest z ziemiami odzyskanymi. Z „ziemiami piastowskimi” jest jeszcze gorzej, ponieważ dołącza do nich czynnik emocjonalny.

Dzisiejsza sytuacja polityczna Polski zmieniła się, Unia Europejska podlega radykalnej reorganizacji. Coraz głośniej zaczyna się mówić o Europie dwóch prędkości. Losy unii monetarnej nie są znane, unii politycznej – na nowo proponowane. W związku z takim rozwojem sytuacji zmianie powinno też ulec i nasze stanowisko – tym bardziej że nieznana jest skala polskiego udziału w nowej reprezentacji. Z takiego też punktu widzenia napisane jest niniejsze opracowanie.

* * *

Ziemie odzyskane z geopolitycznego punktu widzenia są obszarem jednolitym. Tę jednolitość wyznaczyła historia. Zaznaczyć jednak trzeba, że ziemie zachodnie mają charakter osłonowy w stosunku do ziem północnych. Tam więc zadecydują się przyszłe losy naszego państwa (a w dalszej części całej Europy Środkowo-Wschodniej). Parafrazując Halforda Mackindera, dzisiejszą sytuację w Polsce można sformułować następująco:

„Kto panuje nad Szczecinem i Gdańskiem/Gdynią, ten panuje nad ziemiami zachodnimi i północnymi – 1/3 polskiego terytorium. Kto panuje nad ziemiami zachodnimi i północnymi, ten panuje nad Polską”[1]. „Kto panuje nad Polską, ten panuje nad Europą Środkowo-Wschodnią”[2]

„Ziemie zachodnie” i „ziemie odzyskane” pisane będą małą literą, ze względu na niewyróżnianie ich i podkreślenie w ten sposób całości państwa. Artykuł został podzielony na dwie części: polemiczną (porównanie obrazu lat dziewięćdziesiątych z obecnymi) oraz geopolityczną[3].

I. Dziedzictwo ziemi, krwi i myśli

Przeglądając książkę Tomasza Otremby Niemcy – brama Polski do nieba, odnalazłem cytat z artykułu Wojciecha Jóźwiaka pt. Pochodzenie Słowian jako mit polityczny[4]. W tamtych czasach był on głosem dość charakterystycznym. Dziś należałoby potraktować go jako „zatrzymany kadr” końca XX w. i świeżo odzyskanej wolności. Konfrontacja dwóch „epok” może być nader pouczająca. Warto więc zobaczyć, co zostało z tamtych idei? Wówczas Jóźwiak pisał (fragmenty są wystarczające, korzystam więc z cytatu Otremby): „Dziedzictwo ziemi, to poczuwanie się do solidarności z wszystkimi plemionami, które poprzedziły nas na naszej ziemi, jadły chleb z tej samej roli i walczyły o tę samą ojczyznę – a ta solidarność dotycząca najpierw germańskich Wandalów, Gotów, Sylingów i Hasdingów oraz Celtów i niewiadomego pochodzenia »Łużyczan« (tych z Biskupina), może tym łatwiej być rozszerzona na późniejszych i dzisiejszych naszych »współziemców« – Prusów, Litwinów, Niemców, Białorusinów, Ukraińców, Żydów i Cyganów. Polska widziana z tej perspektywy staje się zupełnie inną jakością niż nacjonalistyczna klatka, w której jakoby mieliśmy w pojedynkę siedzieć od trzech tysięcy lat”.

I dalej: „Dziedzictwo krwi, to solidarność z tymi, którzy są naszymi językowymi i po części biologicznymi przodkami – zagadkowym ludem, który przyszedł ze wschodu, zajął opustoszałą po Wędrówkach Ludów środkową Europę – i który w tamtej epoce wykazał zadziwiającą odmienność politycznych zachowań, gdyż w przeciwieństwie do wszystkich poprzedników [...] skierował swoje siły na rolniczą kolonizację. A ta strategia okazała się skuteczna [...]. Wreszcie dziedzictwo myśli, które każe szukać nam trzecich i najmocniejszych korzeni – w Rzymie, Atenach i Jerozolimie”[5].

Po 1989 r. tęskniliśmy za wspaniałą myślą, iście jagiellońską, chcieliśmy być częścią Europy (tej, w której byliśmy i jesteśmy). Wówczas poznawanie dziejów Wandalów, Gotów, Sylingów, Prusów, Litwinów, Niemców, Żydów i Cyganów było porywające. Było zgodne z zapisem naszej narodowej księgi. Dziś, po upływie 20 lat, wszystko zszarzało, a na pięknym placu pozostała tylko naiwność z dawnych lat. Zapomnieliśmy nie tylko o Prusach, Gotach, Litwinach, ale nawet o własnych Piastach; o ziemiach zachodnich sami zaczynamy mówić jako o wschodnich niemieckich. Więcej, swoją perspektywę historyczną zamknęliśmy na 1939 r., nauka historii w szkołach ma tendencję zanikową, słychać też o zamiarach ograniczenia języka polskiego. Z pięknych marzeń nie pozostało nic. Okresem, do którego możemy się odwołać, nie jest II RP, lecz PRL. A więc klęska. Musimy wracać do podstaw. Czy jesteśmy już gotowi to zrozumieć? I jest to bardzo ważne pytanie, które należy kierować do obecnych polskich elit.

1. Dziedzictwo

Warto posłuchać, co ma do powiedzenia człowiek wewnętrznie wolny, urodzony w Krakowie, ale wychowany na Kresach, a więc tam, gdzie samodzielnie budowaliśmy cywilizację łacińską, a potem trwaliśmy w warunkach niewoli. Tym człowiekiem jest Eugeniusz Kwiatkowski:

„Polska od samego początku znalazła się geograficznie w miejscu ścierania się najsilniejszych prądów, na samym skrzyżowaniu się różnych kultur, różnych wiar i potężnych wirów politycznych. Najdawniejszym, a może i najważniejszym posłannictwem Polski było ustalenie wyraźnej linii rozgraniczającej dwie rasy, dwa związki kultur, dwie niezgłębione możliwości rozwoju: germańsko-niemiecką i słowiańsko-polską. Zjednoczenie zachodnich, pobratymczych Słowian, opartych szeroką i mocną podstawą o Bałtyk [...] otwierało nieocenione możliwości rozwoju, narzucało konsekwentnie linie ewolucji harmonizujące czynniki potęgi gospodarczej z czynnikami potęgi politycznej. Wielkie wybrzeże morskie [...] zdecydowało [...] o rozwoju społecznym i kulturalnym Polski na całe tysiąclecia. Samodzielna praca na morzu, to najbardziej bezpośredni, najwyższy, najczynniejszy kontakt z cywilizacją całego świata; to nieodparty przymus rozwoju handlu, a w konsekwencji rozwoju produkcji, rozkwitu miast [...], to źródło lepszej organizacji społecznej, doskonalszych praw, znaczniejszych środków obronnych”[6].

I dalej: „Przebłyski uświadomienia tej roli Polski [...] najjaśniej zostały sformułowane przez biskupa Dymitra Solikowskiego, który w roku 1573 pisał: »Każdemu panu i narodowi więcej na morskim państwu zależy, niźli na ziemskim. Kto ma państwo morskie, a nie używa go, albo da sobie wydzierać, wszystkie pożytki od siebie oddala, a wszystkie szkody na siebie przywodzi, z wolnego niewolnikiem się staje, z bogatego ubogim«. [...] Niestety, nieodwołalnie wzrok dawnej Polski odwraca się od zachodu i wybrzeży morza bałtyckiego [sic!], ucieka od drogi wielkiego oporu, ale i wielkich korzyści, ucieka od naturalnego posłannictwa i obowiązku, oddala się od źródła swej siły, kierując się coraz bardziej na wschód [...] do źródła swej słabości [...]. Trudny obowiązek zaszczepiania kultury łacińskiej, związanej nierozerwalnie z chrześcijaństwem, przerzucony został na barki rycerzy niemieckiego zakonu krzyżowego. [...] Jedynie Polska mogła zaszczepić nową kulturę i nową wiarę ze zgodą [...]. Krzyżacy musieli to uczynić mieczem, w twardej, codziennej walce [...]. Posiany błąd polski potęgował się i rósł konsekwentnie przez całe stulecia. [...]. Miasta powstawały na fundamencie obcego prawa, zapełniały się obcą ludnością. [...]. W latach 1505, 1538, 1550, wyrosła zasada prawna, zakazująca szlachcie oddawania się zajęciom mieszczańskim pod groźbą utraty szlachectwa”[7].

Bardzo ważne to słowa, człowieka, który równie dobrze znał historię, jak i gospodarkę. Z tego dość obszernego cytatu wynika wiele wniosków, ale jedno przesłanie wybija się w sposób szczególny – jest nim rola państwa polskiego w geopolitycznym położeniu piastowskim, przy czym przymiotnik „piastowski” jest orientacyjnym odsyłaczem do czasów, których dotyczył. Z tych uwarunkowań, jak w matematyce, wynikają podstawowe zadania: poznanie własnego dziedzictwa, własnej kultury i historii na tych ziemiach. Nie wymaga ono specjalnego wysiłku. Wystarczy odsłonić wierzchnią warstwę ziemi i już jesteśmy u siebie. Tomasz Otremba dodaje: „Polska od czasów Piastów, od hardych Bolesławów [...] nie przytulała się z lękliwą nadzieją na łaskawe traktowanie”[8]. To też jest część historii ziem zachodnich, czyli dawnych kresów zachodnich.

2. Dziedzictwo ziemi

Dziedzictwo ziemi widziane jako poczucie solidarności z wszystkim plemionami, które kiedyś jadły chleb z tej samej roli, jest nadal piękną ideą, ale już nie ma nic wspólnego z rzeczywistością. Nie te czasy. Dziś musimy zadbać o dziedzictwo piastowskie i własność tych gruntów, które państwo pruskie na przełomie XIX i XX w. siłą chciało nam odebrać. Ze względów praktycznych poznanie dziedzictwa Wandalów, Sylingów, Prusów, Niemców, Litwinów itd. musimy odłożyć na lepsze czasy.

Leszek Jerzy Jasiński pisze: „w drugiej połowie XX w. rozwinęły się instytucje o zasięgu światowym. Są nimi powszechne umowy międzynarodowe, struktury integracyjne oraz przedsiębiorstwa prowadzące działalność gospodarczą w kilku krajach”[9]. Działalność ta rozsadza granice państw narodowych i preferuje państwa o otwartych granicach. Zbigniew Brzeziński dodaje, że o międzynarodowej pozycji kraju decydują cztery atuty: „posiadanie znacznych wpływów politycznych, aktualna i spodziewana w długim okresie sytuacja gospodarcza, zdolność obronna i do działań wojskowych o dużym znaczeniu oraz umiejętność tworzenia globalnie idei i rozwoju kultury uznawanej powszechnie za atrakcyjną”[10]. Definicja ta jednoznacznie wskazuje na przodownictwo Stanów Zjednoczonych. Ale obiektywnie rzecz ujmując, czy jest takie państwo, które spełniałoby wszystkie wymogi tej definicji? Trudno bowiem, z racjonalnego punktu widzenia, kulturę amerykańską zaliczyć do „powszechnie uznanej za atrakcyjną”. Niemniej jednak mamy do czynienia z faktami nowej rzeczywistości, z którymi, chcemy czy nie, musimy się liczyć. Są nimi: 1) kryteria przedstawione przez Brzezińskiego, 2) ponadnarodowe przedsiębiorstwa, które swoim wzrostem rozsadzają narodowe państwa, 3) wyraźna tendencja do zamykania się dużych gospodarek w granicach narodowych (choćby zapowiadana nieuchronna nacjonalizacja banków).

To wszystko zmusza nas do szukania własnych ośrodków siły dla wciąż nieustającej obrony własnej. Polska własność, a szczególnie własność ziemi, jest tu podstawą nie tyle do zachowania wciąż kurczącej się suwerenności, ile szczątków siły decyzyjnej. Nie możemy zapominać, że dziedzictwo PRL oznacza brak poczucia własności i umiejętności myślenia kategoriami państwa. Myślę, że tu zbędne są cytaty. Konstytucyjna definicja „narodu” nakłada na państwo jednoznaczne obowiązki (jeżeli ktoś ma jeszcze wątpliwości, niech pojedzie choćby na pogranicze niemiecko-duńskie).

Co więc dziedzictwo ziemi ma wspólnego z epoką piastowską? Nie chodzi tu tyle o historię, ile bardziej o uwarunkowania geopolityczne. Dziś mamy bowiem to samo położenie, tę samą granicę, to samo „miejsce akcji” i te same dwa narody o porównywalnej do ówczesnych czasów sile. Refleksja sama ciśnie się na usta. Państwo to m.in. dziedzictwo narodowe, terytorium, ziemia i własne prawo.

3. Dziedzictwo krwi

Tu Wojciech Jóźwiak może mieć sporo racji: nasi przodkowie biologiczni i językowi, którzy niegdyś skierowali swoje siły na rolniczą kolonizację i osiedli w zachodniej Polsce, są takimi samymi Polakami jak ci ze wschodu, którzy przyszli na ziemie odzyskane po 1945 r. Kresowianie mają nieco inne nośniki emocjonalne, ale nie przyszli z pustymi rękami, jak pokazuje film Sami swoi, lecz przywieźli ze sobą (na różnym poziomie) to dziedzictwo, które państwo polskie wraz z Kościołem katolickim w okresie jagiellońskim współtworzyło. Tej kultury (cywilizacji) nie było oczywiście widać w miasteczkach i na wsiach, była obecna na polskich uczelniach, w księgarniach, bibliotekach i szkołach. Została tu przywieziona prawnie i istnieje. Ale istnieje – obok, skazana na niebyt.

Chcąc zrozumieć problem, warto przytoczyć rozmowę dwóch Poznaniaków z początku lat dziewięćdziesiątych. Jeden z nich od kilkunastu lat mieszkał w Gorzowie Wielkopolskim, drugi w Poznaniu. Obydwaj byli po sześćdziesiątce. Tematem zaś była tradycja wielkopolska... W pewnym momencie mieszkaniec Gorzowa skonstatował: „Nie ma już tych Wielkopolan, którzy tak dzielnie potrafili bronić swojej ziemi i swoich interesów...” Mieszkaniec Poznania opierał się argumentacji swojego ziomka, ale gdy usłyszał, że jego adwersarz wziął sobie żonę z Kresów, zdegustowany zamilkł. Dalszy ciąg był jednak ciekawszy, bo gdy z ust Poznaniaka mieszkającego w Gorzowie Wielkopolskim usłyszał słowa uznania dla kultury kresowej (niezależna, pełna tolerancji i zrozumienia, wielostronna) nie wytrzymał, wstał, machnął ręką i wyszedł.

Na ziemiach zachodnich te dwa wielkie etosy: kresowy i wielkopolski żyją obok siebie. Żyją jak dwa osobne, zamknięte koła, bez kontaktu ze sobą. Podobnie jest na Śląsku (podejrzewam, że nie inaczej jest na Pomorzu). To zamrożenie, ta inercja kulturowa „dzieje się” co najmniej od dwóch pokoleń. Dziedzictwo krwi jest konsumowane na najniższym poziomie – na płaszczyźnie prokreacji. Bywa że małżonkowie z obu stron robią wrażenie, jakby pochodzili z innych cywilizacji.

W II RP poprzez oświatę, wojsko i politykę państwową „wypłukiwano” z Polaków naleciałości austriackie, pruskie i rosyjskie – wyzwalano z podległości psychologicznej wyniesionej z zaborów. W PRL formowano swoisty typ proletariusza, określonego potem jako homo sovieticus. III RP okazała się niemal doskonałym dziełem tej manipulacji. Dowodem na to jest choćby postawa roszczeniowa i wybitnie materialistyczna, zgodna z kierunkiem i skutkami cywilizacji technicznej (nieco szerzej w dalszej części).

Skutek jest taki, że dziś zwłaszcza na ziemiach zachodnich zaczynamy mieć do czynienia z rodzącym się typem „Polaka berlińskiego”. W tym kontekście dziedzictwo krwi na ziemiach zachodnich i północnych przestaje mieć jakiekolwiek znaczenie. Wiedza historyczna zniknęła z horyzontu myślenia – nazwano ją antykwaryczną, a jej miejsce zajęło myślenie życzeniowe i konsumpcyjne. Z obu stron: u Kresowian i Ślązaków, mniej u Wielkopolan przerwany został ciąg pokoleń i elit. W niepamięć odchodzi dziedzictwo krwi i ziemi, a zwycięża krótka perspektywa dnia dzisiejszego. Polakom mieszkającym na ziemiach zachodnich coraz bliżej do Berlina, a coraz dalej do Warszawy.

4. Dziedzictwo myśli

Na ziemiach zachodnich i północnych dziedzictwo myśli jest największym problemem. Kresy Wschodnie po 1945 r. przeniesiono na zachód Polski (ogólna konstatacja). Od tej pory jest to najbogatszy kulturowo region Polski, a jednocześnie skupia się tam cały ponad dwustuletni bagaż polskich spraw do załatwienia. W PRL z oczywistych przyczyn nic nie mogło się zmienić, ale w III RP warunki były już odmienne. Teraz ziemie odzyskane potrzebują ludzi o szerokich horyzontach, odwadze w myśleniu i skuteczności w działaniu, a wszyscy – wzajemnej solidarności. Bez tych cech nie sposób uruchomić walorów geopolitycznych tego obszaru. Geopolityka ma swoje prawa, nie ma w niej kategorii czarnowidztwa, optymizmu lub pesymizmu, są natomiast – jak w matematyce – zależności, które dają logiczne wyprzedzające prognozy.

II. Polski ośrodek siły

Drugą część tekstu podzieliłem więc na rozdziały o następujących tytułach: 1) wewnętrzne reformy ustrojowe, 2) czym jest obecna Polska?, 3) poszukiwanie ośrodka siły.

1. Wewnętrzne reformy ustrojowe

Kilkakrotnie w swoich dziejach dokonywaliśmy rzeczy zdawałoby się niemożliwych. Po raz pierwszy zdarzyło się to tuż po przyjęciu chrztu. W panujący system rodowy musieliśmy wszczepić nową jakość i jedność cywilizacyjną oraz przeciwstawić ją potędze ówczesnej Europy – Cesarstwu Niemieckiemu. W okresie rozbicia dzielnicowego proces ten musieliśmy posunąć jeszcze dalej i swojej siły szukać w społeczeństwie obywatelskim (z poprawką na ówczesne czasy). Swojej siły szukaliśmy poprzez: 1) tworzenie narodu i nadanie praw chłopom (Kazimierz Wielki), 2) powołanie uniwersytetu, 3) system fortyfikacyjny jako gwarancję spokoju. W okresie jagiellońskim najpierw sojusz wojskowy, a potem unia z Wielkim Księstwem Litewskim zaowocowały najwyższym rozwojem w dziedzinie kultury. To efekt kontynuacji myśli piastowsko-jagiellońskiej. Bez Uniwersytetu Krakowskiego nie zdołalibyśmy dokończyć dzieła likwidacji zakonu krzyżackiego i osiągnąć trzystuletnią stabilizację w I RP. Naszą siłą okazała się kultura, tolerancja i przywileje. W kulturze osiągnęliśmy wyżyny, ale państwo przegraliśmy.

Następny okres to okres Konstytucji 3 maja, która przez zaborców została uznana za przejaw kumulacji siły. Dalej, 123-letni okres zaborów – z niego wyszło kilka narodów oraz polska inteligencja, która szukała miejsca dla Polski pomiędzy Niemcami a Rosją, a po 1918 r. zdołała utrzymać niezależne państwo. W II wojnie światowej elity te zostały wymordowane lub zmuszone do emigracji. W PRL odwrócono kierunek reform. Ludziom stojącym najniżej w hierarchii chłopskiej dano pieniądze i władzę. Dzieło likwidacji polskich elit rozpoczęte przez Katarzynę II w PRL znalazło kontynuację. Dość łatwo ten ciąg historyczny udowodnić. Powojenne praktyki w tej dziedzinie opisuje Instytut Pamięci Narodowej.

Dziś Polska, osłabiona intelektualnie i kulturowo, znalazła się pomiędzy odradzającą się Mitteleuropą a „dalszą zagranicą”, przy czym baczną uwagę warto zwrócić na Okręg Kaliningradzki, który – choć jest rosyjski – swoim usytuowaniem przypomina Prusy Wschodnie.

2. Czym jest obecna Polska?

Aby odpowiedzieć na to pytanie, odwołajmy się najpierw do Wojciecha Wasiutyńskiego. Pisze on: „Kto spojrzy na ten tak odrębny obszar na mapie [Europy Środkowej – R.S.] widzi od razu, że tylko dwa czynniki są dość silne, aby mogły ten obszar zagospodarować – Niemcy i Polska”[11].

Na obecną Polskę musimy jednak spojrzeć jak na syntezę tysiącletnich dziejów. Doświadczenie piastowskie uczy nas pewnego egoizmu narodowego, jagiellońskie – demokracji i liberalizmu wraz z wysoką kulturą osobistą, okres zaborów – potrzeby państwa dla rozwoju narodowego, państwowość II RP – dobrze wykształconej i niezależnie myślącej inteligencji, a PRL i III RP – konieczności powrotu do korzeni. Jest to więc mieszanka wyjątkowo bogata i zdecydowanie trudna do prowadzenia (rządzenia).

Dzieje tak ukształtowały polską rzeczywistość, że nie jest ona ani typowym krajem morskim, w którym dominuje kultura liberalna oparta na handlu, ani lądowym, opartym na wartościach konserwatywnych. Szukając cechy dominującej, musimy wskazać na katolicyzm. Ta specyfika skłania nas ku kulturze konserwatywnej. Ale nie tylko, bo usytuowanie geopolityczne zmuszające nas do ciągłego napięcia, utrata państwowości, okres komunizmu, jakby w naturalny sposób predysponują, ba, wręcz wymuszają na nas konserwatywny sposób myślenia. Jest on bowiem formą naszej obrony. Liberalizm, owszem, jest wartością, ale w obecnych warunkach nie zapewnia potrzebnej osłony.

Ziemie zachodnie są strategicznym obszarem dla obu nacji: polskiej i niemieckiej, wymagającymi wypełnienia ich siłą. Innymi słowy, są swoistym „balonem”, który trzeba napompować odpowiednią treścią. Leszek Moczulski w wywiadzie dla „Geopolityki” mówił, że „decydującym [w tej materii – R.S.] jest stosunek potencjałów, a nie charakter przestrzeni, czy narastające w czasie zużycie ustrojowe”[12].

Zwróćmy więc uwagę na polski potencjał na ziemiach zachodnich. Do 1993 r. obszar ziem odzyskanych był obsadzony przez wojska rosyjskie. W tym samym czasie, poprzez petryfikowanie konfliktów kulturowych, PRL blokował solidarność społeczeństwa. Od 1990 r. wektory się zmieniły, ale budowane pojednanie polsko-niemieckie nie przyniosło przełomu na żadnym poziomie. Likwidacja przemysłu, masowy przemyt czy przygraniczna migracja za pracą do Niemiec, bieda, tragiczny stan rodzin, a także w dalszej kolejności małżeństwa mieszane – to kolejne elementy rozkładu. Do tej samej grupy należałoby zaliczyć likwidację granicy i umowę z Schengen. Mimo że odblokowała spore napięcia społeczne, to w swojej istocie była efektem konsumpcji euroregionów. Gdy do tego wszystkiego dołożymy przyciąganie Berlina, które obejmuje całe ziemie zachodnie, to na tym obszarze mamy do czynienia nie z ośrodkiem polskiej siły, lecz bezsiły. Obrazowo wygląda to tak, że teoretyczna polska siła (synteza etosów wielkopolskiego i kresowego) ustępuje nadchodzącej rzeczywistej sile niemieckiego państwa. Polacy nie czekają na Niemców, lecz na niemieckie pieniądze. Konflikt na poziomie nacji jest więc tylko kwestią czasu. Niemniej jednak taki stan oznacza groźbę utraty ziem zachodnich, a w dalszej kolejności północnych – w ich strategicznym wymiarze.

Kto panuje (rządzi) na ziemiach zachodnich, ten panuje nad ziemiami północnymi. Kto panuje nad ziemiami odzyskanymi, ten panuje nad Polską.

3. Poszukiwanie ośrodka siły

W geopolityce ośrodek siły określany jest jako „zorganizowana struktura, posiadająca władzę centralną, mająca stały punkt odniesienia w przestrzeni i w czasie (zachowująca historyczną ciągłość). Struktura ta musi być zdolna do oddziaływania na otoczenie zewnętrzne i środowisko wewnętrzne [...]. Kluczowy jest geograficzny punkt odniesienia i ciągłość dziejowa”[13]. Interpretację tego pojęcia rozszerza Leszek Moczulski: „Ośrodek siły to podmiot geopolityczny, który posiada własny potencjał geopolityczny”[14]. Według tych kryteriów, ziemie zachodnie i północne są dość typowym ośrodkiem siły. Posiadanie tego obszaru, jak pisze Wojciech Wasiutyński, dodawało siły raz stronie polskiej, raz niemieckiej (czy przejściowo duńskiej lub szwedzkiej). Centralną arterią ziem zachodnich jest Odra i jej zwieńczenie – miasto Szczecin ze swoją infrastrukturą. Odpowiednikiem Odry na ziemiach północnych jest linia morska. Ziemie zachodnie, a w nich Wielkopolska i Śląsk, stanowią polski bufor strategiczny od strony zachodniej. Utrata Szczecina i Zatoki Pomorskiej poważnie ograniczy podmiotowość Wielkopolski i Śląska. Taki układ jest wstępem do podporządkowania obcemu podmiotowi całych ziem zachodnich, a w dalszej kolejności przyczynkiem do utraty ziem północnych i gospodarczego odcięcia Polski od morza. O Odrę oparło swoje granice polskie państwo piastowskie (patrz Dagome iudex). Stąd też zaczął się jego powolny rozpad (utrata ziemi lubuskiej). Posiadanie ujścia Wisły jest również wyjściem na świat, jego utrata (bez posiadania Szczecina) „chwytem za gardło” polskiego handlu i ograniczeniem możliwości całego państwa. Szczecin i Gdańsk/Gdynia pełnią niezmiennie tę samą rolę, ale Odrę i Wisłę dziś zastąpiła kolej żelazna i drogi, które są wyjściem na morze. A wyjście na morze, jak pisze Eugeniusz Kwiatkowski, oznacza wyjście na świat.

Ziemie zachodnie: Odra–Szczecin w połączeniu z ziemiami północnymi: Wisła–Gdańsk/Gdynia stanowią zamknięty krąg, bez którego państwo nie może się normalnie rozwijać. Warto jednak zwrócić uwagę, za Moczulskim, że tak nakreślony ośrodek siły jest zaledwie miejscem strategicznym do wykorzystania – jest więc jakby chwilowo martwym walorem fizycznego usytuowania terenu, który człowiek może, lub nie, wykorzystać do własnych celów. Moczulski pisze: „Przestrzeń i czas same przez się nie determinują procesów historycznych; są ważnymi elementami rzeczywistości. Czynnikiem podstawowym jest masowa aktywność ludzi – materialna, duchowa, intelektualna, przybierająca różne kształty”[15].

A więc samo usytuowanie terenu nie może pełnić ośrodka siły dopóty, dopóki człowiek nie zrobi z niego ośrodka siły. Podobnie jest z ziemiami odzyskanymi, Polską (i Europą Środkową). Dla siebie nie jest ona żadnym ośrodkiem siły, historia ukazuje wszak, że przez wiele wieków była raczej ośrodkiem bezsiły. Europa Środkowo-Wschodnia stanowiła więc ośrodek siły, ale okazała się do zdobycia przez potęgę, która pragnęła dla siebie jeszcze większej siły. Jesteśmy elementem przetargowym i nadal miejscem, od której zaczyna się ekspansja. Europa Środkowa jest więc źródłem wzmocnienia.

Ocenianie Europy Środkowej jako „autochtonicznego” ośrodka siły jest odwróceniem pojęć i spojrzeniem na nią z punktu widzenia agresora, a nie rdzennego mieszkańca. A więc zarodek ośrodka siły nie tkwi w geografii czy bezosobowej polityce, lecz jego decyzyjne centrum istnieje w samym człowieku. On to bowiem decyduje według własnej wolnej woli o kierunku i celach wykorzystania potencjału swojej siły. Odnosząc się do najważniejszej księgi naszej cywilizacji – Biblii, człowiek staje przed wyborem drogi Kaina lub Abla. Kain i Abel nie mieli brata, a więc w naszej patriarchalnej cywilizacji nie ma pośredniej drogi. Jest więc albo dobro, albo zło. W praktyce bywają jednak drogi pośrednie, mierzące wagą zło i dobro. Przykładem jest Polska. Z punktu widzenia Biblii zło jest złem.

W tym miejscu warto wspomóc się myślą Janusza Stefanowicza, który pisze, że przykładem pozytywnie wykorzystanego ośrodka siły w ujęciu geopolitycznym była Polska jagiellońska w XV i XVI w. Zauważa on też, że opanowanie państw Europy Środkowej przez mocarstwa zewnętrzne tylko pozornie dało im poczucie bezpieczeństwa[16]. Siłą Polski jagiellońskiej okazała się synteza dwóch wątków: katolickiego i świeckiego na obszarze, który był konglomeratem kultur o wyjątkowym napięciu. Źródłem mocy tego ośrodka nie była siła fizyczna, lecz moralna i owo zrozumienie, o którym pisze Anna Pawełczyńska: „Potrzeba rozumienia ludzi [...] wzbogaca naszą osobowość i więzi, jakie nas łączą z ludźmi, z przyrodą i światem. [...] W procesie rozumienia ogromną rolę odgrywa intuicja. Można ją przeciwstawiać poznaniu intelektualnemu [...] Intuicja jest zdolnością bezpośredniego ujmowania tego, co jest oczywiste, stanowi podstawowe źródło poznania i dostarcza przesłanek rozumowaniu [...]. Dzięki zdolności do głębszych uczuć i ich przeżywania, człowiek zaczyna żyć jakby w rozszerzonym i bardziej przejrzystym świecie”[17]. Idąc dalej za tą myślą, nie można wręcz nie zacytować Jędrzeja Giertycha: „gdyby na przykład w XV w. myśl Włodkowica zdołała [...] zdobyć sobie w świecie szerszy zasięg wpływu, a więc, gdyby przyjęły się na Zachodzie raczej polskie, a nie krzyżackie zasady programu nawracania pogan, dzieje rozpoczęte w tymże XV w. przez Columba i Vasco da Gamę ekspansji terytorialnej Europy byłyby się potoczyły inaczej i... lepiej. Lepiej dla świata, lepiej dla pogan, lepiej dla Kościoła i lepiej dla całej Europy”[18].

Dzisiejszy człowiek żyjący w cywilizacji technicznej zaczyna zatracać te wartości, które pozwoliły mu funkcjonować w wymiarze cywilizacji łacińskiej. Anna Pawełczyńska pisze: „Cywilizacja techniczna wytworzyła system, w którym wartości materialne – podlegające mierzeniu i liczeniu – zajęły pozycję centralną. Realizujący je człowiek został zepchnięty do funkcji instrumentu. Ma to daleko idące konsekwencje dla ludzkiego życia, dla kultury społeczeństw oraz norm moralnych i obyczajowych. [...] Człowiek tej rozwijającej się cywilizacji żyje w świecie rzeczy [...]. Jego możliwości rozumienia siebie samego i świata, jego zdolność obcowania z ludźmi i światem przyrody, są coraz bardziej ograniczone [...]. Powstaje sprzeczność między produkującym społeczeństwem a sensem ludzkiego życia. [...] Człowiek cywilizacji technicznej [...] przekracza granice swej odporności nerwowej, a z chwilą, gdy ją przekroczy, rozładowuje narastające w nim emocje na innych ludzi. Sam staje się źródłem zagrożenia. [...] Cywilizacji technicznej brak jest (w życiu społecznym i przekształceniu przestrzeni) ładu intelektualnego, moralnego i uczuciowego [...]. Ludzki geniusz musi się obecnie skoncentrować na wprowadzeniu porządku moralnego i społecznego odpowiadającego warunkom cywilizacji technicznej. [...] Jest to zadanie trudniejsze niż dotarcie na księżyc”[19].

* * *

Zorganizowanie polskiej siły na buforowych ziemiach zachodnich, a następnie północnych, polega w pierwszej kolejności na niwelowaniu napięć kulturowych, zwłaszcza w Wielkopolsce, na Śląsku i Pomorzu – wszędzie tam, gdzie po II wojnie światowej nastąpiło zderzenie ludności przyjezdnej z miejscową.

Może warto się zastanowić, na czym polega ów konflikt? W sukurs przychodzi znów cytowana wyżej książka Anny Pawełczyńskiej. „Człowiek uwewnętrzniając czas i przestrzeń, tworzy swój świat. Zgodnie ze swoimi dyspozycjami, skłonnościami, możliwościami i dążeniami kształtuje własną wizję. I chociaż zdawałoby się, że źródłem ludzkich wizji, jest ten sam wspólny nam świat, są one różne i różnie się tworzą”[20]. Czasy i przestrzeń na zachodzie i na rozległych terenach wschodnich były diametralnie odmienne. „W zależności jaki model poznania jest u człowieka dominujący [analityczno-logiczny czy intuicyjno-syntetyczny – R.S.] inaczej wypełnia się jego czasoprzestrzeń wewnętrzna, inaczej dociera do człowieka wewnętrzny świat”[21].

„Model analityczno-logiczny odnosi się do czasu linearnego, ilościowego, pozwalającego mierzyć za pomocą homogenicznych odcinków zjawiska wydzielane według reguł logicznych. Ten czas mający charakter instrumentu stanowi wytwór społeczeństwa, rodzaj społecznej konwencji. [...] Pełni funkcję dostosowanego do wspólnych potrzeb społecznych narzędzia, a tym samym musi być traktowany jako czas obiektywny lub intersubiektywny. [...] Analiza skłonności do różnicowania rozbija jedność bytu, tworzy sztuczne przedziały [...] zakłóca możliwość przybliżania się do istoty bytu. Wyposaża go natomiast w możliwość skutecznego działania”[22].

„Model intuicyjno-syntetyczny odnosi się do zróżnicowanych odmian czasu jakościowego oraz do pojęcia bezczasowości. Ten czas nie pełni [roli] instrumentu podejmowanych społecznie działań. Jest to czas subiektywny, czas ludzkiej świadomości, działający według sobie właściwych odniesień. Ten jakościowy czas daje człowiekowi oparcie dla syntetycznego i całościowego rozumienia zjawisk. Nie jest przydatny do strategii działań, lecz daje człowiekowi szansę stworzenia całościowego poglądu na świat i rozwój osobowości. [...] Osiągnięte dzięki intuicji rozumienie nie stanowi dobra konfliktowego. Nie lokuje go wyżej od innych w społeczno-ekonomicznej strukturze. Dzięki intuicyjnemu poznaniu człowiek zyskuje świadomość samego siebie”[23].

Model analityczno-logiczny nie był możliwy do zastosowania na Kresach Wschodnich (jest zbyt powolny w stosunku do intensywności zjawisk zachodzących w społeczeństwach wielokulturowych), natomiast model intuicyjno-syntetyczny, po wypełnieniu wiedzą, możliwy jest do zastosowania w każdej sytuacji, również na ziemiach odzyskanych. Te dwa sposoby widzenia i rozumienia czasu oraz widzenia świata po 1945 r. spotkały się na ziemiach odzyskanych. Na tym też tle musiało zrodzić się pełne niezrozumienie. Niemniej jednak nie można nie zauważyć, że połączenie tych dwóch sposobów myślenia – dwóch etosów – stwarza wyjątkową okazję do wzmocnienia polskiego ośrodka siły na ziemiach zachodnich i napompowania owego „balonu” właściwą treścią. Razem są silni, osobno – bezbronni.

Zakończenie

Obraz Polski lat dziewięćdziesiątych XX w. uległ zatarciu, możemy mówić nawet o pewnej naiwności. Dziś Polska geopolitycznie ponownie znalazła się w miejscu ścierania się najsilniejszych prądów, na skrzyżowaniu różnych kultur i potężnych wirów politycznych. Walka idzie o schedę po rozpadłym Związku Radzieckim. Nikt tego terenu jeszcze nie zagospodarował i nic do końca nie zostało przesądzone, a Polska jest tu największym i najważniejszym krajem, z dużym zasobem surowców. Jeżeli prawa ustanowione w układzie poczdamskim zostaną obalone, oznaczać to będzie dla Polski utratę wszelkich uregulowań prawno-międzynarodowych i pozostawienie Polski nawet bez podmiotowości prawnej. Brak takich uregulowań prawnych automatycznie uruchamia paragraf 116 konstytucji niemieckiej i w dalszej kolejności oznacza nieograniczony dostęp do naszych bogactw naturalnych, zwłaszcza na Śląsku. Oznacza też przejęcie inicjatywy niemal na każdym polu, wraz z korzyściami materialnymi na całym terytorium kraju.

Przegraliśmy II wojnę światową, ale doczekaliśmy się Polski w granicach niemal macierzystych (termin za Zygmuntem Wojciechowskim). Na ziemiach zachodnich i północnych spotkały się dwa etosy, które w ostatnim dwustuleciu okazały się najbardziej twórcze i najsilniejsze. Spotkały się w uwarunkowaniach piastowskich, a więc chcemy czy nie na tradycyjnym terenie konfliktu polsko-niemieckiego. Wspomniana synteza dwóch etosów może tworzyć się na dwa sposoby, drogą krótszą – w sposób racjonalnie wymuszony przez państwo lub województwo, albo też dłuższą – drogą ewolucji poprzez zdrowy rozsądek i świadomość (ale z tym bywa różnie). Natomiast racjonalne wykorzystanie geopolitycznego położenia zacznie się dopiero wtedy gdy obydwie grupy kulturowe wyjdą z własnej „skorupy” i zaczną kreować nową, bardziej odpowiedzialną i świadomą inteligencję. Wówczas obszar twórczy znacząco poszerzy swoje możliwości i obydwie grupy zaczną w sposób nieskrępowany korzystać z własnego doświadczenia. Tak więc ośrodkiem siły na całym obszarze ziem zachodnich i północnych jest nie tylko Odra, Szczecin, a następnie Gdańsk/Gdynia, lecz cały zasób ludzki z ich kulturowym dziedzictwem. Siła całej Polski tkwi w ludziach, geografia i polityka pomaga lub szkodzi. Ziemie odzyskane zadecydują o przyszłym losie naszego kraju.

Ryszard Surmacz (ur. 1950 r.), historyk, pracownik Oddziału IPN w Lublinie, autor m.in. reportażu Znów tracimy Śląsk (Lublin 1999), powieści publicystycznych: Ostatnia na drogę (Lublin 2004) i Rozmowy o „grzechu pierworodnym” (Lublin 2006), a także prac popularnonaukowych: Geopolityka (Lublin 2008), Powstania narodowe. Czy były potrzebne (Lublin 2009). Publikował m.in. w paryskiej „Kulturze” i londyńskim „Tygodniu Polskim”. W 1995 r. otrzymał nagrodę POLCUL za „pracę na rzecz zachowania i rozwoju tożsamości społeczno-kulturalnego Śląska”.

Wykaz skrótów

AAN

– Archiwum Akt Nowych w Warszawie

AEPS

– Archiwum Emigracji Polskiej w Sztokholmie

AGH

– Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie

AIAE PAN

– Archiwum Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk

AIPN

– Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie

AIPN Gd

– Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Gdańsku

AIPN Po

– Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Poznaniu

AIPN Sz

– Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Szczecinie

AIPN Wr

– Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział we Wrocławiu

AK

– Armia Krajowa

AMGOT

– Allied Military Government for Occupied Territories (Aliancki Zarząd Wojskowy Ziem Okupowanych)

AMSZ

– Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Warszawie

APG

– Archiwum Państwowe w Gdańsku

APK

– Archiwum Państwowe w Koszalinie

APP

– Archiwum Państwowe w Poznaniu

APSz

– Archiwum Państwowe w Szczecinie

APWr

– Archiwum Państwowe we Wrocławiu

AZHRL

– Archiwum Zakładu Historii Ruchu Ludowego

BBC

– British Broadcasting Corporation

„Biuletyn IPN”

– „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”

BO KC PZPR

– Biuro Organizacyjne Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej

BP KC PPR/PZPR

– Biuro Polityczne Komitetu Centralnego Polskiej Partii Robotniczej/Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej

BP KRN

– Biuro Prezydialne Krajowej Rady Narodowej

BPK

– Biuro Prac Kongresowych

CAC

– Centre des Archives Contemporaines, Fontainebleau (Centrum Archiwów Współczesnych)

CDU

– Christlich Demokratische Union Deutschlands (Unia Chrześcijańsko-Demokratyczna)

CIA

– Central Intelligence Agency (Centralna Agencja Wywiadowcza)

CKW PPS

– Centralny Komitet Wykonawczy Polskiej Partii Socjalistycznej

CZZP

– Centralny Związek Zawodowy Polski

DOKPP

– Departament Ochrony Konstytucyjnego Porządku Państwa

Dz.U. MO

– Dziennik Urzędowy Ministerstwa Oświaty

Dz.U. RP

– Dziennik Ustaw RP

EHESS

– École des Hautes Études en Sciences Sociales (Szkoła Wyższa Nauk Społecznych)

EPHE

– École Pratique des Hautes Études (Szkoła Wyższa Nauk Stosowanych)

FJN

– Front Jedności Narodu

FOP

– Front Odrodzenia Polski

GFR

– German Federal Republic (Niemiecka Republika Federalna, zob. NRF, RFN)

GG

– Generalne Gubernatorstwo

IEŚ

– Instytut Europy Środkowej

IH PAN

– Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk

IHKM PAN

– Instytut Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk

IPMS

– Instytut Polski i Muzeum im. gen. Władysława Sikorskiego w Londynie

IPN

– Instytut Pamięci Narodowej

IZ

– Instytut Zachodni

KC PPR/PZPR

– Komitet Centralny Polskiej Partii Robotniczej/Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej

KN

– Konfederacja Narodu

KOSS

– Kuratorium Okręgu Szkolnego Szczecińskiego

KPP

– Komunistyczna Partia Polski

KRN

– Krajowa Rada Narodowa

KTSK

– Koszalińskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne

KUL

– Katolicki Uniwersytet Lubelski

KW MO

– Komenda Wojewódzka Milicji Obywatelskiej

KW PPR/PZPR

– Komitet Wojewódzki Polskiej Partii Robotniczej/Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej

KZON

– Komitet Zagraniczny Obozu Narodowego

MIiP

– Ministerstwo Informacji i Propagandy

MN

– Muzeum Narodowe w Warszawie

MO

– Milicja Obywatelska

MOAP

– Ministerstwo Odbudowy Administracji Publicznej

MON

– Ministerstwo Obrony Narodowej

MOP

– Ministerstwo Oświecenia Publicznego

MOS

– Ministerstwo Opieki Społecznej

MP

– „Myśl Polska”

MPiOS

– Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej

MRN

– Miejska Rada Narodowa

MSW

– Ministerstwo Spraw Wewnętrznych

MSZ

– Ministerstwo Spraw Zagranicznych

MWRiOP

– Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego

NATO

– North Atlantic Treaty Organization (Organizacja Paktu Północnoatlantyckiego)

NCK

– Niemiecki Czerwony Krzyż

NKW (NK) ZSL

– Naczelny Komitet Wykonawczy Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego

NKW PSL

– Naczelny Komitet Wykonawczy Polskiego Stronnictwa Ludowego

NKWD

– Narodnyj Komissariat Wnutriennich Dieł (Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych ZSRR)

NPR

– Narodowa Partia Robotnicza

NPW

– Naczelna Prokuratura Wojskowa

NRD

– Niemiecka Republika Demokratyczna

NRF

– Niemiecka Republika Federalna

NSDAP

– Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotnicza)

NSZ

– Narodowe Siły Zbrojne

NTSK

– Niemieckie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne

OBSP-N

– Ośrodek Badań Spraw Polsko-Niemieckich

OK FJN

– Ogólnopolski Komitet Frontu Jedności Narodu

OKK

– Okręgowa Komisja Księży

OKPP

– Ochrona Konstytucyjnego Porządku Państwa

OMM

– Organizacja Młodzieży Monarchistycznej

ONR

– Obóz Narodowo-Radykalny

ONZ

– Organizacja Narodów Zjednoczonych

OP

– Organizacja Polska

OPL

– obrona przeciwlotnicza

OPW

– Obóz Polski Walczącej

OSS

– Office of Strategic Services (Biuro Służb Strategicznych)

OW ZJ

– Organizacja Wojskowa Związek Jaszczurczy

OWP

– Obóz Wielkiej Polski

PAN

– Polska Akademia Nauk

PGR

– Państwowe Gospodarstwo Rolne

PKP

– Polityczny Komitet Porozumiewawczy

PKWN

– Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego

POP

– Podstawowa Organizacja Partyjna

POW

– Polska Organizacja Wojskowa

PPR

– Polska Partia Robotnicza

PPS

– Polska Partia Socjalistyczna

PPS-WRN

– Polska Partia Socjalistyczna – Wolność, Równość, Niepodległość

PRL

– Polska Rzeczpospolita Ludowa

PRN

– Powiatowa Rada Narodowa

PSL

– Polskie Stronnictwo Ludowe

PSZ

– Polskie Siły Zbrojne

PTH

– Polskie Towarzystwo Historyczne

PWPW

– Państwowa Wytwórnia Papierów Wartościowych

PWRN

– Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej

PZPR

– Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

PZZ

– Polski Związek Zachodni

RdSW

– Referat do Spraw Wyznań

RFN

– Republika Federalna Niemiec

RJN

– Rada Jedności Narodowej

RN

– Rada Naczelna

ROAD

– Ruch Obywatelski Akcja Demokratyczna

RP

– Rzeczpospolita Polska

RUP

– Rada Uchodźstwa Polskiego

SA

– Die Sturmabteilungen der NSDAP (Oddziały Szturmowe NSDAP)

SB

– Służba Bezpieczeństwa

SCN

– Służba Cywilna Narodu

SD

– Stronnictwo Demokratyczne

SKBST

– Społeczny Komitet Budowy Szkół Tysiąclecia

SL

– Stronnictwo Ludowe

SN

– Stronnictwo Narodowe

SP

– Stronnictwo Pracy

SPD

– Sozialdemokratische Partei Deutschlands (Socjaldemokratyczna Partia Niemiec)

SPK

– Stowarzyszenie Polskich Kombatantów

SPP

– Studium Polski Podziemnej w Londynie

TRJN

– Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej

TRZZ

– Towarzystwo Rozwoju Ziem Zachodnich

TW

– tajny współpracownik

UAM

– Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu

UB

– Urząd Bezpieczeństwa

UdSW

– Urząd do Spraw Wyznań

UJ

– Uniwersytet Jagielloński

UJK

– Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie

UKSW

– Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie

UNESCO

– United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (Organizacja Narodów Zjednoczonych do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury)

UNRRA

– United Nations Relief and Rehabilitation Administration (Administracja Narodów Zjednoczonych do Spraw Pomocy i Odbudowy)

UP

– Uniwersytet Poznański

US

– Uniwersytet Szczeciński

USA

– United States of America (Stany Zjednoczone Ameryki Północnej)

USW

– Urząd Spraw Wewnętrznych Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej

UWr

– Uniwersytet Wrocławski

UWSz

– Urząd Wojewódzki Szczeciński

WK ZSL

– Wojewódzki Komitet Wykonawczy Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego

WKOP

– Wojewódzki Komitet Obrońców Pokoju

WKSB

– Wojskowy Korpus Służby Bezpieczeństwa

WOP

– Wojska Ochrony Pogranicza

WP

– Wojsko Polskie

WPR

– Wojskowa Prokuratura Rejonowa

WRN

– Wojewódzka Rada Narodowa

WSN

– Wyższa Szkoła Nauczycielska

WSP

– Wyższa Szkoła Pedagogiczna

WUIiP

– Wojewódzki Urząd Informacji i Propagandy

WUSW

– Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych

ZBoWiD

– Związek Bojowników o Wolność i Demokrację

ZG

– Zarząd Główny

ZHP

– Związek Harcerstwa Polskiego

ZHP pgK

– Związek Harcerstwa Polskiego poza granicami Kraju

ZLP

– Związek Literatów Polskich

ZNiO

– Zakład Narodowy im. Ossolińskich

ZPP

– Związek Patriotów Polskich

ZPwN

– Związek Polaków w Niemczech

ZPZZ

– Związek Polskich Ziem Zachodnich

ZSL

– Zjednoczone Stronnictwo Ludowe

ZSP

– Związek Syndykalistów Polskich

ZSRR (ZSRS)

– Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Sowieckich)

ZW TRZZ

– Zarząd Wojewódzki Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich

ZWZ

– Związek Walki Zbrojnej

Przypisy

Wstęp

[1] Zob. m.in. M. Mroczko, Polska myśl zachodnia. Kształtowanie i upowszechnianie, Poznań 1986; A. Kwilecki, Poznań stolicą polskiej myśli zachodniej. Od kongresu wiedeńskiego do Powstania Wielkopolskiego, Poznań 2008; G. Strauchold, Myśl zachodnia i jej realizacja w Polsce Ludowej w latach 1945−1957, Toruń 2003; W. Wrzesiński, Warmia i Mazury w polskiej myśli politycznej 1864–1945, Wrocław 1984; A. Czubiński, Polska myśl zachodnia XIX i XX wieku, Poznań 1999.

[2] Jastrzębiec (J.L. Popławski), Z całej Polski, „Przegląd Wszechpolski” 1902, nr 2, s. 121.

U źródeł polskiej myśli zachodniej

[1] W. Wrzesiński, O nurt Odry i brzegi Bałtyku [w:] Twórcy polskiej myśli zachodniej, red. W. Wrzesiński, Olsztyn 1996, s. 6.

[2] Ibidem, s. 7.

[3] M. Mroczko, Polska myśl zachodnia 1918–1939 (kształtowanie i upowszechnianie), Poznań 1986, s. 9; zob. też: E. Maj, Komunikowanie polityczne Narodowej Demokracji 1918−1939, Lublin 2010; eadem, Obraz zachodniej dzielnicy Polski w komunikowaniu politycznym Narodowej Demokracji [w:] Polska i sąsiedzi. Studia z dziejów kultury, gospodarki i myśli politycznej. Księga pamiątkowa ofiarowana profesorowi Marianowi Mroczce w 70. rocznicę urodzin, red. M. Hejger, W. Skóra, Pruszcz Gdański−Słupsk 2010, s. 353−364; M. Masnyk, Opinia publiczna byłej dzielnicy pruskiej wobec polskiego ruchu narodowego w rejencji opolskiej (1921–1939), Opole 2011, s. 16.

[4] Z. Mazur, Antenaci. O politycznym rodowodzie Instytutu Zachodniego, Poznań 2002, s. 30−31; zob. też: M. Musielak, Polski Związek Zachodni 1944−1950, Warszawa 1986; G. Strauchold, Myśl zachodnia i jej realizacja w Polsce Ludowej w latach 1945−1957, Toruń 2003, s. 12 n.

[5] J.L. Popławski, Środki obrony III, „Głos” 1887, nr 41; idem, Pisma polityczne, t. 2, Kraków−Warszawa 1910, s. 15. Szerzej zob. T. Kulak, Jan Ludwik Popławski. Biografia polityczna, Wrocław−Warszawa−Kraków 1994.

[6] J.L. Popławski, Polityka polska w zaborze pruskim, „Przegląd Wszechpolski” 1899, nr 1, s. 8; idem, Pisma polityczne..., t. 2, s. 186.

[7] Idem, Pisma polityczne..., t. 2, s. 282−284.

[8] Idem, Jubileusz pruski, „Przegląd Wszechpolski” 1901, nr 1, s. 12; idem, Pisma polityczne, t. 1, Kraków 1910, s. 242.

[9] Idem, Pisma polityczne..., t. 1, s. 240.

[10] Ibidem, s. 240. Problem ten rozwinął Roman Wapiński w obszernej monografii pt. Narodowa Demokracja 1893–1939. Ze studiów nad dziejami myśli nacjonalistycznej, Wrocław 1980, s. 57 n. 

[11] Zob. M. Mroczko, Eugeniusz Romer (1871–1954). Biografia polityczna, Słupsk 2008; zob. też: idem, Terytorium Polskie w geopolitycznych rozważaniach Eugeniusza Romera, „Przegląd Zachodniopomorski” 2008, z. 2, s. 5−18.

[12] Narodowiec (R. Dmowski), W naszym obozie, „Przegląd Wszechpolski” 1901, nr 7, s. 422.

[13] J. Rembieliński, Polska i tylko Polska, „Głos”, 15 VIII 1934, s. 8.

[14] R. Dmowski, Niemcy, Rosja i kwestia polska, Lwów 1908, s. 36.

[15] Ibidem, s. 252−253.

[16] Ibidem, s. 254.

[17] A. Kudłaszyk, Myśl społeczno-polityczna Bolesława Wysłoucha 1855–1937, Warszawa 1978, s. 78−79; K. Dunin-Wąsowicz, Czasopiśmiennictwo ludowe w Galicji, Wrocław 1952, s. 77−78.

[18] A. Kudłaszyk, op. cit., s. 86−87 oraz przyp. 343 i 379.

[19] Zob. S.J. Pastuszka, Karol Lewakowski. Poglądy i działalność społeczno-polityczna, Warszawa 1980, s. 120.

[20] Cyt. za: B. Dopierała, Wokół polityki morskiej Drugiej Rzeczypospolitej, Poznań 1978, s. 18.

[21] B. Limanowski, Historia demokracji polskiej, t. 2, Warszawa 1957, s. 381−382; zob. też: M. Żychowski, Bolesław Limanowski 1835−1935, Warszawa 1971, s. 141 n. 

[22] L. Wasilewski, Polacy pruscy w świetle cyfr, „Prawda” 1898, nr 42; zob. też: W. Wrzesiński, Warmia i Mazury w polskiej myśli politycznej 1864−1945, Warszawa 1984, s. 109−111.

[23] L. Płochocki (L. Wasilewski), Polska zakordonowa, Londyn 1901, s. 12.

[24] I. Daszyński, Pamiętniki, t. 2, Kraków 1926, s. 30; M. Luśnia (K. Kelles-Krauz), Niepodległość Polski w programie socjalistycznym, Paryż 1900, s. 45−46.

[25] S. Tarnowski, Z Prus Królewskich, Kraków 1882, s. 154.

[26] J. Feldman, Bismarck a Polska, Warszawa 1966, s. 287−289 n.; L. Trzeciakowski, Pod pruskim zaborem 1850–1918, Warszawa 1973, s. 107 n. Szerzej zob. J. Borzyszkowski, Inteligencja polska w Prusach Zachodnich 1848−1920, Gdańsk 1986.

[27] T. Łepkowski, Polska – narodziny nowoczesnego narodu, Warszawa 1967; J. Jasiński, Świadomość narodowa na Warmii w XIX wieku. Narodziny i rozwój, Olsztyn 1983; Z. Zieliński, Kościół polski w okresie niewoli narodowej i w Polsce odrodzonej [w:] Na stolicy prymasowskiej w Gnieźnie i w Poznaniu. Szkice o prymasach Polski w okresie niewoli narodowej i w II Rzeczypospolitej, red. F. Lenort, Poznań 1982, s. 7−35.

[28] M. Czapliński, Adam Napieralski 1861−1982. Biografia polityczna, Wrocław 1974.

[29] Szerzej zob. J. Banach, Prasa polska Prus Zachodnich w latach 1848−1914, Gdańsk 1999.

[30] M. Mroczko, Państwo i naród (wokół problemów kształtowania polskiej świadomości narodowej w XIX wieku), „Punkt – Almanach Gdańskich Środowisk Twórczych” 1977, nr 3, s. 145. Zagadnienie to rozwija szerzej: W. Smoleński, Szkoły historyczne w Polsce (Główne kierunki poglądów na przeszłość), oprac. M.H. Serejski, Wrocław 1952.

[31] J. Szujski, Dzieje Polski, t. 1, Lwów 1862, s. 151; M. Biskup, Rola Zakonu Krzyżackiego w wiekach XIII–XVI [w:] Stosunki polsko-niemieckie w historiografii, cz. 1: Studia z dziejów historiografii polskiej i niemieckiej, red. J. Krasuski, G. Labuda, A.W. Walczak, Poznań 1974, s. 340; Z. Kaczmarczyk, Kolonizacja niemiecka i kolonizacja na prawie niemieckim w średniowiecznej Polsce [w:] ibidem, s. 250−251.

[32] G. Labuda, Początki państwa polskiego w historiografii polskiej i niemieckiej [w:] Stosunki polsko--niemieckie w historiografii..., cz. 1, s. 174−175.

[33] M. Biskup, op. cit., s. 332; J. Powierski, Wojciech Kętrzyński jako historyk Prus, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1970, nr 3, s. 348−352.

[34] W. Kętrzyński, O ludności polskiej w Prusiech niegdyś krzyżackich, Lwów 1882; idem, O narodowości polskiej w Prusiech Zachodnich za czasów krzyżackich. Studium historyczno-etnograficzne, Kraków 1874.

[35] Idem, O powołaniu Krzyżaków przez ks. Konrada, Kraków 1903, s. 126.

[36] Szerzej zob. M. Mroczko, Polska myśl zachodnia..., s. 29−35.

[37] J. Gąssowski, Z dziejów polskiej archeologii, Warszawa 1970, s. 72−73.

[38] M. Mroczko, Eugeniusz Romer..., s. 52.

[39] Zob. m.in.: W. Danek, Józef Ignacy Kraszewski, Warszawa 1973, s. 399−455; idem, Powieści historyczne J.I. Kraszewskiego, Warszawa 1966, s. 96−99.

[40] J. Baculewski, Henryk Sienkiewicz, Warszawa 1958, s. 82−83.

[41] Szerzej zob. M. Mroczko, Polska myśl zachodnia..., s. 40−43.

[42] D. Płygawko, „Prusy i Polska”. Ankieta Henryka Sienkiewicza (1907−1909), Poznań 1994.

Twórcy myśli zachodniej w kraju przed i po 1945 r.

[1] Tekst niniejszy jest rozwiniętą o wątki biograficzne wersją artykułu Uwagi o przemianach polskiej myśli zachodniej w latach 1939–1945 [w:] W kręgu polityki, red. A. Ilciów, R. Potocki, Zielona Góra–Częstochowa 2009, s. 131–137.

[2] Zob. M. Mroczko, Polska myśl zachodnia 1918–1939 (kształtowanie i upowszechnianie), Poznań 1986.

[3] Zob. B. Pasierb, Polska myśl polityczna okresu II wojny światowej wobec Niemiec, Poznań 1990.

[4] Idem, Rząd na obczyźnie wobec polskich celów wojny [w:] Historia – prawo – polityka, Warszawa 1990, s. 48, 53–56; M. Orzechowski, Odra – Nysa Łużycka w polskiej myśli politycznej okresu II wojny światowej, Wrocław 1969, s. 13 n., 79; H. Zieliński, Sprawa polskich ziem zachodnich w polskiej myśli politycznej XIX i XX w. [w:] Naród i państwo. Prace ofiarowane Henrykowi Jabłońskiemu w 60 rocznicę urodzin, Warszawa 1969, s. 415.

[5] E. Serwański, Myśl zachodnia w działalności politycznej Wielkopolan w okresie okupacji hitlerowskiej [w:] Polska myśl zachodnia w Poznaniu i Wielkopolsce. Jej rozwój i realizacja w wiekach XIX i XX, Warszawa–Poznań 1980, s. 188–189.

[6] M. Orzechowski, op. cit., s. 79–81.

[7] W. Dobrzycki, Granica zachodnia w polityce polskiej 1944–1948, Warszawa 1974, s. 22; por. E. Duraczyński, Polska 1939–1945. Dzieje polityczne, Warszawa 1999, s. 225.

[8] K. Kersten, Jałta w polskiej perspektywie, Londyn–Warszawa 1989, s. 56, 192–193, 202.

[9] M. Orzechowski, op. cit., s. 69; E. Duraczyński, op. cit., s. 557–558.

[10] E. Duraczyński, Stosunki w kierownictwie podziemia londyńskiego, Warszawa 1966, s. 45; M. Orzechowski, op. cit., s. 41 n.

[11] M. Musielak, Polski Związek Zachodni w okresie okupacji hitlerowskiej, „Dzieje Najnowsze” 1979, nr 1, s. 67–74.

[12] E. Serwański, op. cit., s. 201–202.

[13] Ibidem, s. 203–205.

[14] A. Czubiński, Stanowisko międzynarodowego ruchu robotniczego wobec Polski (1918–1939) [w:] Polska – Niemcy – Europa. Studia z dziejów myśli politycznej i stosunków międzynarodowych, red. A. Czubiński, Poznań 1977, s. 384–387; por. KPP. Uchwały i rezolucje, t. 1, Warszawa 1954, s. 43 n.

[15] Zob. KPP. Uchwały..., t. 1; por. A. Czubiński, Komunistyczna Partia Polski (1918–1938). Geneza i ewolucja programowa [w:] Życie polityczne w Polsce: 1918–1939, Wrocław 1985, s. 54 n.

[16] Zob. II Zjazd Komunistycznej Partii Robotniczej Polski (19.IX–2.X 1923). Protokoły obrad i uchwały, Warszawa 1968, s. 307–368: Dyskusja nad kwestią narodowościową; s. 576: Górny Śląsk a rewolucja niemiecka.

[17] L. Gluck, Od ziem postulowanych do ziem odzyskanych, Warszawa 1971, s. 67–80.

[18] H. Zieliński, Polska myśl polityczna a sprawa ziem zachodnich (przed rokiem 1914), „Śląski Kwartalnik Historyczny »Sobótka«” 1964, nr 1–2, s. 155–156; idem, Sprawa polskich ziem zachodnich..., s. 408.

[19] M. Orzechowski, Koncepcja granic zachodnich w programie o działalności PPR i lewicy rewolucyjnej na emigracji, „Śląski Kwartalnik Historyczny »Sobótka«” 1962, nr 2a, s. 19–24; N. Kołomejczyk, Ziemie zachodnie w działalności PPR, Poznań 1966.

[20] Por. A. Czubiński, Przesunięcie granic państwa polskiego pod wpływem II wojny światowej (1939––1945) [w:] Problem granic i obszaru odrodzonego państwa polskiego 1918–1990, Poznań 1992, s. 195–196.

[21] Wiek XX w źródłach, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 1998, s. 266, 275.

[22] Ibidem, s. 272.

[23] E. Duraczyński, Polska 1939–1945..., s. 560–562.

[24] Ibidem, s. 590–595.

[25] Por. W.T. Kowalski, ZSRR a granica na Odrze i Nysie Łużyckiej 1941–1945, Warszawa 1965; K. Kersten, op. cit., s. 196.

[26] M. Musielak, Polski Związek Zachodni 1944–1950, Warszawa 1986, s. 69–70. Udział Wojtkowskiego w powołaniu nowego PZZ należy raczej uznać za symboliczny; wkrótce podjął pracę na KUL, a jako bezpartyjny działacz katolicki był posłem na sejm w latach 1952–1956; zob. W. Molik, Andrzej Wojtkowski [w:] Wybitni historycy wielkopolscy, red. J. Strzelczyk, Poznań 1989, s. 342.

[27] Archiwum Państwowe w Katowicach, Zespół akt PZZ, 2, Protokoły posiedzeń Komitetu Organizacyjnego i sprawozdania z działalności (1945–1949).

[28] M. Musielak, Polski Związek Zachodni 1944–1950..., s. 70–76.

[29] T. Nodzyński, Działalność programowa i propagandowa Polskiego Związku Zachodniego w latach 1944–1950 [w:] II wojna światowa i jej następstwa, red. A. Czubiński, Poznań 1996, s. 258–260.

[30] Archiwum Państwowe w Poznaniu (dalej: APP), Akta PZZ, 582, Protokoły z posiedzeń Dyrekcji i Zarządu Głównego PZZ 1945–1947, s. 3.

[31] T. Nodzyński, „Strażnica Zachodnia” 1922–1939. Źródło do dziejów myśli zachodniej w Polsce, Zielona Góra 1997, s. 103–110; por. APP, Akta PZZ, 241; Związek Obrony Kresów Zachodnich. Sprawozdanie Dyrekcji z działalności Związku od sierpnia 1922 do października 1925 roku, Poznań 1925, s. 3 n.

[32] APP, Akta PZZ, 241, Zebranie organizacji społecznych w sprawie kresów niewyzwolonych.

[33] A. Czubiński, Instytut Zachodni (1944–1986), Poznań 1987, s. 11.

[34] Z. Mazur, Antenaci. O politycznym rodowodzie Instytutu Zachodniego, Poznań 2002, s. 133 n.; M. Motas, Myśl polityczna Związku Młodych Narodowców i Ruchu Narodowo-Państwowego jako synteza ideologii Romana Dmowskiego i Józefa Piłsudskiego w latach 30. XX wieku [w:] J. Engelgard, M. Motas, Między romantyzmem a realizmem – szkice z dziejów Narodowej Demokracji, Warszawa 2011, s. 128–129.

[35] Z. Wojciechowski, O nowoczesny polski obóz państwowo-narodowy, Poznań 1934.

[36] Z. Mazur, op. cit., s. 141; M. Motas, op. cit., s. 133.

[37] Z. Mazur, op. cit., s. 203–206.

[38] Ibidem, s. 225.

[39] Ibidem, s. 233 n.; E. Serwański, op. cit., s. 192; G. Strauchold, Myśl zachodnia i jej realizacja w Polsce Ludowej w latach 1945–1957, Toruń 2003, s. 34–35.

[40] Z. Mazur, op. cit., s. 249–251 n.

[41] Ibidem, s. 272–273.

[42] Ibidem, s. 320–321.

[43] Ibidem, s. 407.

[44] Ibidem, s. 389–399; M. Wojciechowski, Fragment wspomnień, „Przegląd Zachodni” 1994, nr 3, s. 99–101.

[45] Dramatyzm i okoliczności tej decyzji w bardzo osobistym wspomnieniu przedstawia Edward Serwański: Dnia 13 lutego 1945 roku..., „Przegląd Zachodni” 1994, nr 3, s. 127–135. Warto zauważyć przywołane tu dylematy, związane z kwestią lojalności Serwańskiego i Wojciechowskiego wobec Armii Krajowej i Delegatury Rządu: kilka tygodni po ich decyzjach NKWD aresztowało i wywiozło do Moskwy na pokazowy, stalinowski proces szesnastu przywódców tych struktur...

[46] M. Motas, Środowisko organizacji „Ojczyzna”, późniejszego Instytutu Zachodniego, w obliczu politycznych decyzji lat 1944–1945 [w:] J. Engelgard, M. Motas, op. cit., s. 152–153.

[47] G. Strauchold, op. cit., s. 55.

[48] R. Stobiecki, Historia pod nadzorem. Spory o nowy model historii w Polsce (II polowa lat czterdziestych – początek lat pięćdziesiątych), Łódź 1993, s. 106.

[49] G. Strauchold, op. cit., s. 387–388.

[50] T.P. Rutkowski, Kłopot z uczonym. Władze PRL wobec Zygmunta Wojciechowskiego w 1953 roku, „Przegląd Zachodni” 2005, nr 3, s. 171–179.

[51] A. Kwilecki, Instytut Zachodni w pięćdziesięcioleciu 1944–1994. Sprawy i ludzie, „Przegląd Zachodni” 1994, nr 3, s. 8–9.

[52] G. Strauchold, op. cit., s. 389–391.

[53] Ibidem, s. 385–386.

[54] J. Glensk, Roman Lutman, Opole 1986, s. 12–14; T. Nodzyński, „Strażnica Zachodnia” 1922–1939..., s. 68–69, 90–97; Wojciecha Korfantego „Marzenia i zdarzenia”, przyg. do druku, wstęp i przyp. W. Zieliński, Katowice 1984, s. 71–75.

[55] J. Glensk, op. cit., s. 16–20.

[56] G. Strauchold, op. cit., s. 123–124.

[57] J. Glensk, op. cit., s. 27–31.

[58] R. Lutman, Podstawy metodologiczne historiografii [w:] Pamiętnik VII Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich we Wrocławiu 19–22 września 1948, t. 2, Warszawa 1948.

[59] P. Madajczyk, Polska myśl zachodnia w polityce komunistów polskich, „Przegląd Zachodni” 1997, nr 3, s. 22. Pewną rolę odegrał wówczas fakt, że przedwojenny protektor Lutmana, Michał Grażyński, był aktywnym działaczem na emigracji w Anglii, m.in. przewodniczącym emigracyjnego ZHP.

[60] J. Glensk, op. cit., s. 24.

[61] Ibidem, s. 25.

[62] M. Boduszyńska-Borowikowa, Życie jak płomień. O życiu i pracach Józefa Borowika, Gdańsk 1972, s. 130.

[63] Zob. np. J. Borowik, Nasz stosunek do Gdańska, „Przegląd Współczesny” 1933, nr 135–136; Dzieje Prus Wschodnich, red. J. Borowik, „Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego” 1935, 1936, 1938.

[64] M. Boduszyńska-Borowikowa, op. cit., s. 135.

[65] Ibidem, s. 191.

[66] S. Potocki, Działalność Instytutu Bałtyckiego przed i po II wojnie światowej, „Komunikaty Instytutu Bałtyckiego” 8, 1971, z. 15, s. 3–9.

[67] M. Boduszyńska-Borowikowa, op. cit., s. 222–224. W czasie pobytu w niewoli, a następnie na przymusowych robotach Borowik próbował też – bezskutecznie – wykorzystać kontakty z konsulatem litewskim, a następnie radzieckim w Królewcu, w tym drugim przypadku powołując się na fakt zatrudnienia swojego brata w Akademii Nauk ZSRR.

[68] Ibidem, s. 232.

[69] M. Mroczko, Józef Borowik (1891–1968) [w:] Ludzie Pomorza lat 1920–1939. Szkice biograficzne, Gdańsk 1977, s. 16.

[70] M. Boduszyńska-Borowikowa, op. cit., s. 232–233. Zaiste dziwna to była krytyka z perspektywy choćby „morskich” dokonań Eugeniusza Kwiatkowskiego – również czynnego w pierwszych latach Polski Ludowej, z budową Gdyni na czele.

[71] Fragmenty referatu na walnym zgromadzeniu Instytutu Bałtyckiego w 1946 r., cyt. za: ibidem, s. 253.

[72] Ibidem, s. 244–250.

[73] Cyt. za: G. Strauchold, op. cit., s. 126–127.

[74] Ibidem, s. 377.

[75] Zob. np. Wskazania rzeczywistości, „Gospodarka Morska” 1949, nr 3.

[76] M. Boduszyńska-Borowikowa, op. cit., s. 266. Do późniejszych szykan wobec Borowika można jednak zaliczyć dość dziwne odwołanie przyznanej mu już w 1957 r. profesury; ibidem, s. 295.

[77] Ibidem, s. 266.

[78] Ibidem, s. 313.

[79] J. Kulas, Józef Borowik, http://jankulas.pl/content/view/3194/86 (listopad 2011).

[80] A. Kwilecki, op. cit., s. 9–10.

Problematyka zachodnia w piśmiennictwie Franciszka Rawity-Gawrońskiego

[1] Szerzej zob. E. Koko, Franciszek Rawita-Gawroński (1846–1930). Wobec Ukrainy i jej przeszłości, Gdańsk 2006.

[2] Muzeum Narodowe w Warszawie (dalej: MN), Archiwum F. Rawity-Gawrońskiego, 1187, F. Rawita-Gawroński, Ludzie i czasy mego wieku (Wspomnienia, wypadki, zapiski), t. 3, k. 15–16.

[3] F. Rawita, Interwiew z Bismarkiem [w:] idem, Bohaterowie życia, Złoczów [1894], s. 163–164.

[4] F. Rawita-Gawroński, John Murray u Bismarka [w:] idem, Z różnych sfer. Historia. Szkice z podróży, Lwów 1911, s. 163. Zob. też: F. Rawita, Między sobą, „Nowa Reforma”, 30 VIII 1905, s. 1; idem, Upiory. Fantazya na temat rzeczywistości, „Myśl”, 1 XII 1892, s. 189–190; 15 XII 1892, s. 203–204; idem, La Russie et la Prusse à la lumière d’un nouveau Congrès, Paris 1909, s. 18.

[5] „Przegląd Narodowy” 7, 1911, nr 3, s. 334–360.

[6] Ibidem, s. 334.

[7] Ibidem, s. 334–335.

[8] Ibidem, s. 336.

[9] Ibidem, s. 338.

[10] Ibidem, s. 340.

[11] Ibidem, s. 354.

[12] Zbiory Juliana Krzyżanowskiego, F. Rawita-Gawroński, Ludzie i czasy mego wieku (Wspomnienia, wypadki, zapiski), t. 2, k. 268.

[13] Ibidem, k. 270, 272.

[14] MN, Archiwum F. Rawity-Gawrońskiego, 1187, F. Rawita-Gawroński, Ludzie i czasy mego wieku (Wspomnienia, wypadki, zapiski), t. 3, k. 18, 20.

[15] Ibidem, k. 277.

[16] Ibidem, s. 276. Rawita powoływał się na rozmowy Bismarcka z niemieckim filozofem Edwardem Hartmannem w latach osiemdziesiątych XIX w. Szerzej zob. J. Feldman, Bismarck a Polska, Warszawa 1947, s. 331 n.

[17] Właściwa nazwa – „Berliner Morgenpost”. Dziennik założony w 1898 r.

[18] MN, Archiwum F. Rawity-Gawrońskiego, 1187, F. Rawita-Gawroński, Ludzie i czasy mego wieku (Wspomnienia, wypadki, zapiski), t. 3, k. 278–279.

[19] Ibidem, k. 293.

[20] Ibidem, k. 7.

[21] Szerzej zob. W. Mędrzecki, Niemiecka interwencja militarna na Ukrainie w 1918 roku, Warszawa 2000.

[22] F. Rawita-Gawroński, Kwestia ruska w Galicji w okresie wojny, „Przegląd Narodowy” 19, 1920, z. 3, s. 414.

[23] Idem, Francja a odbudowa Rosji, „Rzeczpospolita”, 14 II 1922, s. 1.

[24] Idem, Solidarność słowiańska, „Rzeczpospolita”, 10 VIII 1922, s. 1.

[25] Idem, Rozbrojenie czy zbrojenie się?, „Tygodnik Ilustrowany” 1928, nr 5, s. 90.

[26] Idem, Francja a odbudowa...

[27] Zbiory Juliana Krzyżanowskiego, Maciej Lasota (F. Rawita-Gawroński), Współczesne szkice obyczajowe, k. 199–200.

[28] F. Rawita-Gawroński, Optymizm w polityce, „Myśl Narodowa” 1924, nr 41, s. 9.

[29] Idem, Ostrożność nie zaszkodzi, „Tygodnik Ilustrowany” 1927, nr 21, s. 408.

[30] Idem, Italia, Polska a Niemcy, „Pro Fide, Rege et Lege” 1928, z. 3 (maj–lipiec), s. 78.

[31] Ibidem.

[32] Zbiory Juliana Krzyżanowskiego, Maciej Lasota (F. Rawita-Gawroński), Współczesne szkice obyczajowe, k. 35.

[33] Szerzej zob. H. Korczyk, Działanie i recepcja Locarna 1927–1936, Warszawa 1999, s. 50–68.

[34] F. Rawita-Gawroński, Śladami polityki Fryderyka II, „Tygodnik Ilustrowany” 1930, nr 17, s. 322.

[35] Zob.: R. Wapiński, Myśl polityczna Narodowej Demokracji wobec problemów bezpieczeństwa II Rzeczypospolitej [w:] Na warsztatach historyków polskiej myśli politycznej. Polska myśl polityczna XIX i XX wieku, t. 4, red. H. Zieliński, Wrocław 1980, s. 201–216; J. Faryś, Koncepcje polskiej polityki zagranicznej 1918–1939, Warszawa 1981.

[36] F. Rawita-Gawroński, Wstęp do zgody, „Rzeczpospolita”, 26 VIII 1921, s. 1; idem, Czesi i solidarność słowiańska, „Przegląd Współczesny” 1924, nr 31, s. 263–265.

[37] Idem, Wstęp do zgody... Zob. też: Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie, Korespondencja F. Rawity-Gawrońskiego, t. 4, 329, List ks. dr. Františka Jehlički, 12 III 1920 r., k. 78–79. O działalności Jehlički zob. E. Orlof, Polska działalność polityczna, dyplomatyczna i kulturalna w Słowacji w latach 1919–1937, Rzeszów 1984, s. 115–173.

[38] F. Rawita-Gawroński, Czesi i solidarność słowiańska..., s. 262.

[39] Szerzej zob. M.K. Kamiński, Konflikt polsko-czeski 1918–1921, Warszawa 2001.

[40] F. Rawita-Gawroński, Czesi i solidarność słowiańska..., s. 260.

[41] Ibidem, s. 265; idem, Wstęp do zgody... O stanowisku Czechosłowacji zob. K. Lewandowski, Sprawa ukraińska w polityce zagranicznej Czechosłowacji w latach 1918–1932, Wrocław 1974.

[42] Był to rząd tzw. pańskiej koalicji kierowany przez Antonina Švehlę. W jego składzie byli ministrowie należący do niemieckiej partii agrarnej i chrześcijańsko-demokratycznej. Funkcjonował od 12 X 1926 do 1 II 1929 r.; J. Tomaszewski, Czechosłowacja, Warszawa 1997, s. 36, 283.

[43] Zbiory Juliana Krzyżanowskiego, Maciej Lasota (F. Rawita-Gawroński), Współczesne szkice obyczajowe, k. 203.

[44] Ibidem, k. 204.

[45] Ibidem. O relacjach polsko-czechosłowackich zob. K. Lewandowski, Stosunki polsko-czechosłowackie w latach 1918–1939 [w:] Przyjaźnie i antagonizmy. Stosunki Polski z państwami sąsiednimi w latach 1918–1939, red. J. Żarnowski, Wrocław 1977, s. 217–261.

[46] F. Rawita-Gawroński, Mała Ententa czy Związek północny, „Kurier Poznański”, 15 IX 1923, s. 2.

[47] Idem, Front Zakarpacki, „Myśl Narodowa” 1924, nr 36, s. 3.

[48] Idem, Blok słowiański. Iluzje przyszłości, „Ruch Słowiański”, 1929, nr 6, s. 246.

[49] J. Faryś, Niemcy w myśli politycznej obozu narodowego 1921–1939, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego”, nr 298, „Szczecińskie Studia Historyczne”, nr 13, 2000, s. 159–169.

[50] Pisał m.in.: „Niemcy górują nad nami fachowym uzdolnieniem, obfitością kapitału, zdolnością organizacyjną”; F. Rawita-Gawroński, Droga na wschód, „Rzeczpospolita”, 13 VI 1921.

Lech Karol Neyman, propagator myśli zachodniej

[1] Lech Karol Neyman, „Wacław Górnicki”, „Butrym”, „Domarat” (1908–1948), ur. 7 II 1908 r. w Poznaniu. W 1918 r. rozpoczął naukę w Gimnazjum św. Marii Magdaleny w Poznaniu, maturę zdał w 1926 r. Następnie podjął studia na Wydziale Prawno-Ekonomicznym Uniwersytetu Poznańskiego. Dyplom i tytuł magistra prawa otrzymał w 1932 r. W połowie lat trzydziestych związał się z ruchem narodowo-radykalnym. Aresztowany za działalność antypaństwową w 1935 r. wraz z członkami poznańskiego oddziału ONR, uniewinniony przez sąd. 1934–1939 aplikant w Oddziale Prokuratury Generalnej w Poznaniu. Uczestnik kampanii wrześniowej 1939 r. w stopniu por. rez. W konspiracji należał do Grupy „Szańca”; opublikował m.in. następujące broszury konspiracyjne: Szaniec Bolesławów (1941), Likwidacja niemczyzny na ziemiach zachodnich (1942–1943). Po utworzeniu NSZ był w strukturach SCN szefem wydziału zachodniego, redaktorem naczelnym pisma „Naród i Wojsko”. Od października 1943 r. członek Komitetu Politycznego Organizacji Polskiej; od września 1944 do stycznia 1945 r. komendant Okręgu Krakowskiego NSZ-OP (części NSZ niescalonej z AK); od grudnia 1944 r. członek sądu oficerskiego przy Dowództwie NSZ; od lutego 1945 do czerwca 1945 r. organizator obszaru zachodniego OP, od marca do kwietnia 1945 r. komendant okręgu Pomorze NSZ z siedzibą w Poznaniu. Rozpoczął planowane przez KG NSZ odtwarzanie sieci organizacyjnej NSZ na Pomorzu i przygotowania do utworzenia komendy okręgu w Bydgoszczy. W kwietniu 1945 r. brał udział w organizowaniu struktur OP na Śląsku. W ramach OP był kierownikiem struktury Obóz Narodowy w Poznaniu. W lipcu 1945 r. próbował utworzyć studencką organizację narodową w Poznaniu i na Pomorzu – Pokolenie Polski Niepodległej. Po rozbiciu w tym samym czasie struktur okręgu Poznań i Pomorze NSZ kierował z Poznania pracami nad odtworzeniem komendy okręgu Pomorze NSZ. Na przełomie 1945 i 1946 r. prowadził działalność wywiadowczą w ramach OP. Należał do ostatniej struktury kierowniczej OP w kraju. Aresztowany 14 II 1947 r. przez funkcjonariuszy Departamentu III MBP. 11 II–2 III 1948 r. sądzony przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Warszawie i skazany na karę śmierci, stracony 12 maja w Warszawie. Na temat działalności Lecha Karola Neymana zob. Z. Kaczmarek, R. Sierchuła, Neyman Lech Karol [w:] Encyklopedia konspiracji wielkopolskiej 1939–1945, red. M. Woźniak, Poznań 1998, s. 376–377; L. Kulińska, M. Orłowski, R. Sierchuła, Narodowcy. Myśl polityczna i społeczna Obozu Narodowego w Polsce w latach 1944–1947, Warszawa 2001; R. Sierchuła, Neyman Lech Karol [w:] Encyklopedia „białych plam”, t. 13, Radom 2004; idem, Słownik biograficzny konspiracji pomorskiej 1939–1945, cz. 2, Toruń 1996; idem, Zbrojne podziemie narodowe w Wielkopolsce 1942–1946 [w:] Konspiracja antykomunistyczna i podziemie zbrojne w Wielkopolsce w latach 1945–1956, Poznań 2007; idem, Działalność Organizacji Polskiej w Poznaniu w latach 1945–1949 [w:] Zmagania ze społeczeństwem. Aparat bezpieczeństwa wobec Wielkopolan w latach 1945–1956, red. A. Łuczak, A. Pietrowicz, Poznań 2008, s. 105–122; Lista strat ruchu narodowego 1939–1955, red. W. Muszyński, J. Mysiakowska, z. 1, Warszawa 2008; R. Sierchuła, Lech Karol Neyman [w:] Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944–1956. Słownik biograficzny, t. 4, red. M. Bielak, K. Krajewski, Kraków–Warszawa–Wrocław 2010, s. 418–420; idem, Wyklęty życiorys, „Actum” 2011/2012, nr 3/4, s. 180–188; idem, Lech Karol Neyman 1908–1948. Biografia polityczna, Poznań 2012, mps pracy doktorskiej, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie.

[2] Na temat jego koncepcji pisali m.in.: B. Pasierb, Polska myśl polityczna okresu II wojny światowej wobec Niemiec, Poznań 1990, s. 19, 94, 95, 337; W. Wrzesiński, Prusy Wschodnie w polskiej myśli politycznej w latach 1864–1945, Olsztyn 1994, s. 378–381, 410; M. Dymarski, Ziemie postulowane (ziemie nowe) w prognozach i działaniach polskiego ruchu oporu 1939–1945, Wrocław 1997, s. 10, 15, 16, 19, 21, 90, 127–129, 132, 134–136, 138, 166, 175, 182; B. Chrzanowski, Związek Jaszczurczy i Narodowe Siły Zbrojne na Pomorzu 1939–1947. Nieznane karty pomorskiej konspiracji, Toruń 1997, s. 22–24, 26, 28, 80–81, 96, 101, 107, 123–124, 147, 149, 151–153, 155, 211; W.J. Muszyński, W walce o Wielką Polskę. Propaganda zaplecza politycznego Narodowych Sił Zbrojnych (1939–1945), Biała Podlaska–Warszawa 2000, s. 61, 74, 103, 115, 177, 231, 274, 353, 358, 359, 397; P. Eberhardt, Polska i jej granice. Z historii polskiej geografii politycznej, Lublin 2004, s. 177–179.

[3] Grupa „Szańca” – konspiracyjna grupa byłych działaczy przedwojennego Obozu Narodowo-Radykalnego „ABC” działająca przez cały okres okupacji. Nazwa pochodzi od wydawanego pisma pt. „Szaniec”. Struktura ta podlegała utajnionej Organizacji Polskiej; zob. W. Muszyński, Duch Młodych. Organizacja Polska i Obóz Narodowo-Radykalny w latach 1934–1944: od studenckiej rewolty do konspiracji niepodległościowej, Warszawa 2011, s. 207–217.

[4] Narodowe Siły Zbrojne – polska konspiracyjna organizacja wojskowa obozu narodowego działająca podczas II wojny światowej i w okresie powojennym; zob. m.in.: P. Szucki, Materiały do bibliografii Narodowych Sił Zbrojnych (od roku 1982), Warszawa 2005; W. Muszyński, Duch Młodych... (zob. literatura).

[5] Polska myśl zachodnia w Poznaniu i Wielkopolsce. Jej rozwój i realizacja w wiekach XIX i XX, red. A. Kwilecki, Warszawa–Poznań 1980, s. 135–167.

[6] Ibidem, s. 167–171.

[7] Zob. m.in. Żywiołowe manifestacje antyniemieckie w Poznaniu, „Kurier Poznański”, 13 X 1930.

[8] Na temat propagandy zachodniej Związku Akademickiego Młodzież Wszechpolska zob. T. Kenar, Geneza „Szańca Chrobrego”. Myśl zachodnia w ideologii Związku Akademickiego Młodzież Wszechpolska 1922–1939 [w:] Obóz narodowy w obliczu dwóch totalitaryzmów, red. R. Sierchuła, Warszawa 2010, s. 33–41.

[9] Zob. W. Chojnacki, Bibliografia zwartych i ulotnych druków konspiracyjnych wydanych na ziemiach polskich pod okupacją niemiecką w latach 1939–1945, Warszawa 2005, s. 171. Egzemplarze broszury znajdują się m.in. w Archiwum Akt Nowych, Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie, Bibliotece Narodowej w Warszawie, Bibliotece Uniwersyteckiej w Toruniu, Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie, Bibliotece Uniwersyteckiej we Wrocławiu, Muzeum Niepodległości w Warszawie oraz w zasobach Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie.

[10] Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie (dalej: AIPN), 944/519, Lech Neyman, Szaniec Bolesławów, s. 1.

[11] Prowincja niemiecka w latach 1922–1938, utworzona z części Prus Zachodnich i Prowincji Poznańskiej, które pozostały przy Niemczech po traktacie wersalskim. Stolicą prowincji była Piła.

[12] Pruska i niemiecka jednostka administracyjna istniejąca na terenie prowincji Brandenburgia (prowincja) w latach 1815–1945.

[13] Pruska i niemiecka jednostka administracyjna funkcjonująca w latach 1815−1945 na terenie części Górnego Śląska oraz części Dolnego Śląska.

[14] AIPN, 944/519, Lech Neyman, Szaniec Bolesławów, s. 1.

[15] Ibidem, s. 2.

[16] Ibidem, s. 3–6.

[17] Ibidem, s. 6–7.

[18] Ibidem, s. 7–11.

[19] Ibidem, s. 11–14.

[20] Ibidem, s. 14.

[21] Ibidem, s. 14–18.

[22] Ibidem, s. 18–27.

[23] Ibidem, s. 26.

[24] Ibidem, s. 28.

[25] Ibidem.

[26] Ibidem.

[27] Ibidem, s. 32−34.

[28] Ibidem, s. 34.

[29] Ibidem.

[30] Ibidem, s. 34–35.

[31] „Upadek Niemiec będzie tak wielki, że żaden Niemiec nie będzie miał cienia wątpliwości, iż najbliższe pokolenia nie wydźwigną się z tego upadku”; ibidem, s. 35.

[32] Ibidem, s. 36.

[33] Ibidem, s. 37.

[34] Ibidem, s. 38.

[35] Ibidem, s. 36.

[36] Ibidem, s. 42–43.

[37] Ibidem, s. 46.

[38] Związek Jaszczurczy, „Zeszyty do Historii Narodowych Sił Zbrojnych” 1 [Chicago] 1961, s. 19–20. Zapora [M. Dukalski], Inspektorat Ziem Zachodnich ZJ i NSZ, „Zeszyty do Historii Narodowych Sił Zbrojnych” 1 [Chicago] 1961, s. 47.

[39] Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Lublinie, 083/1, Biuletyn i materiały szkoleniowe za 1947, k. 55; AIPN, 00231/148, Protokół przesłuchania Edwarda Kemnitza, t. 1, 10 II 1953 r., k. 205.

[40] AIPN, 1572/4050, Geneza powstania i działalności org[anizacji] „SCN” w okresie okupacji, b.d., k. 1.

[41] AIPN, 944/516, Stenogram z 5 dnia rozprawy przeciwko Kasznicy i towarzyszom, [Warszawa], 16 II 1948 r., k. 60. W literaturze brak jest jakiejkolwiek wzmianki o powyższej broszurze.

[42] J. Szczepankiewicz-Battek, Kościoły protestanckie i ich rola społeczno-kulturowa. Świat – Europa – Polska – Śląsk, Wrocław 2005, s. 8, 76–79.

[43] Na temat ewangelików zob. E. Kruk, Ewangelicy olsztyńscy w okresie totalitaryzmu i wymiany ludnościowej XX wieku [w:] Ewangelicy na Warmii i Mazurach. Dzieje i współczesność, red. E. Kruk, Olsztyn 2001, s. 59–64.

[44] Gromadkarze – ruch ewangelicki na Mazurach w XIX i XX w. Członkowie zbierali się w grupach (gromadkach), poświęcając się modlitwie i lekturze Biblii. Ruch ten zrodził się z pietyzmu i odznaczał się głęboką pobożnością oraz rygoryzmem moralnym. Gromadkarze przeciwstawiali się germanizacji Mazurów; T. Szafrański, Historia Kościoła w Polsce. Mały słownik, Warszawa 2005, s. 130.

[45] AIPN, 00231/148, Raport o wszczęciu rozpracowania obiektowego pod krypt[onimem] „Asy” dotyczący środowiska endeckiego S.C.N. na terenie Kraju, t. 1, 10 I 1953 r., k. 280.

[46] AIPN, 00231/148, Protokół przesłuchania Lecha Neymana, t. 1, 24 III 1947 r., k. 60; AIPN, 1572/4050, Geneza powstania i działalności organizacji „SCN” w okresie okupacji, k. 11.

[47] Według W. Chojnacki, op. cit., s. 171. Autorowi nie udało się odnaleźć egzemplarza tej publikacji.

[48] Jako niewielką objętościowo broszurę Likwidację niemczyzny... określił również dr Bogdan Chrzanowski korzystający z niej (również ze zbiorów prywatnych) podczas przygotowywania pracy o NSZ na Pomorzu; B. Chrzanowski, op. cit., s. 96; rozmowa z autorem książki w 1998 r.

[49] AIPN, 944/516, Stenogram z 5 dnia rozprawy przeciwko Kasznicy i towarzyszom, [Warszawa], 16 II 1948 r., k. 60–61.

[50] Ibidem, k. 62.

[51] Ibidem, k. 133.

[52] O tym, że koncepcje przesiedleńcze były bardzo wnikliwie analizowane świadczy szczegółowe ośmiostronicowe opracowanie SCN (niewykluczone, że opracowane przez Wydział Zachodni lub samego Neymana) pt. Studium o przesiedlności. W ramach akcji przesiedleńczej na szczeblu centralnym w kraju planowano utworzenie wielu instytucji zajmujących się tą problematyką. Były to: Centralny Urząd Przesiedleńczy i Centralny Urząd Likwidacyjny (z podległymi strukturami wojewódzkimi i powiatowymi), Państwowy Bank Przesiedleńczy, Wysoki Komisariat Ziem Okupowanych, Ministerstwo Ziem Przyłączonych oraz Związek Wzmacniania Polskości. Być może ten ostatni był strukturą wspominaną przez Neymana w zeznaniach jako Związek Zachodni; AIPN, 1559/338, Studium o przesiedlności, k. 43/1–43/8.

[53] AIPN, 944/516, Stenogram z 5 dnia rozprawy przeciwko Kasznicy i towarzyszom, [Warszawa], 16 II 1948 r., k. 64.

[54] Jest to kolejna publikacja, która prawdopodobnie się nie zachowała. Nie wspomina o niej również W. Chojnacki, op. cit.

[55] AIPN, 944/518, [Pismo Lecha Neymana] Do Pana Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w Warszawie, Warszawa, 8 III 1948 r., k. 250. W piśmie tym (prośbie o ułaskawienia), znajduje się informacja o ww. publikacji.

[56] Locja − dział wiedzy nautycznej opisujący wody żeglowne oraz wybrzeża z punktu widzenia bezpiecznej i sprawnej żeglugi.

[57] AIPN, 0259/160, t. 3, Stenogram z szóstego dnia rozprawy przeciwko Kasznicy i towarzyszom, [Warszawa], 17 II 1948 r., k. 138.

[58] W Chojnacki, op. cit., s. 220. Zob. też: Ruch Wydawniczy, „Służba Narodu. Organ Służby Cywilnej Narodu” 1944, nr 6, tam podtytuł broszury „Rzecz o Polskiej Granicy Zachodniej”.

[59] J. Żaryn, Leszek Prorok – człowiek i twórca, Warszawa 1999, s. 27; L. Prorok, Smutne pół rycerzy żywych. Wspomnienia, Paryż 1988, s. 32. We wspomnieniach Prorok również nadmienia o kontaktach SCN z Biurem Zachodnim Delegatury Rządu; ibidem, s. 29.

[60] W. Chojnacki, op. cit., s. 120.

[61] B. Pasierb, op. cit.; L. Kulińska, M. Orłowski, R. Sierchuła, op. cit.; P. Eberhardt, op. cit., s. 177–179.

[62] AIPN, 00231/148, t. 1, Protokół przesłuchania podejrzanego Antoniego Goernego, Warszawa, 10 IV 1951 r., k. 181–182.

[63] W. Górnicki [L. Neyman], Polska po wojnie, [Warszawa] 1941, s. 128–129.

[64] Ibidem, s. 132.

[65] Ibidem.

[66] Ibidem, s. 133.

[67] AIPN, 0259/160, t. 7, Streszczenie „Gołąb”, 31 III 1947 r., k. 16, 27.

[68] Narodowe Archiwum Cyfrowe, 33-P-1156, Fragmenty procesu przed Wojskowym Sądem Rejonowym w Warszawie przeciw Stanisławowi Kasznicy, Mieczysławowi Paszkiewiczowi, Lechowi Neymanowi, Stefanii Żelazowskiej-Sokołowskiej, Jastrzębskiemu i Wandzie Salskiej – członkom nielegalnych organizacji Organizacja Polska (OP) i Narodowe Siły Zbrojne (NSZ), oskarżonym o współpracę z gestapo podczas okupacji, szpiegostwo na rzecz obcych państw i likwidowanie działaczy demokratycznych, Warszawa, 11 II–20 XI 1948 r.

[69] Osk[arżony] Neyman organizował „Obóz Narodowy” na terenie Poznania. 5 dzień rozprawy przeciwko członkom OP i NSZ, „Głos Wielkopolski”, 18 II 1948, s. 2.

[70] Dz.U. RP 1946, nr 69, poz. 376.

Adam Doboszyński o zachodniej granicy Polski

[1] O życiu, działalności i poglądach politycznych Adama Doboszyńskiego zob. szerzej: B. Nitschke, Adam Doboszyński. Publicysta i polityk, Kraków 1993; K. Kaczmarski, P. Tomasik, Adam Doboszyński 1904–1949, Rzeszów 2010; Adam Doboszyński o ustroju Polski, wybór, wstęp i oprac. B. Grott, Warszawa 1996; T. Sikorski, Rzeczpospolita Wielkiego Narodu – wspólnota ładu i wolności. Refleksja geopolityczna Adama Doboszyńskiego i emigracyjnego środowiska „Walki”, Szczecin 2012.

[2] W latach 1931–1933 Doboszyński był członkiem Obozu Wielkiej Polski. W listopadzie 1934 r. został prezesem Zarządu Powiatowego SN w Krakowie. Jednocześnie był członkiem Zarządu Okręgowego SN w Krakowie. Z pracy w Zarządzie Okręgowym zrezygnował na przełomie 1935 i 1936 r. W marcu 1939 r. został powołany w skład Komitetu Głównego SN. Z członkostwa w SN zrezygnował w listopadzie 1940 r., wkrótce po przyjeździe do Wielkiej Brytanii, krytycznie oceniając ówczesną linię polityczną SN; zob. K. Kaczmarski, P. Tomasik, op. cit., s. 10, 12, 22, 26.

[3] B. Nitschke, op. cit., s. 14–32.

[4] A. Doboszyński, W pół drogi, Warszawa 1993, s. 19.

[5] Cyt. za: „Warszawski Dziennik Narodowy”, 19 VI 1939.

[6] Napięciem demograficznym Doboszyński nazywał „parcie odśrodkowe ludności pewnego obszaru, będące funkcją gęstości zaludnienia tego obszaru, jego zasobów naturalnych i usposobienia jego mieszkańców”. Jego zdaniem nierównomierny wzrost owego „napięcia demograficznego” w poszczególnych krajach „groził ludzkości wojnami eksterminacyjnymi, ciągłą niepewnością i chwiejnością układu sił oraz ewentualnymi wędrówkami narodów”; zob. A. Doboszyński, Szlakiem Malthusa, Kraków 1928, s. 46, 52.

[7] Doboszyński nie ukrywał zadowolenia z niskiego przyrostu naturalnego narodu niemieckiego po zakończeniu I wojny światowej: „Na szczęście dla świata obserwujemy po wojnie znaczny spadek rozrodczości w państwie ładu i bojaźni bożej. Dzisiejsze Niemcy mnożą się niewiele więcej od Francji”; zob. ibidem, s. 45, 60–61.

[8] A. Doboszyński, Słowo ciężarne, Warszawa 1931, s. 177.

[9] Ibidem, s. 131–133, 246–253.

[10] Przy tak radykalnie antyniemieckim nastawieniu niespełna wówczas trzydziestoletniego autora Słowa ciężarnego (abstrahując od niezgodności sterylizacji z nauczaniem Kościoła katolickiego), trudno oprzeć się wrażeniu, że nieprzypadkowo chyba należał on do grona najwierniejszych w Polsce miłośników Gilberta Keitha Chestertona (1874–1936), wybitnego angielskiego pisarza, poety i dziennikarza, a zarazem błyskotliwego myśliciela, jednego z najgłośniejszych dwudziestowiecznych apologetów chrześcijaństwa, a przy tym wielkiego przyjaciela i orędownika sprawy polskiej. Doboszyński nie tylko w pełni podzielał jego poglądy społeczno-ekonomiczne (tzw. dystrybucjonizm) i był zafascynowany Chestertonowską afirmacją katolicyzmu. Jako działaczowi obozu narodowego szczególnie bliska musiała być germanofobia autora The Barbarism of Berlin, jego wstręt do pruskiej mentalności i pruskiego militaryzmu. Po wydaniu w 1940 r. – cztery lata po śmierci Chestertona – zbioru jego artykułów, zatytułowanego The End of Armistice, Doboszyński na łamach dwutygodnika „Myśl Polska” zamieścił entuzjastyczną recenzję tego tomu, przypominając m.in. przestrogi autora przed niebezpieczeństwem niemieckim, formułowane wkrótce po dojściu Hitlera do władzy, oraz jego przewidywania odnośnie do możliwości sojuszu niemiecko-sowieckiego. „Prusy – pisał Chesterton – wykazały raz jeszcze swoje pogaństwo w ruchu hitlerowskim [...]. Przede wszystkim pogaństwo to występuje w zasadniczym i bardzo groźnym fakcie, że hitlerowcy gotowi są porozumieć się z komunistami. Hitlerowcy mogą być nacjonalistami, a bolszewicy internacjonalistami, ale to są tylko słowa. [...] Jedni i drudzy czują, że są z tej samej gliny – gliny, którą by oni chcieli nazwać nowymi siłami, a które ja mogę nazwać jedynie starym barbarzyństwem. Patriota pruski może oblepić się cały orłami i żelaznymi krzyżami, ale w praktyce znajdzie się go ramię w ramię z czerwonym sztandarem. Prusacy i Rosjanie zgodzą się do wszystkiego, specjalnie co do Polski. Mogą się różnić w wielu rzeczach, ale w nienawiści do chrześcijańskiej cywilizacji jedni i drudzy są naprawdę międzynarodowi”. Doboszyński w pełni zgadzał się z wnioskami Chestertona odnośnie do „jednolitości narodu niemieckiego w barbarzyńskim jego imperializmie”. Cytował m.in. fragment jednego z artykułów pomieszczonych w tym zbiorze. Chesterton wspominał w nim, jak wkrótce po przejęciu w Niemczech władzy przez Hitlera, gdy „świat zaciemniony został oparami wulkanu hitlerowskiej rewolucji”, spotkał w Anglii pewnego Polaka, który wyjawił mu „fakt niewątpliwie prawdziwy”, że „liberalni i oświeceni Niemcy nienawidzą Polski w tym samym stopniu, jak źli, brutalni i reakcyjni Niemcy. Socjaliści niemieccy chcą zamordować Polskę, tak samo, jak niemieccy militaryści [podkr. A.D.]”. Nie można wykluczyć, że owym Polakiem był sam Doboszyński, który podczas wizyty w Anglii (marzec–czerwiec 1933 r.) korzystał z gościny proboszcza parafii katolickiej w Beaconsfield – podlondyńskiej miejscowości, w której od 1909 r. mieszkał Chesterton. Przyszły autor Gospodarki narodowej miał więc okazję dobrze poznać angielskiego pisarza. Kontakt z Chestertonem wywarł niewątpliwie olbrzymi wpływ na formację ideową Doboszyńskiego; zob. A.D. [A. Doboszyński], G.K. Chesterton o Polsce, „Myśl Polska” 1941, nr 11–12; K. Kaczmarski, Chesterton, Dmowski, a sprawa Polska [w:] idem, Studia i szkice z dziejów obozu narodowego, Rzeszów 2010, s. 25–41.

[11] Szerzej zob. m.in. T. Koziełło, Koncepcje polskiej polityki zagranicznej Stronnictwa Narodowego w okresie II wojny światowej [w:] Między zniewoleniem a wyzwoleniem 1939–1989, red. J. Woskan, Toruń 2010, s. 182–205.

[12] A. Doboszyński, Wielki Naród, Kirkcaldy 1941; idem, Wielki Naród, cz. 2, Kirkcaldy 1943. W wydanym w końcu 1946 r. (choć z datą 1947) w Monachium zbiorze broszur, artykułów, odczytów i wystąpień publicznych Doboszyńskiego z okresu działalności na wychodźstwie, drugiej części Wielkiego Narodu nadano tytuł Teoria narodu. W historiografii polskiej najpełniej tę koncepcję Doboszyńskiego przedstawili Tomasz Sikorski oraz Rafał Łętocha. Zob. A. Doboszyński, Wielki Naród [w:] idem, Studia polityczne, [Monachium] 1947 [1946], s. 18–27; idem, Teoria narodu [w:] ibidem, s. 115–179; T. Sikorski, op. cit.; R. Łętocha, Wielki Naród – koncepcje federacyjne Adama Doboszyńskiego [w:] Narodowa Demokracja XIX–XXI wiek, red. T. Sikorski, A. Wątor, Szczecin 2008, s. 355–366. Zob. też: B. Grott, Idea „Międzymorza” w ujęciu Adama Doboszyńskiego [w:] Na przełomie stuleci: naród – Kościół – państwo w XIX i XX wieku. Księga jubileuszowa dedykowana profesorowi Ryszardowi Benderowi, red. M. Piotrowski, Lublin 1997, s. 331–339.

[13] A. Doboszyński, Wielki Naród [w:] idem, Studia polityczne..., s. 21. Broszurę tę Doboszyński dedykował – co znamienne – „bojowcom ukraińskim – kolegom z celi i spaceru”, wiążąc szczególnie z Ukraińcami nadzieję na utworzenie „wielkiego narodu”. Spotkała się ona z krytycznym omówieniem na łamach dwutygodnika „Myśl Polska”, będącego oficjalnym organem SN na wychodźstwie. Marian Emil Rojek, redaktor naczelny tego pisma, pisał: „Zasadnicza koncepcja polityczna książki jest zła. Nie przekona mnie nikt, że można równocześnie rewindykować od pobitych Niemiec i organizować Prusy Wschodnie, Śląsk Opolski i inne ziemie i walczyć z Rosją o Ukrainę”. Na ideę „wielkiego narodu” szerzej rozwiniętą w drugiej części broszury Doboszyńskiego odpowiedział polemicznie również Wojciech Wasiutyński. Jakkolwiek chwalił on Doboszyńskiego za podanie „dużego materiału do myślenia”, tj. przede wszystkim za analizę samego pojęcia narodu (w oparciu głównie o piśmiennictwo angielskie) i zwrócenie uwagi na konieczność „szerokiego spojrzenia na problemy przyszłości Polski”, to zupełnie nie zgadzał się z zaprezentowaną przez niego ideą „wielkiego narodu”, będącą w istocie koncepcją ponadnarodową. Zdaniem Wasiutyńskiego opierała się ona „na iluzorycznym przypuszczeniu, że narody są ruchami ideowymi, które można szybko przekształcać i przetwarzać na nowe sposoby”. Tymczasem „we współczesnej Europie proces asymilacji narodowej jest trudniejszy niż był kiedykolwiek w przeszłości. Jeżeli jest on w ogóle możliwy, to tylko w wyniku długiego współżycia państwowego, a do tego dojść można tylko drogą organicznego stopniowego zrastania się państwa złączonych wspólną cywilizacją i wspólnym niebezpieczeństwem”; zob. Dobre chęci, ale niedobra polityka. O broszurze Adama Doboszyńskiego, „Myśl Polska” 1941, nr 2; P. Janecki [W. Wasiutyński], O idei „Wielkiego Narodu”, „Myśl Polska” 1943, nr 57.

[14] Autor Wielkiego Narodu nie uważał narodu niemieckiego za „twór etnicznie jednorodny, w całości germański”. „Niemcy – pisał – wykazali, niestety, dużą zdolność do wtapiania Słowian w swój wielki naród. Wtopili Drzewian, Połabian, Obodrytów, Hawelan, Lutyków i liczne plemiona Związku Wieleckiego, część Ślężan Pomorzan; kończą asymilować Łużyczan. Z kolei na drodze niemieckiego molocha znaleźli się Czesi. Tylko bardzo wielki wysiłek wszystkich Słowian Zachodnich potrafi uchronić Czechów od losu naszych pobratymców znad Łaby i Odry”. W efekcie „trzydzieści, a może i czterdzieści procent Niemców wywodzi się z krwi słowiańskiej”; zob. A. Doboszyński, Teoria narodu [w:] idem, Studia polityczne..., s. 129–130, 149.

[15] Ibidem, s. 128.

[16] Idem, Wielki Naród [w:] idem, Studia polityczne..., s. 25. Ten maksymalizm celów politycznych jasno wyraziło na początku 1943 r. środowisko skupione wokół „Walki” – konspiracyjnego pisma kolportowanego wśród żołnierzy I Korpusu Polskiego w Szkocji, z którym związany był wówczas Doboszyński: „Nie walczymy o niepodległość, bo ją posiadamy i część świata, do której przystaliśmy, naszych praw do niej nie może nam zaprzeczać. Walczymy zatem o coś innego: o rozbudowę naszej niepodległości, o wzmocnienie i usamodzielnienie Rzeczypospolitej oraz wyniesienie jej do rzędu państw decydujących w Europie. Warto umierać za takie rzeczy [...]. Nie walczymy o niepodległość, bijemy się o wielkość”; zob. Bijemy się o wielkość, „Walka” 1943, nr 1.

[17] Pokolenie Polski Niepodległej, „Walka” 1941, nr 1; „Walka” 1941, nr 2.

[18] A. Doboszyński, Teoria narodu [w:] idem, Studia polityczne..., s. 162–163. Zdaniem redakcji „Walki” w skład „Wielkiego Narodu” powinni wejść również Łużyczanie; zob. Odbudowa Rzeczypospolitej, „Walka” 1942, nr 8.

[19] „Rosja i Niemcy świadomie przeszkadzały rozwojowi nacjonalizmu wyższego rządu na obszarze Międzymorza; akcję swoją prowadziły one – i prowadzą nadal – z żelazną konsekwencją, judząc na Polaków wszystkie ościenne narody i judząc równie skutecznie Polaków przeciw wszystkim ich pobratymcom”; zob. A. Doboszyński, Dwie płaszczyzny nacjonalizmu [w:] idem, Studia polityczne..., s. 100, 102–103.

[20] Zespolenie sił narodowych, „Myśl Polska” 1942, nr 20.

[21] Protokoły z posiedzeń KZON w Londynie 29 IX 1942 r. oraz 8–9 XII 1942 r. [w:] M. Motas, Działalność Komitetu Zagranicznego Obozu Narodowego (1942–1943), „Niepodległość i Pamięć” 2010, nr 31, s. 178–179, 183. Doboszyński był również autorem wniosku, przyjętego przez pozostałych członków KZON, aby upowszechniać w społeczeństwie polskim przekonanie, że definitywne „rozwiązanie sporów granicznych z Niemcami” jest jednym z głównych celów wojennych Polski.

[22] Komitet Zagraniczny Obozu Narodowego w sprawie granic zachodnich Polski, „Myśl Polska” 1942, nr 38; Stanowisko KZON w sprawie granic zachodnich Polski, „Walka” 1943, nr 1.

[23] Protokoły posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej, t. 4: Wrzesień 1942–lipiec 1943, oprac. W. Rojek, Kraków 2001, s. 29–30.

[24] Cyt. za: B. Pasierb, Marian Seyda wobec przyszłości Niemiec w okresie drugiej wojny światowej [w:] Twórcy polskiej myśli zachodniej, red. W. Wrzesiński, Olsztyn 1996, s. 172–173.

[25] Ibidem, s. 173–175.

[26] Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im gen. W. Sikorskiego w Londynie, Kolekcja Stanisława Kota, Kol. 25/6A1, Notatka z zebrania obywatelskiego w Westminster Hall 27 IV 1944 r. zorganizowanego przez Adama Doboszyńskiego, Mieczysława Harusewicza i Tadeusza Salskiego, b.pag.

[27] A. Doboszyński, Nie spierajmy się o rzeczy bezsporne [w:] idem, Studia polityczne..., s. 67–68.

[28] Ibidem, s. 68.

[29] Ibidem, s. 72.

[30] A. Doboszyński, W pół drogi..., s. 20.

[31] Ibidem, s. 28.

[32] Ibidem, s. 30.

[33] Ibidem, s. 39–40.

[34] B. Nitschke, op. cit., s. 183–213; K. Kaczmarski, P. Tomasik, op. cit., s. 37–46.

Stosunki polsko-czeskie i polsko-czechosłowackie w dorobku prof. Zygmunta Wojciechowskiego na tle tradycji geopolitycznej Narodowej Demokracji

[1] Szerzej na temat stosunków polsko-czechosłowackich w XX w. zob. m.in.: H. Batowski, Stosunki polsko-czeskie i polsko-słowackie, polsko-czechosłowackie i polsko-czecho-słowackie, 1918–1939. Uwagi metodologiczne i kierunki w literaturze historycznej [w:] Stosunki polsko-czesko-słowackie w latach 1918–1945, red. E. Orlof, Rzeszów 1992, s. 9–17; H. Bułhak, Z dziejów stosunków wojskowych polsko-czechosłowackich w latach 1927–1936, „Studia z Dziejów ZSRR i Europy Środkowej” 11, 1975, s. 97–150; J. Kozeński, Czechosłowacja w polskiej polityce zagranicznej 1932–1938, Poznań 1964; S. Pilarski, Zarys stosunków polsko-czechosłowackich 1918–1933, Toruń 2008; J. Tomaszewski, Polska wobec Czechosłowacji w 1938 r., „Przegląd Historyczny” 87, 1996, z. 1; H. Walczak, Stanowisko polskich ugrupowań politycznych wobec Czechosłowacji w latach 1918–1925, Szczecin 1999.

[2] Z. Wojciechowski, Pełnia racji ideowej podstawą zjednoczenia, Poznań 1939, s. 118.

[3] Zob. m.in.: P. Eberhardt, Zygmunt Wojciechowski (1900–1955) [w:] Twórcy polskiej geopolityki, Kraków 2006, s. 203–219; A.F. Grabski, Zygmunt Wojciechowski i historia macierzystych ziem Polski [w:] Perspektywy przeszłości. Studia i szkice historiograficzne, Lublin 1983, s. 445–530; Z. Kaczmarczyk, Zygmunt Wojciechowski, „Przegląd Zachodni” 1975, nr 4, s. 169–179; T. Kenar, Koncepcje geopolityki Zygmunta Wojciechowskiego i jej historiozoficzne podstawy, „Actum” 2011–2012, nr 3–4; M. Krzoska, Für ein Polen an der Oder und Ostsee. Zygmunt Wojciechowski (1900–1955) als Historiker und Publizist, Osnabrück 2003; Z. Mazur, Antenaci. O politycznym rodowodzie Instytutu Zachodniego, Poznań 2002; G. Strauchold, Myśl zachodnia i jej realizacja w Polsce Ludowej w latach 1945–1957, Toruń 2003; J. Żurek, Zygmunt i Maria Wojciechowscy – rodzinnie, „Glaukopis” 2008, nr 11–12, s. 85–99.

[4] Do najważniejszych prac w dorobku uczonego zaliczyć należy m.in.: Hołd pruski i inne studia historyczne, Poznań 146; Myśli o polityce i ustroju narodowym, Poznań 1935; Państwo polskie w wiekach średnich. Dzieje ustroju, Poznań 1945; Pełnia racji ideowej podstawą zjednoczenia, Poznań 1939; Polska nad Wisłą i Odrą w X wieku, Katowice 1939; Polska – Niemcy. Dziesięć wieków zmagania, Poznań 1945; Studia historyczne, Warszawa 1955; Zygmunt Stary, Warszawa 1946. Był także współautorem pracy Polska – Czechy. Dziesięć wieków sąsiedztwa, Katowice–Wrocław 1947 oraz popularnego po II wojnie światowej, pisanego wspólnie z żoną Marią Wojciechowską, podręcznika: Polska Piastów, Polska Jagiellonów, Poznań 1946.

[5] T. Kenar, Myśl polityczna Związku Młodych Narodowców i Ruchu Narodowo-Państwowego (1932–1939), mps niepublikowany, w zbiorach autora.

[6] Ostatnio pisała na ten temat: A. Pietrowicz, Organizacja „Ojczyzna” jako wyraz dążenia do realizacji idei powrotu ziem macierzystych do Polski [w:] Nacjonalizmy różnych narodów. Perspektywa politologiczno-religioznawcza, red. B. Grott, O. Grott, Kraków 2012, s. 231–269.

[7] M. Grochowska, Dla swoich pobudką, dla wrogów przestrogą, „Gazeta Wyborcza”, 8–9 I 2005, s. 27.

[8] Zob. m.in.: M. Białokur, Czechosłowacja i stosunki polsko-czechosłowackie w myśli politycznej obozu narodowego na przykładzie publicystyki „Myśli Polskiej” z roku 1968 [w:] Epigoństwo czy twórcza ciągłość? Ideowe dziedzictwo głównych nurtów politycznych Drugiej Rzeczypospolitej w refleksji politycznej po zakończeniu II wojny światowej, red. E. Krasucki, T. Sikorski, A. Wątor, Toruń 2011, s. 64–86; idem, Czechosłowacki model ustrojowy w międzywojennej myśli politycznej obozu narodowego [w:] Ustrój państwa w polskiej myśli politycznej XX–XXI wieku, red. A. Lewandowski, A. Meller, W. Wojdyła, Toruń 2011, s. 33–52; idem, Czesi i Polacy w publicystyce prasowej Narodowej Demokracji w okresie międzywojennym [w:] Narodowa Demokracja XIX–XX wiek (koncepcje – ludzie – działalność), red. T. Sikorski, A. Wątor, Szczecin 2008, s. 159–175; idem, Powstanie I Republiki Czechosłowackiej i jej polityka wobec Polski w pierwszych miesiącach niepodległości w myśli politycznej działaczy obozu narodowo-demokratycznego [w:] Na szlakach niepodległej. Polska myśl polityczna i prawna w latach 1918–1939, red. M. Marszał, M. Sadowski, Wrocław 2009, s. 367–383; idem, „Przegląd Wszechpolski” wobec Czechów i stosunków polsko-czeskich w latach 1895–1905 [w:] Kraków – Lwów: książki, czasopisma, biblioteki, t. 8, red. H. Kosętka, Kraków 2006, s. 409–419; idem, Rola tradycji w kształtowaniu obrazu Czechów i relacji polsko-czeskich w myśli politycznej obozu narodowego (do 1939 roku) [w:] Marzyciele i realiści. O roli tradycji w polskiej myśli politycznej od upadku powstania styczniowego do XXI wieku, red. T. Sikorski, A. Wątor, Szczecin 2009, s. 204–217; idem, Rosja Sowiecka wobec stosunków polsko-czechosłowackich w koncepcjach politycznych środowisk narodowych. Wybrane aspekty z lat 1918–1992 [w:] Obrazy Rosji i Rosjan w Polsce od końca XIX wieku do początku XX stulecia. Myśl polityczna, media, opinia publiczna, red. E. Kirwiel, E. Maj, E. Podgajna, Lublin 2011, s. 101–124; J. Engelgard, Czechosłowacja w myśli politycznej Narodowej Demokracji [w:] idem, Narodowa demokracja i okolice. Szkice i recenzje, Warszawa 2007, s. 17–26; M. Nieć, Kwestia czeska w myśli obozu narodowego na tle stosunku do Trzeciej Rzeszy w latach 1935–1939 [w:] Ruch ludowy – państwo – demokracja w stulecie ruchu ludowego, red. A. Kudłaszyk, A. Małkiewicz, M. Nieć, Wrocław 1996; K. Wojciechowski, Jędrzej Giertych i Czechosłowacja, „Myśl Polska” 2003, nr 14. Na ujęcie problematyki polsko-czeskiej w kontekście relacji z państwem niemieckim po 1989 r. na łamach prasy narodowej zwróciła uwagę: A. Patecka-Frauenfelder, Stereotyp „Drang nach Osten” w prasie narodowej na przykładzie tygodnika „Myśl Polska”/„Nowa Myśl Polska” (1989–2003), Toruń 2010, s. 244–257 (rozdz. „Bezpieczeństwo w środku Europy. Polsko-czeska współpraca przeciw »Drang nach Osten«”).

[9] Szerzej na ten temat zob. A. Giza, Neoslawizm i Polacy 1906–1910, Szczecin 1984. W okresie bliskiej współpracy na tym polu widoczny był wzrost zainteresowania ideologią wszechpolską w Czechach, o czym może świadczyć fakt przetłumaczenia na język czeski pracy Niemcy, Rosja i kwestia polska Dmowskiego – Německo, Rusko a otázka polská, z Romana Dmovského podává Jar. Rozvoda, Praha 1908. We wstępie autorstwa dr. Jarosława Rozvody, znanego polityka, neoslawisty i gorącego orędownika porozumienia polsko-czeskiego, można m.in. przeczytać: „Kniha tato jest tak důležitým dokumentem v slovanské politice, že nemohouce pro omezenost místa podati v »Českém čtenáři« překlad její, uveřejňujeme výtah jejího obsahu, pokud do rámce našich knížek mohli jsme jej stĕsnati”; ibidem, s. 4.

[10] Cyt. za: J. Engelgard, Narodowa Demokracja i okolice..., s. 22–23.

[11] J. Kornaś, Stracone nadzieje. Szkice z myśli społeczno-politycznej Stronnictwa Narodowego (1928–1945), Toruń 2009, s. 59.

[12] Badacz tej problematyki pisał: „Marian Seyda zabiegał o ścisłą współpracę z Czechosłowacją oraz pokojowe ułożenie stosunków ze Związkiem Radzieckim [...]. Usiłując dostosować rzeczywistość do koncepcji wynikających z myśli narodowej, zaproponował utworzenie wspomnianego już bloku państw Europy Środkowej, z Polską i Czechosłowacją na czele. Praga odpowiedziała pośrednio odmownie, w formie i treści ubliżającej Polsce. Przegrała też Polska rywalizację z Czechosłowacją w wyborach do Rady Ligi Narodów”; zob. Gabinety Drugiej Rzeczypospolitej, red. J. Faryś, J. Pajewski, Szczecin–Poznań 1991, s. 118.

[13] R. Dmowski, Polityka polska i odbudowanie państwa, Warszawa 1926, s. 217.

[14] S. Haller, Naród a Armja, Kraków 1926, s. 78.

[15] J. Giertych, O wyjście z kryzysu, Warszawa 1938, s. 293–294.

[16] Idem, Stronnictwo Narodowe a kryzys dziejowy 1938 roku. Relacja pamiętnikarska, Londyn 1987, s. 70–71. Warto w tym miejscu wspomnieć, że relację Giertycha podawał w wątpliwość w swoich pracach o obozie narodowym nieżyjący już historyk J.J. Terej, zob. m.in.: idem, Rzeczywistość i polityka. Ze studiów nad dziejami najnowszymi Narodowej Demokracji, Warszawa 1971, s. 80.

[17] J. Giertych, Stronnictwo Narodowe a kryzys..., s. 73.

[18] Ibidem, s. 103.

[19] Szerzej na ten temat piszę w artykule: Plany federacji polsko-czechosłowackiej w myśli politycznej obozu narodowego w czasie drugiej wojny światowej, który zostanie opublikowany w 2013 r., w t. 2 nowego pisma popularnonaukowego „Archiwum Narodowej Demokracji”.

[20] A. Patecka-Frauenfelder, op. cit., s. 244–257.

[21] W. Wasiutyński, Dzieła wybrane, t. 1, wybór i oprac. W. Turek, W. Walendziak, Gdańsk 1999, s. 394. Podobne wnioski formułuje M. Białokur, Czesi i Polacy w publicystyce prasowej Narodowej Demokracji..., s. 174–175. O tym jak silnie w powszechnym odbiorze funkcjonuje stereotyp antyczeskiej postawy Narodowej Demokracji przekonał się kiedyś piszący te słowa. Kilka lat temu podczas wizyty w jednym z warszawskich antykwariatów na zadane sprzedawcy pytanie o posiadane „endecjana” zamiast odpowiedzi otrzymał sanacyjną antyczeską broszurkę z drugiej połowy lat trzydziestych XX w., którą antykwariusz opatrzył komentarzem: „to była endecka robota”.

[22] T. Lehr-Spławiński, K. Piwarski, Z. Wojciechowski, Polska – Czechy. Dziesięć wieków sąsiedztwa, Katowice–Wrocław 1947, s. 27.

[23] Z. Wojciechowski, Polska – Niemcy. Dziesięć wieków zmagania, Poznań 1945, s. 27.

[24] Ibidem, s. 30.

[25] Ibidem, s. 246.

[26] Cyt. za: ibidem, s. 247.

[27] Ibidem.

[28] Z. Wojciechowski, Polska a kwestia czechosłowacka, „Zet. Sztuka, Kultura, Sprawy Społeczne” 1938, nr 8, s. 2.

[29] P. Tomaszewski, Miejsce Polski w Europie w programie Ruchu Narodowo-Radykalnego „Falanga” [w:] Świat wokół Rzeczypospolitej. Problematyka zagraniczna w polskiej myśli politycznej w pierwszej połowie XX wieku, red. W. Paruch, K. Trembicka, Lublin 2007, s. 325–332.

[30] Z. Wojciechowski, Pomysły nowego Monachium, „Życie i Myśl” 1951, nr 2, s. 206.

[31] Idem, Pełnia racji..., s. 118.

[32] S. Grabski, Nil desperandum, Londyn 1945, s. 30.

[33] Z. Wojciechowski, Polska – Niemcy..., s. 262.

[34] Pisząc o przeciwnościach w pomyślnym ułożeniu wzajemnych relacji w „bloku słowiańskim”, Jasienica podkreślał: „Urzeczywistnienie haseł słowiańskiego porozumienia zależy od stanu rzeczy na linii politycznej: Moskwa – Warszawa. Nie jest to żadna megalomania narodowa, lecz właśnie realna ocena rzeczywistości. Problem w terenie, oprócz wspomnianych już ZSRR i Polski, obejmuje Czechy i Bałkany. W Czechosłowacji żadnych oporów antyrosyjskich nie było i nie ma [...]. W całej Słowiańszczyźnie istnieje jeden tylko kraj, mogący porozumienie jeżeli nie zniweczyć, to w każdym razie ogromnie utrudnić. Jest nim Polska, drugie po sowieckiej Rosji państwo w rzeszy słowiańskiej”; zob. P. Jasienica, Problemy słowiańskiego porozumienia, „Dziś i Jutro” 1946, nr 7.

[35] Z. Wojciechowski, List z Czechosłowacji, „Przegląd Zachodni” 1946, nr 2, s. 1074.

[36] Ibidem.

[37] R. Brier, Der polnische „Westgedanke” nach dem zweiten Weltkrieg (1944–1950), Digitale Osteuropa--Bibliothek: Geschichte 3 (2003), http://www.vifaost.de/digbib/brier-west, s. 41.

[38] Szerzej na ten temat zob. L. Kuberski, P. Pałys, Od inkorporacji do autonomii kulturalnej. Kontakty polsko-serbołużyckie w latach 1945–1950, Opole 2005.

[39] W jednej z wydanych po wojnie broszur pisano: „Nie jest w tej chwili ważne, czy Łużyce staną się państwem niepodległym, czy też wejdą w skład Czechosłowacji względnie Rzeczypospolitej Polskiej. Wagę ma jedno tylko: wyłączenie tego terenu z Rzeszy oraz podjęcie i żelazne przeprowadzenie hasła, które narzuca nam instynkt obronny, mianowicie RESLAWIZACJA Serbo-Łużyc”; zob. L. Kaczmarek, O prawo życia dla Łużyczan, Jarocin 1945, s. 27–28.

[40] Z. Wojciechowski, Polska – Niemcy..., s. 260–261.

[41] T. Lehr-Spławiński, K. Piwarski, Z. Wojciechowski, op. cit., s. 306.

[42] Ibidem, s. 33.

[43] Ibidem, s. 44.

[44] Ibidem, s. 47.

[45] Tradycja grunwaldzka odgrywała wśród Czechów istotną rolę także w okresie późniejszym. „Czeska Rada Narodowa z okazji 500-lecia Grunwaldu wydała specjalny manifest wspominający o liście Jana Husa do Władysława Jagiełły, który określiła jako »jeden z wzruszających objawów wyraźnie budzącego się poczucia słowiańskiego«”; A. Giza, Neoslawizm i Polacy 1906–1910, Szczecin 1984, s. 208.

[46] T. Lehr-Spławiński, K. Piwarski, Z. Wojciechowski, op. cit., s. 56.

[47] Z. Wojciechowski, Państwo polskie w wiekach średnich. Dzieje ustroju, Poznań 1945, s. 267. Interesującym pozostaje, że odmienne wnioski, w odniesieniu do czeskich wpływów kulturalnych, formułował niemal równolegle z Wojciechowskim inny badacz relacji polsko-czeskich, zob. S. Kolbuszewski, Polska a Czechy. Zarys zagadnień kulturalnych, Poznań 1939, s. 70.

[48] T. Lehr-Spławiński, K. Piwarski, Z. Wojciechowski, op. cit., s. 25.

[49] Ibidem, s. 71.

[50] Znamienne, że Zygmunt Wojciechowski, w odróżnieniu od historyków marksistowskich, odnosząc się do husytyzmu, zwracał przede wszystkim uwagę na narodowy, a nie klasowy aspekt ich działań. Przykładem współczesnej Wojciechowskiemu publikacji eksponującej klasowy charakter husytyzmu była praca: S. Zajączkowski, Ruch husycki w Czechach, Warszawa 1952.

[51] T. Lehr-Spławiński, K. Piwarski, Z. Wojciechowski, op. cit., s. 107.

[52] M. Górny, Między Marksem a Palackým. Historiografia w komunistycznej Czechosłowacji, Warszawa 2001, s. 197.

[53] Idem, Przede wszystkim ma być naród. Marksistowskie historiografie w Europie Środkowo-Wschodniej, Warszawa 2007.

[54] Z. Wojciechowski, Pełnia racji..., s. 118.

[55] Wątek słowiański nie był jednak w pracach Wojciechowskiego zbyt mocno eksponowany, co nie przeszkodziło jednemu z badaczy dostrzec w powojennym dorobku historiograficznym Instytutu Zachodniego wpływu dawnych koncepcji pansłowiańskich; R. Domke, Ziemie Zachodnie i Północne Polski w propagandzie lat 1945–1948, Zielona Góra 2010, s. 272.

[56] G. Strauchold, op. cit., s. 103.

[57] A. Szczepańska, Warszawa – Praga 1948–1968. Od nakazanej przyjaźni do kryzysu, Szczecin 2011, s. 505.

[58] Ibidem, s. 504.

[59] Na popularność jednej z naczelnych koncepcji Narodowej Demokracji odnoszącej się do współpracy z Czechami na polu gospodarczym, która sprowadzała się do postulatu umożliwienia korzystania Czechom z polskiego wybrzeża morskiego, już po 1945 r., zwraca uwagę badacz problematyki: R. Domke, op. cit., s. 141.

[60] A. Kroh, Siedemnaście życiorysów, „Nowe Książki” 2011, nr 1, s. 61. Artykuł stanowi omówienie pracy M. Surosza, Pepiki. Dramatyczne stulecie Czechów, Warszawa 2010.

Żywioł niemiecki na Śląsku w myśli społeczno-politycznej Stanisława Bełzy

[1] Stanisław Bełza (1849–1929), działacz narodowy, prawnik, autor artykułów i opracowań dotyczących polskości ziem śląskich. Zaangażowany w walkę o powrót tego regionu do Polski. Podróżnik, swoje przeżycia opisał w wielu książkach; szerzej zob. Stanisław Bełza [w:] Polski słownik biograficzny, t. 1, Warszawa 1935, s. 412−413.

[2] Wspomnieć w tym kontekście należy: Listy z Sycylii, Warszawa 1900; Holandya, Kraków 1894; Nad brzegami Bosny i Narenty, Warszawa 1899; Jeden miesiąc w Norwegii, Warszawa 1880; Echa Szwajcarii, Warszawa 1927; Obrazy Korsyki, Warszawa 1896; W kraju tysiąca jezior. Z podróży i przechadzek po Finladyi, Warszawa 1897; Odgłosy Szkocji, Warszawa 1911 (trzy części); Wśród ruin Grecji, Kraków 1903; Za Apeninami, Warszawa 1886; W ziemi Maurów hiszpańskich, Kraków 1908; W Tunisie i na Malcie, Warszawa 1905; W Danii i z Danii, Warszawa 1882.

[3] Od wydawcy [w:] S. Bełza, Być, albo nie być, Wrocław 1996, s. 34.

[4] S. Bełza, Przeszłość, teraźniejszość i przyszłość Śląska Górnego, Warszawa 1922, s. 6.

[5] Idem, Śląsk polski, Wydawnictwo Zeszytowe pod red. Prof. Henryka Mościckiego, nakładem Biblioteki Dzieł Wyborowych w Warszawie, s. 3–4.

[6] Idem, Przeszłość, teraźniejszość i przyszłość..., s. 8.

[7] Ibidem, s. 7.

[8] S. Bełza, Dziesięć lat pracy na Kresach (Kartka z dziejów Szlązka austryackiego), Warszawa 1883, s. 10–11.

[9] Idem, Śląsk polski..., s. 3–4.

[10] Idem, Przeszłość, teraźniejszość i przyszłość..., s. 9.

[11] Idem, Śląsk polski..., s. 7.

[12] Idem, Przeszłość, teraźniejszość i przyszłość..., s. 13.

[13] Idem, Być, albo nie być..., s. 30–31.

[14] Idem, Przeszłość, teraźniejszość i przyszłość..., s. 14–16.

[15] Idem, Dziesięć lat pracy na Kresach..., s. 12.

[16] Idem, Karol Miarka. Kartka z dziejów Górnego Szlązka, Warszawa 1880, s. 47–48.

[17] Idem, Dziesięć lat pracy na Kresach..., s. 9.

[18] Idem, My czy oni na Szląsku Polskim?, Warszawa 1902, s. 9–14.

[19] Idem, Na Śląsku Polskim (wrażenia i spostrzeżenia) [w:] W stronę Odry i Bałtyku. Wybór źródeł (1795–1950), t. 1: O ziemię Piastów i polski lud (1795–1918), red. W. Wrzesiński, wybór i oprac. T. Kulak, Wrocław–Warszawa 1990, s. 137–138.

[20] Idem, Ratujmy sieroty śląskie, czysty dochód na sierociniec w Katowicach, imienia d-ra Andrzeja Mielęckiego, Warszawa 1921, s. 7–8 (www.pbi.edu.pl).

[21] Ibidem, s. 13–14.

[22] S. Bełza, Śląsk musi być nasz!, Słowo wstępne przed Koncertem, urządzonym przez Polskie Towarzystwo Pomocy ofiarom wojny w dn. 6 października 1920 r. w Filharmonji na Plebiscyt Śląski, Warszawa 1920, s. 16–19 (www.pbi.edu.pl).

Książka Ziemia gromadzi prochy autorstwa Józefa Kisielewskiego i jej rola w przypomnieniu Polakom o polsko-słowiańskich korzeniach ziemi pomorskiej

[1] E. Męclewski, Prochy i Ziemia [w:] Z. Kotkowski, Dwie sylwetki: Jan Bielatowicz, Józef Kisielewski, Paryż 1967, s. 35.

[2] G. Labuda, Jak powstała książka Józefa Kisielewskiego „Ziemia gromadzi prochy” [w:] J. Kisielewski, Ziemia gromadzi prochy, Poznań 1939, reprint wyd. 2, Warszawa 1990, s. 30.

[3] Cyt. za: ibidem, s. 38–39.

[4] A. Rogalski, Ziemia gromadzi prochy, „Kierunki” 1979, nr 21, s. 8.

[5] We wrześniu 1939 r. Niemcy zniszczyli świeżo wydrukowany nakład jego nowej książki Znaki na niebie i ziemi. Podobnie postąpili z przygotowanym do druku maszynopisem zbioru nowel pt. Chleb; Z. Kotkowski, op. cit., s. 39.

[6] B. Czarnecka, Józefa Kisielewskiego „Ziemia gromadzi prochy” [w:] Katolicki Ośrodek Wydawniczy Veritas w  Londynie. Nie zamknięty rozdział, red. Z. Wałaszewski, R. Moczkodan, Toruń–Londyn 2003, s. 59.

[7] Podczas niektórych etapów podróży towarzyszyły mu też inne osoby, np. rzeźbiarz Marcin Rożek, pisarz Janusz Stępowski oraz Gerard Labuda, wówczas student historii; J. Kisielewski, op. cit., s. 11–12.

[8] Ibidem, s. 10.

[9] Ibidem, s. 47.

[10] Ibidem, s. 10–11.

[11] Ibidem, s. 331.

[12] Ibidem, s. 483.

[13] Ibidem, s. 134.

[14] Ibidem, s. 113.

[15] Ibidem, s. 114–115.

[16] Ibidem, s. 121.

[17] Ibidem, s. 317.

[18] Ibidem, s. 318.

[19] Ibidem.

[20] Ibidem, s. 189.

[21] Ibidem.

[22] Ibidem, s. 341–342.

[23] Ibidem, s. 348.

[24] Ibidem, s. 342.

[25] W „Tęczy” zamieścił artykuł Sprawa przemocy – w marcu 1939 r., a następny w czerwcu pt. Trochę dłużej niż za rok, stanowiły one uzupełnienie do książki. W lipcu zaś, odpowiadając na zarzuty publicystyki niemieckiej, opublikował artykuł Złość nie jest wyrazem słuszności; zob. Aneks [w:] J. Kisielewski, op. cit., s. 23–24.

[26] B. Czarnecka, op. cit., s. 65.

[27] G. Labuda, op. cit., s. 27–29.

[28] Ibidem, s. 37.

[29] Kisielewski kurtuazyjnie pisze nawet o współautorstwie Sosnowskiego; J. Kisielewski, op. cit., s. 13.

[30] E. Męclewski, Ziemia gromadzi prochy, „Katolik” 1985, nr 2, s. 12.

[31] Założycielami w październiku 1939 r. w Poznaniu niepodległościowej organizacji „Ojczyzna” byli ks. Józef Prądzyński, Kirył Sosnowski i Witold Grott. Nawiązywała ona do ruchu narodowego, ale miała charakter ogólnonarodowy, niepodległościowy. Podejmowała podczas okupacji studia nad przesunięciem granicy polskiej w kierunku Odry; G. Strauchold, Myśl zachodnia i jej realizacja w Polsce Ludowej w latach 1945–1957, Toruń 2003, s. 34.

[32] O tym, że sprawa wyprawy do Niemiec była kreowana nie tylko przez autora, ale też przez krąg osób zaniepokojonych niemieckimi poczynaniami może również świadczyć fakt, że nie było to jedyne tego rodzaju przedsięwzięcie w tamtym okresie. W 1936 r. ukazała się książka Melchiora Wańkowicza zatytułowana Na tropach smętka, będąca reportażem z podróży po Warmii i Mazurach, dotycząca sytuacji tamtejszej ludności polskiego pochodzenia. Natomiast w 1937 r. wydano reportaż z wyprawy po Opolszczyźnie pt. Na Śląsku Opolskim autorstwa Stanisława Wasylewskiego.

[33] Polska myśl zachodnia w Poznaniu i Wielkopolsce. Jej rozwój i realizacja w wiekach XIX i XX, red. A. Kwilecki, Warszawa–Poznań 1980, s. 132.

[34] Również w innych miastach powstawały ośrodki zajmujące się polityką zachodnią. W 1925 r. powołano Instytut Bałtycki w Toruniu oraz w 1934 r. Instytut Śląski w Katowicach. Ich zadaniem było śledzenie postępów niemieckiej polityki wschodniej oraz organizowanie i publikowanie badań polskich uczonych nad podobnymi problemami. Szczególnie intensywna na tym polu była działalność Instytutu Bałtyckiego pod kierownictwem Józefa Borowika; G. Labuda, op. cit., s. 33.

[35] Polska myśl zachodnia w Poznaniu i Wielkopolsce..., s. 141–142.

[36] Mikołaj Rudnicki kierował badaniami językoznawczymi w założonym przez siebie Instytucie Zachodnio-Słowiańskim; ibidem, s. 148–149.

[37] Gdy wybuchła wojna, Kisielewski udał się wraz z żoną, jej siostrą i pasierbicą Krystyną w stronę granicy rumuńskiej. Jednak w skutek nieszczęśliwych zajść tylko Kisielewski przekroczył granicę, a kobiety pozostały w kraju. Dopiero po latach udało mu się połączyć z pasierbicą, a żona zmarła w Warszawie tuż przed wybuchem powstania. Po przekroczeniu granicy Kisielewski przebywał krótko w Rumunii. Następnie udał się do Rzymu, gdzie zabiegał u prymasa Polski kardynała Hlonda o wsparcie finansowe dla działalności wydawniczej na rzecz polskich uchodźców. Potem wrócił do Bukaresztu, gdzie wydał książkę pod ps. „Jan Gajewski” zatytułowaną Droga do Polski. W Bukareszcie na początku 1940 r. został mianowany przez polski rząd emigracyjny kierownikiem Placówki Ministerstwa Spraw Wewnętrznych działającej przy Konsulacie RP. W końcu 1940 r. placówka został ewakuowana przez Konstantynopol i Jerozolimę do Londynu. Tutaj został zaangażowany do pracy w Ministerstwie Spraw Kongresowych, którego zadaniem było przygotowanie materiałów na przyszłą konferencję pokojową. Objął w nim referat do spraw niemieckich. Później przeszedł do Ministerstwa Informacji, gdzie przydzielono go do Sekcji Polskiej BBC. Następnie objął Dział Łączności z Krajem w MSW. W tym czasie opublikował kilka artykułów pod ps. „Stanisław Kowalski” i „Stanisław Zieliński”. Po wojnie pozostał na emigracji. W okresie 1946–1949 wydawał tygodnik „Przegląd Polski”. W 1949 r. objął kierownictwo Katolickiego Ośrodka Wydawniczego „Veritas” i wydał w nim ok. 300 książek w ramach serii „Biblioteka Polska”. W latach 1955–1959 redagował pismo literacko-społeczne „Życie”, które upadło z braku funduszy. W 1960 r. odszedł z „Veritas”, potem próbował jeszcze utworzyć własne wydawnictwo i redagował „Wiadomości Katolickie”, organ Polskiej Misji Katolickiej. W 1958 r. ożenił się z Irlandką, Eryką O’Donnell i miał z nią dwóch synów. Zmarł na udar serca podczas urlopu w Bandon w Irlandii w lipcu 1966 r.; zob. A. Rogalski, op. cit., s. 8; Z. Kotowicz, op. cit., s. 37–46; Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik bibliograficzny, red. J. Czachowska, A. Szałagan, t. 3, Warszawa 1999, s. 135–136.

[38] Trudno ocenić, czy Kisielewski miał jakiś wpływ na decyzję o wydaniu książki swojego autorstwa w Wielkiej Brytanii w 1941 r., biorąc jednak pod uwagę, że był on wówczas etatowym pracownikiem polskiego rządu (zob. przyp. 37), mógł odegrać jakąś rolę w podjęciu decyzji o wydaniu właśnie tego dzieła literackiego do celów propagandowych.

[39] G. Strauchold, op. cit., s. 42.

[40] T. Szarota, Okupowanej Warszawy dzień powszedni. Studium historyczne, Warszawa 2010, s. 305.

[41] E. Męclewski, Ziemia gromadzi..., s. 12.

[42] Ibidem.

[43] Zob. przyp. 38.

[44] A.K. Kunert, Rzeczpospolita Walcząca, styczeń–grudzień 1941, Warszawa 2002, opis fotografii nr 49.

[45] Współcześni polscy pisarze..., s. 136.

[46] G. Strauchold, op. cit., s. 114–123.

[47] E. Męclewski, Ziemia gromadzi..., s. 12.

[48] Druk całości nastąpił również w czasopiśmie „Rzeczywistość” 1984, nr 24–52/53, 1985, nr 1–15; Współcześni polscy pisarze..., s. 136.

[49] Według wspomnień Piotra Zaremby, miał on też pomagać Kiryłowi Sosnowskiemu w tworzeniu układu graficznego do tej ksiażki w 1939 r.; P. Zaremba, Wspomnienia prezydenta Szczecina 1945–1950, Poznań 1980, s. 16.

[50] Ibidem, s. 321.

[51] B. Czarnecka, op. cit., s. 68.

Pomorze Zachodnie w pracach Mikołaja Rudnickiego w latach 1919−1939

[1] Z. Zagórski, Mikołaj Rudnicki (6 XII 1881–28 VI 1978), „Slavia Occidentalis” 36, 1979, s. 1; S.F. Kolbuszewski, Prof. dr Mikołaj Rudnicki (1881–1978), „Poradnik Językowy” 1979, z. 6, s. 261–262.

[2] M. Mroczko, Polska myśl zachodnia 1918–1939 (kształtowanie i upowszechnianie), Poznań 1986, s. 115–116. Publicysta Antoni Chołoniewski wspominał, że Mikołaj Rudnicki brał także udział w pracach komitetu zawiązanego w marcu 1919 r. w Krakowie, mającego na celu zorganizowanie akcji wiecowej na rzecz Gdańska; A. Chołoniewski, Przedmowa, „Biblioteka Pomorska. Dwumiesięcznik poświęcony sztuce, nauce i literaturze” 1, 1923, t. 1, s. 8.

[3] Konferencja pokojowa rozpoczęła się 18 I 1919 r. Delegatami polskimi byli Roman Dmowski i Ignacy Paderewski, zastępowany przez Kazimierza Dłuskiego. Od kwietnia delegatem był też Władysław Grabski. Biuro Prac Kongresowych skupiało fachowców wielu dziedzin (m.in. historii, geografii, gospodarki). Mieli oni dostarczać materiałów, z których delegaci mogli czerpać argumenty w dyskusji nad przebiegiem granicy z Niemcami. Zagadnienia te mają już obszerną literaturę, zob. np.: Z. Wroniak, Rola delegacji polskiej na Konferencję Paryską w ustaleniu polskiej granicy zachodniej [w:] Problem polsko-niemiecki w traktacie wersalskim, red. J. Pajewski, współudz. J. Krasuski, G. Labuda, K. Piwarski, Poznań 1963; B. Pasierb, Polskie prace przygotowawcze do Traktatu Pokojowego z Niemcami 1916–1948. Instytucje – ludzie – problemy, Wrocław 1996; Sprawy polskie na konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 r. Dokumenty i materiały, red. R. Bierzanek, J. Kukułka, t. 1–3, Warszawa 1965–1968; E. Romer, Pamiętnik paryski (1918–1919), do druku przyg. A. Garlicki, R. Świętek, Wrocław 1989.

[4] Archiwum Akt Nowych w Warszawie (dalej: AAN), Biuro Prac Kongresowych (dalej: BPK), 237, Mikołaj Rudnicki, Zachodnia granica Polski: ziemie: lęborska, bytowska, słupska, s. 1–4. Praca Rudnickiego, dostarczona do BPK, została również opublikowana w redagowanym wówczas przez niego „Roku Polskim” 1919, nr 3. Bardzo podobny tekst został też opublikowany nieco wcześniej: M. Rudnicki, O granicę polskiego wybrzeża nad Bałtykiem, „Głos Narodu” 1918, nr 253, s. 1–2.

[5] Odniesienie do 13. punktu orędzia prezydenta Stanów Zjednoczonych wygłoszonego do Kongresu 8 I 1918 r. Został w nim zawarty postulat odbudowy Polski na terytoriach zamieszkałych przez ludność „niewątpliwie polską”, z wolnym dostępem do morza oraz niezależnością polityczną i gospodarczą zagwarantowaną międzynarodowymi umowami; Fragmenty orędzia Woodrow Wilsona do Kongresu, formułującego warunki pokoju (tzw. „14 punktów”) z 8 stycznia 1918 roku, [w:] Źródła do dziejów Polski w XIX i XX wieku, t. 2: Lata 1864–1918, oprac. A. Szwarc, R. Turkowski, Pułtusk 1997, s. 365.

[6] Pokój zawarty 3 V 1660 r., w którym m.in. potwierdzono warunki traktatu welawsko-bydgoskiego zawartego między Polską a elektorem brandenburskim w czasie wojny ze Szwecją. Na jego mocy Fryderyk Wilhelm m.in. otrzymał w lenno ziemię lęborsko-bytowską.

[7] Założona w 1894 r. przez Wiktora Kulerskiego „Gazeta Grudziądzka” adresowana była głównie do ludności wiejskiej Prus Zachodnich. Jej celem było utrwalanie wśród czytelników wiary katolickiej, a przez to polskości oraz ochrona przed wpływem idei socjaldemokratycznych; J. Banach, Prasa polska Prus Zachodnich w latach 1848–1914, Gdańsk 1999, s. 138–145.

[8] AAN, BPK, 237, Mikołaj Rudnicki, Zachodnia granica Polski: ziemie: lęborska, bytowska, słupska, s. 105.

[9] S. Urbańczyk, Mikołaj Rudnicki [w:] Polski słownik biograficzny, t. 32, Wrocław 1989–1991, s. 642–644; W. Kuraszkiewicz, Językoznawstwo polskie i słowiańskie na Uniwersytecie Poznańskim (1919–1969) [w:] Nauka w Wielkopolsce. Przeszłość i teraźniejszość. Studia i materiały, red. G. Labuda, współudz. W. Jakóbczyk, S. Weyman, Poznań 1973, s. 500. Z przeprowadzonych wówczas badań Rudnicki czerpał, pisząc cyt. wyżej pracę uzasadniającą przebieg północnej części granicy polsko-niemieckiej. O pracy i życiu Mikołaja Rudnickiego: Z. Brocki, Mikołaj Rudnicki (1881–1978), „Pomerania” 1978, nr 5, s. 42–43.

[10] AAN, BPK, 237, Mikołaj Rudnicki, Zachodnia granica Polski: ziemie: lęborska, bytowska, słupska, s. 106–107.

[11] Beati possidentes (łac.) – szczęśliwi, którzy posiadają. W interpretacji pierwszego kanclerza Rzeszy Ottona von Bismarcka – ci, którzy chcąc dochodzić swoich praw do jakiegoś terytorium, najpierw przejęli nad nim władzę; W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Warszawa 2000, s. 65.

[12] Tj. na prawym brzegu Odry.

[13] AAN, BPK, 237, Mikołaj Rudnicki, Zachodnia granica Polski: ziemie: lęborska, bytowska, słupska, s. 107–108.

[14] Ibidem, s. 108.

[15] Ibidem, s. 108–109.

[16] Szerzej na temat powstania Instytutu zob. M. Waller, Instytut Zachodnio-Słowiański przy Uniwersytecie Poznańskim (1921–1939), „Przegląd Zachodni” 1970, nr 4. Należy tu zaznaczyć, że w artykule tym podano datę powstania Instytutu na 1921 r. Rzeczywiście, 7 kwietnia tego roku Ministerstwo byłej Dzielnicy Pruskiej usankcjonowało prawne istnienie Instytutu, jednak nie był to moment decydujący, prace trwały już od ponad roku.

[17] Statut Instytutu Zachodnio-słowiańskiego przy Uniwersytecie Poznańskim, „Slavia Occidentalis” 1, 1921, s. VIII.

[18] M. Rudnicki, Instytut Zachodnio-Słowiański przy Uniwersytecie Poznańskim, „Slavia Occidentalis” 1, 1921, s. 5.

[19] Ibidem, s. 5–6.

[20] M. Rudnicki, Instytut Zachodnio-Słowiański przy Uniwersytecie Poznańskim, „Dziennik Poznański” 1921, nr 144, s. 2–3.

[21] B. Piotrowski, O Polskę nad Odrą i Bałtykiem. Myśl zachodnia i badania niemcoznawcze Uniwersytetu Poznańskiego (1919–1939), Poznań 1987, s. 127–128. Bernard Piotrowski stwierdza, że źródła nie potwierdzają tego typu współpracy z polskimi placówkami dyplomatycznymi. Jednak w aktach Instytutu Zachodnio-Słowiańskiego zachował się dokument (prawdopodobnie z kwietnia 1927 r.), w którym Rudnicki udziela wskazówek dotyczących odpierania ataków niemieckiej propagandy i jest to pismo adresowane właśnie do Generalnego Konsulatu RP w Bytomiu. Zaznaczając konieczność szerzenia wiedzy o historii Śląska, wskazał na możliwość kolportażu „Slavii Occidentalis” po niższej cenie; Archiwum Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Instytut Zachodnio-Słowiański przy Uniwersytecie Poznańskim, Korespondencja 1921–1931, 15/738, Opinia Prof. Dr. Mikołaja Rudnickiego dla Generalnego Konsulatu Rzeczypospolitej Polskiej w Bytomiu w sprawie naukowo-politycznej agitacji niemieckiej na Górnym Śląsku, b.d.

[22] S. Urbańczyk, op. cit., s. 643.

[23] B. Piotrowski, op. cit., s. 130–133.

[24] W. Kuraszkiewicz, op. cit., s. 501.

[25] B. Piotrowski, op. cit., s. 111.

[26] M. Rudnicki, Osadnictwo niemieckie w wiekach średnich na Pomorzu niemieckim i w innych krajach lechickich, „Komunikaty DIN”, seria 2, 1932, nr 54; idem, Dalsze dane o zasiedzeniu Słowian w dorzeczu Wisły i Odry, „Slavia Occidentalis” 12, 1933, s. 328.

[27] Cyt. za: B. Piotrowski, op. cit., s. 137.

[28] M. Rudnicki, Slawistyka u nas i w Niemczech, „Kurier Poznański” 1926, nr 157, s. 2.

[29] Idem, Problem narodowościowy na Pomorzu. Protokół obrad oraz referaty naukowe wygłoszone na II Naukowym Zjeździe Pomorzoznawczym, odbytym dnia 3 maja 1931 roku w Toruniu, red. J. Borowik, Toruń 1931, s. 38–39.

[30] Idem, Odra i jej ujścia. Studia nad nazwami rzek lechickich, „Slavia Occidentalis” 15, 1936 (wyd. 1937), s. 101.

[31] „Slavia Occidentalis” 15, 1936 (wyd. 1937), s. 241, cyt. za: B. Piotrowski, O Polskę nad Odrą i Bałtykiem..., s. 149.

[32] Zob. np. M. Rudnicki, Sprawa osadnictwa burgundzkiego na ziemiach zachodniej Słowiańszczyzny, „Komunikat DIN” 1934, nr 94; idem, Argumenty etniczno-językowe w sporach o Pomorze [w:] Przeciw propagandzie korytarzowej, red. J. Borowik, Toruń 1930.

[33] Idem, Pomorze i Pomorzanie, Poznań 1926, s. 28.

[34] Idem, Niemcy i Lechici, „Pomerania” 1926, nr 1, s. 46.

[35] Idem, Argumenty etniczno-językowe..., s. 36.

[36] W jednej z recenzji prasowych napisano: „Książeczkę tą, każdy inteligent polski, chcący się informować o nowoczesnym stanie podstawowych problematów Kaszub, z przyjemnością przeczyta”; Zapiski bibliograficzne, „Mestwin” 1926, nr 2, s. 16.

[37] M. Rudnicki, Język pomorski [w:] Kronika o polskim morzu, red. C. Peche, Warszawa 1930, s. 83.

[38] Idem, Pomorze i Pomorzanie..., s. 12.

[39] Idem, Sprawy zachodniosłowiańskie i lechickie, „Slavia Occidentalis” 17, 1938 (wyd. 1939), s. 153.

[40] Idem, Pomorze i Pomorzanie..., s. 12.

[41] Ibidem, s. 14.

[42] Ibidem.

[43] Ibidem, s. 27; M. Rudnicki, Uwagi o psychologii narodu niemieckiego, „Slavia Occidentalis” 8, 1929, s. 467.

[44] M. Rudnicki, Pomorze i Pomorzanie..., s. 13.

[45] Ibidem.

[46] Ibidem, s. 22.

[47] Cyt. za: B. Piotrowski, op. cit., s. 149.

[48] M. Rudnicki, Slawistyka u nas i w Niemczech..., s. 2.

[49] B. Piotrowski, op. cit., s. 148.

[50] M. Rudnicki, Argumenty etniczno-językowe..., s. 36.

[51] Ibidem, s. 40.

[52] Ibidem, s. 41.

[53] Na temat działalności organizacji studenckich w Poznaniu zob. A. Domalanus, Morze i Pomorze w świadomości poznańskiej młodzieży akademickiej w latach międzywojennych [w:] Związki Pomorza Zachodniego z Polską, Koszalin 1996, s. 201–213.

[54] Nazwy pochodzące od plemion (Redarowie, Chyżanie, Czrezpienianie, Lutycy, Stodoranie, Wagrowie, Obodrzyce, Słowińcy), imion (Barnim) oraz nazw miejscowych dawnej Słowiańszczyzny (Szczecin, Veligard, Stargard, Radogoszcz, Uznam, Wołogoszcz, Wineta [Jomsborg], Białogard, Lubusz); M. Rudnicki, Niemcy i Lechici..., s. 53.

[55] Ibidem.

[56] M. Rudnicki, Slawistyka u nas i w Niemczech..., s. 2.

[57] M. Vasmer, Der Burgundername bei den Westslaven, Berlin 1933.

[58] M. Rudnicki, Sprawa osadnictwa burgundzkiego...

[59] J. Kisielewski, Ziemia gromadzi prochy, Poznań 1939.

[60] W. Skóra, Glosa do pomorskich podróży Józefa Kisielewskiego (1937–1938) [w:] Abiit, non obiit. Studia historyczne poświęcone pamięci Profesora Andrzeja Czarnika, red. Z. Romanow, Słupsk 2006, s. 161.

[61] J. Kisielewski, Ziemia gromadzi prochy, rec. M. Rudnicki, „Slavia Occidentalis” 17, 1938 (wyd. 1939), s. 290. Mikołaj Rudnicki był jedną z osób, którym Kisielewski we wstępie do książki dziękował za udzieloną pomoc w uporządkowaniu materiału przywiezionego z podróży.

[62] M. Rudnicki, Śpiewy lechickie. Marzenia i rzeczywistość, Poznań–Warszawa 1930, s. 12–13.

[63] Ibidem, s. 22.

[64] M.S. Rozwar [M. Rudnicki], Śpiewy pomorskie, Poznań 1939, s. 16.

[65] S.F. Kolbuszewski, op. cit., s. 264.

[66] Ibidem, s. 265.

Biskup szczecińsko-kamieński Kazimierz Majdański epigonem polskiej myśli zachodniej

[1] Zob. np. R. Kostynowicz, R. Kamiński, Rozwój organizacji kościelnej na Pomorzu zachodnim w latach 1945–1995 [w:] Droga Polski i Kościoła na Pomorze Zachodnie (X w.–1995 r.), wstęp M. Przykucki, Szczecin 1995, s. 55–101; K. Kozłowski, Między racją stanu a stalinizmem. Pierwsze dziesięć lat władzy politycznej na Pomorzu Zachodnim, Szczecin 2000, s. 253–323; idem, Od października ’56 do grudnia ’70. Ewolucja stosunków społeczno-politycznych na Wybrzeżu (1956–1970), Szczecin 2002, s. 211–292; G. Wejman, A. Rasmus, Jan Paweł II w Szczecinie, Szczecin 2002; Protestanci i katolicy pomorscy wobec hitleryzmu i stalinizmu, red. N. Buske, K. Kozłowski, Szczecin 2003; K. Kowalczyk, W walce o rząd dusz. Polityka władz państwowych wobec Kościoła katolickiego na Pomorzu Zachodnim w latach 1945–1956, Szczecin 2004; K. Kozłowski, Powstanie diecezji szczecińsko-kamieńskiej w 1972 roku, „Przegląd Zachodniopomorski” 19, 2004, z. 3, s. 75–90; idem, Wprowadzenie [w:] Narodziny diecezji szczecińsko-kamieńskiej i koszalińsko-kołobrzeskiej (1945–1975), oprac. K. Kozłowski, Szczecin 2007 („Źródła do Dziejów Pomorza Zachodniego”, t. 14), s. 9–29; K. Żurawski, Veni Creator Spiritus! Jan Paweł II w Szczecinie, Szczecin 2007; G. Wejman, Papież Jan Paweł II w Szczecinie 11 czerwca 1987 r. [w:] Pontyfikat Jana Pawła II. Zagadnienia historyczne i społeczne, red. K. Guzikowski, R. Misiak, Szczecin 2008; P. Migdalski, Wizyta papieża Jana Pawła II w Szczecinie 11 czerwca 1987 r. w świetle prasy, „Zapiski Historyczne” 73, 2008, z. 4, s. 67–88; G. Wejman, Organizacja kościoła katolickiego na Pomorzu Zachodnim i ziemi lubuskiej w latach 1945–1972, Szczecin 2009; K. Rembacka, Przypadek dąbskich krzyży [w:] Dąbie poprzez wieki, red. R. Gaziński, K. Marcinowski, Szczecin 2010, s. 201–207; Kościół katolicki w realiach władzy komunistycznej na Pomorzu Środkowym w latach 1945–1989, red. ks. T. Ceynowa, P. Knap, Szczecin 2011; M. Semczyszyn, „Ogólnie jest klimat dość pozytywny”. Działalność Służby Bezpieczeństwa wobec wizyty Jana Pawła II w Szczecinie w 1987 r. [w:] Solidarność z błoń. Wokół nauczania społecznego Jana Pawła II, red. M. Drzonek, M. Siedziako, Szczecin 2011; G. Wejman, Ze szczecińskich błoń – recepcja nauczania papieskiego w społeczeństwie i Kościele [w:] ibidem; M. Drzonek, Europa w nauczaniu Jana Pawła II [w:] ibidem; E. Bilicki, Moje wspomnienia z wizyty Ojca Świętego Jana Pawła II w Szczecinie (11 czerwca 1987 r.) [w:] ibidem.

[2] R. Gehrke, Der polnische Westgedanke bis zur Wiederrichtung des polnisches Staates nach Ende des Ersten Weltkieges, Marburg 2001; M. Krzoska, Für ein Polen an Oder und Ostsee. Zygmunt Wojciechowski (1900–1955) als Historiker und Publizist, Osnabrück 2003; J. Hackmann, Ostpreußen und Westpreußen in deutscher und polnischer Sicht. Landeshistorie als beziehungsgeschichtliches Problem, Wiesbaden 1996; idem, Volksgeschichten in Osteuropa? Anmerkungen zu einem Vergleich nationaler Historiographien in Deutschland und Ostmitteleuropa [w:] Historische West- und Ostforschung in Zentraleuropa zwischen dem Ersten und dem Zweiten Weltkrieg. Verflechtung und Vergleich, red. M. Middell, U. Sommer, Leipzig 2004 (Geschichtswissenschaft und Geschichtskultur im 20. Jahrhundert, 5), s. 179–201; „Deutsche Ostforschung” und „polnische Westforschung” im Spannungsfeld von Wissenschaft und Politik. Disziplinen im Vergleich, red. J.M. Piskorski, J. Hackmann, R. Jaworski, Osnabrück–Poznań 2002; „Deutsche Ostforschung” und „polnische Westforschung”: Institutionen – Personen – Vergleiche, red. J. Hackmann, współpr. R. Jaworski, J. M. Piskorski, Osnabrück [w druku] (Deutsche Ostforschung und Polnische Westforschung, 2).

[3] G. Strauchold, Myśl zachodnia w jej realizacja w Polsce Ludowej w latach 1945–1957, Toruń 2003; J.M. Piskorski, Deutsche Ostforschung und polnische Westforschung, „Berliner Jahrbuch für osteuropäische Geschichte” 1996, nr 1, s. 379–389; idem, „Erbfeindschaften”: Antipolonismus, Preußen- und Deutschlandhaß, deutsche Ostforschung und polnische Westgedanke [w:] Deutschland und Polen im 20. Jahrhundert, red. U.A.J. Becher, W. Borodziej, R. Maier, Hannover 2001 (Studien zur internationalen Schulbuchforschung, 82/C), s. 93–94; idem, Volksgeschichte à la polonaise. Vom Polonozentrismus im Rahmen der sogenannten polnischen Westforschung, besonders der Zwischenkriegszeit [w:] Volksgeschichten in Europa der Zwischenkriegszeit, red. M. Hettling, Göttingen 2003, s. 239–271; idem, Polish „myśl zachodnia” and German „Ostforschung”. An Attempt at a Comparison [w:] German Scholars and Ethnic Cleansing, red. M. Fahlbusch, I. Haar, New York 2004, s. 260–271; „Deutsche Ostforschung” und „polnische Westforschung” im Spannungsfeld von Wissenschaft und Politik...; „Deutsche Ostforschung” und „polnische Westforschung”: Institutionen – Personen – Vergleiche...

[4] Arcybiskup prof. dr hab. Kazimierz Majdański. Obrońca życia i mąż stanu, red. K. Kozłowski, G. Wejman, Szczecin 2011.

[5] Definicja epigona za: W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, cz. 1, Warszawa 2007, s. 284.

[6] K. Majdański, Wrócił tu Kościół. Z posługi słowa Biskupa Szczecińsko-Kamieńskiego 1979–1985, Szczecin 1985; idem, „Będziecie moimi świadkami...”, Szczecin 1987; idem, Listy pasterskie 1979–1992, Szczecin 1997; idem, Ojczyzna jest matką, Łomianki 2005; homilie biskupa były też publikowane w różnych czasopismach.

[7] Zob. prace poświecone Rejonowi Pamięci Narodowej Cedynia–Gozdowice–Siekierki cyt. w przyp. 45 oraz P. Migdalski, op. cit., s. 67–88.

[8] K. Majdański, Ojczyzna..., s. 65.

[9] Idem, Wrócił tu Kościół..., s. 166, 527, 530, 738 (cytat), 130, 139, 165–168; idem, „Będziecie..., s. 73; idem, Ojczyzna..., s. 35; idem, Listy pasterskie..., s. 411.

[10] Zob. m.in. idem, Wrócił tu Kościół..., s. 227, 411, 654 n.; idem, Listy pasterskie..., s. 6, 253, 411.

[11] Na ten temat zob. w: P. Migdalski, Bitwa pod Cidini w historiografii [w:] Cedynia i okolice poprzez wieki, red. P. Migdalski, Chojna 2013, s. 45–48; idem, Słowiańszczyzna północno-zachodnia w historiografii polskiej, niemieckiej i duńskiej, Wodzisław Śląski [w druku].

[12] Zob. literaturę cyt. w przyp. 69, nt. Cedyni zob. literaturę cyt. w przyp. 45, a o Kołobrzegu zob. P. Migdalski, Czy Kołobrzeg w średniowieczu był polskim miejscem pamięci? [w:] Fidelis memoria. Od upamiętnienia do źródła historycznego, red. S. Rosik, P. Wiszewski, Wrocław [w druku] (Ad Fontes. Interdyscyplinarne Spotkania Historyczne, X), tam dalsza literatura na temat tych miejsc pamięci na przestrzeni wieków.

[13] Zob. M. Zaremba, Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm. Nacjonalistyczna legitymizacja władzy komunistycznej w Polsce, Warszawa 2001, s. 383 n.; P. Gasztold-Seń, Koncesjonowany nacjonalizm. Zjednoczenie Patriotyczne Grunwald 1980–1990, Warszawa 2012.

[14] K. Majdański, Listy pasterskie..., s. 567.

[15] Idem, Wrócił tu Kościół..., s. 127, 165, 391, 610, 737.

[16] Ibidem, s. 165, 392; K. Majdański, Listy pasterskie..., s. 257; idem, „Będziecie..., s. 72.

[17] Relikwie te zostały w przeddzień pielgrzymki papieskiej 19 V 1987 r. skradzione, któremu to wydarzeniu biskup poświecił specjalne słowo pasterskie; idem, Listy pasterskie..., s. 334.

[18] Idem, Wrócił tu Kościół..., s. 126 n., 155, 165 n., 171 n., 353; idem, Listy pasterskie..., s. 244, 454–459. Święty Otton stał się też patronem wydawnictwa diecezjalnego – Ottonianum, założonego w 1988 r. oraz księgarni religijnej; zob. D. Koźmian, Arcybiskup Kazimierz Majdański jako wydawca i redaktor [w:] Arcybiskup prof. dr hab. Kazimierz Majdański. Obrońca życia..., s. 90. Na temat kultu św. Ottona zob. P. Migdalski, Szczecińskie misje biskupa bamberskiego Ottona oraz jego kult w szkolnej edukacji regionalnej [w:] Szczecin – historię tworzą ludzie. Druga Konferencja Edukacyjna, 11 XII 2009 r., red. K. Rembacka, Szczecin 2010, s. 22 n., gdzie zestawiona podstawowa literatura.

[19] K. Majdański, Wrócił tu Kościół..., s. 69, 214, 259, 392, 527; idem, Listy pasterskie..., s. 244, 590.

[20] Idem, Wrócił tu Kościół..., s. 57, 76, 95–96, 166–167, 392, 589, 743; idem, Listy pasterskie..., s. 244, 253.

[21] Idem, Wrócił tu Kościół..., s. 172, 411; idem, Listy pasterskie..., s. 6, 243, 253, 472; idem, Ojczyzna..., s. 329–335.

[22] Idem, Wrócił tu Kościół..., s. 392–393, 167, 170. Seminarium było według Majdańskiego „znakiem nadziei na przyszłość Kościoła na Pomorzu Zachodnim, jest znakiem nadziei na przyszłość Ojczyzny na Pomorzu Zachodnim”, bez którego diecezja nie ma przyszłości; idem, Wrócił tu Kościół..., s. 368. Pozwolenie na jego budowę otrzymano 28 XI 1980 r., a ustalenia lokalizacyjne trwały do 14 IV 1982 r. Dziesięć dni później nastąpiło uroczyste poświęcenie placu przeznaczonego na budowę. W końcu decyzja o miejscu budowy zapadła 27–28 VI 1983 r., a roboty terenowe rozpoczęto 16 X 1983 r.; zob. idem, Wrócił tu Kościół..., s. 392–393.

[23] Biskup wspomniał m.in. o zamordowanych w okresie II wojny światowej, w 1943 r., kapłanach katolickich ze Szczecina; idem, Listy pasterskie..., s. 244.

[24] Idem, Wrócił tu Kościół..., s. 391, 750, 221.

[25] Idem, Listy pasterskie..., s. 423, 550, 590, 603; idem, Ojczyzna..., s. 357, 446, 451; idem, Wrócił tu Kościół..., s. 95, 96, 174.

[26] Idem, Wrócił tu Kościół..., s. 259.

[27] Zob. np. ibidem, s. 185.

[28] K. Majdański, Listy pasterskie..., s. 477.

[29] Dodajmy tu, że sama idea polskiego antemurale sięga swymi korzeniami okresu odrodzenia; zob. J. Tazbir, Polski przedmurze chrześcijańskiej Europy. Mity a rzeczywistość historyczna, Warszawa 1987; idem, Najnowsze spory o polskie przedmurze: 1939–1992, „Kwartalnik Historyczny” 99, 1993, z. 4.

[30] W 1987 r. nazwał nawet ludność zamieszkującą Pomorze „kresowiakami na północnym zachodzie Rzeczypospolitej”; K. Majdański, Listy pasterskie..., s. 341.

[31] Idem, Wrócił tu Kościół..., s. 221, 394, 412, 526, 529, 707, 709, 712; idem, Listy pasterskie..., s. 306, 438, 499, 528; idem, Ojczyzna..., s. 393, 400, 407, 522, 529, 537.

[32] Idem, Listy pasterskie..., s. 423, 590, 603; idem, Ojczyzna..., s. 357.

[33] Idem, Wrócił tu Kościół..., s. 80–81; idem, Ojczyzna..., s. 503.

[34] Na temat tego konfliktu zob. T. Ślepowroński, Geneza konfliktu między PRL a NRD w Zatoce Pomorskiej, „Przegląd Zachodniopomorski” 15, 2000, z. 3, s. 95–119; idem, Konflikt w Zatoce Pomorskiej [w:] Przyjaźń nakazana? Stosunki między NRD i Polską w latach 1949–1990, red. B. Kerski, A. Kotula, K. Wóycicki, Szczecin 2003, s. 87–94; N. Jackowska, Spór graniczny PRL – NRD w Zatoce Pomorskiej, „Przegląd Zachodni” 64, 2008, z. 3, s. 145–159.

[35] Na temat działalności polityków i elit Szczecina wobec tego konfliktu zob. T. Ślepowroński, Stanowisko elit politycznych i naukowych Pomorza Zachodniego wobec konfliktu między PRL a NRD w Zatoce Pomorskiej (1985–1989), „Zapiski Historyczne” 65, 2000, z. 3–4, s. 133–155.

[36] K. Malinowski, Polityka Republiki Federalnej Niemiec wobec Polski w latach 1982–1991, Poznań 1997, zwł. s. 175–176.

[37] K. Majdański, Ojczyzna..., s. 467, 489, 497, 508–509; idem, Listy pasterskie..., s. 300, 304, 410–411, 437, 444.

[38] Idem, Listy pasterskie..., s. 343; idem, Ojczyzna..., s. 492.

[39] Idem, Przemówienia Powitalne biskupa szczecińsko-kamieńskiego, „Prezbiterium” 1987, nr 4–6, s. 30–32.

[40] Szerzej na ten temat zob. P. Migdalski, Wizyta papieża Jana Pawła II..., s. 67–86.

[41] Spotkanie S. Miśkiewicza z bp. K. Majdańskim, „Kurier Szczeciński”, 13 V 1987, s. 1–3; S. Januszkiewicz, Sól tej ziemi, „Kurier Szczeciński”, 10–11 VI 1987, s. 1, 4; Pod skrzydłami piastowskich orłów, „Kurier Polski”, 12–14 VI 1987, s. 3; Serdecznie gościliśmy Jana Pawła II w Szczecinie. Uroczystości na Jasnych Błoniach, „Głos Szczeciński”, 12 VI 1987, s. 2; Na ojczystym brzegu, „Kurier Polski”, 12–14 VI 1987, s. 1.

[42] W okresie urzędowania Majdańskiego powołano w 1987 r. czasopismo diecezjalne „Wczoraj i Dziś”, które w 1988 r. przemianowano na „Kościół nad Odrą i Bałtykiem”, zwierające też informacje o historii regionu; D. Koźmian, op. cit., s. 90–92.

[43] (Macz), Szczecin piękny, polski i potrzebny, „Kurier Szczeciński”, 10–11 VI 1987, s. 1, 2; Spotkanie z dziennikarzami w Szczecinie, „Trybuna Ludu”, 11 VI 1987, s. 2; Pod skrzydłami piastowskich orłów, „Kurier Polski”, 12–14 VI 1987, s. 3. Biskup pomocniczy Stanisław Stefanek na pytanie o akcentowanie polskości przez Majdańskiego wskazał, że nam, Polakom, nie trzeba tego przypominać, a słowa te są skierowane do tych, którzy zadają mu takie pytania i wyrażają wątpliwości; Apelował do najszlachetniejszych warstw człowieka. Rozmowa z J.E. Ks. Biskupem Stanisławem Stefankiem, „Prezbiterium” 1987, nr 4–6, s. 68.

[44] W oczekiwaniu na Ojca Świętego, „Zorza”, 17 V 1987, s. 8; LŚR, Przed wizytą, Zorza, 17 V 1987, s. 5; Zaślubieni na wieki, „Kurier Polski”, 12–14 VI 1987, s. 3.

[45] Szerzej na temat Regionu Pamięci Cedynia–Gozdowice–Siekierki i upamiętnień w jego bezpośrednim zapleczu zob. P. Migdalski, Znaczenie i lokalizacja bitwy pod Cidini w świetle historiografii [w:] Civitas Schinesghe. Mieszko I i początki państwa polskiego, red. J.M. Piskorski, Poznań–Gniezno 2004, s. 159–169; idem, Obchody tysiąclecia bitwy pod Cedynia w 1972 r. w świetle prasy regionalnej [w:] Prasa jako źródło do dziejów Śląska i Pomorza w XIX i XX w., red. E. Włodarczyk, J. Nowosielska-Sobel, Szczecin 2005, s. 159–182; idem, „...w tej strażnicy Rzeczypospolitej”. Rejon Pamięci Narodowej Cedynia–Gozdowice–Siekierki, Szczecin–Poznań 2007; idem, Powstanie i dzieje cmentarza żołnierzy Armii Radzieckiej w Chojnie [w:] Chojna i okolice na przestrzeni wieków, red. R. Skrycki, Chojna–Zielona Góra 2007, s. 171–195; idem, Der nationale Gedenkort Zehden (Cedynia)–Gozdowice–Siekierki [w:] Visuelle Erinnerungskulturen und Geschichtskonstruktionen in Deutschland und Polen seit 1939, red. D. Bingen, P.O. Loew, D. Popp, Warszawa 2009, s. 239–256; idem, Nazwy jako środek kreowania mitu Ziem Odzyskanych na przykładzie Rejonu Pamięci Narodowej Cedynia–Gozdowice–Siekierki [w:] Nazwa dokumentem przeszłości regionu, red. J. Nowosielska-Sobel, G. Strauchold, W. Kucharski, Wrocław 2010 (Spotkania Dolnośląskie, t. 5), s. 65–82; P. Migdalski, D. Mellies, Schlacht im Teutoburger Wald und Schlacht bei Cedynia. Schlachten als nationale Gründungsmythen [w:] Deutsch-Polnische Erinnerungsorte, red. H.-H. Hahn, R. Traba, współpr. M. Górny, K. Kończal, t. 3: Parallelen, Paderborn 2012, s. 108–127; P. Migdalski, Dzieje cmentarza wojennego żołnierzy 1 Armii Wojska Polskiego w Siekierkach [w:] Tym samym pociągiem... Przesiedlenia przymusowe, procesy dezintegracyjne i integracyjne na Pomorzu Zachodnim i ziemi lubuskiej w latach 1939–1949 w wyborze prac magisterskich powstałych na seminarium Jana M. Piskorskiego, red. K. Marciszewska, P. Migdalski, Chojna–Szczecin 2013, s. 141–162; idem, Bitwa pod Cidini..., s. 37–64.

[46] P. Migdalski, „...w tej strażnicy..., s. 65; idem, Der nationale Gedenkort..., s. 241–242; idem, Dzieje cmentarza wojennego..., s. 152–153. Zob. też J. Żelawski, Sanktuarium Matki Boskiej Nadodrzańskiej Królowej Pokoju w Siekierkach, Kraków 1998, s. 12 n.

[47] K. Majdański, Wrócił tu Kościół..., s. 76, 79, 166, 171, 227–229, 467.

[48] Idem, „Będziecie..., s. 199; idem, Listy pasterskie..., s. 467.

[49] Idem, „Będziecie..., s. 202; idem, Listy pasterskie..., s. 356, 437.

[50] Idem, Wrócił tu Kościół..., s. 655.

[51] Klamra w narodowej pamięci, „Kurier Szczeciński”, 1–3 IX 1989, s. 1; Uroczystości religijne w Siekierkach, „Kurier Szczeciński”, 31 VIII 1989, s. 1; Nigdy nie zapomnimy! Homilia ks. bp. K. Majdańskiego. Uroczystość religijna na cmentarzu w Siekierkach, „Kurier Szczeciński”, 4 IX 1989, s. 1, 2; K. Majdański, Listy pasterskie..., s. 470–471.

[52] 6 maja patriotyczno-religijna uroczystość na cmentarzu w Siekierkach, „Kurier Szczeciński”, 26 IV 1990, s. 1, 3; Wrócił tu Kościół – wróciła tu Polska, „Kurier Szczeciński”, 4–6 V 1990, s. 1, 2; Konsekracja sanktuarium Matki Boskiej Nadodrzańskiej-Królowej Pokoju. Z udziałem Prezydenta RP religijno-patriotyczna uroczystość w Siekierkach, „Kurier Szczeciński”, 7 V 1990, s. 1, 2; Niedziela – 6 maja patriotyczno-religijna uroczystość w Siekierkach, „Głos Szczeciński”, 5–6 V 1990, s. 1; Zachować sprawiedliwą pamięć. Prezydent RP na patriotyczno-religijnej uroczystości w Siekierkach, „Głos Szczeciński”, 7 V 1990, s. 1, 2; K. Majdański, Listy pasterskie..., s. 120, 122, 123.

[53] K. Majdański, Listy pasterskie..., s. 126–127; zob. też: 6 maja 1990 Siekierki, „Głos Szczeciński”, 8 V 1990, s. 3; Mówią wieki – homilia ks. bp. Kazimierza Majdańskiego, „Głos Szczeciński”, 9 V 1990, s. 1, 2, 4.

[54] K. Majdański, Ojczyzna..., s. 537–538. Na temat pertraktacji o granicy polsko-niemieckiej w dobie zjednoczenia Niemiec oraz traktatach zob. np. K. Malinowski, op. cit., s. 235–323.

[55] K. Majdański, Wrócił tu Kościół..., s. 552, 654 n., 668–669.

[56] Idem, Listy pasterskie..., s. 409, 438.

[57] Idem, Wrócił tu Kościół..., s. 582–583; idem, Listy pasterskie..., s. 267, 300, 408–409, 438, 438.

[58] Idem, Listy pasterskie..., s. 370, 409.

[59] Idem, Listy pasterskie..., s. 273, 372, 438, 451, 438.

[60] Idem, Wrócił tu Kościół..., s. 160–161, 612, 756; idem, Listy pasterskie..., s. 287.

[61] Idem, Wrócił tu Kościół..., s. 245; idem, Listy pasterskie..., s. 352.

[62] Idem, Wrócił tu Kościół..., s. 59; idem, Listy pasterskie..., s. 370. Denerwował się również, że w Szczecinie i na Pomorzu, gdzie istnieje m.in. przemysł stoczniowy, jest urodzajna ziemia – ciągle żebrzemy; idem, Wrócił tu Kościół..., s. 194.

[63] Idem, Wrócił tu Kościół..., s. 600, 750, s. 201. Warto tu dodać, że podkreślał, iż Kościół zawsze wiernie służył ładowi moralnemu w Polsce już od czasów Mieszka I, za co oddał też swe życie św. Stanisław; zob. idem, Listy pasterskie..., s. 347.

[64] Idem, „Będziecie..., s. 29; idem, Listy pasterskie..., s. 467; idem, Ojczyzna..., s. 106–107, 352, 521. Wspominał też o tym później; idem, Ojczyzna..., s. 323. O tych trzech pracach wspomniał łącznie też podczas homilii pt. Mówią wieki wygłoszonej w Siekierkach 6 V 1990 r., „Prezbiterium” 1990, nr 5–6, s. 127: „Troja północy stał się ich symbolem, jak nam o tym opowiada wielka pisarka, a ziemia, gromadząc prochy, gromadziła przez długie wieki słowiańskie nazwy, które zostały zapisane przez uczonego sprzed wojny; zapisane czy jakby wezwane do apelu”.

[65] Idem, Listy pasterskie..., s. 457, 479. Po latach uzupełnił, że Kolbe miał na myśli Szczecin i Wrocław; idem, Ojczyzna..., s. 352.

[66] Idem, Ojczyzna..., s. 353.

[67] Zob. P. Migdalski, Szczecin po 1945 r. jako miejsce pamięci wymarłej Słowiańszczyzny połabskiej [w:] Poznań – Szczecin – Wrocław. Trzy uniwersytety, trzy miasta, trzy regiony, red. W. Łazuga, S. Paczos, Poznań 2010, s. 457–472.

[68] P. Zaremba, Wspomnienia prezydenta Szczecina 1945–1950, Poznań 1980, s. 246, 252.

[69] Z olbrzymiej literatury o micie ziem odzyskanych zob.: G. Strauchold, op. cit.; idem, Wrocław, okazjonalna stolica Polski. Wokół powojennych obchodów rocznic historycznych, Wrocław 2003; Z. Mazur, O legitymizowaniu przynależności Ziem Zachodnich i Północnych do Polski [w:] Ziemie Odzyskane / Ziemie Zachodnie i Północne 1945–2005. 60 lat w granicach państwa polskiego, red. A. Sakson, Poznań 2006, s. 27–44; J. Jasiński, Kwestia pojęcia Ziemie Odzyskane [w:] ibidem, s. 15–25; J. Wawrzyniak, Die Westgebiete in der Ideologie des polnischen Kommunismus. Symbolik und Alltag am Beispiel der Soldatensiedler [w:] Wiedergewonnene Geschichte. Zur Aneignung von Vergangenheit in den Zwischenräumen Mitteleuropas, red. P.O. Loew, Ch. Pletzing, T. Serrier, Wiesbaden 2006, s. 300–309; P. Madajczyk, Polska myśl zachodnia w polityce komunistów polskich, „Przegląd Zachodni” 1997, z. 3, s. 15–36; E. Dmitrów, Niemcy i okupacja hitlerowska w oczach Polaków. Poglądy i opinie z lat 1945–1948, Warszawa 1987, s. 23 n.; R. Stobiecki, Historia pod nadzorem. Spory o nowy model historii w Polsce (II połowa lat czterdziestych – początek pięćdziesiątych), Łódź 1993, s. 67–69; P. Banaś, Oswajanie Ziem Odzyskanych. Dolny Śląsk na pocztówkach pierwszej powojennej dekady, Warszawa 2009; J. Tyszkiewicz, Propaganda tzw. Ziem Odzyskanych w polskiej prasie w latach 1945–1948 [w:] Prasa jako źródło do dziejów Śląska i Pomorza..., s. 141–157; P. Migdalski, Nazwy jako środek kreowania mitu..., s. 65–68; Z. Romanow, Kreowanie „polityki pamięci” na Pomorzu Zachodnim w latach 1945–2000, Poznań 2002 (Zeszyty Instytutu Zachodniego, nr 24/2002); M. Zaremba, op. cit., s. 383 n. 

[70] Dogłębniejsze uzasadnienie przyczyn takich poglądów biskupa będzie możliwe po dokładnym rozpoznaniu w oparciu o zachowane źródła jego całej drogi życiowej oraz poglądów.

[71] Zobacz szerzej na ten temat: M. Zaremba, op. cit.; K. Tyszka, Nacjonalizm w komunizmie. Ideologia narodowa w Związku Radzieckim i Polsce Ludowej, Warszawa 2004.

[72] Warto dokonać tu porównania z pierwszym prezydentem Szczecina Piotrem Zarembą, który w swych dziennikach i wspomnieniach wskazywał znajomość atlasu ks. Stanisława Kozierowskiego oraz pracy Józefa Kisielewskiego, prezydent znał też wydaną ówcześnie i ważną książkę Zygmunta Wojciechowskiego, Polska – Niemcy. Dziesięć wieków zmagania, Poznań 1945; zob.: P. Zaremba, Dziennik 1945, Szczecin 1996, s. 124; idem, Wspomnienia prezydenta Szczecina..., s. 246, 252.

[73] Dogłębnego zbadania wymaga kwestia stosunku biskupa do „Solidarności” oraz strajków w latach osiemdziesiątych i osadzenia ich w szerszym kontekście nauki Kościoła, a także formacji osobowej Majdańskiego. Na dość serwilistyczny stosunek Majdańskiego do władz oraz nieprzychylną opinię działaczy solidarnościowych np. w obliczu wizyty papieskiej wskazują dokumenty Służby Bezpieczeństwa (Jan Paweł II w Szczecinie. Meldunki operacyjne Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych z 1987 roku, wstęp Z. Stanuch, wybór i oprac. M. Semczyszyn, A. Sitkowska, Z. Stanuch, Warszawa–Szczecin 2008, np. s. 152–153) oraz niektórzy autorzy pism podziemnych z tamtych lat (Skryty, Papież Jan Paweł II na Jasnych Błoniach – od innej strony, „Gryf” 1987, nr 13, s. 8) i list zamieszczony w: „Obraz” 1987, nr 6, s. 53–55.

[74] P. Madajczyk, Polska myśl zachodnia w polityce komunistów polskich..., s. 15–36.

Młodzi mocarstwowcy w Polsce międzywojennej wobec Niemiec i granicy zachodniej

[1] Cyt. za: S. Rudnicki, Działalność polityczna polskich konserwatystów 1918–1926, Wrocław 1981, s. 112.

[2] „Biuletyn Polityczny” 1927, nr 2–3, s. 543–544.

[3] Szerzej zob. S. Grzybowski, Wspomnienia, Zakamycze 1999, s. 353–358.

[4] T. Piszczkowski, Święto młodzieży, „Sprawy Akademickie”, przedruk w: „Słowo Polskie”, 27 VI 1925 („Sprawy Akademickie” zajmowały dwie strony w „Słowie Polskim”).

[5] J. Winiewicz, Co pamiętam z długiej drogi życia, Poznań 1985, s. 48–49.

[6] L. Ranicz, Przed wyborem, „Przegląd Akademicki” 1926, nr 6; R. Tomczyk, O idei mocarstwowej w Polsce międzywojennej, „Res Humana” 2007, nr 6, s. 36.

[7] Konferencja międzyorganizacyjna studentów Uniwersytetu Poznańskiego, „Przegląd Akademicki” 1926, nr 8; A. Czubiński, Ruch młodzieżowy na Uniwersytecie Poznańskim w latach 1919–1939, „Pokolenia” 1972, nr 2, s. 96, przyp. 94.

[8] Przy poparciu polityków sanacyjnych w 1927 r. powstał Związek Polskiej Młodzieży Demokratycznej Szkół Wyższych Rzeczypospolitej Polskiej. Następnie, w 1930 r., Legion Młodych – Akademicki Związek Pracy dla Państwa. Na uczelniach funkcjonowały również oddziały akademickie Związku Strzeleckiego.

[9] Biblioteka Narodowa, Dział Rękopisów, mkf 52 717, Jan Bobrzyński, Zwierciadło „gasnącego światła”. Pamiętnik z ćwierćwiecza na służbie ojczyzny. 1918–1943, s. 202.

[10] R. Piłsudski, Kronika rodu Piłsudskich, Londyn 1988, s. 25–26; A. Pilch, „Rzeczpospolita Akademicka”. Studenci i polityka 1918–1933, Kraków 1997, s. 103, przyp. 34; R. Juchnowski, Rowmund Piłsudski (1903–1988). Biografia polityczna, Wrocław 2002, s. 15–17; idem, Koncepcje federalistyczne Rowmunda Piłsudskiego [w:] Europa i integracja europejska w polskiej myśli politycznej XX wieku, red. J. Juchnowski, J. Tomaszewski, Wrocław 2003, s. 93.

[11] R. Juchnowski, Koncepcje federalistyczne..., s. 93.

[12] Archiwum prywatne rodziny Bocheńskich, Uwagi Aleksandra Bocheńskiego do pracy magisterskiej Ewy Barlik pt. „Adolf Bocheński – publicysta racji stanu”, s. 2.

[13] Ibidem, Relacja Aleksandra Bocheńskiego z 4 IV 1994 i 6 I 1995 r., Odpowiedzi na pytania, s. 1.

[14] Ibidem, List Aleksandra Bocheńskiego do Ksawerego Pruszyńskiego, 10 IX 1932 r.

[15] Ibidem, Aleksander Bocheński, Luźne wspomnienia o swoim bracie Adolfie, s. 2; ibidem, idem, Odpowiedz na kwestionariusz Stanisława Mackiewicza do biografii Adolfa Bocheńskiego, s. 26–27.

[16] Ibidem, Relacja Aleksandra Bocheńskiego z 4 IV 1994 i 6 I 1995 r., Odpowiedzi na pytania, s. 12.

[17] Cat [S. Mackiewicz], Pogłoski o rozbijaniu Bloku i zadania konserwatystów, „Słowo”, 7 IX 1934.

[18] M. Tyszkiewicz, Ku Polsce – Mocarstwu, „Myśl Mocarstwowa” 1929, nr 1.

[19] Myśl Mocarstwowa. Wytyczne ideowe i statut, Warszawa 1929, s. 5–6.

[20] A. Bocheński, Między Niemcami a Rosją, „Bunt Młodych” 1937, nr 2.

[21] Kronika organizacyjna, „Myśl Mocarstwowa” 1927, nr 1; R. Piłsudski, Myśl Mocarstwowa Związek Akademicki, „Myśl Mocarstwowa” 1927, nr 1.

[22] E. Berberyusz, Książę z Maisons-Laffitte, Gdańsk 1995, s. 156.

[23] K. Morawski, Wspólna droga z Rogerem Raczyńskim. Wspomnienia, Poznań 1998, s. 93–94.

[24] A. Bocheński, Imperializm nacjonalistyczny a imperializm państwowy, „Myśl Mocarstwowa” 1927, nr 1.

[25] T. Rutkowski, O kolonie dla Polski, „Mocarstwowiec” 1931, nr 9.

[26] A. Bocheński, Imperializm nacjonalistyczny...

[27] W. Andrószowski, Polska polityka mocarstwowa, „Myśl Mocarstwowa” 1928, nr 2.

[28] H.J. Szyszko, Prusy Wschodnie dla Polski, „Myśl Mocarstwowa” 1930, nr 8; D. Radziwiłłowicz, Legia Mocarstwowa [w:] W kraju i na wychodźstwie. Księga pamiątkowa ofiarowana Profesorowi Sławomirowi Kalembie w sześćdziesięciopięciolecie urodzin, Toruń–Olsztyn 2001, s. 420–421; idem, Tradycja grunwaldzka w świadomości politycznej społeczeństwa polskiego w latach 1910–1945, Olsztyn 2003, s. 139.

[29] H.J. Szyszko, op. cit.; D. Radziwiłłowicz, Legia Mocarstwowa..., s. 420–421; idem, Tradycja grunwaldzka..., s. 139.

[30] Kto zwycięży, „Mocarstwowiec” 1930, nr 8; D. Radziwiłłowicz, Legia Mocarstwowa..., s. 422; idem, Tradycja grunwaldzka..., s. 140.

[31] Drugi akt Buntu Młodych, „Bunt Młodych” 1932, nr 27.

[32] Deklaracja uchwalona na VII zjeździe ZPKA w Poznaniu stanowiąca interpretację ideologii, „Rocznik Korporacyjny 1828–1928” 1928; W.J. Muszyński, J.T. Persa, II Rzeczpospolita korporacyjna, „Glaukopis” 2003, nr 1, s. 14 (www.glaukopis.pl/pdf/artykul-1-1.pdf, 15 IV 2010).

[33] R. Piłsudski, O ducha ofensywy, „Mocarstwowiec” 1931, nr 9; D. Radziwiłłowicz, Legia Mocarstwowa..., s. 422–423; idem, Tradycja grunwaldzka..., s. 141.

[34] Fragment tekstu pieśni poświęcony granicom brzmiał następująco: „Kraj nasz od Dniepru hen do Odry / Od morza aż do gór / Bałtyk nasz opasze modry / Floty pancernej mur / Pruskie Mazury, Śląsk Opolski / Warmia i Gdańsk odwiecznie Polski / Zerwie okowy / Im Grunwald nowy”; Pieśń Mocarstwowców, „Mocarstwowiec” 1931, nr 12; D. Radziwiłłowicz, Legia Mocarstwowa..., s. 426; idem, Tradycja grunwaldzka..., s. 144–145.

[35] R. Piłsudski, Czekamy..., „Myśl Mocarstwowa” 1927, nr 2–3. Szerzej nt. tradycji grunwaldzkiej zob. Tradycja grunwaldzka, t. 1–5, red. J. Maternicki, Warszawa 1989–1990.

[36] S. Granisławski, Czego nas uczy Grunwald, „Mocarstwowiec” 1931, nr 12.

[37] Archiwum Państwowe w Gdańsku (dalej: APG), 2823/1, Rozkaz nr 16 z 10 VI 1930 r.

[38] Ibidem, Rozkaz nr 21 z 31 VII 1931 r.

[39] Ibidem, Rozkaz nr 17, b.d.

[40] Ibidem.

[41] D. Radziwiłłowicz, Legia Mocarstwowa..., s. 421; idem, Tradycja grunwaldzka..., s. 139.

[42] Idem, Tradycja grunwaldzka..., s. 140.

[43] APG, 2823/1, Rozkaz nr 20 z 3 IV 1931 r.; J. Malinowski, Obchód grunwaldzki, „Civitas Academica” 1931, nr 16.

[44] J. Malinowski, op. cit.

[45] Ibidem; Święto Mocarstwowe, „Mocarstwowiec” 1931, nr 12; D. Radziwiłłowicz, Legia Mocarstwowa..., s. 425; idem, Tradycja grunwaldzka..., s. 145.

[46] APG, 2823/1, Rozkaz nr 21 z 31 VII 1931 r.

[47] Grunwaldzkie miecze, „Mocarstwowiec” 1931, nr 12; D. Radziwiłłowicz, Legia Mocarstwowa..., s. 423–424; idem, Tradycja grunwaldzka..., s. 143.

[48] Grunwaldzkie miecze, „Civitas Academica” 1931, nr 16.

[49] F. Czerwiński [A. Bocheński], Polska doktryna Monroego, „Bunt Młodych” 1936, nr 19.

[50] K. Grzybowski, Janusz Radziwiłł czyli o konserwatystach, „Polityka” 1969, nr 20.

[51] J. Winiewicz, op. cit., s. 114–115.

[52] W pierwszych miesiącach 1933 r., w okresie konsolidacji organizacji konserwatywnych, w 30-osobowej Radzie Naczelnej Zjednoczenia Zachowawczego Organizacji Politycznych uwzględniono mocarstwowców, którzy ukończyli już studia wyższe. Janusz Radziwiłł podkreślał, że reprezentanci młodzieży mocarstwowej mieliby spełniać w Radzie Naczelnej rolę łącznika pomiędzy konserwatystami a młodzieżą. Ksawery Pruszyński po uzgodnieniu z Jerzym Giedroyciem przedstawił do nominacji następujące nazwiska mocarstwowców: Aleksander Bocheński, Jerzy Giedroyc, Ksawery Pruszyński i Józef Winiewicz. Jedno miejsce pozostawiono dla Mieczysława Pruszyńskiego, który kończył studia; Archiwum prywatne rodziny Bocheńskich, List Ksawerego Pruszyńskiego do braci Bocheńskich i Mieczysława Pruszyńskiego z 25 II 1933 r.

[53] M. Pruszyński, Migawki wspomnień, Warszawa 2002, s. 53.

[54] Zagadnienie Wodza, „Akademik” 1933, nr 2, przedruk w: „Bunt Młodych” 1933, nr 42 („Akademik” zajmował dwie strony w „Buncie Młodych”).

[55] Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, 856 (mkf 25425), Sprawozdanie Wydziału Społeczno-Politycznego za okres 1 lipiec–31 wrzesień 1933 r.; Deklaracja ideowa i statut „Myśli Mocarstwowej” Związku Młodzieży Państwowej, Kraków 1933, s. 3–8; Deklaracja ideowa „Myśli Mocarstwowej”, „Akademik” 1933, nr 3, przedruk w: „Bunt Młodych” 1933, nr 46; Deklaracja ideowa „Myśli Mocarstwowej”, „Myśl Akademicka” 1934, nr 1; Deklaracja ideowa „Myśli Mocarstwowej”, „Myśl Mocarstwowa” 1935, nr 1; Deklaracja ideowa Myśli Mocarstwowej, „Tydzień Akademicki” 1935, nr 25, przedruk w: „Słowo”, 3 IV 1935 (wkładka w „Słowie”).

[56] Deklaracja ideowa Myśli Mocarstwowej, „Tydzień Akademicki” 1935, nr 25, przedruk w: „Słowo”, 3 IV 1935.

[57] M. Pruszyński, Wokół nas oczyszcza się droga, „Civitas Academica” 1932, nr 2.

[58] Ibidem.

[59] M. Pruszyński, Aktualne wytyczne ruchu mocarstwowego, „Tydzień Akademicki” 1935, nr 19, przedruk w: „Słowo”, 20 II 1935; „Myśl Akademicka” 1935, nr 6; „Myśl Mocarstwowa” 1935, nr 1.

[60] Ibidem.

Kwestia zmiany zachodniej granicy powojennej Rzeczypospolitej w myśli politycznej Polski Walczącej (1939−1945)

[1] Zob. np. M. Orzechowski, Odra – Nysa Łużycka – Bałtyk w polskiej myśli politycznej okresu drugiej wojny światowej, Wrocław 1969; B. Pasierb, Polska myśl polityczna okresu II wojny światowej wobec Niemiec, Poznań 1990. Autor ten po kilku latach (w publikacji: Polskie prace przygotowawcze do Traktatu Pokojowego z Niemcami 1916–1948. Instytucje – ludzie – problemy, Warszawa 1996) docenił osiągnięcia studiów dotyczących polskiej granicy zachodniej prowadzonych przez ekspertów Ministerstwa Prac Kongresowych Rządu RP na Uchodźstwie. Pewne wątpliwości mogą obecnie budzić ujęcia zawarte w jednej z książek Haliny Winnickiej (Tradycja a wizja Polski w publicystyce konspiracyjnej, Warszawa 1980). Znaczne możliwości jeśli chodzi o względną obiektywizację problematyki polskiej myśli politycznej w latach II wojny światowej wykazał Stanisław Ciesielski w kilku swoich tekstach (np. Niepodległość i socjalizm. Tradycja w myśli politycznej polskiego ruchu socjalistycznego w latach 1939–1948, Warszawa 1986).

[2] Por. W. Wrzesiński, Polska a problem bałtycki. Ze studiów nad stanowiskiem polskim wobec Bałtyku w okresie drugiej wojny światowej, „Przegląd Zachodni” 1990, nr 5–6, s. 87–110; idem, Polacy wobec odwetu. Z badań nad polską myślą polityczną w latach drugiej wojny światowej, „Dzieje Najnowsze” 1990, nr 1–2, s. 69–98; idem, Polska emigracja polityczna w Wielkiej Brytanii a sprawy Śląska (1940–1945), Wrocław 1990 („Acta Universitatis Wratislaviensis. Historia”, t. 74), s. 291–209.

[3] Zob. P. Wandycz, Czechoslovak–Polish Confederation and the Great Powers 1940–1943, Boomington–Indiana 1956; P. Wandycz, L. Frendl, Zjednoczona Europa. Teoria i praktyka, London 1965; P. Wandycz, Dwie próby stworzenia związków regionalnych w Europie Wschodniej, „Tematy” (New York) 8, 1969, nr 31–32, s. 391–409; idem, Próby stworzenia konfederacji polsko-czechosłowackiej podczas drugiej wojny światowej, „Znaki Czasu” (Rzym–Warszawa) 1980, nr 20, s. 130–149; idem, Polska a zagranica, Paryż 1982; idem, Narodowa demokracja a polityka zagraniczna II Rzeczypospolitej, „Więź” 1989, nr 7–8, s. 152–169; idem, O stosunkach polsko-czechosłowackich garść refleksji (Na marginesie książki T. Kisielewskiego...), „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1994, z. 108, s. 112–120.

[4] Na przykład T. Wyrwa, Polska idea federacji państw Europy Środkowo-Wschodniej w oczach „Wolnej Francji” generała de Gaulle’a, „Zeszyty Historyczne” 1981, z. 56, s. 227−236; idem, Idea federacji na łamach polskiej prasy emigracyjnej we Francji 1939−1940, „Pamiętnik Literacki” (Londyn) 17, 1992, s. 149−156; idem, Wizja niepodległej Polski w prasie emigracyjnej we Francji 1939−1940 [w:] Polskie środowisko twórcze na emigracji we Francji: wrzesień 1939–czerwiec 1940, red. M. Tymowski, Warszawa 1995, s. 13−27.

[5] J. Juchnowski, Polskie problemy międzynarodowe w poglądach PPS (1945–1948), Wrocław 1992 („Acta Universitatis Wratislaviensis. Nauki Polityczne”, t. 49, nr 1221), s. 35–60; M. Dymarski, Ziemie postulowane w prognozach politycznych obozu narodowego w kraju, Wrocław 1991 („Acta Universitatis Wratislaviensis. Historia”, t. 77, nr 1135), s. 229–243; idem, Ziemie postulowane (ziemie nowe) w prognozach i działaniach polskiego ruchu oporu 1939−1945, Wrocław 1997; G. Łukomski, Kresy zachodnie i wschodnie w pracach Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie 1939−1945. Wybór źródeł, Poznań 2006.

[6] Na przykład K. Przybysz, Polska myśl polityczna 1939−1945, Warszawa 2000, passim.

[7] Jest to związane z przyjętym przez autora założeniem, że określeniem „myśl polityczna Polski Walczącej lat 1939−1945” nie zostały objęte koncepcje polityczno-propagandowe komunistów działających na obszarze Polski oraz wśród Polaków na emigracji skupionych w Związku Patriotów Polskich, Polskiej Partii Robotniczej, Centralnym Biurze Komunistów Polskich w ZSRR, Krajowej Radzie Narodowej i Polskim Komitecie Wyzwolenia Narodowego. Aktywiści i członkowie tych struktur politycznych nie działali zgodnie z podstawowymi wymogami polskiej racji stanu.

[8] R. Wapiński, Historia polskiej myśli politycznej XIX i XX wieku, Gdańsk 1997, s. 183.

[9] Zob. M. Mroczko, Polska myśl zachodnia 1918−1939 (kształtowanie i upowszechnianie), Poznań 1986, passim.

[10] Szerzej zob. E. Ponczek, Polska myśl polityczna w latach II wojny światowej wobec „porządku wersalskiego”, „Przegląd Zachodni” 1999, nr 3, s. 93−117.

[11] Zob. W. Wrzesiński, Polska a problem bałtycki..., s. 98–101; M. Dymarski, Ziemie postulowane w prognozach politycznych..., s. 229–243; idem, Ziemie postulowane (ziemie nowe) w prognozach..., passim.

[12] Nie niszczyć dzieła Jagiellonów, „Walka” 1941, nr 31, s. 1; Korektura granicy wschodniej, „Walka” 1941, nr 42, s. 2–3; Polska trzech mórz, „Walka” 1941, nr 37, s. 2–3; por. Zagadnienie rządu. Wywiad z dr Tadeuszem Bieleckim – prezesem Zarządu Głównego Stronnictwa Narodowego, „Myśl Polska” (Londyn) 1941, nr 11–12, s. 201, 204.

[13] T. Bielecki, Zagadnienie główne, „Myśl Polska” (Londyn) 1942, nr 38, s. 581.

[14] Mała czy wielka Polska?, „Młoda Polska” 1942, nr 5, s. 3; „Młoda Polska” 1942, nr 13, s. 6; „Orlęta” (Lwów) 1944, nr 3, s. 2−4.

[15] „Młoda Polska” 1941, s. 5; Powrót Łużyc do Polski, „Młoda Polska” 1942, nr 13, s. 7−8.

[16] O ruch młodego pokolenia, „Młoda Polska” 1943, s. 3; Marsz na zachód, „Wielka Polska” 1943, nr 39, s. 2−3; Walczymy o Katolickie Państwo Narodu Polskiego, „Wielka Polska” 1944, nr 5, s. 203; Na drodze do Wielkiej Polski, „Wielka Polska” 1944, nr 47, s. 5.

[17] Między młotem a kowadłem, „Ojczyzna” 1944, nr 2, s. 1–2; Powstanie w świetle polityki międzynarodowej, „Ojczyzna” 1944, nr 3, s. 1–2.

[18] Na przykład w przekonaniu Stanisława Grabskiego nie mogłaby być kwestionowana przyszła granica na Odrze i Nysie, gdyż chodziło o utworzenie państwa jednonarodowego (polskiego) w pełni zintegrowanego w nowych granicach, współpracującego na zasadach ścisłej solidarności i porozumienia ze wszystkimi narodami słowiańskimi w imię zabezpieczenia pokoju na dłuższy czas; S. Grabski, Nil desperandum, Londyn 1945, s. 20–21, 23–32; idem, Na nowej drodze dziejowej, Warszawa 1946, passim.

[19] Nasze cele wojenne, „Szaniec” 1940, nr 49, s. 3–5; „Praca i Walka” 1942, nr 1, s. 1; Polityka polska a rzeczywistość, „Chrobry Szlak” 1943, nr 10, s. 1; por. Nad Odrę i Nysę, „Brzask” 1943, nr 18, s. 4–5; Granice zachodnie. Instrukcja propagandy mówionej, [b.m.w., ok. 1943], passim; Najważniejszy cel, „Praca i Walka” 1944, nr 4, s. 2–3; Zachodnia granica Polski po wojnie, [b.m.w, ok. 1944], passim; Granice wschodnie Rzeczypospolitej, „Aktualne Wiadomości z Polski i ze Świata” 1944, nr 2, s. 1; Wilno i Lwów były, są i będą zawsze polskie, „Aktualne Wiadomości z Polski i ze Świata” 1944, nr 4, s. 1–2; Drogi pokolenia [Wielka Brytania], 1944, s. 6−20.

[20] Chrobrowa granica, „Praca i Walka” 1942, nr 1, s. 1; „Praca i Walka” 1943, nr 3, s. 2; Wracamy, „Praca i Walka” 1943, nr 3, s. 3−4; Nad Odrą i Nissą, „Brzask” 1943, nr 18, s. 4−5; Ogniem i mieczem, „Praca i Walka” 1944, nr 2, s. 1−2; Najważniejszy cel, „Praca i Walka” 1944, nr 4, s. 2−4; O istotną niepodległość Polski, „Brzask” 1944, nr 13, s. 2.

[21] Środowisko periodyku „Herold Polski”, wywodzące się z przedwojennej Narodowej Partii Robotniczej, nawiązując do idei „prasłowiańskiej wspólnoty”, opowiadało się za stworzeniem „Nowej Wielkiej Polski”, opartej na „czynnej współpracy Słowian” w myśl zasady: „wolni z wolnymi, równi z równymi”. Powojenna Polska powiększona byłaby o ziemie do Odry i Nysy Łużyckiej; Nasze założenia programowe, „Herold Polski” 1941, nr 1, s. 2–3; „Herold Polski” 1943, nr 9–11, s. 8, 12; „Herold Polski” 1943, nr 13–14, s. 2–7; „Herold Polski” 1943, nr 15, s. 1–2.

[22] Organizacja o orientacji, jeśli chodzi o kryterium aksjologiczne, narodowo-radykalnej − mianowicie Ruch „Miecz i Pług” eksponował wiosną 1942 r. tezę o konieczności stworzenia po wojnie silnego państwa polskiego, będącego „wielkim imperium”, integrującego ziemie od Odry i Nysy Łużyckiej oraz Gdańsk i Prusy Wschodnie. Twierdzono, że „mocarstwowa Polska” rozpościerałaby się od Bałtyku po Karpaty oraz od Odry i Nysy Łużyckiej po Zbrucz; Oś Warszawa – Praga – Belgrad, „Młody Nurt” 1942, nr 11, s. 2–5; Polska kolonialna, [Warszawa, b.d.w.], s. 1–5; „Wiadomości Codzienne”, 3 V 1943, s. 1.

[23] Położenie międzynarodowe Polski, „Konfederacja Zbrojna” 1942, nr 9, s. 1; Położenie międzynarodowe Polski, „Biuletyn Wewnętrzny” 1942, nr 3, s. 1–4; Imperialna wspólnota słowiańska a możliwości nowej cywilizacji, „Nowa Polska” 1942, nr 9, s. 5–7; Życie i śmierć dla Polski, [Warszawa] 1942, s. 43–44; Halina z Odessy [ps.], Próba syntezy, „Młodzież Imperium” 1942, nr 6, s. 3.

[24] Paweł z Malborka [ps.], Wspólnota młodzieży europejskiej, „Młodzież Imperium” 1942, nr 6, s. 4–5; Bolesław Chrobry, „Iskra” 1944, nr 7, s. 1–2.

[25] Siły fachowe i robocze, „Technika w Gospodarce Narodu” 1944, nr 1–3, s. 4; Nie damy Wschodu Polski, „Iskra” 1944, nr 2, s. 2; Rola Rosji, „Iskra” 1944, nr 7, s. 7–9; por. Nisa Łużycka jako zawołanie godne Polski, „Słowa Prawdy” 1944, nr 6, s. 2–5; O słuszne granice Polski, „Słowa Prawdy” 1944, nr 7, s. 5–7.

[26] Rolę ziem zachodnich i postulowanych eksponował Serbołużycki Komitet Narodowy w Polsce. Proponowany był przez jego działaczy związek państwowy Serbołużyczan ze Słowiańszczyzną Zachodnią w celu zapewnienia wolności i bezpieczeństwa w Europie Środkowo-Wschodniej; zob. Memoriał Serbo-Łużyckiego Komitetu Narodowego w Polsce, „Sprawy Łużyckie” 1942, nr 1, s. 1–3; Powracamy na ziemię ojców, „Sprawy Łużyckie” 1943, nr 1, s. 5–8; Serbo-Łużyczanie, „Sprawy Łużyckie” 1943, nr 4, s. 1–2; Czego żądamy, „Sprawy Łużyckie” 1943, nr 5, s. 3–4.

[27] Statyka i dynamika naszego ruchu, „Ruch Zachodnio-Słowiański” 1942, nr 1, s. 1–2; Drogowskazy dla korzystnego zjednoczenia, „Ruch Zachodnio-Słowiański” 1942, nr 1, s. 6; Konfederacja czy federalna unia, „Ruch Zachodnio-Słowiański” 1942, nr 1, s. 11; por. S. Opolski, W walce o wielkość Polski, [Francja, ok. 1945], s. 11–13. Nader popularna była koncepcja budowy Federacji Słowian Zachodnich w celu zapewnienia bezpieczeństwa; zob. J.S. Chyszowski, Imperializm i federacjonizm. Rozważania geopolityczne, Edinburgh–London 1942, s. 9, 49–52, 64–65, 68–71, 83–84.

[28] Sursum Corda...!, „Młoda Myśl” 1942, nr 1, s. 1–2; Silna Polska – równoważnik sił w Europie Środkowej, „Młoda Myśl” 1942, nr 1, s. 4–6.

[29] Archiwum Akt Nowych w Warszawie (dalej: AAN), O/VI, 202/I–54, Tezy programowe grupy „Znak”, 26 IX 1941 r., s. 15–26; por. Nie rozbierajmy Polski, „Znak” 1942, nr 42–43, s. 6–8.

[30] Zabezpieczenie pokoju o wschodnie granice Niemiec, „Prawda”, Dodatek, 1943, s. 1–11; Rewanż Słowiańszczyny, „Prawda” 1943, s. 4–5; Grunwald ratuje Europę, „Prawda” 1943, s. 2–3.

[31] Powstaliśmy i powrócimy nad Odrę, „Naród” 1940, nr 7, s. 4–7. Również za ustaleniem powojennej granicy zachodniej opartej na linii Odry i Nysy Łużyckiej opowiadała się organizacja aprobująca etos chrześcijańsko-społeczny, o nazwie Polski Związek Wolności; zob. Misja dziejowa Polski na zachodzie, „Radło” 1944, nr 4, s. 13; por. Co to jest Europa Środkowa?, „Radło” 1944, nr 4, s. 1–4.

[32] Fundamentalne zasady polityki zagranicznej Polski, „Naród” 1943, nr 6–7, s. 12–13; por. I cóż dalej?, „Ogniwo Unionistyczne” 1944, nr 4, s. 2–3.

[33] Rozważania programowe, [Warszawa 1944], s. 22–23; zob. Program Stronnictwa Pracy, Kraków [1944], s. 22–28.

[34] Deklaracja Ideowa Obozu Polski Walczącej z 29 sierpnia 1942, „Przegląd Polityczny” 1942 (IX), Dodatek, s. 2; „Państwo Polskie” 1943, nr 20, s. 7.

[35] Spraw Dolnego Śląska, „Państwo Polskie” 1944, nr 9, s. 4–5; por. Bóg, Honor i Ojczyzna, „Młodzież Walcząca” 1944, nr 6, s. 2.

[36] „Państwo Polskie” 1944, nr 9, s. 4–5; por. AAN, O/VI, 211, t. 7, Projekt Deklaracji Obozu Polski Walczącej, k. 3, 5.

[37] „Orka – Prawda Zwycięży” 1942, nr 1, s. 4; „Orka – Prawda Zwycięży” 1943, nr 2, s. 3–5.

[38] Nie wolno nam zmarnować tego momentu, „Przez Walkę do Zwycięstwa” 1942, nr 24, s. 1–2; por. Nasze ofensywne zadanie, „Zielony Sztandar” [Londyn] 1942, nr 2, s. 1.

[39] Sprawa najważniejsza, „Polska Ludowa” 1943, nr 4, s. 6–8.

[40] O zachodnie granice Polski, „Wieści” 1943, nr 27, s. 2; Od Odry aż do Kłajpedy, „Wieści” 1943, nr 34, s. 2–3; O powrót Śląska do Polski, „Wieści” 1943, nr 41, s. 2–3; zob. „Dziennik Polski” [Londyn], 7 VIII 1943, s. 2; „Dziennik Polski”, 11 VIII 1943, s. 2.

[41] Materiały źródłowe do historii polskiego ruchu ludowego, zebrał J. Nowak, oprac., wstęp Z. Mańkowski, J. Nowak, t. 4, Warszawa 1966, s. 245, 249; por. Oszustwo „narodowe” obcych agentów, [Warszawa 1943], s. 1–7; Problem niemiecki, „Wieści” 1944, nr 26, s. 3–5.

[42] Na zakręcie dziejów Polski (Artykuł dyskusyjny), „Za Pługiem” 1944, nr 2, s. 2–6; por. Ku czemu zmierza świat?, „Za Pługiem” 1944, nr 4, s. 2–3; Ameryka Roosevelta i przyszłość Europy, „Przyszłość” 1945, nr 4, s. 1.

[43] Por. E. Ponczek, Wizja przyszłości Polski w publicystyce konspiracji harcerskiej (1939–1944) [w:] Z dziejów prasy harcerskiej w kraju i na obczyźnie, red. W. Kukla, M. Szczerbiński, Gorzów Wielkopolski 2003, s. 104–107.

[44] Przyszłe związki narodowe, „Źródło” 1941, nr 10, s. 3–4; por. Czy przestaliśmy być państwem, „Dziś i Jutro” 1941, nr 8, s. 3. Tożsamy z tym stanowiskiem był pogląd Komitetu Naczelnego Harcerstwa Polskiego na obczyźnie we wrześniu 1943 r. o potrzebie zaistnienia związku krajów Europy Środkowo-Wschodniej, zrzeszonych w imię „braterstwa ludów”; zob. Skauting Międzymorza, „Ognisko Harcerskie” [Londyn] 1943 (IX), s. 1–3; por. Deklaracja Komitetu Naczelnego ZHP [z 25 II 1944 r.], „Ognisko Harcerskie” 1944 (I–II), s. 1.

[45] Polski obszar naturalny i granice państwa polskiego, „Dziś i Jutro” 1942, nr 19–20, s. 1–4; por. Pomorze dziś w kleszczach germanizacji, „Dziś i Jutro” 1942, nr 19–20, s. 6–7; Równi i wolni, „Dziś i Jutro” 1942, nr 21–22, s. 3; O nasz stosunek do Czechosłowacji, „Pismo Młodych” 1943, nr 11, s. 8.

[46] Równi i wolni, „Dziś i Jutro” 1942, nr 21–22, s. 2–3; Straż na wschodzie, „Dziś i Jutro” 1942, nr 23, s. 1.

[47] Geograficzne podstawy rzeczywistości polskiej, „Watra”, 25 XII 1943, s. 10–20.

[48] Dalej zarysowane postulaty proponował Hufiec Starszoharcerski „Zbigniewowo” z Pińczowa, aby „do Polski włączona była południowa część Łotwy, Litwa, Prusy Wschodnie, Gdańsk, Pomorze Zachodnie, całe ujście Odry z wyspami Wolin i Rugia, a także kraj łużycki z Chociebużem [obecnie Cottbus – E.P.] i Budziszynem”. Oznaczało to znaczne przekroczenie linii rzek Odry i Nysy Łużyckiej w kierunku zachodnim; zob. Kształtowanie terytorium i granic przyszłej Polski, „Czuwaj” 1942, nr 1, s. 3–5; Polska przyszłą. Od Odry po Zbrucz. Od Bałtyki po Karpaty, „Myśl Młodych” 1944, nr 1, s. 8–11.

[49] Granice, „Watra” 1944, nr 2, s. 1–3; por. Na zachodzie wschodzi Polska, „Watra” 1944, nr 2, s. 2; por. Nowa Polska. Więcej odwagi, „Brzask – Pismo Młodych” 1944, nr 8, s. 2–3.

[50] Zob. np. J. Juchnowski, Plany federacyjne polskich socjalistów w latach II wojny światowej [w:] Europejskie doktryny porozumienia i współpracy gospodarczej w XX w., t. 1, red. K. Fiedor, Warszawa–Wrocław 1987, s. 91–116; S. Ciesielski, J. Juchnowski, Dylematy i poszukiwania. Studia nad polską myślą socjalistyczną 1939–1948, Wrocław 1991, s. 107–159; J. Juchnowski, Polskie problemy międzynarodowe w poglądach PPS..., s. 35–60; T. Koziełło, Powojenne bezpieczeństwo Polski w myśli politycznej PPS-WRN [w:] Polska lewica w XX wieku. Historia – ludzie – idee, red. T. Ślęzak, M. Śliwa, Kraków 2004, s. 175–188.

[51] Materiały do programu Polski Ludowej. Stosunki ze światem, [Warszawa 1942], z. 2, s. 1–2, 4; por. Nowa Polska w nowej Europie, „Wolność – Równość – Niepodległość” 1941, nr z 1–15 VIII, s. 3–5; Granica polsko-rosyjska, „Wolność – Równość – Niepodległość” 1941, nr 81, s. 2–3; Polska i Rosja, „Wolność” 1942, nr 1, s. 7–11; Federacja Europy Środkowej i Południowo-Wschodniej, „Wiadomości Polityczne” [Lwów] 1942, nr 104, s. 1–7; Polska wobec mniejszości ukraińskiej i białoruskiej, „Wolność – Równość – Niepodległość” 1942, nr 13, s. 1–7; Sprawa ukraińska, „Wiadomości Polityczne” 1942, nr 108, s. 1–9; „Robotnik w Walce” 1944, nr 7, s. 1.

[52] A. Pragier, Polskie cele wojny, „Nowa Polska” [Londyn] 1942, z. 2, s. 177, 180, 182–186; H. G. Wells – kartograf przyszłego świata, „Wiadomości Polskie Polityczne i Literackie” 1942, nr 32, s. 2; por. J. Stańczyk, O nową Polskę w nowym świecie, „Robotnik Polski w Wielkiej Brytanii” 1942, nr 9, s. 2.

[53] J. Szczyrek, Porozumienie narodów środkowej Europy koniecznością dziejową, „Robotnik Polski w Wielkiej Brytanii” 1942, nr 10, s. 2; zob. idem, Jaka powinna być Polska, „Polska” [Kujbyszew] 1942, nr 5, s. 2; A. Pragier, Cele wojenne Polski, Glasgow 1944, passim; por. idem, The Curzon Line, [Palestine, b.d.w.], s. 3–14; idem, Tzw. „Linia Curzona”, „Polska Walcząca – Żołnierz Polski na Obczyźnie” 1944, nr 4, s. 3; idem, Granica polsko-niemiecka, „Gazeta Polska” [Jerozolima] 1944, nr 155, s. 1; idem, O sprawach polskich i o międzynarodowej sytuacji politycznej. Rozmowę przeprowadził i spisał Wincenty Maliniak, Londyn 1946, s. 3–17.

[54] Nie można w tym miejscu pominąć stanowiska konspiracyjnej grupy młodzieży socjalistycznej „Płomienie”, aprobującej również idee federalizmu. Ideolodzy tego środowiska (jednym z nich był Jan Strzelecki), obawiając się o los ziem zaburzańskich, wyrażali przeświadczenie, że konieczne jest włączenie do przyszłego socjalistycznego państwa polskiego sporego obszaru na zachodzie oraz jego zasiedlenie. Nie precyzując dokładnie stanowiska w tej kwestii, byli oni skłonni zaakceptować stanowisko polityczne, które propagował Ruch Mas Pracujących Polski „Wolność – Równość – Niepodległość”. Chodziło o postulat włączenia do powojennej Polski całego obszaru Prus Wschodnich, Górnego Śląska (łącznie z Opolszczyzną), części Pomorza Środkowego oraz ewentualnie wschodniego „skrawka” ziemi lubuskiej. Członkowie grupy „Płomienie” liczyli się z niebezpieczeństwem znacznego zmniejszenia terytorium powojennego państwa polskiego. Wyrażali przy tym pogląd, że po wojnie zaistnieje niepodległa Polska Rzeczpospolita Socjalistyczna wchodząca w skład Socjalistycznych Stanów Zjednoczonych Świata; zob. [K. Lipiński], Problemy młodzieży współczesnej, „Płomienie” 1944, nr 7, s. 12; Sprawa Odry i Nissy, „Młodzież Socjalistyczna” 1944, nr 4, s. 13–15.

[55] Nowe napięcia, „Naprzód” 1944, nr 14, s. 1; AAN, O/VI/1, Odezwa [Ruchu] W[olność –] R[ówność –] N[iepodległość] z kwietnia 1944 r. „Towarzyszki i Towarzysze”, k. 18; Maksimum dobrej woli Polski, „Robotnik w Walce” 1944, nr 9, s. 2.

[56] Czy wojna istotnie potrwa jeszcze tak długo?, „Uwagi Polityczne” [1942], nr 26, s. 1–2; por. A. Bieszcz, Koncepcja państwa w myśli politycznej lewicy socjalistycznej w latach 1940–1944, Wrocław 1978 („Acta Universitatis Wratislaviensis. Nauki Polityczne”, t. 9, nr 363), s. 25–36.

[57] Należy przypomnieć, że ugrupowanie Polscy Socjaliści w okresie od września 1941 do marca 1943 r. wchodziło w skład Politycznego Komitetu Porozumiewawczego, obok Stronnictwa Narodowego, Stronnictwa Pracy, Stronnictwa Ludowego. Nastąpiło to w związku z opuszczeniem PKP przez polityków socjalistycznych reprezentujących Ruch „Wolność – Równość – Niepodległość” na znak protestu wobec faktu zawarcia układu Sikorski–Majski w końcu lipca 1941 r., ponieważ premier Rządu RP na Uchodźstwie nie przeforsował w tym dokumencie stanowczego stanowiska w kwestii niezbywalnej aprobaty linii ryskiej. Wchodząc do PKP, Polscy Socjaliści oficjalnie uznali postanowienia tego układu; zob. K. Dunin-Wąsowicz, Polski ruch socjalistyczny 1939–1945, Warszawa 1993, s. 179–218.

[58] Por. M. Orzechowski, op. cit., s. 98; W. Wrzesiński, Warmia i Mazury w polskiej myśli politycznej 1864–1945, Warszawa 1984, s. 365–366.

[59] Radykalni socjaliści po wejściu w lutym 1944 r. w skład Centralizacji Stronnictw Demokratycznych, Socjalistycznych i Syndykalistycznych zaczęli odchodzić od zdecydowanej krytyki ZSRR i opowiedzieli się, w imię „realizmu politycznego”, za współpracą oraz przyjaźnią z tym właśnie krajem. Przywódcy jednej frakcji Robotniczej Partii Polskich Socjalistów, która uznała za słuszną formułę programową Krajowej Rady Narodowej, kierowanej przez komunistów, zaakceptowali w zasadzie linię Curzona. To stanowisko było reprezentatywne dla koncesjonowanej „odrodzonej” PPS, działającej od września 1944 r. na obszarze tzw. Polski Lubelskiej.

[60] Cele wojenne Polski, „Akcja” 1940, nr 25, s. 1–3; Prusy Wschodnie, „Akcja” 1941, nr 7, s. 4; Nie możemy zatracać perspektywy, „Akcja” 1941, nr 10, s. 2–4.

[61] Polskość Śląska, „Sprawa” 1941, nr 7, s. 5–7; „Sprawa” 1941, nr 17, s. 5; Ku idei jagiellońskiej, „Sprawa” 1941, nr 22, s. 2.

[62] Co zrobimy z Ukrainą, „Myśl – Pismo Młodych” 1941, nr 5, s. 1–4; „Myśl – Pismo Młodych” 1942, nr 2, s. 1; Wspólnota kulturalna czy wieża Babel?, „Sprawa” 1942, nr 40, s. 3–4; Chcemy Polski wielkiej, mądrej i sprawiedliwej, „Myśl – Pismo Młodych” 1942, nr 6, s. 1; S. Szwedowski, Uwagi o stanie Polski sprzed 1 września 1939 r., [Warszawa 1942], s. 3–9, 15.

[63] Jesteśmy patriotami, „Walka Ludu” 1942, nr 11, s. 1–2; Lud w walce o wolność, [Warszawa, b.d.w.], s. 18–21, 24; zob. Do świata pracy, „Czyn” 1943, nr 1, s. 1; Zadania i cel, „Czyn” 1943, nr 4, s. 2.

[64] Z rozważań programowych, „Sprawa” 1942, nr 56, s. 3–4.

[65] Miejsce Polski w Europie, „Sprawa Chłopska” 1943, nr 5, s. 4–5.

[66] O zjednoczenie demokracji, „Dekada” 1944, nr 1, s. 1; Kujmy broń, [Warszawa] 1944, s. 18–23.

[67] Nasze granice, „Jutro Polski” [Kraków] 1942, nr 8, s. 2; Zarys programu organizacji nowoczesnego państwa, Warszawa 1942, s. 6.

[68] O dobrą granicę z Niemcami, „Nowe Drogi” 1943, nr 20, s. 2–6.

[69] Zob. Deklaracja Ideowa Zjednoczonych Organizacji pod nazwą Zjednoczenie nowej Polski (z 1943 r.) [w:] Wizje Polski. Programy polityczne lat wojny i okupacji 1939–1944, wstęp, wybór i oprac. K. Przybysz, Warszawa 1992, s. 305.

[70] Zagadnienia graniczne, [Warszawa] 1944, s. 10; por. Do czego dążymy, „Kurier Powszechny” [Kraków] 1944, nr 1, s. 1–2; Na błędnych drogach stosunków polsko-sowieckich, „Kurier Powszechny” 1944, nr 12, s. 2.

[71] Zob. Armia Krajowa w dokumentach 1939–1945, t. 1: Wrzesień 1939 – czerwiec 1941, Wrocław 1990, s. 271–273.

[72] Uwagi premiera W[ładysława] Sikorskiego w sprawie memorandum prezydenta Edwarda Beneša, dotyczącego współpracy polsko-czechosłowackiej (Londyn, 3 XII 1940 r.) [w:] Sprawa polska w czasie drugiej wojny światowej. Zbiór dokumentów, red. S. Stanisławska, Warszawa 1965, s. 185–187; por. Uzupełniające sprawozdanie amb[asadora] E[dwarda] Raczyńskiego z rozmowy premiera W[ładysława] Sikorskiego z premierem W[instonem] Churchillem (Londyn, luty 1941 r.) [w:] ibidem, s. 191–192; List premiera W[ładysława] Sikorskiego do prezydenta E[dwarda] Benesza w sprawie granic Polski i Czechosłowacji (Londyn, 10 II 1941 r.) [w:] ibidem, s. 188–189; Pismo okólne min[istra] A[ugusta] Zaleskiego w sprawie współpracy polsko-czechosłowackiej (Londyn, 2 VI 1941 r.) [w:] ibidem, s. 197–199; por. E. Raczyński, Co trzeba zrobić dla osiągnięcia federacji polsko-czechosłowackiej, „Wiadomości Polskie Polityczne i Literackie” 1941, nr 24, s. 3.

[73] Prusy Wschodnie, „Biuletyn Informacyjny”, 20 III 1941, s. 5–6; zob. A. Basak, Kwestia ukarania zbrodni niemieckich na łamach „Biuletynu Informacyjnego” Armii Krajowej (1940–1945), Wrocław 1981 („Acta Unoversitatis Wratislaviensis. Historia”, t. 36, nr 543), s. 59–84; Z.A. Derwiński, Stanowisko „Biuletynu Informacyjnego” i „Rzeczypospolitej Polskiej” wobec idei walki zbrojnej z okupantem (1940–1944), „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 23, 1984, nr 1, s. 29–56.

[74] Gen. Sikorski do Delegata Rządu Cyryla Ratajskiego. Instrukcja dla Kraju nr 2 (z 23 VI 1941 r.) [w:] Armia Krajowa w dokumentach 1939–1945, t. 2: Czerwiec 1941 – kwiecień 1943, Wrocław 1990, s. 6–7.

[75] Por. Karta Atlantycka [w:] Prawo międzynarodowe i historia dyplomatyczna. Wybór dokumentów, t. 3, wstęp i oprac. L. Gelberg, Warszawa 1960, s. 27–28; Deklaracja Narodów Zjednoczonych (Waszyngton, 1 I 1942 r.), [w:] ibidem, s. 44.

[76] Por. A. Jawnuta, The Charter of the Atlantic, „Polska Walcząca – Żołnierz Polski na Obczyźnie” 1941, nr 34, s. 1; A. Doddies, Brytyjsko-polska przyszłość, „Polska Walcząca – Żołnierz Polski na Obczyźnie” 1941, nr 46, s. 2.

[77] AAN, O/VI, Program Rządu Polskiego (z lata 1941 r.), s. 17; Od żądań naszych nie odstąpimy, „Głos Polski” 1941, nr 9, s. 1–2; Deklaracja Zasad Rządu RP (z 25 VII 1941 r.) [w:] Wizje Polski..., s. 62; AAN, Ministerstwo Prac Kongresowych, 141, k. 1–2; Układ między rządem ZSSR i rządem RP na emigracji przywracający wzajemne stosunki dyplomatyczne (z 30 VII 1941 r.) [w:] Stosunki Rzeczypospolitej Polskiej z państwem radzieckim 1918–1943. Wybór dokumentów, oprac. i wybór J. Kumaniecki, Warszawa 1991, s. 244–245; Protokół posiedzenia Rady Ministrów (z 2 VIII 1941 r.) [w:] Układ Sikorski–Majski. Wybór dokumentów, wybór, oprac. i wstęp E. Duraczyński, Warszawa 1990, s. 187–194; por. Oświadczenie prezesa Rady Polonii Amerykańskiej Franciszka K. Świetlika złożone z okazji rocznicy podpisania układu polsko-radzieckiego (Londyn, 30 VII 1941 r.) [w:] Sprawa polska..., s. 293–294.

[78] Jak zapobiec trzeciej wojnie światowej, „Dokumenty Chwili” 1941, nr 6, s. 1–6; por. Prawdziwe oblicze niemieckiego najeźdźcy, [Warszawa] 1941, passim.

[79] J. Światosławski [M. Seyda], Sprawa polska. Pytania i odpowiedzi, Londyn 1942, s. 28–39, 54–72. 74–78; M. Seyda, Poland and Germany and the Post-War Reconstruction of Europe, [London] 1942, s. 3–4. 24–31; por. E. Raczyński, W sojuszniczym Londynie, London 1960, s. 125–127; E. Duraczyński, Rząd Polski na uchodźstwie 1939–1945. Organizacja – personalia – polityka, Warszawa 1993, s. 153, passim; B. Pasierb, Marian Seyda i resort planowania politycznego na obczyźnie 1939–1944, Wrocław 1994 („Acta Universitatis Wratislaviensis. Historia”, t. 116, nr 1636), s. 255–269; zob. idem, Rząd na obczyźnie wobec polskich celów wojny [w:] Historia – prawo – polityka, red. W. Jarmołowicz, Warszawa 1990, s. 45–61; idem, Koncepcja polskich celów w dziedzinie morskiej w latach II wojny światowej. Dokumenty Ministerstwa Prac Kongresowych, „Zapiski Historyczne” 55, 1990, z. 4, s. 61–70.

[80] Cele wojenne Polski. Przemówienie noworoczne Prezydenta Rzplitej Władysława Raczkiewicza wygłoszone do Kraju przez radiostację w Londynie, [Warszawa 1942], s. 3–4; por. Deklaracja Ideowa Rządu RP (z 1 I 1942 r.), [w:] Armia Krajowa w dokumentach 1939–1945, t. 6: Uzupełnienia, Wrocław 1991, s. 215–216.

[81] Granica polska na Odrze czynnikiem równowagi europejskiej, „Biuletyn Zachodni” 1942, nr 3, s. 1, 7–9; Problemy polskości na Ziemiach Odzyskanych (artykuł dyskusyjny), „Biuletyn Zachodni” 1942, nr 4, s. 1–2, 4; Spojrzenie na polskość Śląska, „Biuletyn Zachodni” 1942, nr 9, s. 7–8. „Biuletyn Zachodni” redagowali publicyści afirmujący tradycję polskiej myśli zachodniej, związani z organizacją „Ojczyzna”, byli nimi: Edmund Męclewski, Aleksander Rogalski i Kazimierz Sosnowski; zob. E. Męclewski, Zachodnia Agencja Prasowa, „Biuletyn Zachodni” 1960, nr 1–2, s. 127–134; idem, Piórem i mieczem, „Odra” 1960, nr 9, s. 75–80; E. Serwański, Tradycje zachodnie Poznania i Wielkopolski w polskiej konspiracji lat 1939–1945, „Kronika Wielkopolska” 1983, nr 1, s. 136–158.

[82] Exposé gen. Sikorskiego. O nowy front w Europie, „Gazeta Polska” 1942, nr 92, s. 1, 4.

[83] Idelogiczne założenia obecnej wojny i przyszłego pokoju (Karta Atlantycka), „Niepodległość” 1942, nr 2, s. 1–2.

[84] Punkty wytyczne, „Jednodniówka Zespołu Pracy nad Odbudową Polski” [Teheran], 22 XI 1942, s. 1; Wola ku potędze, ibidem, s. 3; zob. Z. Racięski, Granice, „Orzeł Biały” 1942, nr 34, s. 3; U progu nowego współżycia narodów, „Niepodległość” 1943, nr 10, s. 2–3; por. Pomiędzy Rosją a Niemcami, „Orzeł Biały” 1943, nr 25, s. 2; W poszukiwaniu zbiorowej siły, „Wielka Polska” 1943, nr 10, s. 2; Drugi front a powstanie narodów podbitych, „Polsce Służ” 1943, nr 22, s. 1–2; Polska i Rosja, „Polsce Służ” 1943, nr 26, s. 10; Polska a konfederacja środkowo-europejska, „Agencja Zachodnia” 1943, nr 4, s. 4–5; Co będzie z Rosją?, „Biuletyn Informacyjny Ziemi Czerwieńskiej” 1943, nr 21, s. 1–3.

[85] Armia Krajowa w dokumentach..., t. 2, s. 370–371.

[86] S. Zakrzewski, Rządy mocarstw a zasada demokracji, „Orzeł Biały” 1943, nr 18, s. 4.

[87] Armia Krajowa w dokumentach 1939–1945, t. 3: Kwiecień 1943 – lipiec 1944, Wrocław 1990, s. 55–57.

[88] Depesza min[istra] M[ariana] Seydy do Delegata Rządu na Kraj w sprawie przyszłości zachodnich granic Polski (z 30 VIII 1943 r.) [w:] Sprawa polska..., s. 398–399.

[89] AAN, O/VI, 202/XVIII/2, k. 107, 114–123, 125, 258–260, 265–267, 276–290, 293–294, 301–303; por. R. Torzecki, Polacy i Ukraińcy. Sprawa ukraińska w czasie II wojny światowej na terenie II Rzeczypospolitej, Warszawa 1993, s. 197–223.

[90] Polskie cele wojny, „Wiadomości Polskie” 1943, nr 20, s. 1–3; Rozdarta polska dusza, „Wiarus” 1943, nr 5, s. 1–2; Granice Polski, „Agencja Zachodnia” 1943, nr 8–9, s. 2; Front wschodni a granice Polski, „Biuletyn Informacyjny”, 18 XI 1943, s. 1–2; Granice Polski, „Biuletyn Informacyjny”, 13 XII 1943, s. 1–3; Polska i Rosja, „Agencja Wschodnia” 1943, nr 16, s. 1–2.

[91] Sprawa polska..., s. 418–420; por. H. Bartoszewicz, Związek Sowiecki wobec koncepcji federacynej w Europie Środkowo-Wschodniej 1941–1948, Kraków 1995 („Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne”, z. 118), s. 139–144.

[92] Sprawa polska..., s. 431–433; por. Nota rządu polskiego do min[istra] A[nthony’ego] Edena celem wyjaśnienia stosunku Wielkiej Brytanii do nowych granic państwa polskiego (z 23 I 1944 r.) [w:] ibidem, s. 462–464.

[93] Do Narodów świata (Warszawa, 8 I 1944 r.) [w:] Armia Krajowa w dokumentach..., t. 3, s. 237.

[94] Delegat Rządu i RJN do Premiera: Ogłoszony w prasie konspiracyjnej protest przeciwko deklaracjom sowieckim z 11 i 17 I 1944 r. (Warszawa, 20 I 1944 r.) [w:] ibidem, s. 255–256; por. P. Eberhardt, Polska granica wschodnia 1939–1945, Warszawa 1993, s. 115–121, passim.

[95] Sprawa polska..., s. 474–474.

[96] Odpowiedź Delegata Rządu w sprawach polsko-sowieckich (z 1 III 1944 r.) [w:] Armia Krajowa w dokumentach..., t. 3, s. 294–295; por. Zadania najbliższej przyszłości. Rozbrojenie Niemiec i zbiorowe bezpieczeństwo, „Gazeta Polska” 1944, nr 34, s. 3.

[97] Deklaracja Rady Jedności Narodowej, „Rzeczpospolita Polska” 1944, nr specjalny (III), s. 1; Armia Krajowa w dokumentach..., t. 3, s. 361–362; por. Oświadczenie (RJN i Delegata Rządu z 3 IV 1944 r.) [w:] ibidem, s. 391–392.

[98] Depesza premiera S[tanisława] Mikołajczyka do amb[asadora] rządu emigracyjnego w Waszyngtonie J[ana] Ciechanowskiego z tekstem apelu do prezydenta F[ranklina] Roosevelta (z 26 X 1944 r.) [w:] Sprawa polska..., s. 100–102; Premier Mikołajczyk o przyszłości Polski. Wywiad premiera polskiego dla „Picture Post”, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” 1944, nr 252, s. 4; por. Regionalizm międzynarodowy, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” 1944, nr 278, s. 1.

[99] Sprawa polska..., s. 621; zob. Depesza min[istra] T[adeusza] Romera do kierowników placówek dyplomatycznych o stanowisku rządu emigracyjnego w sprawie granicy polsko-radzieckiej (z 11 XI 1944 r.) [w:] ibidem, s. 625; Depesza premiera S[tanisława] Mikołajczyka do kierowników podziemia o powodach kryzysu w rządzie emigracyjnym (z 26 XI 1944 r.) [w:] ibidem, s. 628–630.

[100] Wywiad „Sunday Times” z premierem rządu emigracyjnego T[omaszem] Arciszewskim (z 17 XII 1944 r.) [w:] ibidem, s. 656.

[101] Ibidem, s. 674–675; por. „Wyciągamy rękę do Rosji i nie wierzymy by ręka ta była odrzucona”. Przemówienie radiowe premiera Tomasza Arciszewskiego (z 19 I 1944), „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” 1945, nr 18, s. 1.

[102] Protest Rządu RP przeciw uchwałom w Jałcie [w:] Armia Krajowa w dokumentach 1939–1945, t. 5: Październik 1944 – lipiec 1945, Wrocław 1991, s. 276–277; por. W. Anders, Bitwa o Polskę (przemówienie wygłoszone na posiedzeniu Sztabu Naczelnego Wodza 7 III 1945 r.), „Nowa Europa” 1992, nr 5, s. 20–21; J. Winiewicz, Dlaczego i jak trzeba zmienić dotychczasową granicę Polski z Niemcami?, „Nowa Polska” [Londyn] 1945, z. 2, s. 628–630; M. Grzymała, O polskie cele wojny na Zachodzie [w:] Śląska ojczyzna. Antologia, red. S. Ligoń, J. Pilatowa, E. Kostka, Jerozolima 1945, s. 219–220.

[103] Rada Jedności Narodowej: Protest przeciwko uchwałom jałtańskim [w:] Armia Krajowa w dokumentach..., t. 6, s. 460; por. Do Narodu Polskiego (Rada Jedności Narodowej i p.o. pełnomocnika na Kraj Rządu RP w Londynie: Odezwa przedstawiająca sytuację w Kraju po zakończeniu wojny i wzywająca do trwania przy dotychczasowych ideałach) [w:] ibidem, s. 462–465.

[104] Polski obszar naturalny i granice państwa polskiego, „Dziś i Jutro” 1942, nr 19–20, s. 1–4; por. Pomorze dziś w kleszczach Germanizacji, „Dziś i Jutro” 1942, nr 19–20, s. 6–7.

[105] E. Ponczek, The Polish Statehood and European Integration. Antecedents and Anticipations, „International Studies Interdisciplinary Political and Cultural Journal” 3, 2002, nr 1, s. 71−84; idem, Polska racja stanu: consensus czy spór na przełomie lat 1944/1945 [w:] Ze studiów nad polskim dziedzictwiem w świecie. Księga dedykowana Profesorowi Edmondowi Gogolewskiemu, red. L. Nowak, M. Szczerbiński, Gorzów Wielkopolski 2002, s. 54−64.

[106] Szerzej zob. T. Kisielewski, Federacja środkowo-europejska. Pertraktacje polsko-czechosłowackie 1939–1943, Warszawa 1991, passim.

[107] Zob. M. Zgórniak, Koncepcje federacyjne Rządu RP w Londynie w czasie II wojny światowej, Kraków 1995 („Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne”, z. 118), s. 119–122; por. J. Łaptos, Działalność federalnych klubów Europy Środkowej 1942–1952, Kraków 1995 („Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne”, z. 118), s. 125–130.

[108] Por. A.M. Sawicka, Myśl polityczna endecji a problem bezpieczeństwa II Rzeczypospolitej, Szczecin 1987 („Prace Naukowe Politechniki Szczecińskiej – Instytut Nauk Ekonomicznych i Społecznych”, nr 24), s. 43–53.

[109] Należy nadmienić, że przebywający na emigracji Oskar Lange w publikacji Na progu wolności wydanej w 1944 r. w Londynie opowiadał się za zapewnieniem Polsce odpowiednich granic, na wschodzie zgodnie z linią Curzona. Na zachodzie inkorporowałaby ona Prusy Wschodnie, Gdańsk i cały Górny Śląsk. W innej publikacji ów ekonomista pisał, że niezgodny z dążeniem społeczeństwa polskiego był traktat ryski, ponieważ stał się przyczyną konfliktu z ZSRR. Za nierealne i szkodliwe byłoby dla niej polityczne uczestniczenie w „blokach” geopolitycznych stanowiących konfederację bądź federację; zob. O. Lange, Gospodarcze podstawy demokracji w Polsce, „Nowa Polska” [Londyn] 1943, z. 2, s. 126–127; idem, Rola Polski w powojennym świecie [w:] Na progu wolności, Londyn 1944 s. 2–5, 7; idem, O miejsce Polski w obozie zwycięstwa [w:] W przededniu, New York 1994, s. 5; por. Z. Górzyński, Zagubiona demokracja polska [w:] ibidem, s. 8–9; S. Złotowski, U progu nowej Polski [w:] ibidem, s. 17–19; B. Zawadzki, Jakich granic Polsce trzeba? [w:] ibidem, s. 62–79; O jedność narodu polskiego, „Polska Demokratyczna” [Londyn] 1944, s. 1; M.B., Nowy etap, „Polska Demokratyczna” [Bruksela], 19 V 1945, s. 1; zob. S. Ciesielski, Oskara Lange wizja powojennej Polski, Wrocław 1994 („Acta Universitatis Wratislaviensis. Politologia”, t. 13, nr 1665), s. 11–19.

Polskie granice zachodnie w myśli politycznej piłsudczyków w latach 1939−1945

[1] S. Szwedowski, Ideologia Związku Obrony Kresów Zachodnich. Pamiętniki II Walnego Zjazdu Delegatów ZOKZ w Warszawie dn. 17 i 19 listopada 1928, Poznań 1929, s. 45.

[2] Potoczne określenie członków piłsudczykowskiego Związku Naprawy Rzeczypospolitej.

[3] W. Nawrocki, Dzieło najżywsze z żywych, Poznań 1981, s. 23. Publicystyka Jana Wiktora, zob. np. Bijemy na alarm: lud polski ginie na Śląsku! oraz Ogień, krew i żałobny krzyż [w:] idem, Reportaże śląskie, Kraków 1982, s. 23–34, 74–106.

[4] S. Mękarski, Zapiski z Rothesay 1940−1942, Londyn–Piotrków Trybunalski 2003, s. 235.

[5] M. Piłka, Publicystyka Konwentu Organizacji Niepodległościowych, „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1986, z. 76, s. 68.

[6] W literaturze przedmiotu spotykamy np. analizę programu politycznego środowiska „piłsudczyków amerykańskich”, którego we wczesnym etapie wojny jeszcze nie było. Trzej byli ministrowie – Ignacy Matuszewski, Henryk Floyar-Rajchman i Wacław Jędrzejewicz – awansują do rangi poważnego środowiska politycznego już w 1941 r. Tymczasem przedmiotem analizy autora tego opracowania jest po prostu publicystyka Matuszewskiego; zob. A. Adamczyk, Piłsudczycy w izolacji (1939−1954). Studium z dziejów struktur i myśli politycznej, Bełchatów 2008, s. 76.

[7] W stronę Odry i Bałtyku, t. 3, red. M. Dymarski, Z. Derwiński, Wrocław 1990, s. 33.

[8] Ibidem, s. 64.

[9] Dzienniki czynności prezydenta RP Władysława Raczkiewicza 1939−1947, t. 1, oprac. J. Piotrowski, Wrocław 2004, s. 115−116. Zapis z 1 III 1940 r.

[10] K. Iranek-Osmecki, Emisariusz Antoni, Paryż 1985, s. 117−118.

[11] I. Matuszewski, Wybór pism, Rzeszów 1991, s. 64.

[12] J. Piotrowski, Piłsudczycy bez lidera, Toruń 2004, s. 251.

[13] Szerzej nt. pism konspiracyjnych piłsudczyków pod okupacją (niekiedy przeceniając ich znaczenie i zasięg oddziaływania) pisze m.in. M. Gałęzowski, Wierni Polsce. Publicystyka piłsudczykowska w kraju 1940−1946, t. 2, Warszawa 2007.

[14] S. Cenckiewicz, Tadeusz Katelbach. Biografia polityczna 1897−1977, Warszawa 2005, s. 431.

[15] G. Strauchold, Myśl zachodnia i jej realizacja w Polsce Ludowej w latach 1945−1957, Toruń 2003, s. 288.

[16] J. Jaruzelski, Stanisław Cat-Mackiewicz 1896−1966, Wilno–Londyn–Warszawa, 1994, s. 263.

Granica na Odrze i Nysie oraz kwestia „ziem odzyskanych” w myśli politycznej środowisk piłsudczykowskich po 1939 r.

[1] Tomasz Serwatka, autor monografii omawiającej poglądy Józefa Piłsudskiego na temat Niemiec i Niemców oraz polityki Piłsudskiego wobec państwa niemieckiego, podnosząc kwestię możliwości oddziaływania ówczesnego Naczelnika Państwa w kluczowej dla Rzeczypospolitej kwestii, jaką było odzyskanie Wielkopolski, wskazał, że Piłsudski „taktycznie ręce miał skrępowane zarówno potęgą militarną Rzeszy na wschodzie, jak i stanowiskiem Ententy, która wzywała Polskę do cierpliwości i czekania na decyzje paryskiej konferencji”; T. Serwatka, Józef Piłsudski a Niemcy, Wrocław 1997, s. 85.

[2] Za taką należy uznać próbę zastosowania metody „faktów dokonanych” z 28 XI 1918 r., kiedy Piłsudski wydał dekret o wyborach do Sejmu Ustawodawczego. Miały się one odbyć na terenach, co do których przynależności decyzje jeszcze wówczas nie zapadły (m.in. dekret lokował okręgi wyborcze w Opolu, Bytomiu, Katowicach, Gdańsku i Nysie); zob. P. Hausner, Niemcy wobec sprawy polskiej (X 1918–VI 1919), Poznań 1984, s. 47–49.

[3] W. Paruch, Myśl polityczna obozu piłsudczykowskiego 1926–1939, Lublin 2005, s. 604.

[4] W przeciwieństwie do działań godzących w osłabienie potencjału ZSRR, czego wyrazem była realizacja polityki „prometejskiej”; zob. T. Schaetzel, Racja stanu Polski na Wschodzie, „Niepodległość” 1972, nr 8, s. 225–249.

[5] Szerzej nt. teorii dwóch wrogów i wynikającej z tej koncepcji bezzasadności obrony przed jednoczesną agresją ze strony obu sąsiadów zob. W. Paruch, op. cit., s. 632–633; P. Wandycz, Z dziejów dyplomacji, Wrocław 1989, s. 49.

[6] M. Grażyński, O co walczymy, oprac. M. Miszczuk, „Niepodległość” 59, 2010, s. 97–106; I. Matuszewski, Granice Europy, „Słowo”, nr 1, 21 I 1940, s. 1–2; idem, O celach wojny, „Słowo”, nr 5, 18 II 1940, s. 1–2; idem, Misje dziejowe, „Słowo”, nr 10, 24 III 1940, s. 1.

[7] Między innymi Juliusz Łukasiewicz po upadku Francji wskazywał, że dotychczasowe argumenty na rzecz restytucji państwa zgodnie z polskimi postulatami traciły wszelkie podstawy, gdyż nowy program należało budować nie tylko pod kątem pozyskania rodzimej opinii publicznej, lecz również – a może przede wszystkim – biorąc pod uwagę konieczność przekonania Brytyjczyków; Archiwum Instytutu Józefa Piłsudskiego w Londynie, Kol. Uchodźstwo, 36, dok. 27, k. 1.

[8] Szerzej zob. A. Adamczyk, Piłsudczycy w izolacji 1939–1954. Studium z dziejów struktur i myśli politycznej, Bełchatów 2008, s. 41–66.

[9] W projekcie deklaracji znalazło się m.in. następujące sformułowanie: „Zasada całości Państwa Polskiego i nienaruszalności jego granic z 1939 musi być podstawą główną polityki polskiej. Kto zasadę odrzuca, lub gotów jest ją rewidować – jest zdrajcą”; Archiwum Instytutu Józefa Piłsudskiego w Londynie, Kol. Uchodźstwo, 36, dok. 25, Deklaracja Ideowa Zespołu Piłsudczyków w Londynie, k. 1.

[10] Ibidem, dok. 12, k. 1, 3. Podjętą przez piłsudczyków próbę włączenia kwestii granic zachodnich do kanonu polskiej polityki odnotowują również Dzienniki czynności Prezydenta RP Władysława Raczkiewicza 1939–1947, t. 1, oprac. J. Piotrowski, Wrocław 2004, s. 626.

[11] Studium Polski Podziemnej w Londynie, Krajowe Władze Wojskowe. Organizacje wojskowe niescalone, A3.14.2, b.pag.

[12] M. Miszczuk, Michał Grażyński na emigracji we Francji (październik 1939 – czerwiec 1940), „Niepodległość” 59, 2010, s. 74–106.

[13] Instytut Polski i Muzeum im. gen. Władysława Sikorskiego w Londynie, Dział Rękopisów, B. 1376, Dr mjr Michał Grażyński, Ustrój Niemiec na tle doktryny narodowo-socjalistycznej, 1942 r., s. 4–26.

[14] Sprawa niemiecka, „Listy z Londynu”, nr 3, 1 IV 1942, s. 1; Winien cały naród niemiecki, „Polska”, 12 VI 1942, s. 5–6.

[15] O akcję w sprawie Górnego Śląska, „Listy z Londynu”, nr 8, 17 VI 1942, s. 3.

[16] I. Matuszewski, Wybór pism, London–New York 1952, s. 48.

[17] Ibidem, s. 57–58. Temat ten doczekał się również rozwinięcia w okupowanym kraju m.in. w: Niedoceniamy możliwości naszej ekspansji na Zachód, „Polska”, 25 II 1942, s. 1–2; W sprawie granic zachodnich, „Polska”, 6 V 1943, s. 8–9. Zob. też: B. Srocki, Polska i Niemcy. Wczoraj, dziś, jutro. Co każdy Polak o Polsce i Niemczech wiedzieć powinien, Warszawa 1943, s. 7 n.

[18] Zob. Pawiak pomścimy, „Tydzień”, nr 13, 16 VI 1943, s. 1. Skrajne stanowisko piłsudczyków pod okupacją zasadniczo różniło się od poglądów przedstawicieli innych nurtów politycznych polskiego podziemia oraz środowisk emigracyjnych. Jak wskazał Wojciech Wrzesiński, argumentacja Polaków generalnie „opierała się na przekonaniu, iż zmiany granic politycznych z Niemcami są określone nie przez koniunkturalne analizy, szukanie zemsty nad pokonanymi Niemcami, ale żelazną konieczność, w imię zbudowania stosunków politycznych stwarzających podstawy nowej, trwalej, pokojowej organizacji Europy”; W. Wrzesiński, Kresy czy pogranicze? Problem ziemi zachodnich i północnych w polskiej myśli politycznej XIX i XX w. [w:] Między Polską etniczną a historyczną, red. W. Wrzesiński, Wrocław 1988, s. 163.

[19] „Na polskiej ziemi – pisał jeden z publicystów obozu – nie ma miejsca i nie będzie dla wrogiego plemienia germańskiego ani jego pamiątek, pomników, mogił. Zginąć musi wszystko co tchnie germanizmem, co mogłoby w przyszłości być podnietą dla nowego »Drang nach Osten«. Uderzyć Niemców chcemy w ich najczulszą strunę emocjonalną: zamiłowanie do pamiątek przeszłości. [...] Nie tylko znikną ludzie, lecz i ich pozostałości: zwyczaje, obyczaje, naleciałości językowe, sztuka, budownictwo, mogiły. Zniszczymy i zaorzemy ich cmentarze wojskowe i odosobnione mogiły, aby nie urządzali w przyszłości turystycznych pielgrzymek do miejsc »chwały germańskiej«”; Na polskiej ziemi żyć będą tylko Polacy, w atmosferze własnej, rodzimej kultury. Ziemia bez Niemców, „Polska”, 5 VI 1942, s. 3–4.

[20] Zagadnienie Morza Bałtyckiego, „Listy z Londynu”, nr 6, 17 V 1942, s. 1–2.

[21] W 1944 r., nakładem „Listów z Londynu”, ukazała się broszura pt. Prusy Wschodnie w granicach Rzeczypospolitej, której autorem (ukrywającym się pod pseudonimem J. Star) był Jan Starzewski. Tezy zawarte w tej publikacji pozostawały w zasadniczej zgodności z koncepcjami przedstawianymi od 1942 r. na łamach „Listów z Londynu”.

[22] Przyjęciu prawnych regulacji w odniesieniu do basenu Morza Bałtyckiego sprzyjać miały zmiany, jakie zaszły w relacjach międzynarodowych po 1 IX 1939 r. Wskazywano tu przede wszystkim na fiasko polityki państw skandynawskich, którym nie udało się zachować neutralności w działaniach wojennych. Podkreślano, że w razie wybuchu kolejnej wojny czy też np. sporu niemiecko-angielskiego państwa skandynawskie, ze względów ekonomicznych (szwedzka ruda żelaza) i strategicznych (możliwość zaatakowania Wielkiej Brytanii ze Wschodu), automatycznie stawały się potencjalnym obiektem agresji niemieckiej. Czynniki te – zdaniem redaktorów „Listów z Londynu” – sprawiały, że Morze Bałtyckie z drugorzędnej arterii o charakterze gospodarczym stawało się „pierwszorzędnym ośrodkiem zainteresowania politycznego”, co z kolei wymuszało zmianę istniejących w tym regionie stosunków; Zagadnienie Morza Bałtyckiego, „Listy z Londynu”, nr 6, 17 V 1942, s. 1.

[23] Ibidem.

[24] Zdaniem ideologów środowiska, po odrzuceniu różnic ustrojowych dzielących zainteresowane państwa, w naturalny niemal sposób jawiły się szanse na stworzenie dwóch bloków: północnego, który obejmowałby Danię, Finlandię, Norwegię i Szwecję oraz południowo-wschodniego – z Polską, Litwą, Łotwą i Estonią. Koncepcja północnego sfederowania tej części Bałtyku pojawiła się już zresztą w piłsudczykowskiej myśli politycznej w latach trzydziestych pod nazwą „bloku nordyckiego”; zob. P. Jaworski, Polska niepodległa wobec Skandynawii 1918–1939, Wrocław 2001, s. 103–104.

[25] I. Matuszewski, Wybór pism..., s. 35, 44; idem, Granice zachodnie, New York 1943, s. 7–8, 23–24; zob. też: W. Wrzesiński, Prusy Wschodnie w polskiej myśli politycznej 1864–1945, Olsztyn 1994, s. 389–390.

[26] Politycy związani z przedwrześniowym obozem władzy postulowali trwanie na bezkompromisowym stanowisku, że zdobycze zachodnie winny stanowić rekompensatę za krzywdy doznane przez Polaków od Niemiec, nie zaś za ewentualne straty poniesione na wschodzie. Jak jednoznacznie wskazywano na łamach „Listów z Londynu”: „kto naprawdę myśli o słusznym poszerzeniu granic polskich na zachodzie, ten musi bronić do ostateczności integralności ziem polskich na wschodzie; poszerzać bowiem można tylko państwo o silnej strukturze ludnościowej i terytorialnej”; zob. Należy skończyć z poszukiwaniem formuł, „Listy z Londynu”, nr 21/46, 7 II 1944, s. 1–2; Integralność Polski – warunkiem rewindykacji naszych ziem macierzystych na zachodzie, „Listy z Londynu”, nr 2/50, 19 III 1944, s. 4.

[27] I. Matuszewski, Czy Anglia gwarantowała granice Polski?, Edynburg 1944, passim; zob. też idem, Great Britain’s Obligations Towards Poland and Some Facts About The Curzon Line, New York 1945, passim.

[28] Matuszewski, podejmując tematykę ziem wschodnich, niedwuznacznie domagał się od Brytyjczyków respektowania zasady wzajemności i lojalności sojuszniczej. Nie rezygnując z podkreślania zobowiązań z 1939 r., wskazywał również na fakty zaistniałe w trakcie działań wojennych. Wychodził z założenia, że zaangażowanie Polskich Sił Zbrojnych w obronę posiadłości brytyjskich musiało znaleźć swe polityczne odwzorowanie w postawie Brytyjczyków. Konieczność szerszego wzięcia pod uwagę postulatów polskich motywował następująco: „Rząd polski posyłając do Tobruku wojska polskie przeszedł do porządku dziennego nad faktem, że między Włochami a Polską nie ma stanu wojny. Uznał, że potrzeby bezpieczeństwa Imperium Brytyjskiego są nam równie bliskie i ważne, jak nasze własne. Czyniąc to Rząd Polski nie rozważał, ani nie wypowiadał się w żadnej formie, czy z abstrakcyjnego punktu widzenia przynależność Tobruku do Brytyjskiego Imperium jest uzasadniona czy też nie. Tak samo opinia polska nie podnosiła podobnych rozważań”; idem, Wybór pism..., s. 45.

[29] Co z Niemcami. Rozważań – ciąg dalszy, „Na Straży”, nr 2, 15 XI 1944, s. 15.

[30] Ibidem.

[31] Rada narodowa czy państwowa, „Listy z Londynu”, nr 6/80, 11 IV 1945, s. 4–5.

[32] Po klęsce Niemiec, [b.m. i d.w.], s. 1. W literaturze zob. W. Wrzesiński, Prusy Wschodnie a bezpieczeństwo europejskie. Stanowisko Francji, USA, Wielkiej Brytanii, ZSRR i Polski wobec przyszłości Prus Wschodnich w latach 1939–1945, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1996, nr 2, s. 163–179.

[33] Ziemie Odzyskane, „Listy z Londynu”, nr 2/94, 30 III 1947, s. 7; K.L., Granice na Zachodzie, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, nr 81, 4 IV 1946, s. 2.

[34] St. M-i. [S. Mękarski], Widmo roku 1795, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, nr 22, 25 I 1947, s. 2.

[35] N. Davies, Raising ’44. The Battle for Warsaw, New York 2005, passim.

Ziemie Zachodnie w koncepcjach Polskiego Stronnictwa Ludowego w latach 1945−1949

[1] W Jałcie szefowie rządów Wielkiej Brytanii, USA i ZSRR uzgodnili, że działający w Polsce Rząd Tymczasowy powinien zostać zreorganizowany na szerszej podstawie demokratycznej, z włączeniem przywódców demokratycznych z samej Polski i Polaków z zagranicy. Rząd miał otrzymać nazwę Polski Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej i uzyskać uznanie trzech mocarstw. Następnie tak sformowany rząd miał przeprowadzić możliwie najprędzej powszechne i wolne wybory.

[2] Rząd Tymczasowy powstał w wyniku przemianowania 31 XII 1944 r. Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. PKWN, powołany przez Stalina 20 VII 1944 r. w Moskwie, został wprowadzony przez Armię Czerwoną jako sprawujący władzę na terenach wyzwolonych spod okupacji niemieckiej. Dotyczyło to terenów położonych pomiędzy linią Curzona a frontem sowiecko-niemieckim. 26 lipca ZSRR oficjalnie uznał PKWN i zawarł z nim porozumienie, na mocy którego PKWN uznał, że w sprawach dotyczących prowadzenia operacji wojennych wódz naczelny Armii Czerwonej sprawuje najwyższą władzę na terytorium Polski, a ludność podlega jurysdykcji sowieckich sądów wojennych oraz zawarł porozumienie, w którym PKWN uznał linię Curzona za wschodnią granicę państwa polskiego (27 VII 1944 r.). PKWN ogłosił manifest opracowany 20–21 VII 1944 r. w Moskwie, datowany na 22 lipca w Chełmie oraz dekrety Krajowej Rady Narodowej opracowane 20–21 lipca w Moskwie, a datowane na 21 lipca w Warszawie. Dekret KRN powoływał PKWN, a manifest PKWN uznawał KRN za najwyższą władzę państwową.

[3] W tym samym czasie trwał proces podstępnie aresztowanych 16 przywódców polskiego państwa podziemnego, w tym: dowódcy Armii Krajowej, wicepremiera rządu i jego trzech zastępców oraz członków Rady Jedności Narodowej. „Wyrok zapadł tego samego dnia, kiedy trzy wielkie mocarstwa uznały, iż Polacy porozumieli się co do utworzenia rządy koalicyjnego, w którym miażdżącą przewagę mieli komuniści i ich sojusznicy (a raczej satelici)”; Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania, red. S. Courtois, R. Kauffer i in., wstęp do pol. wyd. K. Kersten, tłum. K. Wakar i in., Warszawa 1999, s. 350.

[4] Por. K. Wandowicz, Polskie Stronnictwo Ludowe – nieudana próba kontynuacji [w:] Epigoństwo czy twórcza ciągłość. Ideowe dziedzictwo głównych nurtów politycznych Drugiej Rzeczypospolitej po zakończeniu II wojny światowej, red. E. Krasucki, T. Sikorski, A. Wątor, Toruń 2011, s. 389–409. W województwie poznańskim i bydgoskim wszystkie ogniwa SL „Roch” zaraz po wyzwoleniu przystąpiły do legalnej działalności w ramach lubelskiego SL. Jedna z rezolucji zalecała wszystkim członkom, z prezesem Mikołajczykiem na czele, powrót do kraju i przeprowadzenie wyborów; zob. J. Borkowski, Działalność PSL w latach 1945–1947, „Roczniki Dziejów Ruchu Ludowego” 1960, nr 2, s. 74–76; nt. sytuacji i miejsca PSL w powojennej rzeczywistości istnieje bogata literatura, m.in.: R. Turkowski, Polskie Stronnictwo ludowe w obronie demokracji 1945–1949, Warszawa 1992; J. Wrona, System partyjny 1945–1950, Lublin 1995; R. Buczek, Na przełomie dziejów. Polskie Stronnictwo Ludowe w latach 1945–1947, Wrocław 1989; S. Łach, Polskie Stronnictwo Ludowe w latach 1945–1947, Gdańsk 1995; S. Stępka, Stanisław Mikołajczyk, Warszawa 2001.

[5] Z. Hemmerling, Walka o jedność ideowo-polityczną i organizacyjną ruchu w Polsce Ludowej [w:] Z dziejów ruchu ludowego w PRL, red. Z. Hemmerling, Warszawa 1976, s. 114; J. Borkowski, op. cit., s. 76–78, 81; M. Turlejska, Zapis pierwszej dekady 1945–1954, Warszawa 1972, s. 27, 70.

[6] Archiwum Akt Nowych w Warszawie, KC PPR 1945–1948, 295/IX, Protokół zebrania sekretarzy powiatowych PPR województwa szczecińskiego, s. 25, cyt. za: S. Łach, Ziemie Zachodnie i Północne Polski płaszczyzną walki politycznej komunistów z Polskim Stronnictwem Ludowym w latach 1945–1947 [w:] Ruch ludowy wobec Ziem Odzyskanych, red. M. Ordyłowski, Zielona Góra 2005, s. 18.

[7] Według danych PSL stronnictwo liczyło w listopadzie 1945 r. 200 tys. członków, w styczniu 1946 r. (zjazd PSL) – 540 tys., a pod koniec 1946 r. – 800 tys. członków. Turlejska podaje, że na początku 1946 r., kiedy PSL osiągnęło szczyt swego rozwoju organizacyjnego, liczyło ok. 600 tys. członków, czyli o ok. 100 tys. więcej niż obie partie robotnicze – PPR i PPS – razem wzięte; M. Turlejska, op. cit., s. 70; J. Borkowski, op. cit., s. 82.

[8] PPR w Sejmie oskarżało PSL nawet o stanie „z bronią u nogi”, o współpracę z Niemcami, o spowodowanie zniszczenia Warszawy; zob. Komunikat nr 25 [w:] Komunikaty Polskiego Stronnictwa Ludowego 1946–1947, red. M. Adamczyk, J. Gmitruk, J. Mazurek, Warszawa 2002, s. 358.

[9] Utworzone zostało Ministerstwo Ziem Odzyskanych, które objął Władysław Gomułka, a które osłabiło status Ministerstwa Administracji Publicznej pod kierownictwem Władysława Kiernika i Ministerstwa Rolnictwa pod kierownictwem Stanisława Mikołajczyka; zob. J. Gmitruk, D. Pasiak-Wąsik, Ziemie Odzyskane w myśli programowej ludowców [w:] Ruch ludowy wobec Ziem Odzyskanych..., s. 54. Tymczasem, jak stwierdził Walny Zjazd Wojewódzki w Poznaniu, zagospodarowanie Ziem Zachodnich to narodowa konieczność, ale i gwarancja utrzymania ich przy Polsce. Dlatego też „stworzona wyłączność administracyjna i polityczna z tych ziem” powinna być „w imię najżywotniejszych interesów Polski natychmiast zniesiona”. Zjazd wzywał wszystkich chłopów polskich oraz wszystkich swych zwolenników i sympatyków, by nie zrażając się metodami terroru stosowanymi przez władze, uczynili wszystko, by te ziemie zostały jak najwcześniej zaludnione i zagospodarowane; Komunikat nr 28 [w:] Komunikaty Polskiego Stronnictwa Ludowego..., s. 410.

[10] „Czynniki wrogie ruchowi ludowemu prowadzą od pewnego czasu wzmożona akcję oszczerstw, fałszywych oskarżeń i bezpodstawnych zarzutów przeciw PSL. Akcja ta ma na celu sterroryzować naszych członków, osłabić naszą działalność na terenie i zdyskredytować PSL w opinii społeczeństwa, co potrzebne jest dla usprawiedliwienia stosowanych wobec PSL represji. Akcji tej musimy się zdecydowanie przeciwstawić na wszystkich szczeblach organizacyjnych w sposób planowy i jednolity”; Komunikat NKW PSL z 7 VI 1946 r., cyt. za: B. Pasierb, Ruch ludowy na Dolnym Śląsku w latach 1945–1949, Warszawa 1972, s. 139.

[11] Zdaniem Krystyny Kersten, na pierwsze pytanie negatywnej odpowiedzi udzieliło ok. 80% głosujących; eadem, Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948, Paryż 1986, s. 219.

[12] Informacje zebrane w części obwodów wskazywały, że na PSL głosowało ok. 69% wyborców, inne źródła podają nawet 82–84%; S. Stępka, op. cit., s. 39.

[13] Poza Mikołajczykiem z kraju wyjechali trzej inni członkowie NKW: Stefan Korboński, Kazimierz Bagiński i Wincenty Bryja.

[14] 18 II 1947 r. część kierownictwa PSL „Nowe Wyzwolenie” z Tadeuszem Rekiem na czele ogłosiła deklarację o połączeniu się z SL. 13 XI 1947 r. pozostała część działaczy „Nowego Wyzwolenia” zawiesiła działalność i wezwała swoich członków do wstępowania w szeregi SL.

[15] Z. Hemmerling, op. cit., s. 140–149; inaczej M. Ordyłowski, który podaje, że w skali ogólnopolskiej do ZSL weszło 310 121 członków SL i 44 695 członków PSL; M. Ordyłowski, PSL na Dolnym Śląsku (1945–1949) [w:] PSL w realiach społeczno-politycznych Dolnego Śląska drugiej połowy lat czterdziestych XX w., wstęp i oprac. J. Syrnyk, Wrocław 2008, s. 36.

[16] Zar., Od lutego nie będzie już głodnego Niemca. Groźne fakty z życia okupowanych Niemiec, „Gazeta Ludowa”, 17 XI 1946, s. 2.

[17] „Zły duch równowagi sił dziś znów dochodzi do głosu. Zapominając o tragicznych doświadczeniach wojny, zaczyna się myśleć w Anglii o Niemczech jako o partnerze, przyspieszając dźwiganie się Rzeszy Niemieckiej z upadku”; Zar., Złowróżbny cień zasady „równowagi sił”. Niepokojąca debata w Izbie Gmin na temat Niemiec, „Gazeta Ludowa”, 14 V 1946, s. 2.

[18] Byrnes opowiedział się m.in. przeciwko dalszemu demontażowi zakładów przemysłu ciężkiego w Niemczech, za odbudową przemysłu stalowego i zwiększeniem wydobycia węgla oraz zmniejszeniem ciężarów reparacyjnych. Stwierdził też, że w Poczdamie „poszczególne obszary będące częścią Niemiec zostały tymczasowo przydzielone Związkowi Radzieckiemu i Polsce z zastrzeżeniem ostatecznej decyzji konferencji pokojowej. [...] Co do Śląska i innych niemieckich obszarów wschodnich, to przekazanie ich Polsce przez Rosję w celach administracyjnych nastąpiło przed konferencją poczdamską. Szefowie rządów zgodzili się, aby zanim sprawa ostatecznego ustalenia zachodnich granic Polski nie będzie załatwiona, Śląsk i inne wschodnie okręgi niemieckie podlegały administracji polskiej i w tym celu nie należy uważać ich za radziecką strefę okupacyjną w Niemczech. Jednakże, jak wynika z protokołu konferencji poczdamskiej, szefowie rządów nie zgodzili się popierać przy układzie pokojowym odstąpienia tych szczególnych obszarów. Stany Zjednoczone będą popierały rewizję tych granic na korzyść Polski. Jednakże rozmiar obszaru, który ma być oddany Polsce, musi zostać określony dopiero podczas ostatecznego układu”; „Department of State Bulletin” 1946, nr 376, tłum. pol. w: Zbiór dokumentów, t. 1–5, Warszawa 1945–1949, s. 335–358, cyt. za: L. Zyblikiewicz, Polityka Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii wobec Polski 1944–1949, Warszawa 1984, s. 270–271.

[19] S. Mikołajczyk, PSL w sprawie granic i Niemiec, „Chłopski Sztandar” 1946, nr 41, s. 2.

[20] Rezolucje RN PSL (6–7 X 1946 r.). Nienaruszalność granic zachodnich, „Chłopski Sztandar” 1946, nr 41, s. 1. Uchwały w obronie granic podejmowały też Walne Zjazdy Wojewódzkie; zob. Komunikat nr 27 [w:] Komunikaty Polskiego Stronnictwa Ludowego..., s. 394–395; S. Mikołajczyk, Polska zgwałcona, Chicago 1981, s. 207.

[21] Granica na Odrze i Nysie, „Gazeta Ludowa”, 15 VI 1947, s. 2.

[22] T. Rek, O trzeźwość i rozwagę, „Nowe Wyzwolenie” 1946, nr 21, s. 1; idem, Polska polityka zagraniczna, „Nowe Wyzwolenie” 1946, nr 16, s. 4.

[23] D. Aleksandrow, Amerykańskie dolary na przezbrojenie Niemiec, „Gazeta Ludowa”, 7 III 1948, s. 3.

[24] Na zlecenie Clay’a Zagłębie Ruhry wraca w ręce hitlerowskich kapitalistów, „Gazeta Ludowa”, 5 V 1949, s. 2; Alians kapitalizmu z niemieckim imperializmem grozi pokojowi świata, „Gazeta Ludowa”, 1 V 1948, s. IV.

[25] „Armia Czerwona po wkroczeniu na terytoria zbrodniczego hitleryzmu nie weszła tam z hasłem odwetu i wyniszczenia narodu lecz przeciwnie: weszła ze wskazaniami przebudowy ustroju społecznego w duchu sprawiedliwości społecznej, bo to jest najlepszym gwarantem wyzwolenia się narodu niemieckiego ze zwyrodniałej mentalności imperialistycznej i włączenie się do rodziny narodów miłujących pokojową i twórczą pracę”; J. Niećko, Ziemie Odzyskane. Swego nie damy – cudzego nie chcemy, „Gazeta Ludowa”, 31 VIII 1948, s. 2.

[26] Racja stanu sojuszu ze Związkiem Radzieckim. W rocznicę paktu przyjaźni i wzajemnej pomocy, „Gazeta Ludowa”, 20 VI 1946, s. 6.

[27] Chłopi zagospodarują Ziemie Zachodnie. Przemówienie wicepremiera Mikołajczyka o pracach Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych, „Gazeta Ludowa”, 4 I 1946, s. 2.

[28] Ziemie nad Odrą są i będą nasze. Wicepremier Mikołajczyk do Braci Opolan, „Gazeta Ludowa”, 8 IV 1946, s. 1.

[29] Stelta, Kontrybucja niemiecka – polskim złotem, „Gazeta Ludowa”, 18 IV 1946, s. 2.

[30] W. Schayer, Cena amerykańskiej pomocy, „Chłopi i Państwo” 1947, nr 20, s. 8.

[31] Europie wyrządzono krzywdę, „Gazeta Ludowa”, 18 XII 1947, s. 6; Odszkodowania, „Chłopi i Państwo” 1947, nr 43, s. 6.

[32] Zjazd PSL Województwa Warszawskiego. Zasady polityki ludowej sformułowane w rezolucjach, „Gazeta Ludowa”, 23 XI 1945, s. 3.

[33] T.W., Złowrogie sąsiedztwo. Doniosłe zagadnienie polityczne Polski, „Gazeta Ludowa”, 8 II 1946, s. 3; J.K.G., Na marginesie procesów. „Ślepe Narzędzie”, „Gazeta Ludowa”, 26 I 1947, s. 3.

[34] Prezes Mikołajczyk o kwestii niemieckiej, „Gazeta Ludowa”, 11 X 1946, s. 2.

[35] W.G., Wyrok świata na Niemców, „Gazeta Ludowa”, 3 X 1946, s. 1.

[36] S. Mikołajczyk, PSL w sprawie granic i Niemiec..., s. 3; M. Jawor, Rzesza nienawiścią stoi, „Gazeta Ludowa”, 19 X 1947, s. 3.

[37] Zyz, Wychowanie Niemców, „Gazeta Ludowa”, 6 III 1947, s. 2.

[38] Ziemie nad Odrą są i będą nasze. Wicepremier Mikołajczyk do Braci Opolan, „Gazeta Ludowa”, 8 IV 1946, s. 1.

[39] J. Rawicz, Rocznica zwycięstwa prawdy, „Nowe Wyzwolenie” 1947, nr 14, s. 3; J. Wiechecki, Tym razem mieliśmy pech, „Nowe Wyzwolenie” 1947, nr 11–12, s. 4.

[40] J. Niećko, W tegoroczne Godne Święta, „Chłopski Świat” 1946, nr 8, s. 3.

[41] J. Ros, Niewinni zbrodniarze, „Nowe Wyzwolenie” 1947, nr 21, s. 8.

[42] S. Władysławski, Naród i system, „Chłopi i Państwo” 1947, nr 8, s. 7.

[43] Posiedzenie RN PSL. Zagajenie obrad przez przewodniczącego posła Cz. Wycecha. Z osiągnięć i błędów przeszłości – wyciągamy wnioski na przyszłość, „Gazeta Ludowa”, 19 V 1949, s. 3.

[44] Przemówienie wygłoszone na walnym Zjeździe Delegatów Polskiego Stronnictwa Ludowego województwa poznańskiego, 7 X 1945 r. [w:] Stanisław Mikołajczyk w Stronnictwie i w Parlamencie (1945–1947), oprac. S. Stępka, Szreniawa 1992, s. 43.

[45] W „Gazecie Ludowej” pisano: „Przez nową strukturę gospodarczą Niemiec, przez redukcję bloku węglowego i wzmożenie deficytu żywnościowego, a przy zachowaniu warunków pokojowego ich bytowania, poprzez likwidację Prus i hitleryzmu wyłania się nasza granica na Odrze i Nysie, wynikająca ze splotu konieczności i mogących utrwalić pokój na długie lata”; T. Opioła, Konieczność granicy na Odrze i Nysie, „Gazeta Ludowa”, 22 VII 1947, s. 3.

[46] Porozumienie w Jałcie głosiło, że Polska „powinna uzyskać istotny przyrost terytorialny na północy i na zachodzie”. Z kolei w Poczdamie ustalono, że ziemie te „powinny znajdować się pod zarządem państwa polskiego i pod tym względem nie powinny być uważane za część radzieckiej strefy okupacyjnej Niemiec” i że „ostateczne ustalenie zachodniej granicy Polski powinno być odłożone do konferencji pokojowej”; Teheran – Jałta – Poczdam. Dokumenty konferencji szefów rządów trzech wielkich mocarstw, tłum. W. Daszkiewicz, A.D. Rotfeld, wstęp W.T. Kowalski, Warszawa 1972, s. 208, 476.

[47] Prezes Mikołajczyk o kwestii niemieckiej, „Gazeta Ludowa”, 11 X 1946, s. 1.

[48] Mgr inż. Kosydowski – poseł, Polska a pokój z Niemcami, „Nowe Wyzwolenie” 1947, nr 6, s. 3.

[49] Przemówienie sejmowe Prezesa Rady Naczelnej PSL posła dr Wł[adysława] Kiernika, „Gazeta Ludowa”, 27 II 1948, s. 3.

[50] Uchwała RN PSL w sprawie Niemiec z 19.05.1949, „Chłopi i Państwo” 1949, nr 22, s. 11.

[51] E. Bertold – członek NKW PSL, Polska polityka zagraniczna, „Nowe Wyzwolenie” 1946, nr 1, s. 8.

[52] W.G., Polska wobec przyszłości Niemiec, „Gazeta Ludowa”, 19 XI 1946, s. 2.

[53] Tezy polityki zagranicznej PSL – uchwała Kongresu PSL (19–21 I 1946 r.), „Chłopski Sztandar” 1946, nr 4, s. 8.

[54] W. Stefan, Związek Saary z Francją. Łączność gospodarcza i historyczna, „Gazeta Ludowa”, 16 I 1947, s. 2.

[55] Dr S. Jezierski, Spór francusko-amerykański, „Chłopski Sztandar” 1946, nr 11, s. 7.

[56] Idem, Stosunki polsko-francuskie, „Chłopski Sztandar” 1946, nr 29, s. 7.

[57] C. Wycech, Solidarność całego narodu w obronie granicy na Zachodzie, „Gazeta Ludowa”, 9 IX 1946.

[58] 21 narodów obraduje w Paryżu nad stabilizacją stosunków powojennych w Europie, „Chłopski Sztandar” 1946, nr 31, s. 2; por. P.P., Polska – współwłaścicielką Kanału Kilońskiego, „Gazeta Ludowa”, 4 II 1947, s. 2; W.G., Polska wobec przyszłości Niemiec, „Gazeta Ludowa”, 19 XI 1946, s. 2.

[59] Włodzimierz T. Kowalski stwierdzał, że Mikołajczyk pragnął wykorzystać forum konferencji poczdamskiej dla wysunięcia na pierwszy plan problemów dotyczących sytuacji wewnętrznej i starał się odwrócić uwag konferencji od sprawy granic; idem, Walka dyplomatyczna o miejsce Polski w Europie 1939–1945, t. 2, Warszawa 1985, s. 208–209; Lubomir Zyblikiewicz napisał, że wprawdzie niesprawiedliwym byłoby niedostrzeganie, iż Mikołajczyk pragnął dla Polski ziem po Odrę i Nysę Łużycką, to jednak obiektywnie jego memoranda z 24 lipca mogły przynieść odwrotny skutek; L. Zyblikiewicz, op. cit., s. 192–193.

[60] Cyt. za: W.T. Kowalski, op. cit., s. 209, 211.

[61] Wicepremier Mikołajczyk w Poczdamie. Stenogram przeczy kłamstwom dziennikarza amerykańskiego, „Gazeta Ludowa”, 17 I 1947, s. 2.

[62] „Wybory” w Niemczech zachodnich, „Chłopi i Państwo” 1949, nr 35, s. 11.

[63] J. Krzyczkowski, To co najważniejsze na Ziemiach Odzyskanych, „Chłopski Sztandar” 1946, nr 38, s. 6.

[64] Idem, Ziemie Odzyskane a struktura gospodarcza Polski, „Chłopski Świat” 1946, nr 2–3, s. 20–23.

[65] Dr W. Tabor, Straż nad Odrą i Bałtykiem, „Gazeta Ludowa”, 19 IV 1948, s. 8.

[66] S. Mikołajczyk, Polska a Rosja Sowiecka, „Chłopski Świat” 1946, nr 1, s. 7.

[67] Idem, Nie ma silnej Polski bez Odry i Nysy, „Gazeta Ludowa”, 12 IV 1947, s. 1.

[68] Przemówienie wygłoszone na wojewódzkim zjeździe PSL w Warszawie, 23 XI 1945 r. [w:] Stanisław Mikołajczyk w Stronnictwie i w Parlamencie..., s. 58.

[69] Ibidem, s. 61.

[70] Kongres Polskiego Stronnictwa Ludowego 19–21 styczeń 1946 r. (stenogram), wstęp, wybór i oprac. J. Gmitruk, J. Mazurek, Warszawa 1999, s. 139.

[71] Por. S. Lato, W. Stankiewicz, Programy stronnictw ludowych, Warszawa 1969, s. 376–377.

[72] Kongres Polskiego Stronnictwa Ludowego..., s. 152–153.

[73] Ibidem, s. 154–156; Uchwała Rady Naczelnej PSL z 26–27 V 1946 r. wzywała wszystkie ogniwa organizacyjne i członków PSL do wzięcia czynnego udziału i poparcia akcji tworzenia spółdzielni osadniczo-parcelacyjnych w celu przyspieszenia zasiedlenia i zagospodarowania Ziem Odzyskanych; Komunikat nr 4 [w] Komunikaty Polskiego Stronnictwa Ludowego..., s. 45.

[74] Kongres Polskiego Stronnictwa Ludowego..., s. 156.

[75] Ibidem, s. 163.

[76] Przemówienie wygłoszone na walnym Zjeździe Delegatów Polskiego Stronnictwa Ludowego województwa poznańskiego, 7 X 1945 r. [w:] Stanisław Mikołajczyk w Stronnictwie i w Parlamencie..., s. 46.

[77] Ibidem, s. 42, 45. Por. też uchwałę Rady Naczelnej PSL z 26–27 V 1946 r.: Komunikat nr 4 [w] Komunikaty Polskiego Stronnictwa Ludowego..., s. 42; Kongres Polskiego Stronnictwa Ludowego..., s. 70–71.

[78] Na drodze do szczęścia i dobrobytu. Wielka mowa wicepremiera Mikołajczyka na Kongresie PSL, „Gazeta Ludowa”, 19 I 1946, s. 2.

[79] Rezolucje RN PSL (6–7 X 1946). Podstawy polityki zagranicznej, „Chłopski Sztandar” 1946, nr 41, s. 1.

[80] J. Krzyczkowski, Z Rosją czy z Niemcami, „Chłopski Sztandar” 1946, nr 25, s. 10.

[81] C. Wycech, O wspólny język, „Chłopski Świat” 1946, nr 8, s. 7.

[82] Idem, Punkty stałe i zmienne, „Chłopi i Państwo” 1947, nr 3, s. 1.

[83] W. Schayer, Losy Europy rozstrzygają się w Paryżu, „Chłopski Świat” 1946, nr 4, s. 26.

[84] „Szczególne znaczenie przywiązuje PSL do jak najmocniejszego zacieśnienia węzłów współpracy gospodarczej, społecznej i politycznej ze wszystkimi pokrewnymi nam narodami słowiańskimi, ażeby odwieczne niemieckie parcie na wschód we wszelkich warunkach i okolicznościach spotkać się musiało z potężną zaporą uniemożliwiającą ponowne rozpanoszenie się niemieckiego gwałtu, grabieży i rozlewu krwi”; Zasady polityki zagranicznej uchwalonej przez Kongres, „Gazeta Ludowa”, 24 I 1946, s. 3.

[85] W. Kiernik, O sprawach polsko-czeskich, „Chłopski Sztandar” 1946, nr 11, s. 2; J. Dębski, Z okazji Narodowego Święta Czechosłowacji, „Chłopi i Państwo” 1948, nr 45, s. 5.

[86] Dr S. Jagusz, Spory polsko-czeskie, „Chłopski Sztandar” 1945, nr 8, s. 5.

[87] B. Thomas, Dla Słowian wielka godzina, „Chłopi i Państwo” 1948, nr 20, s. 4; S. Laskowski, Jeszcze o groźbie niemieckiej, „Chłopi i Państwo” 1948, nr 7, s. 4.

[88] C. Wycech, Solidarność całego narodu..., s. 2.

[89] J. Niećko, W tegoroczne Godne Święta..., s. 3.

[90] W. Schayer, Jeszcze jedna próba anglosaskiej „przyjaźni”, „Chłopi i Państwo” 1947, nr 8, s. 2.

[91] S. Mikołajczyk, Ziemie nad Odrą są i będą nasze. Przemówienie z 8 kwietnia w Opolu, „Chłopski Sztandar” 1946, nr 16, s. 5.

[92] Tezy polityki zagranicznej PSL – uchwała Kongresu PSL (19–21 I 1946 r.), „Chłopski Sztandar” 1946, nr 4, s. 8.

[93] L. Klina, Problem łużycki, „Chłopski Sztandar” 1946, nr 7, s. 2.

[94] Ibidem.

[95] Wypowiedzi delegatów na Kongresie PSL, „Chłopski Sztandar” 1946, nr 5, s. 10.

[96] H. Szołdrska, Sercem Słowiańszczyzny są Łużyce. Uciskany naród bije na alarm, „Gazeta Ludowa”, 22 III 1946, s. 4; zob. też: W. Goździkowski, Czyżby zapomniano o Łużycach w dniach wyzwolenia Słowiańszczyzny?, „Gazeta Ludowa”, 20 XI 1945, s. 2.

[97] S. Walesiak, Ani kroku dalej, „Nowe Wyzwolenie” 1946, nr 16, s. 2.

[98] „Nasze granice muszą być na Odrze i Nysie Łużyckiej. Mamy do tego niezaprzeczalne prawa historyczne, które zresztą zostały uznane jednomyślną uchwałą w drodze porozumienia trzech mocarstw w Poczdamie, gdy oddawano nam te tereny w administrację”; S. Mikołajczyk, Ziemie nad Odrą są i będą nasze..., s. 5.

[99] Zasady polityki zagranicznej uchwalone przez Kongres, „Gazeta Ludowa”, 24 I 1946, s. 3.

[100] Prezes Mikołajczyk o kwestii niemieckiej, „Gazeta Ludowa”, 11 X 1946, s. 2.

[101] S. Mikołajczyk, Ziemie nad Odrą są i będą nasze..., s. 5.

[102] Tylko wspólny wysiłek może nas uratować. Przemówienie wicepremiera Mikołajczyka na zjeździe PSL w Bydgoszczy, „Gazeta Ludowa”, 25 XI 1945, s. 1.

[103] J. Zarański, Najmłodsze województwo polskie. Poprawmy granicę na przedpolu Szczecina, „Gazeta Ludowa”, 29 IV 1946, s. 4.

[104] J. Olszański, Granica zapewniająca pokój, „Gazeta Ludowa”, 17 IV 1947, s. 3.

[105] L. Pietrzak, Przelewanie z pustego w próżne. Po pięciu latach takiego wysiedlania Niemców będzie tyle samo, „Gazeta Ludowa”, 17 XI 1945, s. 4.

[106] „W istocie rzeczy mocarstwa, wyrażając zgodę na przyjęcie wysiedlonych Niemców z ziem na wschód od linii Odry-Nysy, przez to samo akceptowały tę linię jako granicę naszą z Niemcami. Dokonane zostały fakty nieodwracalne, które wykluczają zmianę raz powziętej decyzji”; Sprawa Niemiec wysuwa się na plan pierwszy, „Chłopski Świat” 1946, nr 7, s. 5.

[107] Tylko wierni Polsce na ziemiach zachodnich, „Gazeta Ludowa”, 15 XI 1945, s. 4.

[108] J.K., Granica na Odrze i Nysie wyrównuje wiekowe nasze krzywdy i daje Polsce gwarancje rozwoju, „Gazeta Ludowa”, 14 IV 1946, s. 3.

[109] Kongres Polskiego Stronnictwa Ludowego..., s. 52–53; zob. też: Przemówienie wygłoszone na wojewódzkim zjeździe PSL w Warszawie, 23 XI 1945 r. [w:] Stanisław Mikołajczyk w Stronnictwie i w Parlamencie..., s. 58. Według Mikołajczyka litość nad Niemcami to nie kwestia humanitarna, a niebezpieczna dla Polski akcja polityczna.

[110] Wypowiedzi delegatów na Kongresie PSL, „Chłopski Sztandar” 1946, nr 5, s. 10.

[111] C. Wycech, Solidarność całego narodu..., s. 2.

[112] Dr S. Jezierski, Mowy Churchilla w Ameryce, „Chłopski Sztandar” 1946, nr 11, s. 7; B.D. Niemcy żądają wstrzymania ewakuacji. Bezczelny postulat odesłania ewakuowanych do „kraju ojczystego”, „Gazeta Ludowa”, 17 V 1946, s. 2: „W rok po bezwarunkowej kapitulacji Niemcy napełniają świat krzykiem o swojej »krzywdzie«. Zapomniane mają być hekatomby ofiar, ruiny i mogiły, łzy i krzywdy, mord i pożoga spowodowane z premedytacją przez naród, który jest przekleństwem Europy. Sześcioletnia gehenna podbitych, wykrwawionych narodów ma pójść w zapomnienie, zbrodnie mają ujść bezkarnie po to, by Niemcy mogły odżyć. Z nami na ten temat nie ma dyskusji, nie ma kompromisów, nie ma przetargów”.

[113] Krokodyle łzy, „Gazeta Ludowa”, 24 IV 1948, s. 3.

[114] Kongres Polskiego Stronnictwa Ludowego..., s. 153. Walny Zjazd Wojewódzki PSL w Olsztynie, domagając się m.in. uregulowania praw własności, wzywał do otoczenia opieką bohaterskiej ludności warmińskiej i mazurskiej, która przez wieki przeniosła mowę i obyczaje polskie; Komunikat nr 27 [w:] Komunikaty Polskiego Stronnictwa Ludowego..., s. 395.

[115] A. Spandowski, Żywy dokument polskości Ziem Odzyskanych, „Gazeta Ludowa”, 19 IV 1947, s. 3; podobnie publicysta Lewicy PSL pisał, że autochtoni, którzy stanowią ok. 25% ogółu ludności tego terytorium (przeszło milion), swoim istnieniem najżywiej i najmocniej uzasadniają nasze prawa do granic na Odrze i Nysie Łużyckiej; Dr B. Thomas, O sprawiedliwość dziejową, „Chłopi i Państwo” 1947, nr 4, s. 10.

[116] J.G., Prasa ludowa na emigracji o problemie niemieckim, „Chłopi i Państwo” 1947, nr 2, s. 15–16.

[117] (RM), W poszukiwaniu pokoju świata, „Nowe Wyzwolenie” 1947, nr 5, s. 1.

[118] W. Schayer, Jeszcze jedna próba..., s. 1.

Polska granica zachodnia w myśli i działalności politycznej niezależnego ruchu ludowego w kraju i na emigracji (1945−1970)

[1] R. Buczek, Stanisław Mikołajczyk, t. 1, Toronto 1996, s. 595–596; Armia Krajowa w dokumentach 1939–1945, t. 5: Październik 1944 – lipiec 1945, Londyn 1971, s. 100–102.

[2] Sprawa polska w czasie drugiej wojny światowej na arenie międzynarodowej. Zbiór dokumentów, red. S. Stanisławska, Warszawa 1965, s. 614–621; Armia Krajowa w dokumentach..., t. 5, s. 104–105.

[3] Sprawa polska..., s. 632.

[4] R. Buczek, op. cit., t. 1, s. 616–622; R. Turkowski, Stanisław Mikołajczyk w dziejach ruchu ludowego [w:] „Nie traćcie wiary w lepszą przyszłość”. Myśl i działalność polityczna Stanisława Mikołajczyka, red. J. Gmitruk, Warszawa 2007, s. 23–25.

[5] E. Duraczyński, Rząd RP na Uchodźstwie (1939–1945). Organizacja, personalia, polityka, Warszawa 1993, s. 318–416; E. Duraczyński, R. Turkowski, O Polsce na uchodźstwie. Rada Narodowa Rzeczypospolitej Polskiej 1939–1945, Warszawa 1997, s. 195–196.

[6] E. Duraczyński, op. cit., s. 410–416; E. Duraczyński, R. Turkowski, op. cit., s. 194–195.

[7] Armia Krajowa w dokumentach..., t. 5, s. 188–191, 204–208, 212–214, 216–217; R. Buczek, op. cit., t. 1, s. 623–626, zwł. s. 625. Cyt. za: Sprawa polska..., s. 655–657 (przedrukowano omówienie wywiadu z „Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza” z 18 XII 1944 r., nr 299).

[8] „Jutro Polski” 1944, nr 1. Deklaracja złożona przez Władysława Zarembę – członka kierownictwa SL na posiedzeniu RN RP; E. Duraczyński, R. Turkowski, op. cit., s. 348–350.

[9] Polski ruch ludowy na emigracji (1944–1954). Dokumenty i materiały, cz. 1, oprac. i wybór R. Turkowski, Kielce–Pinczów 2005, s. 94.

[10] Ibidem, s. 96.

[11] Sprawa polska..., s. 692–693, 697–703, 709–713, 714–717, 763–764.

[12] Ibidem, s. 719. Oświadczenie Stanisława Mikołajczyka opublikował m.in. „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” 1945, nr 90.

[13] S. Łach, Polskie Stronnictwo Ludowe 1945–1947, Gdańsk 1995, s. 31–34.

[14] S. Mikołajczyk, Po zwycięstwie nad Niemcami, „Jutro Polski” 1945, nr 19.

[15] Sprawa polska..., s. 753–756; „Archiwum Ruchu Robotniczego” 9, 1984, s. 100–101.

[16] Sprawa polska..., s. 757–759; S. Mikołajczyk, Zniewolenie Polski, Warszawa 1984, s. 99–100.

[17] Sprawa polska..., s. 760.

[18] Ibidem; R. Buczek, op. cit., t. 1, s. 746–768.

[19] Z mowy Mikołajczyka, „Jutro Polski” 1945, nr 30.

[20] S. Kot, Sukces Rządu Jedności Narodowej, „Jutro Polski” 1945, nr 32.

[21] Wicepremier S. Mikołajczyk w Poczdamie, „Chłopski Sztandar” 1947, nr 4; S. Mikołajczyk, Polska zgwałcona, Chicago 1981, s. 167–170.

[22] S. Kot, op. cit.

[23] Ibidem.

[24] Archiwum Zakładu Historii Ruchu Ludowego (dalej: AZHRL), PSL, 105, Odezwa do Braci Chłopów, wrzesień 1945 r., s. 13.

[25] Z. Hemmerling, Problem ziem i granic zachodnich i północnych Polski [w:] Ruch ludowy na Ziemiach Zachodnich i Północnych w Polsce Ludowej. Materiały sesji popularnonaukowej w Koszalinie 13–14 XI 1970 roku, red. Z. Hemmerling, Warszawa 1972, s. 51–52.

[26] W.M., Konferencja PSL w Koszalinie, „Gazeta Ludowa”, 30 XII 1945.

[27] Chłop polski na Ziemiach Odzyskanych, „Piast” 1946, nr 24.

[28] S. Mikołajczyk, Ziemie nad Odrą i Nysą są i będą nasze (przemówienia w Katowicach i Opolu z 6–8 IV 1946), „Chłopski Sztandar” 1946, nr 16.

[29] R. Turkowski, Polskie Stronnictwo Ludowe w obronie demokracji 1945–1949, Warszawa 1992, s. 189–191; C. Wycech, Solidarność całego narodu w obronie granic Polski na Zachodzie, „Gazeta Ludowa”, 8 IX 1946.

[30] Prezes Mikołajczyk o kwestii niemieckiej. Fragment przemówienia wygłoszonego na Radzie Naczelnej PSL, „Piast” 1946, nr 44; S. Łach, Ziemie Zachodnie i Północne płaszczyzną walki politycznej komunistów z Polskim Stronnictwem Ludowym w latach 1945–1947 [w:] Ruch ludowy wobec Ziem Odzyskanych, red. M. Ordyłowski, Zielona Góra 2005, s. 24–27.

[31] Prezes Mikołajczyk o kwestii niemieckiej. Fragment przemówienia wygłoszonego na Radzie Naczelnej PSL, „Piast” 1946, nr 44.

[32] Uchwały Rady Naczelnej PSL, „Gazeta Ludowa”, 9 X 1946, nr 278; „Gazeta Ludowa”, 10 X 1946.

[33] Z. Hemmerling, Problem ziem i granic..., s. 60; W walce o sojusz robotniczo-chłopski. Wybór dokumentów i materiałów 1944–1949, Warszawa 1963, s. 247; J. Gmitruk, D. Pasiak-Wąsik, Ziemie Odzyskane w myśli programowej ludowców [w:] Ruch ludowy wobec Ziem Odzyskanych..., s. 57–58.

[34] Z. Hemmerling, Problem ziem i granic..., s. 62.

[35] IV Kongres ZSL. Stenogram. 26–29 XI 1964, Warszawa 1965, s. 115–116; J. Gmitruk, D. Pasiak-Wasik, op. cit., s. 57–58.

[36] V Kongres ZSL 29–31 III 1963. Stenogram, Warszawa 1969, s. 624–625; J. Gmitruk, D. Pasiak-Wasik, op. cit., s. 57–58.

[37] Wieś polska 1944–1989. Wybrane problemy podmiotowości społecznej, życia politycznego, ekonomicznego, oświatowego, kulturalnego i religijnego, red. Z. Hemmerling, Warszawa 1990, s. 55–109; S. Stępka, Chłopi wobec wydarzeń politycznych w Polsce 1956–1959, Warszawa 1989, s. 67–94.

[38] AZHRL, Archiwum Polskiego Stronnictwa Ludowego na Uchodźstwie, Materiały NKW PSL z 1947–1948, Komunikat „Polskie Stronnictwo Ludowe” (PSL) podpisane przez Stanisława Mikołajczyka – prezesa Stronnictwa, wiceprezesa Stanisława Bańczyka, sekretarza naczelnego Stanisława Wójcika, członka NKW PSL – Władysława Zarembę, członka Rady Naczelnej i delegata na Europę prof. Stanisława Kota i członka Rady Naczelnej Bronisława Załęskiego.

[39] Polski ruch ludowy na emigracji..., cz. 1, s. 147.

[40] Ibidem, s. 179; M.S. Wolański, Europa Środkowo-Wschodnia w myśli politycznej emigracji polskiej 1945–1975, Wrocław 1996, s. 114–115.

[41] R. Buczek, Stanisław Mikołajczyk, t. 2, Toronto 1996, s. 172–173; R. Turkowski, Stanisław Mikołajczyk w dziejach ruchu ludowego..., s. 141–144.

[42] Polski ruch ludowy na emigracji..., cz. 1, s. 204.

[43] M. Oak, O sytuacji w kraju ze S. Mikołajczykiem, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, 19 XI 1947 (przedruk z: „The New Leader”); Polski ruch ludowy na emigracji..., cz. 1, s. 231.

[44] Polski ruch ludowy na emigracji..., cz. 1, s. 191.

[45] Ibidem.

[46] Ibidem, s. 197; T.P. Rutkowski, Stanisław Kot 1885–1975. Biografia polityczna, Warszawa 2000, s. 396–397; K. Kołodziejczyk-Konarska, Unia Europejska w zarysie, Warszawa 2003, s. 15–19; A. Borzym, J. Sadowski, Polscy ojcowie Europy, Warszawa 2007, s. 177; J. Krasucki, Europa Zachodnia. Dzieje polityczne 1945–1983, Warszawa 1995, s. 118–121; Unia Europejska. Podręcznik akademicki, oprac. L. Ciamaga i in., Warszawa 2002, s. 11–14.

[47] Polski ruch ludowy na emigracji..., cz. 1, s. 198; J.R. Wegs, R. Ladrech, Europa po 1945 roku. Zarys historii, tłum. R. Dymek, Warszawa 2008, s. 86–88, 99–100.

[48] Polski ruch ludowy na emigracji..., cz. 1, s. 198–199; T.P. Rutkowski, op. cit., s. 400–401; J. Zabłocki, Chrześcijańska Demokracja w kraju i na emigracji 1947–1970, Lublin 1999, s. 72–74.

[49] Polski ruch ludowy na emigracji..., cz. 1, s. 200; J. Krasucki, op. cit., s. 67, 92–94.

[50] E. Dominik, Charles de Gaulle. Polityk i wizjoner, Warszawa 2001, s. 167–168; Ch. Williams, Charles de Gaulle. Ostatni wielki Francuz, tłum. A. Chajewski, Warszawa 2007, s. 349–364, 436; J. Gerhard, Charles de Gaulle, Warszawa 1975, s. 333–337.

[51] Polski ruch ludowy na emigracji..., cz. 1, s. 230–232.

[52] Ibidem, s. 264–265.

[53] Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Kolekcja Stanisława Mikołajczyka, mkf 107 (box 127), Kongres PSL w Paryżu w dniach 5–7 III 1955, s. 1.

[54] Polski ruch ludowy na emigracji (1954–1968). Dokumenty i materiały, cz. 2, wybór i oprac. R. Turkowski, Kielce 2006, s. 120; W. Taubman, Khrushchev. The Man and His Era, London 2005, s. 344, 289–294.

[55] Polski ruch ludowy na emigracji..., cz. 2, s. 129; M.S. Wolański, op. cit., s. 154–158.

[56] Polski ruch ludowy na emigracji..., cz. 2, s. 150; R. Buczek, op. cit., t. 2, s. 413–418.

[57] Polski ruch ludowy na emigracji..., cz. 2, s. 162.

[58] Przemówienie prezesa S. Mikołajczyka na Kongresie PSL w Paryżu, „Narodowiec” 1959, nr 240.

[59] Uchwały polityczne Kongresu PSL, „Jutro Polski” 1959, nr 16.

[60] Ch. Williams, op. cit., s. 436; E. Dominiak, op. cit., s. 168.

[61] Polski ruch ludowy na emigracji..., cz. 2, s. 181.

[62] Uchwały i rezolucje Światowego Kongresu PSL podjęte 5 X 1959 r., „Narodowiec” 1959, nr 235.

[63] A.W. Walczak, Dylematy i obsesje jedności i podziału Rzeszy XIX–XX w. Polityka ogólnoniemiecka RFN 1949–1969, Poznań 1981, s. 279–320; B. Maksymowicz, Doktryna polityczna Związków Przesiedleńczych w Republice Federalnej Niemiec w latach 1945–1991, Warszawa 2005, s. 37–51; Stosunki polsko-niemieckie 1949–2005. Wspólnota wartości i interesów, red. B. Kerski, W.-D. Eberwein, Olsztyn 2005, s. 66–73.

[64] T. Judt, Po wojnie. Historia Europy od roku 1945, Poznań 2008, s. 298–301; A. Fursenko, T. Naftali, Tajna wojna Chruszczowa, tłum. J. Szkudliński, Warszawa 2007, s. 633–650; W. Taubman, op. cit., s. 289–294.

[65] Ch. Williams, op. cit., s. 436; R. Bielecki, De Gaulle i inni, Warszawa 1983, s. 298. Na jednej z wielkich konferencji dla tysiąca dziennikarzy i ministrów de Gaulle „uznał ostateczny charakter polskiej granicy na Odrze i Nysie”; J.R. Tournoux, Charles de Gaulle. Po raz pierwszy ujawnione, Warszawa 1975, s. 272–287.

[66] Polski ruch ludowy na emigracji..., cz. 2, s. 190–191.

[67] Ibidem, s. 232; R. Buczek, op. cit., t. 2, s. 443–444.

[68] Polski ruch ludowy na emigracji..., cz. 2, s. 244; R. Buczek, op. cit., t. 2, s. 443–444.

[69] Polski ruch ludowy na emigracji..., cz. 2, s. 252.

[70] Odezwa NKW PSL na Święto Ludowe w 1965 r., „Jutro Polski” 1965, nr 9.

[71] Polski ruch ludowy na emigracji..., cz. 2, s. 286; Uchwały polityczne Kongresu PSL we Francji, „Jutro Polski” 1965, nr 19.

[72] Uchwały IX Zjazdu PSL w Wielkiej Brytanii 26–27 X 1967 w Oldham k. Manchesteru, „Jutro Polska” 1967, nr 16.

[73] IV Kongres PSL, Bruksela 19–20 X 1968, Londyn 1969, s. 81–85.

[74] Polski ruch ludowy na emigracji (1968–1991). Dokumenty i materiały, cz. 3, wybór i oprac. R. Turkowski, Kielce 2007, s. 212.

[75] Źródła do dziejów Polski w XIX i XX wieku, t. 6, cz. 1: Lata 1956–1989, wybór A. Koseski, J.R. Szaflik, R. Turkowski, Pułtusk 2004, s. 340–341; Polska i Niemcy w XX wieku. Wskazówki i materiały do nauczania historii, red. U.A.J. Becher, W. Borodziej, K. Ruchniewicz, Poznań 2002, s. 39–42, 66–68, 220–223.

Ziemie Zachodnie w programie socjalistów − od wojny do 1970 r.

[1] Szerzej zob. M. Tomczak, Polska myśl zachodnia [w:] Polacy wobec Niemców. Z dziejów kultury politycznej Polski 1945–1989, Poznań 1993, s. 166.

[2] M. Dymarski, Ziemie postulowane (ziemie nowe) w prognozach i działaniach polskiego ruchu oporu 1939–1945, Wrocław 1997, s. 104. Zob. też: M. Orzechowski, Odra – Nysa Łużycka – Bałtyk w polskiej myśli politycznej okresu drugiej wojny światowej, Wrocław 1984.

[3] Deklaracja Porozumienia Politycznego Czterech Stronnictw Krajowej Reprezentacji Politycznej [w:] „My tu żyjemy jak w obozie warownym”. Listy PPS-WRN Warszawa–Londyn 1940–1945, Londyn 1992, s. 436.

[4] Tezy w sprawie inkorporacji oraz okupacji wschodnich obszarów Niemiec uchwalone przez Radę Ministrów w dniu 7 grudnia 1943 [w:] Protokoły posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej, t. 6: Lipiec 1943 – kwiecień 1944, red. M. Zgórniak, oprac. W. Rojek, A. Suchcitz, Kraków 2003, s. 293–297.

[5] „Musimy przeciwstawiać się łączeniu naszych zachodnich postulatów terytorialnych ze sprawą granicy wschodniej, bo to byłaby droga wiodąca nas do utraty ziem wschodnich, a w każdym razie znacznej ich części, z Wilnem na czele. [...] Nasze postulaty zachodnie uzasadnione są względami, które są całkowicie niezależne od konieczności naszych na wschodzie”; ibidem, s. 295.

[6] W kraju od początku wojny działała konspiracyjna PPS-WRN (Wolność, Równość, Niepodległość) reprezentowana na uchodźstwie przez Komitet Zagraniczny PPS (Herman Lieberman, Jan Kwapiński, od 1944 r. Tomasz Arciszewski), podległy w sprawach krajowych Centralnemu Kierownictwu Ruchu Mas Pracujących Polski (Arciszewski, Kazimierz Pużak, Zygmunt Zaremba); zob. K. Dunin-Wąsowicz, Polski ruch socjalistyczny 1939–1945, Warszawa 1993; W. Czapska-Jordan, PPS-WRN pod okupacją niemiecką 1939–1945, Londyn 1976; Polska Partia Socjalistyczna w latach wojny i okupacji. Księga wspomnień, t. 1–2, Warszawa 1994.

[7] Uwagi Komisji Spraw Zagranicznych WRN w sprawie memoriału o celach wojennych Polski opracowanego przez delegata rządu [w:] „My tu żyjemy jak w obozie warownym”..., s. 439.

[8] Ibidem, s. 440.

[9] Zob. L. Neymann, Szaniec Bolesławów, Warszawa 1941; Legenda i rzeczywistość, „Szaniec”, 21 VIII 1943; Filozofia i demografia konfederacji, „Pobudka”, 7 VII 1942.

[10] M. Dymarski, op. cit., s. 164.

[11] W.T. Kowalski, Wielka Koalicja 1941–1945, t. 1: 1941–1943, Warszawa 1973, s. 709.

[12] „I was not going to break my heard about this cession of part of Germany to Poland or about Lvov”; W.S. Churchill, The Second World War, t. 5: Closing the Ring, Boston 1951, s. 351.

[13] Protokoły posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej..., t. 6, s. 293–297.

[14] Ibidem.

[15] J. Tebinka, Polityka brytyjska wobec problemu granicy polsko-radzieckiej 1939–1945, Warszawa 1998, s. 331.

[16] A. Ciołkosz, Attlee a sprawy polskie I, „Tydzień Polski” [Londyn] 1967, nr 43 [w:] idem, Walka o prawdę. Wybór artykułów 1940–1978, London 1989, s. 197.

[17] Raport z debaty parlamentarnej na temat Polski z dnia 15 XII 1944 r. [w:] Protokoły posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej, t. 8: Grudzień 1944 – sierpień 1945, red. M. Zgórniak, oprac. W. Rojek, A. Suchcitz, Kraków 2008, s. 63–78.

[18] Instytut Polski i Muzeum im. gen. Władysława Sikorskiego w Londynie (dalej: IPMS), RN, A.5/14, Protokół z posiedzenia Rady Narodowej 15 I 1945 r., s. 34–35.

[19] „Robotnik Polski”, 31 XII 1944; Sprawa polska w czasie drugiej wojny światowej na arenie międzynarodowej. Zbiór dokumentów, red. S. Stanisławska, Warszawa 1965, s. 655–657; T. Zabłocki-Gwasz, Kulisy głośnego wywiadu premiera Tomasza Arciszewskiego i dzisiejszy bilans Jałty [w:] Jałta z perspektywy półwiecza, red. S.S. Nicieja, Opole 1995, s. 224–227. Ta wypowiedź Arciszewskiego wywołała ostrą reakcję wspomnianej na wstępie „Ojczyzny”, która w piśmie skierowanym do Rady Jedności Narodowej żądała ustąpienia Arciszewskiego, a gdy nie doczekała się realizacji, działacze „Ojczyzny” zdecydowali się zerwać z RJN i podjąć współpracę z Rządem Tymczasowym; A. Czubiński, Instytut Zachodni (1944–1986), Poznań 1987, s. 86–89.

[20] J. Tomicki, Polska Partia Socjalistyczna, Warszawa 1983, s. 420 n. PPS-WRN powróciła do PKP w marcu 1943 r. 

[21] IPMS, A.5.4/142, Protokół posiedzenia Rady Narodowej z 25 VIII 1944 r.

[22] A.J. Bohdanowicz, Polityka premiera Mikołajczyka [w:] Władze RP na obczyźnie podczas II wojny światowej, red. Z. Błażyński, Londyn 1994, s. 336.

[23] L. Ciołkoszowa, Spojrzenie wstecz. Rozmowy przeprowadził Andrzej Friszke, Paris 1995, s. 198.

[24] J. Tomicki, op. cit., s. 433 n.; zob. też: E. Fogelzang-Adler, Krakowska prasa konspiracyjna PPS-WRN wobec problemu niemieckiego (1939–1945) [w:] Polska lewica w XX wieku. Historia – ludzie – idee, red. T. Ślęzak, M. Śliwa, Kraków 2004, s. 175–188; T. Koziełło, Powojenne bezpieczeństwo Polski w myśli politycznej PPS-WRN [w:] ibidem, s. 189–202.

[25] E. Duraczyński, R. Turkowski, O Polsce na uchodźstwie. Rada Narodowa Rzeczpospolitej Polskiej 1939–1945, Warszawa 1997, s. 349.

[26] Szerzej zob. A. Friszke, Adam Ciołkosz. Portret polskiego socjalisty, Warszawa 2011, s. 359 n. 

[27] S. Ciesielski, Niemcy w myśli politycznej Polskiej Partii Socjalistycznej w latach 1945–1948, „Dzieje Najnowsze” 1981, nr 3, s. 178.

[28] Na temat emigracyjnej PPS po wojnie zob. A. Siwik, PPS na emigracji 1945–1956, Kraków 1998; eadem, Polskie uchodźstwo polityczne. Socjaliści na emigracji w latach 1956–1990, Kraków 2002.

[29] Konferencja w sprawie traktatów pokojowych z sojusznikami Niemiec odbyła się 29 VII–15 X 1946 r. w Paryżu, wzięło w niej udział 21 państw. Polska była tam aktywnym uczestnikiem, ale reprezentowanym przez władze z Warszawy. Memoriał wyrażał niepodległościowe stanowisko odnośnie do sytuacji w Polsce, gdzie łamane były elementarne prawa, ale w sprawie granicy zachodniej poglądy emigrantów współbrzmiały z głosem władz warszawskich. Żądano definitywnego uregulowania granicy zachodniej na linii Odry i Nysy ze względu na potrzebę stabilizacji stosunków w tej części Europy oraz „to create at least elementary conditions of life and work for the Polish people” [„aby stworzyć Polakom przynajmniej podstawowe warunki do życia i pracy”]; Memorandum, „Poland Fights” Semi-Monthly Bulletin Publisher by Polish Labour Group, New York 1946 (24 VIII).

[30] L. Ciołkoszowa, op. cit., s. 293.

[31] A.C., Obowiązek działania, „Robotnik Polski w Wielkiej Brytanii” 1949, nr 7, s. 1.

[32] Ibidem.

[33] L. Ciołkoszowa, op. cit., s. 295.

[34] W. Czereśniewski, Ziemie Odzyskane, „Robotnik” 1950, nr 11, s. 5.

[35] Znalazło to wyraz w deklaracji programowej PPR „O co walczymy” z 1 III 1943 r. i w manifeście PKWN z 22 VII 1944 r. W lipcu 1944 r. polscy komuniści sformułowali również żądanie ustanowienia granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej w myśl historycznej koncepcji „Polski piastowskiej” (zamiast „Polski jagiellońskiej”). Jednym z twórców tej idei był uczony poznański Zygmunt Wojciechowski; zob. M. Maciejewski, Polska wobec RFN. Od powstania dwóch państw niemieckich do układu z 1970 r. [w:] Polacy i sąsiedzi – dystanse i przenikanie kultur. Zbiór studiów, cz. 3, red. R. Wapiński, Gdańsk 2002, s. 270; zob. też: B. Pasierb, Problem niemiecki w myśli politycznej Polskiej Partii Robotniczej (1942–1948) [w:] Polska, naród, państwo. Z badań nad myślą polityczną Polskiej Partii Robotniczej 1942–1948, red. M. Orzechowski, Wrocław 1972; T. Marczak, Granica zachodnia w polskiej polityce zagranicznej w latach 1944–1950, Wrocław 1995.

[36] J. Kiwerska, W atmosferze wrogości (1945–1970) [w:] Polacy wobec Niemców. Z dziejów kultury politycznej Polski 1945–1989, Poznań 1993, s. 47.

[37] A. Sakson, Niemcy w świadomości społecznej Polaków [w:] ibidem, s. 409. Charakterystyczna jest ocena Niemców w liście Ciołkosza do Zaremby: „Niemcy mają ogromny dar organizacyjny (chociaż Anglicy i Amerykanie przewyższają ich pod tym względem) rozwinęli w Europie naukę i technikę [...] ale swoje walory »kulturalne« zdemaskowali ostatecznie w czasie wojny. To jest naród, który się kocha w mundurach, rozkazach, maszerowaniu itd. Najpierw muszą się z tej choroby wyleczyć, co trwać będzie długo, a potem będzie świat z nimi współżył bez obaw, tak jak można współżyć z wężem któremu wyrwano jadowite zęby. [...] Zadaniem niemieckiej socjaldemokracji powinno być pomagać w tej operacji, a nie bronić przed nią. Uznanie winy i odpowiedzialności narodu niemieckiego za wojnę jest wstępnym wymogiem samo-edukacji”; Archiwum Polskiego Instytutu Naukowego (PIASA) w Nowym Jorku, ZZ 4/1, List Adama Ciołkosza do Zygmunta Zaremby, 18 XI 1946 r. 

[38] S. Parzymies, Stosunki międzynarodowe w Europie 1945–2004, Warszawa 2004, s. 49. Zob. też: J.L. Gaddis, Zimna wojna. Historia podzielonego świata, tłum. B. Pietrzyk, Kraków 2007.

[39] T. Urban, Utracone ojczyzny. Wypędzenia Niemców i Polaków w XX wieku, Warszawa 2007, s. 181 n. Na temat wschodniej polityki Niemiec zob. T.G. Ash, W imieniu Europy. Niemcy i podzielony kontynent, tłum. S. Kowalski, Londyn 1996.

[40] „Robotnik” 1951, nr 9, s. 1.

[41] Wurst und Boden nawiązywał do hitlerowskiego „Blut und Boden” (krew i ziemia), „Robotnik” 1951, nr 9, s. 1.

[42] Podobny list protestacyjny w obronie granic skierował Otton Pehr (w latach 1945–1949 sekretarz Komitetu Zagranicznego PPS i Centralnego Komitetu Zagranicznego; od 1949 r. w USA jako wiceprzewodniczący Rady Politycznej) do „New York Times”.

[43] Rada Polityczna została powołana 4 XII 1949 r. przez Stronnictwo Narodowe, Polski Ruch Wolnościowy „Niepodległość i Demokracja” i PPS.

[44] Relacje z niemiecką SPD poprawiły się, gdy szefem partii został w 1952 r. Erich Ollenhauer, którego Ciołkosz dobrze znał z czasów, gdy obaj byli w Socjalistycznej Międzynarodówce Młodzieży.

[45] „Robotnik” 1951, nr 8, s. 5.

[46] J. Tebinka, Brytyjskie zapewnienia w sprawie granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej z 1962 roku [w:] Gdynia – Gdańsk – Europa – Stany Zjednoczone w XIX i XX wieku. Księga pamiątkowa dedykowana profesor Annie Cienciale, red. M. Andrzejewski, Gdańsk 2000, s. 320.

[47] J.M. Ciechanowski, Komentarze i uwagi do „Churchill’s War” Davida Irvinga [w:] idem, Wielka Brytania i Polska. Od Wersalu do Jałty. Wybór artykułów, dokumentów i recenzji, Pułtusk–Warszawa 2011, s. 327.

[48] J. Tebinka, Brytyjskie zapewnienia..., s. 321.

[49] D. Bingen, Polityka wschodnia [w:] Polacy i Niemcy. Historia, kultura, polityka, red. A. Lawaty, H. Orłowski, Poznań 2003, s. 606; H.A. Winkler, Długa droga na Zachód. Dzieje Niemiec 1933–1990, t. 2, Wrocław 2007, s. 278 n.

[50] A. Ciołkosz, Posłowie, „Polemiki” 8, z. 11, przedruk [w:] idem, Walka o prawdę..., s. 66.

[51] Ibidem, s. 67.

[52] Ibidem.

[53] Ibidem, s. 69.

Kwestia zachodnia w myśli politycznej Stronnictwa Pracy (1937−1945)

[1] W pierwszym wojennym gabinecie gen. Władysława Sikorskiego reprezentantami SP byli: gen. Józef Haller – minister bez teki, Karol Popiel – podsekretarz stanu w Ministerstwie Opieki Społecznej oraz płk (od 3 V 1940 r. gen.) Izydor Modelski – II zastępca ministra spraw wojskowych. Sytuacja zmieniła się nieco po kryzysie lipcowym 1940 r.: Haller objął kierownictwo Urzędu Oświaty i Spraw Szkolnych, Popiel pozostał formalnie podsekretarzem stanu w MOS, Modelski w związku z reorganizacją władz wojskowych utracił stanowisko. W ostatnim gabinecie Sikorskiego Haller nadal kierował Urzędem Oświaty i Spraw Szkolnych, Popiel został początkowo ministrem bez teki, przez pewien czas kierował Ministerstwem Sprawiedliwości, następnie powierzono mu kierownictwo Biura Prac Administracyjnych rządu, Modelski zaś ponownie objął stanowisko wiceministra spraw wojskowych. W gabinecie Stanisława Mikołajczyka Popiel kierował Ministerstwem Odbudowy Administracji Publicznej, ks. Zygmunt Kaczyński – Ministerstwem Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, Modelski zaś pełnił funkcję podsekretarza stanu w Ministerstwie Obrony Narodowej. W ostatnim gabinecie wojennym Tomasza Arciszewskiego Stanisław Sopicki stanął na czele Ministerstwa Odbudowy Administracji Publicznej, Bronisław Kuśnierz zaś – Ministerstwa Sprawiedliwości; J. Rabiński, Stronnictwo Pracy we władzach naczelnych Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie w latach 1939–1945, Lublin 2012, s. 130–133, 254–258, 331–332, 463–468, 571–572.

[2] Członkami I Rady Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej (1939–1941) z ramienia SP byli: ks. Jan Brandys, Elżbieta Korfantowa i Michał Kwiatkowski. W II RN (1942–1945) stronnictwo reprezentowali (w różnych okresach): Bronisław Hager, ks. Zygmunt Kaczyński, Tadeusz Kiełpiński, Elżbieta Korfantowa, Bronisław Kuśnierz, Michał Kwiatkowski, Adam Pawłowski, ks. Wacław Pyszkowski, Stanisław Sopicki; R. Turkowski, Rada Narodowa Rzeczypospolitej Polskiej (1939–1945) [w:] Władze RP na obczyźnie podczas II wojny światowej 1939–1945, red. Z. Błażyński, Londyn 1994, s. 450–452; E. Duraczyński, R. Turkowski, O Polsce na uchodźstwie. Rada Narodowa Rzeczypospolitej Polskiej 1939–1945, Warszawa 1997, passim; J. Rabiński, op. cit., s. 137–144, 335–338, 468–471, 573–577.

[3] Stronnictwo Pracy w PKP reprezentowali: Franciszek Kwieciński (VII 1940–I 1942), Zygmunt Felczak (III–X 1942), Józef Kwasiborski (X 1942–III 1943); W. Grabowski, Rada Jedności Narodowej – parlament Polskiego Państwa Podziemnego, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2002, nr 2, s. 68–70; S. Dzięciołowski, Parlament Polski Podziemnej 1939–1945, Warszawa 2004, s. 20.

[4] Po przekształceniu Politycznego Komitetu Porozumiewawczego w Krajową Reprezentację Polityczną w marcu 1943 r. SP było do maja tr. nadal reprezentowane tam przez Józefa Kwasiborskiego, następnie (do I 1944 r.) przez Franciszka Urbańskiego; W. Grabowski, op. cit., s. 70–71; S. Dzięciołowski, op. cit., s. 20.

[5] Reprezentantami SP w Radzie Jedności Narodowej byli: Franciszek Urbański, Jerzy Braun i Piotr Nowakowski, następnie również Józef Kwasiborski; W. Grabowski, op. cit., s. 72; S. Dzięciołowski, op. cit., s. 53, 115, 117.

[6] Delegatami okręgowymi byli: Antoni Antczak (Pomorze), Leon Mikołajczak (Poznań), Ignacy Sikora, później Jerzy Lewandowicz (Śląsk), Józef Kwasiborski (Warszawa-województwo), Marceli Porowski (Warszawa-miasto) i Ignacy Barski (Polesie). Do SP należeli również dyrektorzy departamentów Delegatury: Informacji i Dokumentacji (Stanisław Kauzik) i Sprawiedliwości (Feliks Zadrowski); W. Grabowski, Polska tajna administracja cywilna 1940–1945, Warszawa 2003, s. 215–217, 275, 300, 314, 320–321, 385, 401, 461.

[7] Szczegóły historii SP znaleźć można w monografiach poświeconych tej formacji: W. Bujak, Historia Stronnictwa Pracy 1937–1946–1950, Warszawa 1988; K. Turowski, Historia ruchu chrześcijańsko-demokratycznego w Polsce, t. 1–2, Warszawa 1989; A. Andrusiewicz, Stronnictwo Pracy 1937–1950. Ze studiów nad dziejami najnowszymi chadecji w Polsce, Warszawa 1988; J.M. Majchrowski, Geneza politycznych ugrupowań katolickich. Stronnictwo Pracy, grupa „Dziś i Jutro”, Paryż 1984.

[8] J. Rabiński, Koncepcje polityki zagranicznej w dokumentach programowych Stronnictwa Pracy 1937–1946 [w:] Polska między Wschodem a Zachodem. Materiały z konferencji naukowej zorganizowanej przez Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych US i Szczeciński Oddział Polskiego Towarzystwa Historycznego w Pobierowie 5–6 października 2007 r., t. 1: W kręgu myśli politycznej, red. A. Szczepańska, H. Walczak, A. Wątor, Toruń 2008, s. 101–103.

[9] Zob. analizę stanowiska SP wobec zagadnień związanych z obronnością państwa, wyrażanego na łamach prasy partyjnej: idem, Przygotowani do przejęcia władzy? Program Stronnictwa Pracy w latach 1937–1939 w kontekście udziału SP w emigracyjnych władzach Rzeczypospolitej [w:] Dwa dwudziestolecia Rzeczypospolitej. Polityka – prawo i administracja – gospodarka. Próba bilansu, red. M. Fic, L. Krzyżanowski, M. Skrzypek, Katowice 2010, s. 196–199.

[10] W. Bujak, op. cit., s. 31–33; K. Turowski, op. cit., t. 2, s. 410; A. Andrusiewicz, op. cit., s. 122–123.

[11] W. Bujak, op. cit., s. 33; K. Turowski, op. cit., t. 2, s. 411; A. Andrusiewicz, op. cit., s. 123.

[12] J. Rabiński, Dwa memoriały Michała Kwiatkowskiego w sprawie polityki zagranicznej rządu RP na uchodźstwie w latach 1942–1943, „Roczniki Humanistyczne” 2009, z. 2, s. 217–219; R. Turkowski, Michał Kwiatkowski – dziennikarz i polityk emigracji polskiej w Niemczech i Francji (1883–1966) [w:] E scientia et amicitia. Studia poświęcone profesorowi Edwardowi Potkowskiemu, Warszawa–Pułtusk 1999, s. 208–211; A. Paczkowski, Prasa polonijna w latach 1870–1939. Zarys problematyki, Warszawa 1977, s. 93, 114–115, 126–127.

[13] Szerzej na ten temat zob. J. Rabiński, Emigracyjni przywódcy Stronnictwa Pracy wobec sanacji w pierwszych miesiącach II wojny światowej, „Roczniki Humanistyczne” 2008, z. 2, s. 229–244.

[14] Por. Instytut Polski i Muzeum im. gen. Władysława Sikorskiego w Londynie (dalej: IPMS), A.5.1/27b, Protokół z posiedzenia Rady Narodowej RP, 17 XII 1940 r., k. 13–19.

[15] IPMS, A.5.1/28c, Protokół z posiedzenia Rady Narodowej RP, 6 II 1941 r., k. 3–5.

[16] IPMS, A.5.2/3, Protokół z posiedzenia Rady Narodowej RP, 16 III 1942 r., k. 15–16.

[17] IPMS, A.5.2/17, Protokół z posiedzenia Rady Narodowej RP, 20 V 1942 r., k. 27; IPMS, A.5.2/51, Protokół z posiedzenia Rady Narodowej RP, 9 XII 1942 r., k. 44.

[18] S. Grabski, Pamiętniki, t. 2, Warszawa 1989, s. 432.

[19] Memoriał Michała Kwiatkowskiego, 23 XI 1942 r. [w:] J. Rabiński, Dwa memoriały Michała Kwiatkowskiego..., s. 231.

[20] IPMS, A.5.3/93, Protokół z posiedzenia Rady Narodowej RP, 13 IX 1943 r., k. 24.

[21] W. Bujak, Kiełpiński Tadeusz [w:] Słownik biograficzny katolicyzmu społecznego w Polsce, t. 2, Lublin 1994, s. 23.

[22] Idem, Kuśnierz Bronisław [w:] Polski słownik biograficzny, t. 16, Wrocław 1971, s. 312–313.

[23] IPMS, A.5.3/65, Protokół z posiedzenia Rady Narodowej RP, 23 III 1943 r., k. 10–11; IPMS, A.5.3/95, Protokół z posiedzenia Rady Narodowej RP, 17 IX 1943 r., k. 35–36; IPMS, A.5.4/109, Protokół z posiedzenia Rady Narodowej RP, 25 I 1944 r., k. 98.

[24] IPMS, A.5.3/95, Protokół z posiedzenia Rady Narodowej RP, 17 IX 1943 r., k. 33–34.

[25] T. Wolsza, Sopicki Stanisław Antoni [w:] Polski słownik biograficzny, t. 40, Warszawa–Kraków 2000, s. 489–492; idem, Działalność polityczna i poglądy Stanisława Sopickiego (1941–1976), „Polska 1944/45–1989. Studia i Materiały” 4, 1999, s. 241–260; S. Gajewski, Sopicki Stanisław [w:] Słownik biograficzny katolicyzmu społecznego w Polsce, t. 3, Lublin 1995, s. 78–79.

[26] IPMS, PRMK 97, Spostrzeżenia Stanisława Sopickiego z pobytu w Polsce do 30 VIII 1940 r., s. 35–39; IPMS, Kol. 181, Stanisław Sopicki, Pamiętnik, t. 2, k. 5–7; t. 3, k. 60.

[27] IPMS, Kol. 181, Stanisław Sopicki, Pamiętnik, t. 2, k. 112–113.

[28] Wystąpienie Michała Kwiatkowskiego na forum Rady Narodowej RP w dniu 8 III 1940 r. [w:] Gdy Paryż i Angers były stolicami Rzeczypospolitej: wrzesień 1939 r. – czerwiec 1940 r., oprac. M.M. Drozdowski, J. Smoliński, Warszawa [2001], s. 86.

[29] Wniosek Michała Kwiatkowskiego dotyczący włączenia Prus Wschodnich i Śląska do Macierzy Polskiej z czerwca 1940 r. [w:] E. Duraczyński, R. Turkowski, op. cit., s. 357.

[30] IPMS, A.5.2/17, Protokół z posiedzenia Rady Narodowej RP, 20 V 1942 r., k. 27–28.

[31] IPMS, A.5.2/3, Protokół z posiedzenia Rady Narodowej RP, 16 III 1942 r., k. 15.

[32] IPMS, A.5.3/86, Protokół z posiedzenia Rady Narodowej RP, 29 VII 1943 r., k. 25.

[33] IPMS, A.5.3/95, Protokół z posiedzenia Rady Narodowej RP, 17 IX 1943 r., k. 48.

[34] R. Gajewski, Karol Popiel 1887–1977, Suwałki 2008.

[35] IPMS, Kol. 181, Stanisław Sopicki, Pamiętnik, t. 2, k. 2, 19; IPMS, PRMK 97, Spostrzeżenia Stanisława Sopickiego z pobytu w Polsce do 30 VIII 1940 r., s. 38.

[36] IPMS, PRMK 69, Protokół z posiedzenia Komitetu Politycznego Ministrów, 17 IX 1942 r., k. 122.

[37] Protokół posiedzenia Rady Ministrów, 7 X 1942 r. [w:] Protokoły posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej, t. 5: Wrzesień 1942 – lipiec 1943, red. M. Zgórniak, oprac. W. Rojek, A. Suchcitz, Kraków 2001, s. 27; por. Uchwałę Rady Ministrów dotycząca metody postępowania w sprawie naszej granicy z Niemcami [w:] ibidem, s. 29–31.

[38] IPMS, A.5.2/13, Protokół z posiedzenia Rady Narodowej RP, 12 V 1942 r., k. 15–16; K. Leskowiec, Polska po wojnie, Londyn 1942, s. 28.

[39] IPMS, Kol. 181, Stanisław Sopicki, Pamiętnik, t. 2, k. 3, 8, 19.

[40] Ibidem, t. 3, k. 63, 69.

[41] IPMS, A.5.4/142, Protokół z posiedzenia Rady Narodowej RP, 25 VIII 1944 r., k. 60.

[42] IPMS, A.5.2/13, Protokół z posiedzenia Rady Narodowej RP, 12 V 1942 r., k. 17.

[43] IPMS, A.5.9/87, Protokół z posiedzenia Komisji Budżetowej Rady Narodowej RP, 24 II 1943 r., k. 5–7.

[44] IPMS, A.5.7, Protokół z posiedzenia Komisji Spraw Zagranicznych Rady Narodowej RP, 31 III 1944 r., k. 8–16, 24–26; por. IPMS, A.5.4/142, Protokół z posiedzenia Rady Narodowej RP, 25 VIII 1944 r., k. 60.

[45] H. Przybylski, Korfantowa Elżbieta [w:] Słownik biograficzny katolicyzmu społecznego w Polsce..., t. 2, s. 35–36.

[46] IPMS, A.5.19/66, Interpelacja Arki Bożka i kolegów, 9 XI 1942 r., k. 162; por. E. Duraczyński, R. Turkowski, op. cit., s. 362.

[47] Uchwała Rady Ministrów w sprawie utworzenia Biura Prac Administracyjnych przy Prezesie Rady Ministrów [w:] Protokoły posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej, t. 2: Czerwiec 1940 – czerwiec 1941, red. M. Zgórniak, oprac. W. Rojek, A. Suchcitz, Kraków 1995, s. 298.

[48] Dz.U. RP 1942, nr 4, poz. 6.

[49] Por. Uchwała Rady Ministrów z 5 XII 1942 r. w sprawie statutu organizacyjnego Biura Prac Administracyjnych [w:] Protokoły posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej..., t. 5, s. 105–106.

[50] Uchwała Rady Ministrów z 24 IX 1943 r. w sprawie statutu organizacyjnego Ministerstwa Odbudowy Administracji Publicznej [w:] Protokoły posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej, t. 6: Lipiec 1943 – kwiecień 1944, red. M. Zgórniak, oprac. W. Rojek, A. Suchcitz, Kraków 2003, s. 116–118.

[51] IPMS, PRMK 90, Protokół z posiedzenia Komitetu Specjalnego Ministrów, 12 VIII 1943 r., k. 11.

[52] Protokół posiedzenia Rady Ministrów, 7 XII 1943 r. [w:] Protokoły posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej..., t. 6, s. 292.

[53] Tezy w sprawie inkorporacji oraz okupacji wschodnich obszarów Niemiec [w:] ibidem, s. 294.

[54] Ibidem, s. 293–297; por. IPMS, PRML 70, Projekt tez rządu w sprawie inkorporacji oraz okupacji wschodnich obszarów niemieckich, 18 IX 1943 r., s. 2–6; IPMS, PRMK 70, Uwagi ministra obrony narodowej do projektu tez rządu w sprawie inkorporacji oraz okupacji obszarów niemieckich, 1 X 1943 r., k. 185; ibidem, Projekt tez rządu w sprawie inkorporacji oraz okupacji wschodnich obszarów niemieckich, 2 XI 1943 r., k. 207–212.

[55] Protokół posiedzenia Rady Ministrów, 28 XII 1943 r. [w:] Protokoły posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej..., t. 6, s. 355.

[56] Uchwała Rady Ministrów z 28 XII 1943 r. w sprawie zasad prac Rządu nad przygotowaniem okupacji ziem wschodnich Rzeszy Niemieckiej [w:] ibidem, s. 357–360.

[57] Studium Polski Podziemnej w Londynie, MSW 6, dok. nr 50, Tezy oraz plan organizacji i prac przygotowawczych w przedmiocie sądownictwa karnego na terenach Rzeszy Niemieckiej, przewidzianych dla polskiej administracji okupacyjnej, 13 III 1944 r., k. 698–702.

[58] J. Zieliński, Kaczyński Zygmunt [w:] Polski słownik biograficzny, t. 11, Wrocław–Warszawa–Kraków 1964–1965, s. 395–396; E. Balawajder, Kaczyński Zygmunt [w:] Słownik biograficzny katolicyzmu społecznego w Polsce..., t. 2, s. 7–9; R. Bender, Kaczyński Zygmunt [w:] Encyklopedia „białych plam”, t. 9, Radom 2002, s. 105–107; J. Żaryn, Zygmunt Kaczyński (1894–1953) [w:] Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944–1956. Słownik biograficzny, t. 1, Kraków–Warszawa–Wrocław 2002, s. 206–208; J. Rabiński, Zygmunt Kaczyński (1894–1953) – kapłan, polityk, ofiara reżimu komunistycznego [w:] Kościół w obliczu totalitaryzmów. Zbiór studiów dla uczczenia XXV rocznicy męczeńskiej śmierci księdza Jerzego Popiełuszki. Toruń 16–17 X 2009 r., red. W. Polak i in., Toruń 2010, s. 189–205.

[59] IPMS, A.5.4/119, Protokół z posiedzenia Rady Narodowej RP, 16 III 1944 r., k. 68–70.

[60] Szerzej nt. „Unii” i jej koncepcji programowych zob. W. Bujak, Historia Stronnictwa Pracy..., s. 85–90, 110–116; J. Skwara, Unia [w:] Encyklopedia „białych plam”, t. 17, Radom 2006, s. 259–266; A. Andrusiewicz, op. cit., s. 162–171, 175.

[61] A. Andrusiewicz, op. cit., s. 178.

[62] Deklaracja ideowa Unii [w:] Wizje Polski. Programy polityczne lat wojny i okupacji 1939–1944, wstęp, wybór i oprac. K. Przybysz, Warszawa 1992, s. 159, 169–170.

[63] Rozważania programowe SP: O chrześcijańsko-społecznego ducha nowej Polski [w:] Najnowsza historia polityczna Polski. Wybór źródeł, cz. 3, wybór W. Kozub-Ciembroniewicz, J.M. Majchrowski, Kraków 1989, s. 169, 188.

[64] Program Stronnictwa Pracy, Kraków [1945], s. 27; por. K. Przybysz, Polska myśl polityczna 1939–1945. Zarys problematyki, Warszawa 2000, s. 85; W. Łęcki, Geneza i ewolucja myśli społecznej Stronnictwa Pracy (1937–1993), Toruń 2009, s. 68–69.

[65] Program Stronnictwa Pracy..., s. 27–28.

[66] Deklaracja O co walczy naród polski, 15 III 1944 r. [w:] Armia Krajowa w dokumentach 1939–1945, t. 3: Kwiecień 1943 – lipiec 1944, Londyn 1976, s. 361–369.

[67] Por. ibidem, s. 363.

[68] Biblioteka Uniwersytecka Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II, Sekcja Rękopisów, 1065, k. 224.

[69] Zob. T. Wolsza, Działalność polityczna i poglądy Stanisława Sopickiego..., s. 245–250.

Między Odrą, Bałtykiem a Dniestrem Synteza „Polski Piłsudskiego” z „Polską Dmowskiego” w działalności (pracach studyjnych) Instytutu Europy Środkowej i w programie politycznym konspiracyjnej organizacji „Unia” (1940–1944/1945)

[1] Wśród prac przyczynkarskich i licznych monografii dot. ruchu katolicko-społecznego okresu okupacji wymienić należy: R. Łętocha, Demokracja i liberalizm w myśli polskiej chadecji lat okupacji. Na przykładzie organizacji Unia [w:] Demokracja, liberalizm, społeczeństwo obywatelskie. Doktryny i myśl polityczna, red. W. Kaute, Katowice 2004; idem, Unia człowieka z człowiekiem, narodu z narodem, człowieka z Bogiem. Wizja ładu międzynarodowego w publicystyce Jerzego Brauna i organizacji Unia [w:] Kultura chrześcijańska w zjednoczonej Europie, red. T. Sikorski, A. Dymer, Szczecin 2007; idem, Unionizm. Zarys koncepcji ideowych katolickiej konspiracji lat okupacji, „Almanach Historyczny” 4, 2004; idem, „Oportet vos nasci denuo”. Myśl społeczno- -polityczna Jerzego Brauna, Kraków 2006; W. Koneczny, Unionizm jako polska doktryna katolickiej nauki społecznej, „Lithuania” 1995, nr 4; E. Ponczek, Chrześcijańska inspiracja myśli o kulturze w latach II wojny światowej [w:] Religia jako źródło inspiracji w polskiej myśli politycznej XIX i XX wieku, red. T. Sikorski, A. Wątor, Szczecin 2007; idem, Kultura w poglądach społeczno-politycznych „Unii” (1940–1944), „Kultura – Oświata – Nauka” 1987, nr 1–2; J. Wiszniewski, Tygodnik Warszawski, Kraków 1998; C. Żerosławski, Katolicka myśl o ojczyźnie. Ideowopolityczne koncepcje klerykalnego podziemia 1939–1944, Warszawa 1987; W. Bujak, Historia Stronnictwa Pracy 1937–1946–1950, Warszawa 1950; A. Andrusiewicz, Stronnictwo Pracy 1937–1950. Zbiór studiów nad dziejami najnowszymi chadecji w Polsce, Warszawa 1988; J.M. Majchrowski, Stronnictwo Pracy. Działalność polityczna i koncepcje programowe 1937–1945, Kraków 1979; idem, Geneza politycznych ugrupowań katolickich. Stronnictwo Pracy, grupa „Dziś i Jutro”, Paryż 1984; W. Łęcki, Geneza i ewolucja myśli społecznej Stronnictwa Pracy 1937–1993, Toruń 2009.

[2] Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie (dalej: AIPN), 1224/52, Kazimierz Studentowicz, Życiorys, k. 280.

[3] AIPN, 1224/52, Jerzy Braun, Życiorys, k. 565–566; AIPN, 1224/52, Uzupełnienie do życiorysu Jana Hoppego, k. 626; AIPN, 01236/332, Protokół przesłuchania Jerzego Brauna, k. 503; zob. też: A. Klimont, Wspomnienie o Zofii Kossak i FOP-ie, „Więź” 1986, nr 4, s. 83–91.

[4] Z. Łukawski, Pozycje bez okopów. Epizody z lat 1939–1944, Warszawa 1969; A.K. Kunert, Ilustrowany przewodnik po Polsce Podziemnej 1939–1945, Warszawa 1996, s. 465; zob. też: AIPN, 1224/52, Kazimierz Studentowicz, Życiorys, k. 285; AIPN, 01236/332, Protokół przesłuchania Jerzego Brauna, k. 540–541; B. Nietyksza, Nadzieje, złudzenia, rzeczywistość. Wspomnienia z lat 1912–1945, t. 1, Warszawa 1985, s. 308.

[5] AIPN, 1224/52, Jerzy Braun, Życiorys, k. 574–575; AIPN, 01236/332, Protokół przesłuchania Jerzego Brauna, k. 506–508, 543–549; ibidem, Akt oskarżenia przeciwko Jerzemu Braunowi, k. 655–666.

[6] „Reforma” 1943, nr 6; „Naród” 1943, nr 3; W. Bujak, op. cit., s. 127–128; J.M. Majchrowski, Geneza..., s. 62.

[7] AIPN, 1224/52, Jerzy Braun, Życiorys, k. 570–571; zob. też: J.M. Majchrowski, Geneza..., s. 62–63.

[8] Dotąd najpełniejszego omówienia poglądów i działalności Jerzego Brauna dokonał R. Łętocha, „Oportet vos nasci denuo”...

[9] Najważniejszym ogniwem organizacyjnym „Unii” był Komitet Naczelny. Wchodzili w jego skład: Jerzy Braun (prezes) oraz Jan Hoppe (wiceprezes), płk Edward Grodzki (członek), Michał Sobański (członek), Cyprian Odorkiewicz (członek) i Mirosław Leśkiewicz (członek). Od 1942 r. do Komitetu zostali dokooptowani: Zofia Kossak-Szczucka, Kazimierz Studentowicz i Stanisław Bukowski. Oprócz Rady Naczelnej działały jeszcze: Główna Komisja Rewizyjna, Sąd Organizacyjny, Walny Zjazd Delegatów oraz Rada Programowa, której zadaniem było rozwijanie i aktualizowanie bieżącego programu. Obradom Rady przewodniczył w okresie funkcjonowania „Unii” Jerzy Braun. Warto zaznaczyć, że Rada Programowa nie była jedynie zastygłym kolegialnym ciałem statutowym, w jej ramach działały różne komisje, które pracowały nad programem politycznym: 1) Komisja Socjalna (Zygmunt Kopankiewicz, Jan Hoppe, Stefan Mateja); 2) Komisja Ekonomiczna (Kazimierz Studentowicz); 3) Komisja Prawnicza (Józef Tyszkiewicz, S. Bruszyński, J. Zieleński); 4) Komisja Polityki Zagranicznej (Janusz Pajewski, Michał Sobański, Stefan Kieniewicz, Konrad Sieniewicz); 5) Komisja Kulturalna (Jan Zachwatowicz, Konstanty Regamey, Antoni Madej, Tadeusz Kudliński, Jerzy Braun, Mieczysław Perkowski); 6) Komisja Oświaty (Bronisław Chruścicki, Jan Jakiel). Z poszczególnymi komisjami współpracowali również eksperci: Ludwik Górski, Lech Rościszewski, Bruno Sikorski, Juliusz Braun, Zbigniew Madeyski i Tomasz Kozłowski. W 1943 r. powołano cztery unie sektoralne: 1) Unię Kultury (m.in. Jerzy Braun, Jan Zachwatowicz, Tadeusz Kudliński); 2) Unię Kobiet (m.in. Zofia Kossak-Szczucka, Anna Dobrzyńska, Halina Bierowna); 3) Unię Pracy (m.in. Zbigniew Madeyski, Kazimierz Studentowicz); 4) Unię Młodzieży (m.in. Jerzy Seredyński). Powołanie sektorów miało z jednej strony rozładować nadmierny centralizm organizacyjny, z drugiej zaś usprawnić pracę nad programem ideowym, politycznym i wychowawczym. Wewnątrz Unii działały również struktury poziome: tzw. kolumna, tj. ściśle zakonspirowana organizacja o technicznych zadaniach, jak choćby magazynowanie i kolportaż materiałów programowych; zob. AIPN, 1224/52, Jerzy Braun, Życiorys, k. 566–567; K. Studentowicz, Organizacja unionizmu jako ruchu ideowego, [Warszawa 1942], s. 8 n.; AIPN, 01236/332, Protokół przesłuchania Jerzego Brauna, k. 553–555.

[10] J. Hoppe, Wspomnienia, przyczynki, refleksje, Londyn 1972, s. 316.

[11] AIPN, 1607/70, Założenia ideowe i dyspozycja moralna ruchu unionistycznego, k. 15; J. Braun, Światopoglądowe podstawy unionizmu, [Warszawa 1941], mps w zbiorach autora, s. 13–14.

[12] AIPN, 1546/6, Jerzy Braun, O chrześcijańsko-społeczny duch Nowej Polski. Jednostka a zbiorowość, b.d., k. 2–3; J. Braun, Światopoglądowe podstawy unionizmu..., s. 24–30.

[13] AIPN, 01236/332, Jerzy Braun, Instytut Europy Środkowej (fragment życiorysu), k. 822.

[14] Zob. K.L. Koniński, Cesarstwo Polskie, „Zet” 1936, nr 1–2; idem, Cesarski pomysł, „Zet” 1936, nr 5.

[15] Zob. np. J. Braun, O polskie „imperium środka”. (Polemika z K.L. Konińskim), „Zet” 1936, nr 3; idem, Cesarz czy prezes Unii?, „Zet” 1936, nr 7; zob. też: R. Łętocha, „Oportet vos nasci denuo”..., s. 204–206.

[16] Na temat poglądów Bączkowskiego zob. P. Kloczkowski, P. Kowal, O Włodzimierzu Bączkowskim [w:] W. Bączkowski, O wschodnich problemach Polski, Kraków 2000; zob. też: W. Bączkowski, Prometeizm polski, Warszawa 1938; idem, U źródeł upadku i wielkości, Warszawa 1935; idem, W obliczu wydarzeń, Warszawa 1939; zob. też polemiki Brauna z poglądami Bączkowskiego: J. Braun, Słowianizm, prometeizm, czy wrońskizm? (Odpowiedź W. Bączkowskiemu), „Zet” 1936, nr 16.

[17] J. Braun, Prometeusz, „Zet” 1935, nr 14. Na temat ruchu prometejskiego w II RP piszą: W. Bączkowski, Prometeizm na tle epoki. Wybrane fragmenty z historii ruchu, „Niepodległość” 17, 1984, s. 28–54; J. Borkowicz, W poszukiwaniu gwarancji. Prometejski nurt polskiej myśli wschodniej [w:] Okręt Koszykowa, red. J. Borkowicz, J. Cichocki, K. Pełczyńska-Nałęcz, Warszawa 2007; M. Kornat, Ruch prometejski – ważne doświadczenie polityki zagranicznej II Rzeczypospolitej, „Nowa Europa Wschodnia” 2008, nr 2; P. Libera, Polski prometeizm. Jak ewoluował i jak z nim walczono?, „Pressje” 22–23, 2010; S. Mikulicz, Prometeizm w polityce II Rzeczypospolitej, Warszawa 1971.

[18] AIPN, 01236/332, Jerzy Braun, Instytut Europy Środkowej (fragment życiorysu), k. 822.

[19] Na temat koncepcji organizacji Europy Środkowo-Wschodniej w polskiej refleksji politycznej w latach 1939–1989 istnieje już bogata literatura, stąd ograniczę się jedynie do przytoczenia kilku ważniejszych prac: M. Giedrojć, Koncepcje federacji środkowoeuropejskiej w myśli politycznej PPS–WRN, SL, SP, SN w latach 1939–1945, Szczecin 1999 („Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego. Acta Politica”, nr 12); K. Grygajtis, Federalizm paryskiej „Kultury” (1950– 1956). Federacja wolnych narodów na nowych podstawach, „Sprawy Polityczne” 2002, nr 13–14; idem, Idea federacji państw Europy Środkowo-Wschodniej lat 1945–1954–55 w myśli politycznej polskiej emigracji, „Przegląd Politologiczny” 2002, nr 2; idem, Polskie idee federacyjne i ich realizacja w XIX i XX w., Częstochowa 2001; T. Kisielewski, Federacja środkowo-europejska. Pertraktacje polsko-czechosłowackie 1939–1943, Warszawa 1991; idem, Federalizm w myśli politycznej emigracji polskiej na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych [w:] W kraju i na wychodźstwie. Księga Pamiątkowa ofiarowana profesorowi Stanisławowi Kalembce w sześćdziesięciopięciolecie urodzin, red. Z. Karpus, Toruń–Olsztyn 2001; J. Łaptos, Europa jedna czy dwie? Projekty i koncepcje integracji europejskiej w latach 1944–1950, Kraków 1994; idem, Projekty organizacji państw Europy Środkowo-Wschodniej (1942–1950). Analiza porównawcza, „Prace z Komisji Środkowoeuropejskiej” 3, 1995; T. Łoś-Nowak, Premier Władysław Sikorski a projekty federacji państw środkowoeuropejskich i południowoeuropejskich [w:] Europejskie doktryny porozumienia i współpracy gospodarczej w Europie w XX w., t. 1, red. K. Fiedor, Wrocław 1987; S. Łukasiewicz, Trzecia Europa. Polska myśl federalistyczna w Stanach Zjednoczonych 1940–1971, Warszawa–Lublin 2010; P. Matusak, Państwa narodowe Europy Środkowo-Wschodniej w planach polskiego podziemia [w:] Państwa narodowe Europy Środkowo-Wschodniej w XX w., red. W. Balcerak, Łowicz 2000; K. Przybysz, Wizje Europy w polskiej myśli politycznej 1939–1945, „Rocznik Nauk Politycznych” 1999, nr 1; M. Wolański, Europa Środkowo-Wschodnia w myśli politycznej emigracji polskiej 1945–1975, Wrocław 1996; M. Zgórniak, Koncepcje federacyjne rządu RP w Londynie w czasie II wojny światowej, Kraków 1995 („Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne”, z. 118).

[20] Zasadniczo najlepszą formą promocji idei i programu politycznego „Unii” była prasa. Unioniści dysponowali kilkoma tytułami, na ogół dobrze zredagowanymi, jak np. „Kultura Jutra”, „Reforma”, „Naród”, „Walka”, „Miesięcznik Literacki”, „Słowo”, „Drogowskazy”.

[21] Unia polsko-czeska, „Naród”, 16 XI 1940, s. 3–5; Polska, Słowiańszczyzna, Europa, „Naród” 1941, nr 7, s. 1–8. Literatura dot. konfederacji polsko-czechosłowackiej (koncepcji i jej realizacji) jest już bogata. Ograniczę się zatem do przytoczenia ważniejszych prac: T. Kisielewski, Federacja środkowo-europejska...; idem, Idea unii polsko-czechosłowackiej. Problemy partnerstwa [w:] Od poznania do zrozumienia. Polacy, Czesi, Słowacy w XX w., red. E. Orlof, Rzeszów 1999; M.K. Kamiński, Edvard Beneś kontra gen. Władysław Sikorski. Polityka władz czechosłowackich na emigracji wobec rządu polskiego na uchodźstwie, Warszawa 1995; J. Skodlarski, Epilog układu Sikorski – Beneš. Z dziejów polsko-czechosłowackich w latach 1939–1949, Łódź 1988; S. Stanisławska, Korespondencja w sprawie konfederacji polsko-czechosłowackiej w latach 1940–1943, „Studia z Najnowszych Dziejów Powszechnych” 3, 1963; eadem, Projekt konfederacji polsko-czechosłowackiej, „Sprawy Międzynarodowe” 1964, nr 4; T. Łoś-Nowak, Premier Władysław Sikorski a projekty państw środkowoeuropejskich i południowoeuropejskich...; J. Valenta, Czechosłowacko-polskie rokowania konfederacyjne czasu wojny – pomijane aspekty [w:] Między dwoma totalitaryzmami. Europa Środkowo-Wschodnia w latach 1933–1956, red. M. Pułaski, Kraków 1997 („Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego”, z. 122); H. Bartoszewicz, Związek Sowiecki wobec koncepcji federacyjnych w Europie Środkowo-Wschodniej 1941–1948 [w:] Z dziejów prób integracji europejskiej, od średniowiecza do współczesności, red. M. Pułaski, Kraków 1995 („Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne”, z. 118); E. Duraczyński, ZSRR wobec projektów polsko-czechosłowackiej konfederacji, „Dzieje Najnowsze” 1997, nr 3.

[22] AIPN, 01236/332, Jerzy Braun, Instytut Europy Środkowej (fragment życiorysu), k. 824.

[23] Zob. np. S. Fertacz, Polska myśl słowiańska w okresie drugiej wojny światowej, Katowice 2000; W. Wrzesiński, Problem integracji europejskiej w polskiej myśli politycznej okresu II wojny światowej [w:] Polska wobec idei integracji europejskiej w latach 1918–1945. Zbiór studiów, red. M. Wojciechowski, Toruń 2000; M.S. Wolański, Kluby federalne na emigracji, ich geneza i programy, „Śląski Kwartalnik Historyczny »Sobótka«” 1996, nr 1–3; idem, Ośrodki polityczne emigracji z krajów Europy Środkowej i Wschodniej w latach 1945–1951, „Wrocławskie Studia Wschodnie” 3, 1999; idem, Europa Środkowo-Wschodnia w myśli politycznej emigracji polskiej 1945–1975, Wrocław 1996; idem, Polska i jej wschodni sąsiedzi w koncepcjach klubów federalnych na emigracji w latach 1945–1950, „Przegląd Wschodni” 2, 1992–1993, z. 4(8); J. Łaptos, Koncepcje integracji Europy Środkowowschodniej w świetle publikacji „Intermarium” [w:] Ku zjednoczonej Europie. Studia nad Europą środkową i południowo-wschodnią w XIX i XX w., red. I. Stawowy-Kawka, W. Rojek, Kraków 1997 („Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne”, z. 124); J. Molenda, Działalność Juliusza Poniatowskiego w ruchu międzymorza (1945–1952) [w:] Wokół historii i polityki. Studia z dziejów XIX i XX w. dedykowane Wojciechowi Wrzesińskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. S. Ciesielski, T. Kulak, K. Ruchniewicz, J. Tyszkiewicz, Toruń 2004; T. Sikorski, Wstęp [w:] idem, Rzeczpospolita Wielkiego Narodu – wspólnota wolności i ładu. Refleksja geopolityczna Adama Doboszyńskiego i emigracyjnego środowiska „Walki”. Perspektywa źródłowa, Szczecin 2012.

[24] Zarys doktryny ideowej Unii, [b.m. i d.w.], s. 148.

[25] J. Braun, Unionizm. Podstawowe zasady doktryny, [b.m. i d.w.], s. 5; AIPN, 01236/332, Notatka ze śledztwa przeciwko Jerzemu Braunowi, k. 339–343.

[26] AIPN, 1564/4, Zasady ustroju politycznego. Organizacja władzy wewnętrznej w państwie, k. 23–28.

[27] B. Korzon [K. Studentowicz], Polityka zagraniczna Polski, [Warszawa] 1941, s. 31; Powstaliśmy i powrócimy nad Odrę, „Naród” 1940, nr 7, s. 10–12; Prusy Wschodnie – płuca nowej Polski, „Naród” 1942, nr 10, s. 3–4; Fundamentalne zasady polskiej polityki zagranicznej, „Naród” 1943, nr 6–7; Zachodnia granica Polski, „Reforma” 1943, nr 4, s. 1–3; Wracamy nad Odrę, „Reforma” 1943, nr 10, s. 6–7.

[28] B. Korzon [K. Studentowicz], op. cit., s. 20.

[29] Ibidem, s. 26.

[30] Zob. np. K. Studentowicz, Chrześcijańska myśl społeczna w latach okupacji, [b.m. i d.w.], mps w zbiorach autora, s. 7; idem, Trzy fazy ducha Dmowskiego, „Naród” 1943, nr 8–9, s. 12–17.

[31] B. Korzon [K. Studentowicz], op. cit., s. 11 n.

[32] Ibidem, s. 8; zob. też: J. Braun, Światopoglądowe podstawy unionizmu..., s. 31–33.

[33] B. Korzon [K. Studentowicz], op. cit., s. 77.

[34] Ibidem, s. 7 n.; AIPN, 1564/4, Program budowy Nowej Polski, k. 130–133; AIPN, 1546/6, Jerzy Braun, O chrześcijańsko-społeczny duch Nowej Polski. Jednostka a zbiorowość, b.d., s. I–VI; Fundamentalne zasady polskiej polityki zagranicznej, „Naród” 1943, nr 6–7; Unia Środkowoeuropejska, „Naród” 1943, nr 8–9; Państwo Trzech Mórz, Warszawa 1942 (na prawach maszynopisu); zob. też: M. Giedrojć, Wizja Polski w myśli politycznej PPS-WRN, SL, SN i SP w latach 1939–1945, Szczecin 2003, s. 175–181; W. Łęcki, op. cit., s. 50–55; C. Żerosławski, op. cit., s. 263; R. Łętocha, Unia..., s. 185–196.

[35] AIPN, 01236/332, Jerzy Braun, Instytut Europy Środkowej (fragment życiorysu), k. 826–827.

[36] Ibidem, k. 828.

[37] Zob. L. Podolski [K. Stojanowski], Przyszła Polska państwem narodowym, Warszawa 1943; J. Kaliski [K. Stojanowski], Państwo zachodniosłowiańskie, Warszawa 1942 (w ramach Biblioteki „Państwa Narodowego”); idem, Państwo Zachodnio-Słowiańskie, „Wielka Polska” 1944, nr 8.

[38] AIPN, 01236/332, Jerzy Braun, Instytut Europy Środkowej (fragment życiorysu), k. 832; zob. też: AIPN, 1224/52, Protokół przesłuchania Kazimierza Studentowicza, k. 1085–1089; AIPN, 01236/332, Protokół przesłuchania Stanisława Miklaszewskiego, k. 95–97, 102–106; ibidem, Protokół przesłuchania Alojzego Targa, k. 99–100; ibidem, Protokół przesłuchania Jerzego Brauna, k. 109; ibidem, Notatka ze śledztwa przeciwko Jerzemu Braunowi, k. 277; ibidem, Protokół przesłuchania Jerzego Brauna, k. 452–454; ibidem, Zeznania własne Jerzego Brauna, k. 455–478; C. Żerosławski, op. cit., s. 32, 60–61.

[39] Niewykluczone również, że autorem tekstu mógł być Bohdan Aleksander Gębarski (1905–1978) – dziennikarz, orientalista, sekretarz generalny Serbołużyckiego Komitetu Narodowego, członek SN, współpracownik IEŚ, w którym zajmował się sprawami ziem postulowanych; zob. M. Gałęzowski, Bohdan Aleksander Gębarski [w:] Z dziejów walk o niepodległość, t. 1, red. M. Gałęzowski i in., Warszawa 2011, s. 361–371; W. Grabowski, Polska tajna administracja cywilna: 1940–1945, Warszawa 2003, s. 222–223.

[40] AIPN, 01236/332, Jerzy Braun, Instytut Europy Środkowej (fragment życiorysu), k. 833.

[41] AIPN, 1564/1, Por. Europa Środkowa u schyłku 1944 roku, k. 73–82; ibidem, Uwagi o sytuacji w Europie Środkowej, k. 88–94; Koncentracja sił do walki z komunizmem, „Naród” 1943, nr 2, s. 8–9; Imperializm rosyjski przedłuża wojnę, „Naród” 1943, nr 3, s. 6–8; Totalna mobilizacja przeciw komunizmowi, „Naród” 1943, nr 8–9, s. 1–3; Ogólny zarys akcji komunizmu w Polsce, „Naród” 1943, nr 12, s. 13–15; Sytuacja Europy Środkowej i jej udział w obecnej wojnie, „Słowo” 1944, nr 2.

[42] AIPN, 01236/332, Protokół przesłuchania Jerzego Brauna, k. 211; ibidem, Jerzy Braun, Instytut Europy Środkowej (fragment życiorysu), k. 845–846.

[43] Ibidem, Protokół przesłuchania Alojzego Targa, k. 100–101, 126–127; ibidem, Protokół przesłuchania Stanisława Miklaszewskiego, k. 104–105; ibidem, Notatka informacyjna, k. 117. Z Instytutem Zachodnim po zakończeniu wojny współpracę podjęli m.in.: Janusz Pajewski i Kazimierz Piwarski; zob. Instytut Zachodni w dokumentach, wybór i oprac. A. Choniawko, Z. Mazur, Poznań 2006, s. 24−267.

Tradycja grunwaldzka w myśli politycznej obozu narodowego na Pomorzu (1918−1939)

[1] Tradycja grunwaldzka, t. 1–5, red. J. Maternicki, Warszawa 1989–1990.

[2] M. Zybura, Niemcy w Polsce, Wrocław 2001, s. 154.

[3] D. Radziwiłłowicz, Tradycja grunwaldzka w świadomości politycznej społeczeństwa polskiego w latach 1910–1945, Olsztyn 2003, s. 32.

[4] J.L. Popławski, Środki obrony, „Głos” 1887, nr 41.

[5] Idem, Polityka polska w zaborze pruskim, „Przegląd Wszechpolski” 5, 1899, nr 1, s. 8. Tekst opublikowano jako anonimowy, jego autorstwo przypisuje się powszechnie J.L. Popławskiemu.

[6] B. Wasiutyński, Wczoraj i jutro, „Przegląd Narodowy” 8, 1919, t. 15, nr 1, s. 3.

[7] R. Dmowski, Polityka polska i odbudowanie państwa, Warszawa 1989, s. 65.

[8] T. Madras, Między Odrą a Dnieprem. Myśl geopolityczna narodowej demokracji do 1922 roku, „Economy and Managment” 2009, nr 1, s. 21, 22.

[9] B. Wasiutyński, op. cit., s. 7–8.

[10] E. Maj, Narodowa Demokracja [w:] Więcej niż niepodległość. Polska myśl polityczna 1918–1939, red. J. Jachymek, W. Paruch, Lublin 2001, s. 165.

[11] D. Radziwiłłowicz, op. cit., s. 34.

[12] Ibidem, s. 89.

[13] Roman Dmowski 1864–1939. Życiorys – wspomnienia – zbiór fotografij, Poznań 1939, s. 15.

[14] D. Radziwiłłowicz, op. cit., s. 92.

[15] Roman Dmowski 1864–1939..., s. 16.

[16] A. Dawidowicz, „Przegląd Narodowy” 1908–1914; 1919–1921 [w:] Prasa Narodowej Demokracji 1886–1939, red. A. Dawidowicz, E. Maj, Lublin 2010, s. 49.

[17] I. Grabowski, Piorun Grunwaldu, Warszawa 1919, s. 20.

[18] D. Radziwiłłowicz, op. cit., s. 103, 111.

[19] Z Pomorza, „Słowo Pomorskie”, 16 VII 1922, s. 6.

[20] Kronika. Kalendarz, „Słowo Pomorskie”, 16 VII 1922, s. 5.

[21] Ibidem, s. 6.

[22] Odezwa!, „Orędownik Powiatu Żnińskiego”, 12 VII 1922, s. 1.

[23] W rocznicę bitwy pod Grunwaldem, „Kurier Poznański”, 15 VII 1923, s. 2.

[24] O mocarstwowe stanowisko, „Myśl Narodowa” 1925, nr 36.

[25] M. Eckert, Historia polityczna Polski lat 1918–1939, Warszawa 1990, s. 96.

[26] Czem dla duszy narodu Grunwald był, a czem być powinien, „Słowo Pomorskie”, 16 VII 1925, s. 3.

[27] D. Radziwiłłowicz, op. cit., s. 123–124.

[28] Manifestacja Grunwaldzka, „Słowo Pomorskie”, 15 VII 1928, s. 11.

[29] Ibidem.

[30] D. Radziwiłłowicz, op. cit., s. 127.

[31] R. Traba, Konstrukcja i proces dekonstrukcji narodowego mitu. Rozważania na podstawie analizy semantycznej polskich obchodów rocznic grunwaldzkich w XX wieku, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1999, nr 4, s. 518.

[32] Rocznica Grunwaldzka, „Orędownik Międzychodzki” 1931, nr 30.

[33] D. Radziwiłłowicz, op. cit., s. 175.

[34] M. Zybura, op. cit., s. 175.

[35] Czego nas uczy Grunwald? Chwiejność poglądów na odwiecznego wroga, „Słowo Pomorskie”, 16 VII 1933, s. 1.

[36] M. Zybura, op. cit., s. 154, 176.

[37] D. Radziwiłłowicz, op. cit., s. 158.

[38] Ibidem, s. 159.

[39] W rocznicę wielkiego zwycięstwa pod Grunwaldem odbędzie się uroczysta akademia w teatrze, „Słowo Pomorskie”, 14 VII 1939, s. 7.

[40] Ibidem.

[41] W rocznicę zwycięstwa pod Grunwaldem odbyła się w Toruniu w podniosłym nastroju uroczysta akademia, „Słowo Pomorskie”, 18 VII 1939, s. 6.

[42] Bydgoszcz w rocznicę Grunwaldu o spotęgowanie sił moralnych i politycznych narodu, „Słowo Pomorskie”, 18 VII 1939, s. 6.

[43] W przededniu nowego Grunwaldu, „Słowo Pomorskie”, 16 VII 1939, s. 1.

[44] Ibidem.

[45] Kronika, „Orędownik Wrzesiński” 1939, nr 80, s. 3.

[46] W godzinę hołdu i zwycięstwa, „Orędownik Wrzesiński” 1939, nr 81, s. 4.

[47] Kronika. W rocznicę grunwaldzką, „Orędownik Wrzesiński” 1939, nr 82, s. 3.

[48] Rocznica Grunwaldu, „Dziennik Poranny”, 15 VII 1939, s. 1.

[49] M. Mroczko, Ziemie dzielnicy pruskiej w polskich koncepcjach i działalności politycznej 1864–1939, Gdańsk 1994, s. 192 i in.; J. Sobczak, Propaganda zagraniczna Niemiec weimarskich wobec Polski, Poznań 1973; R. Wapiński, Narodowa Demokracja 1893–1939. Ze studiów nad dziejami myśli nacjonalistycznej, Wrocław 1980, s. 245 i in.; W. Wrzesiński, Kresy czy pogranicze? Problem ziem zachodnich i północnych w polskiej myśli politycznej XIX i XX w. [w:] Między Polską etniczną a historyczną, red. W. Wrzesiński, Wrocław 1988, s. 119–165.

[50] D. Matelski, Niemcy w Polsce w XX wieku, Warszawa–Poznań 1999, s. 141.

[51] A. Małatyński, Niemcy pod znakiem Hitlera. Od Weimaru do Potsdamu, Warszawa 1933, s. 134.

Spojrzenie ze Sztokholmu. Polska granica zachodnia i Ziemie Odzyskane jako przedmiot dyskusji emigrantów polskich w Szwecji w latach 1945–1980

[1] L. Olsson, On the Threshold of the People’s Home of Sweden (A Labour Perspective of Baltic Refugees and Relieved Polish Concentration Camps Prisoners in Sweden at the End of World War), New Jork 1992, s. 16; E. Denkiewicz-Szczepaniak, Polska siła robocza w Organizacji Todta w Norwegii i Finlandii w latach 1941–1945, Toruń 1999, s. 236; J. Ćwirko-Godycka, Tysiącletnia polska emigracja do Szwecji, Jonstorp 1996; Riksarkivet (Archiwum Państwowe w Sztokholmie), SE/RA/420275.12/F1, t. 5, Statens Arbetsmarknadskommission – Raport Arbetförmedlingsversamheten för utlänningarna 1941–1945, s. 10.

[2] Artykuł został oparty na archiwaliach pochodzących z archiwów organizacji emigracyjnych, materiałów z polskich placówek konsularnych w Szwecji oraz materiałów prasowych, które zostały opublikowane przez środowiska emigracyjne na terenie Szwecji, np. „Wiadomości Polskie”, „Znak”, „Głos Lwowa” itd.

[3] D. Basista, Misja dyplomatyczna Folke Bernadotte w Niemczech w 1945 roku [w:] Myśl dyplomatyczna w XX w., red. P. Tomaszewski, Toruń 2006 („Historia i Polityka”, t. 5), s. 32–36; F. Bernadotte, Koniec Trzeciej Rzeszy, tłum. R. Szydłowski, Katowice 1946. O akcji pomocy prowadzonej przez Szwedzki Czerwony Krzyż zob.: Z. Łakociński, Folke Bernadotte i akcja Szwedzkiego Czerwonego Krzyża, „Przegląd Lekarski” 1, 1968, nr 24, s. 145–152; A.N. Uggla, Polacy Szwecji w latach II wojny światowej, Gdańsk 1976, s. 188–196; W. Kiedrzyńska, Ravensbrück, wyd. 2, Warszawa 1965, s. 243; A. Richert, Hjälpaktionen i Tyskland våren 1945 [w:] Folke Bernadotte. En minnesbok Av 43 författare, red. Å. Stavenow, Uppsala 1949, s. 165–182; S. Persson, Vi åker till Sverige. De vita busarna 1945, Bokförlaget 2002, s. 433–435. Ks. Folke Bernadotte (1895–1948) był bratankiem ówczesnego króla Gustawa V. Od 1943 r. pełnił funkcję wiceprezesa Szwedzkiego Czerwonego Krzyża. W wyniku negocjacji prowadzonych z Heinrichem Himmlerem udało mu się uratować wiosną 1945 r. ok. 21 tys. więźniów z niemieckich obozów koncentracyjnych. Po wojnie działał jako mediator z ramienia ONZ w Palestynie. Zginął w zamachu we wrześniu 1948 r.

[4] Bożysław Kurowski (1911–2006), ur. w Poznaniu, prawnik. Należał do Młodzieży Wszechpolskiej w Poznaniu w latach 1929–1935. W czasie wojny znalazł się w obozie w Sachsenhausen, a następnie w 1945 r. w Szwecji, gdzie współtworzył SPK; Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie (dalej: AIPN), 0192/246, t. 1, Teczka personalna: Bożysław Antoni Kurowski, źródło: „Dąb”, Agenturalne doniesienie z 14 VII 1950 r., ściśle tajne, k. 6; AIPN, 0192/246, t. 2, Protokół przesłuchania świadka, Poznań, 11 III 1949 r., k. 13.

[5] Kirył Sosnowski (1910–1966), redaktor, kierownik wydziału w wydawnictwie o. Pallotynów. Był on działaczem organizacji „Ojczyzna”, istniejącej przed i w czasie wojny. W latach 1929–1935 należał do Młodzieży Wszechpolskiej w Poznaniu.

[6] B. Kurowski, Emigracja polska w Szwecji w dobie pontyfikatu papieża Jana Pawła II 1981–1989 [w:] Papież Jan Paweł II a emigracja i Polonia 1978–1989, red. R. Dzwonkowski, S. Kowalczyk, E. Walewander, Lublin 1991, s. 225; R. Dzwonkowski, Polskie wydawnictwa katolickie w Szwecji 1945–1985, „Przegląd Polonijny” 10, 1986, s. 333–338.

[7] A. Friszke, Życie polityczne emigracji, Warszawa 1999, s. 78, 302; W. Muszyński, Z dziejów Stronnictwa Narodowego (1928–1947), „Biuletyn IPN” 2007, nr 8–9, s. 102.

[8] Archiwum Emigracji Polskiej w Sztokholmie (dalej: AEPS), Bożysław Kurowski, Jolanta Zdzitowiecka, Józef Bisping, Protokół z walnego zjazdu SPK Oddział Szwecja, Malmö, 27 XII 1947 r. (materiały zebrane w tym archiwum są niepaginowane).

[9] Przemówienie gen. Andersa, „Wiadomości Polskie” 1947, nr 12(325), s. 2 (zapis bibliograficzny „Wiadomości Polskich” wydawanych po wojnie w Sztokholmie jest niejednolity ze względu na burzliwe dzieje tego pisma, częste zmiany numeracji i częstotliwości wydawania tego periodyku).

[10] Posiedzenie Rady Głównej SPK w Londynie, „Biuletyn SPK. Oddział Szwecja” 1952, nr 8(15), s. 3.

[11] Zarząd Oddziału SPK Szwecja wobec ostatnich wydarzeń w kraju, „Biuletyn SPK. Oddział Szwecja” 1956, nr 27, s. 2.

[12] Ł. Winiarski, Ziemie zachodnie, „Wiadomości Polskie” 1950, nr 447, s. 2.

[13] Wolna Polska, „Polak” 1945, nr 23, s. 9.

[14] RUP: „Wzywa uchodźstwo polskie do zespolenia całego wysiłku twórczego w dziele o niepodległość Państwa i całość granic Rzeczypospolitej ze Lwowem i Wilnem na wschodzie i granicą Odry i Nissy [sic!] na zachodzie; w oparciu o Rząd Rzeczypospolitej w Londynie z Prezydentem Aug[ustem] Zaleskim na czele jako prawowitej władzy polskiej i ze swej strony przyrzeka temu Rządowi swą wierność i oddanie”; AEPS, Bożysław Kurowski, Jolanta Zdzitowiecka, Józef Bisping, Protokół z walnego zjazdu SPK Oddział Szwecja, Malmö, 27 XII 1947 r., b.pag.

[15] Zadania emigracji, „Głos Lwowa” 1967, nr 8(36), s. 3.

[16] Mołotow w ... obronie Polski, „Wiadomości Polskie” 1946, nr 37(300), s. 2.

[17] Łukasz Winiarski (1909–1973), przed wojną pracował w „Kurierze Polskim”, po wojnie aktywnie działał w środowisku emigracji polskiej, szczególnie w szwedzkim kole PPS. Redagował „Biuletyn Socjalisty”, wydawany w Sztokholmie przy wsparciu Szwedzkiej Partii Socjaldemokratycznej; T. Nowakowski, Idealista ze Sztokholmu. Łukasz Winiarski (1909–1973), „Archiwum Emigracji” 2006, z. 1–2(7–8), s. 333.

[18] „Wiadomości Polskie” (I), 1973, nr 6–7(62–63), s. 14. Na tym tle doszło do zatargu pomiędzy Łukaszem Winiarskim i Michałem Lisińskim oraz do wzajemnych oskarżeń o sprzyjanie komunistom. Sprawa oparła się o Sąd Obywatelski Zjednoczenia Polskiego w Szwecji, który ukarał Winiarskiego za niewłaściwe sformułowania pod adresem Lisińskiego, zamieszczone w korespondencji między nimi; Instytut Polski i Muzeum im. gen. Władysława Sikorskiego w Londynie (dalej: IPMS), A.22, t. 41, Odpis orzeczenia Sądu Obywatelskiego Zjednoczenia Uchodźstwa Polskiego w Szwecji (1949), b.pag.

[19] AEPS, Michał Lisiński do Łukasza Winiarskiego, List otwarty (niedatowany).

[20] „Wiadomości Polskie” 1950, nr 447, s. 1.

[21] Do czytelnika, „Wiadomości Polskie” 1950, nr 446, s. 2.

[22] Norbert Żaba (1907–1994), ur. w Rewalu. W domu mówiło się po rosyjsku, niemiecku i estońsku, ale od dzieciństwa wpajano mu, że jest Polakiem. Po ukończeniu szkoły średniej w Estonii wstąpił do wiedeńskiej Hochschule für Welthandel i w 1929 r. rozpoczął pracę w Banku Handlowym w Warszawie. W latach trzydziestych mieszkał w Wilnie, wówczas rozpoczął karierę dziennikarską, pisząc do gazet wileńskich, krakowskich i poznańskich. Z tego okresu datuje się jego znajomość z Rowmundem Piłsudskim i Jerzym Giedroyciem. Żaba był w Szwecji przede wszystkim korespondentem paryskiej „Kultury”, niezwykle cenionym z powodu szerokich kontaktów w kręgach bałtyckich, skandynawskich i wschodnioeuropejskich. Pracował jako korespondent „Daily Mail” w Helsinkach, a następnie dla Agencji Reutera w Szwecji; J. Korek, Norbert Żaba i „niewidzialna redakcja” [w:] Kultura paryska. Twórcy, dzieło, recepcja, red. I. Hofman, Lublin 2007, s. 45; AIPN, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, 1227/281, Norbert Żaba, sprawa o kryptonimie „Ksybek”, Życiorys Norberta Żaby.

[23] AEPS, Zjednoczenie Polskie w Szwecji, Koło w Lund, do Prezydium RUP w Szwecji, Lund, 26 IV 1952 r., s. 1.

[24] Ibidem, s. 2.

[25] Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Warszawie (dalej: AMSZ), z. 20, w. 68, t. 885, k. 59, Sprawozdanie roczne konsulatu Generalnego PRL w Sztokholmie za 1959 r.

[26] AMSZ, Departament Konsularny, z. 48/64, w. 14, t. K-I-302/5/1, Raport z działalności Konsulatu Generalnego PRL w Sztokholmie, Sztokholm, 20 I 1961 r., k. 76.

[27] AMSZ, Departament III, 49/65, w. 16, t. 302, Sprawy polonijne, oprac. Franciszek Morenc, Karol Rodek, k. 38–39.

[28] AEPS, Alfred Proczkowski, Przewodniczący Komitetu Budowy Szkół Tysiąclecia w Szwecji, Zawiadomienie, Norrköping, 22 IV 1960 r.

[29] AMSZ, z. 20, w. 69, t. 901, k. 2, Notatka T. Jankowskiego z 20 IV 1960 r. dot. Posiedzenia Komitetu Budowy Szkół Tysiąclecia.

[30] AMSZ, Departament Konsularny, z. 9/73, w. 11, t. K-IV-26-Szwecja-13-69, Pismo zastępcy sekretarza gen. ZBoWiD Henryka Matysiaka do MSZ, Warszawa, 23 V 1969 r., b.pag. Uczestniczyło w niej 14 działaczy polonijnych związanych z organizacjami współpracującymi z konsulatami PRL ze Sztokholmu, Falun, Södertälje, Västerås, Mariefred, Åkers styckebruck.

[31] AMSZ, Departament Konsularny, z. 3/68, w. 8, t. 302, Pismo wicedyrektora Departamentu Konsularnego Władysława Wojtasika do Konsulatu PRL w Malmö, Uwagi do sprawozdania konsularnego za rok 1964, Warszawa, 7 VI 1965 r., k. 79.

[32] Uwaga kacetowcy, „Głos Lwowa” 1966, nr 5(33), s. 6.

[33] Zadania emigracji, „Głos Lwowa” 1967, nr 8(36), s. 3.

[34] Wiesław Ksawery Prawdzic Patek (1909–1994), ur. w Warszawie. Studiował prawo w Poznaniu i w Warszawie. Pracę w MSZ podjął w 1933 r. i przebywał na placówkach w Moskwie, Paryżu, Strasburgu, Oslo; od 1943 r. był sekretarzem Poselstwa RP w Sztokholmie, a w 1945 r. w randze chargé d’affaires organizował poselstwo polskie w Oslo. Po wojnie pozostał aktywny w środowisku polonijnym. Został Delegatem Rządu RP w randze ministra, a w 1971 r. Delegatem Egzekutywy Rady Trzech w Londynie; zob. 25 lat Kongresu Polaków w Szwecji, Sztokholm 2007, s. 10. Zawodowo pracował w firmie żeglugowej, a następnie jako asystent u profesora historii Nilsa Ahnlunda z Uniwersytetu Sztokholmskiego; IPMS, A.65, t. 8, Życiorys Wiesława Patka.

[35] W. Patek, Socjaliści i liberałowie szwedzcy o Odrze i Nysie, „Wiadomości Polskie” 1964, nr 19, s. 10a.

[36] Artykuły zamieszczał w prasie centralnej: „Dagens Nyheter”, „Svenska Dagbladet”, „Stockholms Tidningen”, „Göteborgs Handels – och Sjöfarts Tidning” i w pismach skierowanych do określonego kręgu odbiorców, jak: „Katolsk Kyrkotydningen”, „Medborgaren” oraz w wydawnictwach lokalnych, np. „Sundsvall Tidning”, co miało bardzo duże znaczenia dla poznania problematyki polskiej przez lokalne społeczności; M. Lisiński, Organizacje polskie w Szwecji (1945–1970) [w:] Polacy w Szwecji po II wojnie światowej, Sztokholm 1992, s. 28.

Myśl zachodnia w prasie emigracyjnego harcerstwa w Wielkiej Brytanii i USA (1945–1990)

[1] H. Kapiszewski, Związek Harcerstwa Polskiego w Niemczech. Zarys historyczny ze szczególnym uwzględnieniem lat 1933–1939, Warszawa 1969, s. 22.

[2] Od redakcji, „Skaut” 1912, nr 1.

[3] Co „Skaut” przynosi?, „Skaut” 1912, nr 1.

[4] Por. Harcerstwo w Afryce 1941–1949, oprac. B.M. Pancewicz, Londyn 1985; L. Kliszewicz, Związek Harcerstwa Polskiego na Wschodzie 1940–1948, Londyn 1992.

[5] T. Truchanowicz, Dzieje i przemiany harcerstwa na Wschodzie w latach 1940–1948 [w:] Dzieje harcerstwa na obczyźnie w latach 1912–1992, red. M. Szczerbiński, Gorzów Wielkopolski 1992, s. 217.

[6] W. Kukla, M. Miszczuk, Dzieje harcerstwa na obczyźnie 1912–2006. Zarys problematyki, Warszawa 2006.

[7] Kto był kim w Drugiej Rzeczypospolitej, red. J.M. Majchrowski, G. Mazur, K. Stepan, Warszawa 1994, s. 167.

[8] L. Kliszewicz, Z dziejów harcerstwa w Wielkiej Brytanii w latach 1940–1965 [w:] Dzieje harcerstwa na obczyźnie..., s. 232.

[9] Na temat postaw polskiej emigracji wobec polskiej granicy zachodniej powstało wiele książek i artykułów. Spośród nich warto wymienić: E. Duraczyński, Rząd polski na uchodźstwie 1939–1945. Organizacja, personalia, polityka, Warszawa 1993; W. Hładkiewicz, Polska elita polityczna w Londynie 1945–1972, Zielona Góra 1994; J. Lencznarowicz, Jałta. W kręgu mitów założycielskich polskiej emigracji politycznej 1944–1956, Kraków 2009; P. Machcewicz, Emigracja w polityce międzynarodowej, Warszawa 1999 (Druga Wielka Emigracja 1945–1990, 2); J. Nowak-Jeziorański, Wojna w eterze, wyd. 2, Kraków 2005; M. Pestkowska, Za kulisami rządu polskiego na emigracji, Warszawa 2000; K. Tarka, Emigracyjna dyplomacja. Polityka zagraniczna Rządu RP na Uchodźstwie 1945–1990, Warszawa 2003; R. Turkowski, Parlamentaryzm polski na uchodźstwie 1945–1972 w okresie rozbicia emigracji politycznej w Londynie, Warszawa 2001.

[10] Cyt. za: R. Turkowski, op. cit., s. 19.

[11] Cyt. za: T. Wolsza, Rząd RP na obczyźnie wobec wydarzeń w kraju 1945–1950, Warszawa 1998, s. 66.

[12] Ibidem, s. 3.

[13] Ibidem, s. 60.

[14] K. Tarka, op. cit., s. 69–70.

[15] B. Cimała, Harcerstwo na Śląsku w okresie Powstań Śląskich i plebiscytu (1919–1921) [w:] Dzieje harcerstwa na obczyźnie..., s. 49–56.

[16] R.K. Daszkiewicz, Harcerstwo polskie poza granicami kraju od zarania do 1930 roku w relacjach i dokumentach, Lublin 1983, s. 48.

[17] Ibidem, s. 51.

[18] Por. Mobilizacja uchodźstwa do walki politycznej 1945–1990, red. L. Kliszewicz, Londyn 1995.

[19] A. Zaćmiński, Trzecia wojna światowa w planach emigracji polskiej w Wielkiej Brytanii w latach 1945–1956. Zarys problemu badawczego, „Czasy Nowożytne” 1, 1996, s. 117.

[20] Por. E. Berberyusz, Anders spieszony, Londyn 1992.

[21] W. Kukla, M. Miszczuk, Harcerska działalność wydawnicza w Stanach Zjednoczonych Ameryki, Wielkiej Brytanii, Kanadzie i Australii, Warszawa 2009, s. 152.

[22] Listy, „Na Tropie” 1976, nr 3.

[23] Por. Komuniści wobec harcerstwa 1944–1950, oprac. K. Persak, Warszawa 1998.

[24] Cyt. za: J. Prokop, Wysoki maszt, „Na Tropie” 1958, nr 2.

[25] M.L., Nasza flota wojenna, „Bądź Gotów” 1951, nr 1–2.

[26] M. Konopnicka, Skąd nasz ród, „Bądź Gotów” 1951, nr 4.

[27] I. Płonka, Niech żywi nie tracą nadziei, „Na Tropie” 1969, nr 7–8.

[28] Ibidem.

[29] J. Hebda, Giermkowskie materiały, „Na Tropie” 1969, nr 11.

[30] K. Glabisz, Rozrost miast na Ziemiach Odzyskanych, „Przegląd Zachodni” 1974, nr 11–12.

[31] I. Płonka, O co walczył Twój ojciec?, „Na Tropie” 1976, nr 7–8.

[32] Kącik zastępowego, „Na Tropie” 1976, nr 2.

[33] „Na Tropie” 1985, nr 9–10.

[34] M.B. Topolska, Z politycznej problematyki ZHP poza granicami Kraju (pgK) w latach osiemdziesiątych [w:] Dzieje harcerstwa na obczyźnie..., s. 260.

[35] „Na Tropie” 1984, nr 11–12.

[36] S. Halek, Gawęda przewodniczącego, „Wici Harcerskie Kanady” 1990, nr 141.

[37] Por. K. Tarka, op. cit., s. 266–280.

[38] B.M., Na tropach Tysiąclecia, „Dziennik Chicagoski”, 29 I 1965.

[39] Idem, Na tropach Chrobrego, „Dziennik Chicagoski”, 12 X 1965.

[40] Idem, Krzyżackie tropy, „Dziennik Chicagoski”, 19 X 1965.

[41] Idem, Sąd nad Krzyżakami, „Dziennik Chicagoski”, 25 II 1966.

[42] Organizacja zlotu, „Wici Zlotowe” 1972, nr 3.

[43] Zloty harcerstwa polskiego w Stanach Zjednoczonych, „Wici Zlotowe” 1972, nr 2.

[44] Por. Kościoły wileńskie, „Znicz. Wiadomości Harcerskie” 1988, nr 12, s. 5–7.

[45] L. Szkocki, Zadania nasze pozostały te same, Londyn 1957, s. 10.

[46] I. Włodarczyk, „Wici” Harcerskie Kanady, „Wici Harcerskie Kanady” 1990, nr 142.

[47] J. Dymny, Sprawy Starszego Harcerstwa, „Wici Harcerskie Kanady” 1955, nr 4.

[48] „Wici Harcerskie Kanady” 1956, nr 11.

[49] Z. Rusinek, Powstanie Śląskie, „Wici Harcerskie Kanady” 1971, nr 91.

[50] J. Szews, Pierwsi harcerze na Pomorzu..., „Wici Harcerskie Kanady” 1975, nr 104.

[51] Ibidem.

[52] M. Pestkowska, Doczekaliśmy Niepodległej. Z dziejów powojennej emigracji polskiej, Warszawa 2005, s. 268.

[53] List Okólny w Sprawie Łączności z Krajem, ZHP. Naczelnictwo, sierpień 1989, „Znicz” 1989, nr 23.

Tygodnik „Myśl Polska” wobec polityki PRL w kwestii Ziem Zachodnich i Północnych w latach 1956–1970

[1] W. Wasiutyński, Prawą stroną labiryntu. Fragmenty wspomnień, oprac. i red. W. Turek, wstęp W. Walendziak, Gdańsk 1996, s. 332.

[2] Zarys historii „Myśli Polskiej” daje W. Turek, „Myśl Polska” na emigracji – łącznik między narodowcami i flaga ideologii [w:] „Myśl Polska” na emigracji 1941–1976. Antologia tekstów, Kraków 2005, s. 9–19. Z nieco innych pozycji historię pisma kreśli M. Motas, „Myśl Polska” – najstarszy tygodnik narodowy, wstęp do przygotowywanej do druku przez Muzeum Niepodległości Bibliografii zawartości tygodnika „Myśl Polska” (1941–1992).

[3] Na ten temat ostatnio piszą: A. Skrzypek, Mechanizmy autonomii. Stosunki polsko-radzieckie 1956–1965, Pułtusk–Warszawa 2005; J. Tebinka, Uzależnienie czy suwerenność? Odwilż październikowa w dyplomacji Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej 1956–1961, Warszawa 2010.

[4] T. Bielecki, Nad Odrą i Nysą, „Myśl Polska” (dalej: MP) 1965, nr 14(504).

[5] Zjazd SN w W. Brytanii, MP, 1960, nr 7(382)

[6] Zjazd SN (19–22 V 1961), MP, 1961, nr 11(409).

[7] W 20. rocznicę odzyskania Ziem Zachodnich, MP, 1965, nr 9(499).

[8] T. Bielecki, O naszą, nie waszą, MP, 1963, nr 23(467).

[9] Gomułka i jego partia, MP, 1959, nr 6(359).

[10] Z. Stypułkowski, Zmierzch legendy, MP, 1959, nr 21(374). W te same tony uderzał także Antoni Dargas, redaktor naczelny MP po 1958 r. W przemówieniu podczas Zjazdu Polski Walczącej w Londynie (19 V 1966 r.) powiedział on, że polityka Gomułki „niszczy siły polskie, hamuje rozwój narodu, prowadzi do zastoju gospodarczego”; MP, 1966, nr 11(524).

[11] W. Wasiutyński, Miejsce Polski, MP, 1960, nr 15(390).

[12] Ibidem.

[13] J. Tebinka, op. cit., s. 25–26.

[14] Chruszczow i Gomułka, MP, 1959, nr 14(367).

[15] J. Tebinka, op. cit., s. 44–46.

[16] Rapacki w Londynie, MP, 1965, nr 1(491).

[17] Ibidem.

[18] Chruszczow i Gomułka, MP, 1959, nr 14(367).

[19] S. Kilian, Myśl społeczno-polityczna Tadeusza Bieleckiego, Kraków 2005, s. 154–155.

[20] T. Piszczkowski, Sprawy polskiej nie da się ominąć, MP, 1960, nr 9(384).

[21] Póki czas, MP, 1967, nr 11(547).

[22] S. Kilian, op. cit., s. 235.

[23] Z. Berezowski, Zagadnienie polityki polskiej (przemówienie na Zjeździe SN, 20 V 1961), MP, 1961, nr 15(413).

[24] Idem, Inicjatywa Niemiec wobec Polski, MP, 1961, nr 5(403).

[25] Pomylony cel, MP, 1962, nr 17(438); Uderzenie: Wisła!, MP, 1962, nr 21(442). Oba teksty podpisane były pseudonimem „Wiarus”.

[26] Kto chce zniweczenia Polski?, MP, 1962, nr 22(443).

[27] Polski wątek, MP, 1962, nr 10(431).

[28] Obraz Ziem Zachodnich, MP, 1959, nr 14(367).

[29] K. Grabowski, Igranie z ogniem rewizjonizmu, MP, 1960, nr 21(396).

[30] A. Dargas, Sprawa wymaga wyjaśnienia, MP, 1964, nr 8(475). W 1965 r. zaatakowano ten sam „Dziennik Polski” w artykule pt. Fraternizacja z rewizjonistami niemieckimi. Pochwała w „Dzienniku Polskim”, MP, 1965, nr 5(495). Piętnowano nagłaśnianie dialogu z Niemcami (m.in. z udziałem Józefa Mackiewicza, który granicę na Odrze nazwał „fetyszem udanej prowokacji”).

[31] Jaki obraz Polski? List do redakcji „Czy Niemcy są inni?” (H. Cerowski, Coventry), MP, 1964, nr 13(480).

[32] T. Popławski, Posłowie – uzupełnienia, refleksje, wnioski, MP, 1966, nr 18(531). Oto pełny wykaz publikacji na temat 1. i 2. Armii Wojska Polskiego: Początki armii Berlinga, MP, 1965, nr 3(493); Pierwszy Korpus Wojska Polskiego w Związku Sowieckim, MP, 1965, nr 10(500); Dywizja Kościuszkowska w bitwie pod Lenino, MP, 1965, nr 17(507); Od Oki do Wołgi, cz. 1, MP, 1965, nr 18(508), cz. 2, MP, 1965, nr 21(511); Zdobycie Kołobrzegu przez wojska polskie, MP, 1966, nr 5(518); 2 Armia Wojska Polskiego, MP, 1966, nr 9(522); 1 Armia Wojska Polskiego w Operacji Berlińskiej, MP, 1966, nr 13(526); Bitwa 2 Armii Wojska Polskiego na Łużycach, MP, 1966, nr 16(529), cz. 2, MP, 1966, nr 17(530).

[33] Odżywają metody Goebbelsa (Politicus), MP, 1967, nr 20(556).

[34] D. Jarosz, M. Pasztor, Stosunki polsko-francuskie 1944–1980, Warszawa 2008, s. 124. W opinii autorów oświadczenie to „miało przełomowe znacznie dla dyplomacji PRL w jej staraniach o uznanie zachodniej granicy Polski”. Na temat relacji polsko-francuskich w tym czasie zob. też: M. Pasztor, Polska i polityka otwarcia na Wschód Charlesa de Gaulle’a (1963–1969) [w:] Między Październikiem a Grudniem – polityka zagraniczna doby Gomułki, „Wrocławskie Studia z Polityki Zagranicznej” 2 [Toruń], 2005, s. 83–120.

[35] Z. Berezowski, Polska i Niemcy, MP, 1959, nr 7(360).

[36] Powrót Francji, MP, 1959, nr 22(375).

[37] P. Bilotte, Niemcy a przyszłość Polski, MP, 1962, nr 11 i 12(432 i 433).

[38] T. Piszczkowski, Postscriptum do wizyty, MP, 1967, nr 18(554).

[39] Odejście de Gaulle’a, MP, 1969, nr 9(591).

[40] Czy gra taktyczna, MP, 1969, nr 11(593).

[41] Rozmowy Bonn-Warszawa, MP, 1970, nr 3(608).

[42] T. Bielecki, Co minęło i co nas czeka, MP, 1971, nr 1–2(629–630).

[43] Do takich wniosków doszedł także Ryszard Domke, podkreślając zbieżność argumentacji Warszawy i emigracji w spojrzeniu na kwestię niemiecką; zob. idem, Ziemie Zachodnie i Północne Polski w propagandzie lat 1945–1948, Zielona Góra 2010, s. 240.

[44] K. Tarka, Zwerbować „Pismaka” – Marian Emil Rojek i wywiad PRL, „Glaukopis” 2011, nr 21–22, s. 220–221. Nie były to przypadki odosobnione. Jak pisze Krzysztof Tarka, w raportach MSZ odnotowano po 1956 r. znaczącą zmianę stosunku emigrantów londyńskich do PRL, o czym świadczyło masowe ich uczestnictwo w przyjęciach organizowanych przez Ambasadę PRL w Londynie; zob. idem, Emigracyjny dziennikarz i wywiad PRL. Przypadek Kazimierza Smogorzewskiego, „Dzieje Najnowsze” 2011, nr 4, s. 4–5.

[45] M. Motas, op. cit., s. 9.

[46] Sprawę tę omówił szeroko, choć z pozycji nieprzychylnych SN, Paweł Machcewicz, Operacja „Medal”, „Rzeczpospolita”, 18–19 IX 2004 (zob. też idem, „Monachijska menażeria”. Walka z Radiem Wolna Europa 1950–1989, Warszawa 2007). O roli Trościanki, publicysty MP i działacza SN, zob. ostatnio: M. Motas, Z Wilna do Monachium – stulecie urodzin Wiktora Trościanki, MP, 2011, nr 45–46.

[47] W. Wasiutyński, List otwarty do Witolda Olszewskiego, MP, 1961, nr 7(405).

[48] Politicus, Na drodze do akceptacji komunizmu, MP, 1961, nr 21(419).

Myśl zachodnia w publicystyce emigracyjnego kwartalnika „Poland and Germany” (1957−1976)

[1] A. Zaćmiński, Związek Polskich Ziem Zachodnich w Wielkiej Brytanii w latach 1950–1986. Zarys działalności, „Przegląd Zachodni” 1997, nr 3, s. 38. W cytowanym opracowaniu znajduje się wybór bibliografii dot. polskiej myśli zachodniej.

[2] M.S. Wolański, Środowiska emigracyjne w Londynie i Paryżu a kwestia stosunków polsko-niemieckich (1949–1972), Wrocław 1992; A. Friszke, Życie polityczne emigracji, Warszawa 1999 („Druga Wielka Emigracja 1945–1990”, t. 1); P. Machcewicz, Emigracja w polityce międzynarodowej, Warszawa 1999 („Druga Wielka Emigracja 1945–1990”, t. 2); R. Habielski, Życie społeczne i kulturalne emigracji, Warszawa 1999 („Druga Wielka Emigracja 1945–1990”, t. 3).

[3] P. Machcewicz, op. cit., s. 18, 70.

[4] Ibidem, s. 72, 192–194. Na s. 240, charakteryzując publikacje anglojęzyczne, ukazujące się w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, Machcewicz nie wspomina o istnieniu kwartalnika „Poland and Germany”. Nawet Wolański we wspomnianej monografii zdaje się nie doceniać w należytym stopniu znaczenia czasopism emigracyjnych adresowanych do czytelnika nieznającego języka polskiego.

[5] R. Habielski, op. cit., s. 99.

[6] A. Zaćmiński, op. cit., s. 43–44.

[7] Editor’s Note, „Poland and Germany. A Quarterly Review” 1957, nr 1, s. 1. Wszystkie przytaczane w tekście cytaty z artykułów zamieszczonych w „Poland and Germany” podawane są w tłumaczeniu autora, w nawiasach kwadratowych podano wersje oryginalne. Natomiast cytowania w przypisach (również w tłumaczeniu autora) podane są w odwrotnej kolejności: wersja oryginalna oraz tłumaczenie w nawiasie kwadratowym.

[8] „The Studies Centre on Polish-German Affairs” liczył początkowo ponad 20 członków: naukowców, publicystów i dziennikarzy. Pod koniec 1956 r. przystąpiono do wydawania kwartalnika w języku angielskim. Począwszy od nr. 51–52, January–June 1970, czasopismo ukazywało się jako „Poland and Germany (East & West)”. W sferze planów Ośrodka było również wydawanie „Rocznika Ośrodka Badań Spraw Polsko-Niemieckich”; S. Krause, Dziesięć lat pracy Związku P.Z.Z., „Przegląd Zachodni” 1960, nr 11–12, s. 8–9.

[9] Trzecim redaktorem naczelnym, od nr. 45–46, July–December 1968, był Wiktor Poznański. Po jego śmierci 18 II 1977 r. obowiązki redaktora naczelnego przejął przewodniczący OBSP-N Maksymilian Mela, który zmarł 6 IX 1977 r.; zob. A. Dargas, Maksymilian Mela, „Myśl Polska” 1977, nr 21/22, s. 5.

[10] Nowy Świat, „Przegląd Zachodni” 1958, nr 7(90), s. 22. W latach 1960–1964 w Stanach Zjednoczonych (Chicago) ukazywał się „Kwartalnik Polskiego Związku Ziem Zachodnich”, redagowany przez Andrzeja Janickiego. Czasopismo od 1965 r. ukazywało się pod zmienionym tytułem: „Quarterly of the Polish Western Association of America” (red. Stefan Marcinkowski), jednak nie dorównywało pod względem merytorycznym (zawierało liczne przedruki), a także zasięgiem i objętością (16–24 stron), kwartalnikowi wydawanemu w Wielkiej Brytanii. Nie można pominąć również kwartalnika „Cahiers Pologne-Allemagne”, ukazującego się w latach 1959–1964 w Paryżu w języku francuskim, pod red. Jerzego Zdziechowskiego.

[11] Z działalności ZPZZ w Londynie, „Przegląd Zachodni” 1969, nr 4–5(210–211). Dla porównania ukazujący się w Londynie w latach osiemdziesiątych XX w. „Uncensored Poland News Bulletin” osiągnął nakład ok. 230 egz.; P. Machcewicz, op. cit., s. 240.

[12] Prezes ZPZZ podkreślał, że poza wsparciem Związku: „do pokrycia wydatków [związanych z wydawaniem kwartalnika „P&G” – W.T.] przyczyniła się pomoc, jaką otrzymaliśmy w drugim, trzecim i częściowo czwartym roku w postaci dotacji od instytucji i organizacji polskich w Ameryce i Kanadzie”; S. Krause, op. cit. Decydujące znaczenie miało zaangażowanie ze strony Zygmunta Celichowskiego, prezesa Klubu Polskich Ziem Zachodnich w Montrealu; K. Majewski, Dwusetny numer „Przeglądu Zachodniego”, „Przegląd Zachodni” 1968, nr 3(200), s. 3; Pokłosie powstańcze na ziemi kanadyjskiej, „Przegląd Zachodni” 1969, nr 9(206), s. 11. Zdaniem Franciszka J. Wilka kwartalnik „P&G” był dofinansowywany przez organizację Skarbu Zjednoczenia Narodowego w Kanadzie, „jak długo w jej władzach zasiadali członkowie Stronnictwa Narodowego”; Nasza skrzynka. List Franciszka J. Wilka, Pogromcy traktatu wersalskiego, „Tydzień Polski” 1973, nr 18, s. 3. W latach siedemdziesiątych kwartalnik uzyskiwał dotacje od organizacji polonijnych w USA: Legion of Young Polish Women (Chicago, Illinois), Polish Western Association of America (Chicago, Illinois); „Poland and Germany” 1972, nr 60–61.

[13] Redakcję „Poland and Germany” tworzyli: Franciszek Bajorek (nr.: 5–71/72), S. Biegański (nr.: 10–63/64), Wacław Całus (od nr. 73/74), Antoni Dargas (nr.: 1–3, 4–43/44 red. nacz., od 45/46), Paweł Hęciak (nr.: 1, 16–53/54), Józef Kisielewski (nr.: 1–3 red. nacz., 4–36), Stefan Kolańczyk (nr.: 45/46–71/72), Stanisław Krause (nr.: 1–53/54), Witold Leitgeber (od nr. 73/74), Stefan Lubomirski (nr.: 1–71/72), Maksymilian Mela (od nr. 55/56), Tadeusz Nieduszyński (nr.: 1–53/54), Tadeusz Piszczkowski (od nr. 73/74), Wiktor Poznański (nr.: 16–43/44, od 45/46 red. nacz.), Adam Robiński (nr.: 2–15), Henryk Skaźnik (od nr. 73/74), Adam Truscoe (nr.: 20–43/44), Paweł Zaremba (nr.: 3–15), Adam Żółtowski (nr.: 1–4).

[14] [Druk ulotny bez tytułu], 12 X 1969: „»Poland and Germany« went recently through a difficult period of transition caused mainly by the resignation from editorship, necessitated by other commitments of Mr A. Dargas, and the illness and subsequent death of Mr A. Truscoe, our previous translator” [„»Poland and Germany« ostatnio przechodził trudny okres przejściowy, spowodowany w głównej mierze rezygnacją z pełnienia funkcji redaktora – w związku z innymi zobowiązaniami – przez pana A[ntoniego] Dargasa, oraz chorobą i w konsekwencji zgonem pana A[dama] Truscoe, naszego dotychczasowego tłumacza”]. O problemie związanym z przedłużającym się wakatem na stanowisku redaktora naczelnego wspominano również w sprawozdaniu z działalności ZPZZ w Londynie, „Przegląd Zachodni” 1969, nr 210/211, s. 19.

[15] Nasza skrzynka. List Stefana Lubomirskiego, przewodniczącego Ośrodka Badań Spraw Polsko-Niemieckich, kwartalnik „Poland and Germany”, „Tydzień Polski” 1973, nr 19, s. 12.

[16] G. Zdziechowski, Talking of Facts, „Poland and Germany” 1957, nr 1, s. 7, 10.

[17] Ibidem, s. 10–11.

[18] Ibidem, s. 11–12. W latach 1959–1964 Zdziechowski, jako redaktor „Cahiers Pologne-Allemagne”, skupił wokół swego periodyku liczne grono badaczy i publicystów krajowych. Swoistą rekapitulacją jego pracy i poglądów stało się monograficzne opracowanie: Le probleme clef de la Construction Européenne. La Pologne sur l’Oder, Paris 1965.

[19] K. Grabowski, Germany and the Thaw in Poland, „Poland and Germany” 1957, nr 1, s. 24; Editor’s Note, „Poland and Germany. A Quarterly Review” 1957, nr 1, s. 2: „Jej zmiana [granicy na Odrze i Nysie – W.T.] jest jednym z głównych celów polityki zagranicznej Niemieckiej Republiki Federalnej. Domagają się jej wszystkie partie reprezentowane w Bundestagu i są popierane w tym zamierzeniu przez konsekwentną kampanię rewizjonistyczną organizacyj reprezentujących niemieckich przesiedleńców”. Dr Z. Jordan, Linia Odry i Nysy w polityce Zachodu, „Przegląd Zachodni” 1956, nr 2(61), s. 1.

[20] „Furthermore, undeniable changes have occurred, and the Iron Curtain has become, to some degree, transparent. This fact should also be put to good use. But the amount of news reaching the West represents a problem in itself. It is hoped that this periodical will be able to do some useful sifting and give guidance to its readers” [„Ponadto, nastąpiły bezdyskusyjne zmiany, żelazna kurtyna stała się, do pewnego stopnia, przenikalna. Ten fakt również powinien zostać właściwie spożytkowany. Jednak ilość informacji docierających na Zachód tworzy problem sam w sobie. Ten periodyk ma nadzieję odegrać pożyteczną rolę sita czy też przewodnika dla swoich czytelników”]; Editor’s Note, „Poland and Germany. A Quarterly Review” 1957, nr 1, s. 2. „Gdy Kraj walczy z panowaniem Sowietów w Polsce, obowiązek obrony naszych Ziem Odzyskanych przed nowymi zakusami niemieckimi spada przede wszystkim na emigrację polską na Zachodzie. [...] W tym celu obok »Przeglądu Zachodniego« [...] ZPZZZ wespół z OBSP-N powołanym z jego inicjatywy, przystępuje do wydawania kwartalnika w języku angielskim, by wypełnić istniejącą na tym odcinku lukę”; Apel w sprawie Ziem Odzyskanych, „Przegląd Zachodni” 1956, nr 62, s. 1–2.

[21] [Editor], A Significant Season, „Poland and Germany” 1957, nr 2, s. 1–2.

[22] Z. Berezowski, Fading Realities, „Poland and Germany” 1962, nr 19, s. 30. Podobny pogląd wyrażał lider SN Tadeusz Bielecki; zob. M.S. Wolański, op. cit., s. 58–59, 70.

[23] Z. Berezowski, Germany’s Eastern Policies, „Poland and Germany” 1958, nr 4, s. 2.

[24] K. Grabowski, German Cross-Currents, „Poland and Germany” 1958, nr 5, s. 6.

[25] E. Raczyński, Twentieth Anniversary, „Poland and Germany” 1959, nr 10, s. 2; A. Tomicki, A Polish-German Understanding. Possibilities and Obstacles, „Poland and Germany” 1959, nr 9, s. 6–7.

[26] M. Ostoja, Germany’s Instability, „Poland and Germany” 1960, nr 11, s. 4. „An essential condition for the lasting, good-neighbourly normalization of relations between Poland and Germany is that the latter forgo claims to the Oder-Neisse areas voluntarily – not as a means of achieving some tactical advantage but as the outcome of a sincerely intended and permanent abandonment of plans for east-ward expansion” [„Istotny warunek trwałej, dobrosąsiedzkiej normalizacji stosunków pomiędzy Polską a Niemcami, sprowadza się do tego, że ci ostatni dobrowolnie zrzekają się pretensji do obszarów za Odrą i Nysą – nie w celu uzyskania pewnych korzyści taktycznych, ale jako wyraz szczerych intencji i trwałego porzucenia planów ekspansji na wschód”]; K. Grabowski, Polish-German Relations and European Integration, „Poland and Germany” 1964, nr 29, s. 19.

[27] A. Tomicki, German ‘Moral’ Arguments, „Poland and Germany” 1960, nr 12, s. 6.

[28] V. Poznański, Contradictions in German Policy, „Poland and Germany” 1963, nr 26, s. 30–31. „Prof. Jaspers, który jest nie tylko wielkim filozofem, ale rozumuje także jak mądry polityk, uważa, że jedynie przez uznanie linii Odra-Nysa ze strony Republiki Związkowej [...] naród niemiecki osiągnąć może dobre stosunki sąsiedzkie z Polską. »Można by to przygotować już obecnie – dodaje Jaspers – gdyby ludzie w Niemczech potrafili myśleć, jak należy, kategoriami politycznymi«”; T. Piszczkowski, Jaspers contra Bismarck, „Myśl Polska” 1960, nr 394, s. 3 / Jaspers vs Bismarck, „Poland and Germany” 1960, nr 14.

[29] Z. Berezowski, From Bismarck to Adenauer, „Poland and Germany” 1959, nr 9 / Od Bismarcka do Adenauera, cz. 1, „Myśl Polska” 1959, nr 367, s. 3.

[30] Idem, Od Bismarcka do Adenauera, cz. 2, „Myśl Polska” 1959, nr 368, s. 3.

[31] Idem, Germany, France and Poland, „Poland and Germany” 1960, nr 13 / Polska w polityce Francji i Niemiec, cz. 2, „Myśl Polska” 1960, nr 386, s. 3–4.

[32] „The Soviet guarantee of the Oder-Neisse frontier which figures in the recently signed treaty between Poland and Russia is eloquent testimony to the attitudes of both these countries towards the German territorial claims and plans for restoring the pre-War Polish-German frontiers. It simultaneously delimits the extent of the concessions which might, under favourable circumstances, be secured by a Western policy aimed at solving the German problem” [„Sowiecka gwarancja granicy na Odrze i Nysie, zapisana w ostatnio podpisanym traktacie pomiędzy Polską i Rosją, stanowi wymowne świadectwo stosunku obu tych państw do niemieckich żądań terytorialnych oraz planów odbudowy przedwojennej granicy polsko-niemieckiej. Jednocześnie zakreśla ona granicę ustępstw, jakie mogą być, w pewnych sprzyjających warunkach, uzyskane od polityki zachodniej dążącej do rozwiązania problemu niemieckiego”]; idem, Policy of Make-Believe, „Poland and Germany” 1965, nr 32–33, s. 3.

[33] Idem, Dr Adenauer’s Record, „Poland and Germany” 1962, nr 22 / Janusowe oblicze polityki Adenauera, cz. 2, „Myśl Polska” 1963, nr 450, s. 2. „Mention has already been made that President de Gaulle’s conception of Germany’s new role in Europe [...] is the only practicable means for intrinsically binding Germany with the West and permanently reducing the dangers implicite in German dreams of territorial expansion. President de Gaulle’s system offers a rational solution of this difficult problem [...] in addition, fresh vistas are opened up for ultimately securing the liberation of eastern Germany from Soviet occupation” [„Wspomniano już, że koncepcja prezydenta de Gaulle’a, nowej roli Niemiec w Europie [...] stanowi jedyny praktyczny sposób związania Niemiec z Zachodem i trwałego zmniejszenia niebezpieczeństwa wynikającego z niemieckich dążeń do ekspansji terytorialnej. System prezydenta de Gaulle’a zapewnia racjonalne rozwiązanie skomplikowanego zagadnienia [...], ponadto, otwiera nowe możliwości zapewnienia ostatecznego wyzwolenia wschodnich Niemiec z okupacji sowieckiej”]; idem, Divergent Approaches, „Poland and Germany” 1964, nr 27–28, s. 8–9.

[34] S. Kudlicki, First Attempts at Reconciliation, „Poland and Germany” 1966, nr 35, s. 6.

[35] Ibidem, s. 4.

[36] Ibidem, s. 9.

[37] Ibidem, s. 10. Przy okazji rozważań o dokumentach kościelnych, autor dostrzegł pewien paradoks polegający na jednoczesnej obstrukcji ze strony rewizjonistów niemieckich i polskich komunistów: „A paradoxical situation arose: the attempt od the German refugees and irredentists to torpedo a Polish-German rapprochement received the unexpected suport of the Polish Communists. The latter, naturally for quite other reasons, oppose the attempt of the Catholic Church to end the thousand-year-long Polish-German strife by a gesture of reconcilliation and to begin a fresh era on the basis of respect and security for the existence of the Polish nation” [„Wykształciła się paradoksalna sytuacja: próba niemieckich uchodźców i rewizjonistów storpedowania pojednania polsko-niemieckiego zyskała nieoczekiwane wsparcie ze strony polskich komunistów. Ci ostatni, naturalnie z innych powodów, sprzeciwiają się próbie Kościoła katolickiego zakończenia tysiącletniego konfliktu polsko-niemieckiego przez gest pojednania i zapoczątkowania nowej ery na bazie poszanowania i bezpieczeństwa egzystencji narodu polskiego”]; ibidem, s. 11.

[38] W.J. Poznański, Brandt’s Ostpolitik, „Poland and Germany” 1970, nr 51–52, s. 3.

[39] Ibidem, s. 6.

[40] Ibidem.

[41] „A simple juxtaposition of Dr. Adenauer’s statement made I 1953 [...] with the text of the Warsaw treaty, speaks for itself” [„Proste zestawienie oświadczenia dr. Adenauera ze stycznia 1953 r. [...] z treścią traktatu warszawskiego mówi za siebie”]; S. Czechanowski, The Polish-West German Treaty, „Poland and Germany” 1970, nr 53–54, s. 3–4.

[42] Ibidem, s. 4.

[43] Ibidem, s. 6–7.

[44] „To what extent the Treaty will contribute to the effective change of mutual relations will depend on the political, and especially psychological attitude of the German nation in the next decades” [„Na ile traktat przyczyni się do efektywnej zmiany we wzajemnych stosunkach, będzie zależało od politycznego, a zwłaszcza psychologicznego nastawienia narodu niemieckiego w najbliższych dekadach”]; S. Czechanowski, Reflexions after the Warsaw-Bonn Treaty, „Poland and Germany” 1971, nr 55–56, s. 3. W ocenie traktatu warszawskiego redakcja czasopisma wyrażała pogląd zbliżony do stanowiska zajmowanego przez przywódców SN. Trzeba w tym miejscu zaznaczyć, że Wolański w swej pracy twierdzi, iż stanowisko Lubomirskiego było bliższe poglądowi mniej krytycznemu, wyrażanemu m.in. przez Egzekutywę Zjednoczenia Narodowego, a także przez krajowego autora „profesjonalnego opracowania” z zakresu prawa międzynarodowego. Z przyp. 53 na s. 149 wynika, że Wolański miał na myśli Krzysztofa Skubiszewskiego; M.S. Wolański, op. cit., s. 148–149.

[45] V.J. Poznanski, Agreement on West Berlin, „Poland and Germany” 1971, nr 57–58, s. 5.

[46] Idem, Two Events of Importance, „Poland and Germany” 1972, nr 62, s. 3, 6. Traktat pomiędzy RFN i NRD „represents a big shift in Bonn’s old policy. Previously, West German Governments used to claim the right to speak for all Germans, and for many years practiced a policy of refusing to recognize those States which took up diplomatic relations with East Germany – the Hallstein doctrine” [„oznacza głęboką zmianą w dotychczasowej polityce Bonn. Wcześniej rządy zachodnich Niemiec zwykły występować w imieniu wszystkich Niemców i przez lata odmawiały uznania tych państw, które utrzymywały stosunki dyplomatyczne z Niemcami wschodnimi – doktryna Hallstein”]; ibidem, s. 7; E. Kozłowski, Winds of Change, „Poland and Germany” 1973, nr 63–64, s. 3.

[47] S. Lubomirski, Towards an All-German Policy of the GFR?, „Poland and Germany” 1973, nr 65–66, s. 3. „The German Federal Republic is defined by the Court as a temporary creation, which is identical with a part of the former ‘German State’, comprising lands mentioned in the Constitution as federal Länder. Therefore, according to the Constitutional Court, the GFR is not the legal successor of the Third Reich, but a part of that Reich, similarly as the GDR is another part of that Reich. This means that with the creation of the German Federal Republic no new State was formed but that part of the Reich was only reorganised. [...] The Third Reich continues to be the subject of international law, says the Court, it did not disintegrate in 1945, it could only not function for lack of state powers [...]. The entire legal concept on which the Court based its ruling is erroneous and raises many reservations. The legal construction that the »German State« continues to exist in truncated form that emerged after the war, in various ways and with differing fates, does not hold water. [...] The Third Reich fell because of debellation, and on its ruins, governed by the four Occupying Powers, two states were founded, the GFR and the GDR, and Berlin that is still being governed by the Allies. The GFR became a sovereign state as a result of the transference to it of the sovereign right of the Allies. The Constitution of the GFR was passed by the Parliamentary Council headed by Adenauer but became law only after its ratification by the Allied Governors. Already here lies a contradiction between the reasoning of the Court and the real nature of the West German Constitution” [„Republika Federalna Niemiec stanowi w opinii Trybunału twór czasowy, tożsamy z pojęciem »części dawnego państwa niemieckiego«, obejmującej ziemie wymienione w konstytucji jako sfederowane landy. Dlatego, nawiązując do Trybunału Konstytucyjnego, RFN nie jest prawnym spadkobiercą III Rzeszy, ale częścią tejże Rzeszy, podobnie jak NRD stanowi inną część Rzeszy. Oznacza to, że utworzenie Republiki Federalnej Niemiec nie było równoznaczne z powstaniem nowego państwa, ale z uznaniem istnienia części Rzeszy [...]. III Rzesza nadal stanowi podmiot prawa międzynarodowego, twierdzi Trybunał, nie uległa dezintegracji w 1945 r., a jedynie utraciła możliwość funkcjonowania z powodu braku instytucji państwowych [...]. Cała koncepcja prawna, na podstawie której Trybunał wydaje orzeczenia, jest błędna i wywołuje liczne zastrzeżenia. Konstrukcja prawnicza o kontynuacji istnienia »państwa niemieckiego« po wojnie w kadłubowym kształcie, jest nieszczelna jak sito. [...] III Rzesza upadła w wyniku debellacji, a na jej ruinach, znajdujących się pod zarządem państw okupujących, utworzono dwa państwa, RFN i NRD oraz Berlin, znajdujący się nadal pod zarządem aliantów. Konstytucji RFN została uchwalona przez Radę Parlamentarną kierowaną przez Adenauera, jednak stała się obowiązującym prawem dopiero w momencie jej ratyfikowania przez sprzymierzonych zarządców. Już tutaj widać sprzeczność między argumentacją Trybunału a rzeczywistą naturą konstytucji Niemiec Zachodnich”]; ibidem, s. 4–5.

[48] Ibidem, s. 6: „The West German Chancellor recognised the German Democratic Republic, but he maintains that a special intra-German relationship should exist between the two German States. In the question of W[est] Berlin, he recognized, out of necessity, the existing state of affairs accepted in consultation with the big four Powers, but he insists that the reality created after the war between West Berlin and the GFR should also be recognised” [„Zachodnioniemiecki kanclerz uznał Niemiecką Republikę Demokratyczną, ale utrzymuje, że stosunki między obu państwami niemieckimi powinny posiadać specjalny, wewnątrz-niemiecki charakter. W kwestii Berlina Zachodniego, Kanclerz z konieczności uznał istniejący stan rzeczy określony w porozumieniu Czterech Mocarstw, jednak domaga się, by rzeczywiste stosunki ukształtowane między Berlinem Zachodnim a RFN również zostały uznane”].

[49] E. Kozłowski, Winds of Change, „Poland and Germany” 1973, nr 63–64, s. 7.

[50] S. Lubomirski, Towards an All-German Policy of the GFR?, „Poland and Germany” 1973, nr 65–66, s. 8. Pozytywną ocenę rezultatów Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie prezentowali na łamach emigracyjnych czasopism publicyści i politycy związani z SN; zob. M.S. Wolański, Europa Środkowo-Wschodnia w myśli politycznej emigracji polskiej 1945–1975, Wrocław 1996, s. 355.

[51] V. Poznański, No Brandt in Bonn, „Poland and Germany” 1974, nr 67–68, s. 9.

[52] Na przykład nr 75–76 z 1976 r. zawierał niemal wyłącznie teksty o problematyce amerykańskiej: The Polish Contribution to American History, Poland and the Genesis of the American Republic, Poles in the U.S.A.

[53] J. Łobodowski, Przeoczenie czy prowokacja?, „Tydzień Polski” 1973, nr 17.

[54] Ibidem.

[55] Nasza skrzynka. List Franciszka J. Wilka, Pogromcy traktatu wersalskiego i St. Kaliny, Jak to się stało?, „Tydzień Polski” 1973, nr 18. „Nie zamierzamy [...] popierać akcji wydawniczej, która – przeznaczona głównie dla czytelnika anglosaskiego – propaguje na swych łamach tezy sprzeczne z opinią i postawą emigracji niepodległościowej i niebezpieczne z punktu widzenia walki narodu polskiego o wyswobodzenie się spod politycznej, wojskowej, kulturalnej i gospodarczej okupacji sowieckiej”; Nasza skrzynka. Stefan Soboniewski, prezes [SPK], Zygmunt Szadkowski, sekretarz generalny [SPK], List otwarty, „Tydzień Polski” 1973, nr 18.

[56] Nasza skrzynka. List W. Kaweckiego, Patentów na rozum nikt nie rozdaje..., „Tydzień Polski” 1973, nr 19.

[57] Nasza skrzynka. List Stefana Lubomirskiego, przewodniczącego Ośrodka Badań Spraw Polsko-Niemieckich, Kwartalnik „Poland and Germany”, „Tydzień Polski” 1973, nr 19: „Oczywiście pojawienie się pracy Krasuskiego w tej formie w »Poland and Germany« było niedopatrzeniem spowodowanym metodą redakcyjną oraz mylną oceną treści i wartości tej pracy. Przeoczeniem było też nie zaznaczenie wyraźnie, że praca i jej poglądy pochodzą od historyka krajowego”; ibidem. Zob. też: A. Lubomirski / Chairman / The Studies Centre on Polish-German Affairs, Letters to the Editor, „Poland and Germany” 1973, nr 63–64, s. 52–54. Warto zaznaczyć, że w każdym numerze wzmiankowanego kwartalnika widniała formuła: „The opinions expressed in articles and reviews published in POLAND AND GERMANY (East & West) do not necessarily represent those of the Editorial Board”.

[58] T. Piszczkowski, Jaka jest Polska, „Myśl Polska” 1973, nr 682.

[59] J. Łobodowski, Sztandary na Kremlu i gdzie indziej, „Tydzień Polski” 1973, nr 22.

[60] Zob. listy i dokumenty zamieszczone w dziale Nasza skrzynka, „Tydzień Polski” 1973, nr 21; 1974, nr 16, 17, 22, 24. Zob. też dokumenty w tej samej sprawie przedrukowane w „Myśli Polskiej” 1974, nr 708/711, s. 8.

[61] J. Giertych, Dokoła artykułu w „Poland and Germany”, „Myśl Polska” 1973, nr 683/684.

[62] VII Walne Zebranie Związku Polskich Ziem Zachodnich, „Przegląd Zachodni” 1980, nr 324–325, s. 22; Wiktor J. Poznański zmarł 18 II 1977 r., Maksymilian Mela zaś – 6 IX 1977 r.

[63] K. Rogaczewska, Niemcy w myśli politycznej polskiej opozycji w latach 1976–1989, Wrocław 1998; W. Turek, Stosunki polsko-niemieckie w publicystyce „Bratniaka” i „Polityki Polskiej” [w:] Nie ma życia bez swobody. 30 lat Ruchu Młodej Polski (1979–2009), Toruń 2009. Warto jednak zauważyć, że potrzeba ostatecznego utrwalenia granicy polsko-niemieckiej była mocno podkreślana w latach 1989–1991 przez ministra spraw zagranicznych Krzysztofa Skubiszewskiego, będącego wcześniej jednym z publicystów „Cahiers Pologne-Allemagne”, wydawanego w Paryżu przez Zdziechowskiego; zob. T. Lane, M. Wolański, Poland and European Integration. The Ideas and Movements of Polish Exiles in the West, 1939–91, London 2009, s. 219–221.

[64] P. Machcewicz, op. cit., s. 252.

[65] M.S. Wolański, Środowiska emigracyjne w Londynie i Paryżu..., s. 156.

PPS a walka o polską granicę zachodnią: 1918–1921

[1] K. Więch, Polska Partia Socjalistyczna 1918–1921, Warszawa 1978, s. 138. Pisano na jego łamach o próbach niemieckiej dyplomacji podważenia polskich postulatów w kwestii granicy zachodniej II RP; Niemcy wobec nowej sytuacji w Wielkopolsce, „Naprzód”, 20 II 1919, s. 1. Protestowano przeciwko planom rozstrzygnięcia o losach Mazur w drodze plebiscytu; Różne miary, a dla nas najgorsza, „Naprzód”, 15 IV 1919, s. 1. Swoisty radykalizm pisma „Naprzód” widoczny był także później, a zwłaszcza w okresie pierwszego powstania śląskiego, kiedy na jego łamach wręcz nawoływano do polskiej zbrojnej interwencji na Śląsku; Górny Śląsk woła o pomoc, „Naprzód”, 21 VIII 1919, s. 1; Bez złudzeń, „Naprzód”, 28 VIII 1919, s. 1.

[2] E. Koko, PPS wobec problemu narodowościowego w Polsce w latach 1918–1939 [w:] Stulecie Polskiej Partii Socjalistycznej 1892–1992, Warszawa 1993, s. 131.

[3] „Nie chodzi o odbudowanie Polski w granicach z przed roku 1772, tylko o stworzenie jej z współudziałem wszystkich ziem, które dotychczas procesowi germanizacyjnemu się oparły”; Niemiec a Polak, „Gazeta Robotnicza”, 10 V 1919, s. 1.

[4] Limanowski traktował polskość Górnego Śląska za oczywistą; S. Michałowski, Myśl polityczna Polskiej Partii Socjalistycznej (1918–1939), Lublin 1994, s. 39.

[5] Takie było stanowisko krakowskiego pisma „Naprzód”, na którego łamach dowodzono: „Prusy Wschodnie i Gdańsk nie przyłączone do Polski będą z natury rzeczy grawitować do Niemiec”; Gdańsk, Haller, koalicja, „Naprzód”, 3 IV 1919, s. 1. Z czasem deklarowano tam, że Polska mogłaby przystać na „najszerszą autonomię wewnętrzną Gdańska”, ale pod warunkiem wkroczenia tam wojsk polskich, bo „w przeciwnym razie miasto wpadnie w ręce Niemców w razie jakiegokolwiek konfliktu z nimi”; Warunki pokojowe ententy a Polska, „Naprzód”, 10 V 1919, s. 1.

[6] L. Mroczka, Łódzka organizacja Polskiej Partii Socjalistycznej w latach 1918–1926, Łódź 1972, s. 103.

[7] Tadeusz Hołówko dowodził: „słusznem jest, że Gdańsk i Prusy Wschodnie będą stanowiły samodzielne jednostki państwowe”; idem, Stosunek państwa polskiego do jego sąsiadów II, „Przedświt” 1919, nr 5–6, s. 36.

[8] W imieniu Komendy Głównej POW na przełomie listopada i grudnia 1918 r. wraz z Walerym Sławkiem, Wacławem Sieroszewskim i Ireną Kosmowską prowadził rozmowy z Komisariatem Naczelnej Rady Ludowej w Poznaniu; I. Werschler, Tadeusz Hołówko: życie i działalność. Z dziejów obozu belwederskiego, Warszawa 1984, s. 122.

[9] T. Hołówko, Z kim walczyć, „Robotnik”, 5 II 1919, s. 2. Polityk ten dowodził również, że dzięki przyłączeniu do II RP górnośląskiego zagłębia będzie możliwe szybsze przejście do gospodarki socjalistycznej; I. Werschler, op. cit., s. 124.

[10] Z powodu not sowieckich, „Robotnik”, 4 III 1919, s. 1.

[11] T. Hołówko, W obliczu niebezpieczeństwa, „Robotnik”, 25 V 1919, s. 1.

[12] K. Więch, op. cit., s. 140–141.

[13] Wobec grożącej wojny C.K.W. partii naszej ogłasza następującą odezwę: Do robotników niemieckich!, „Robotnik”, 29 V 1919, s. 1.

[14] Na łamach czasopisma „Naprzód” pisano o niemieckich planach ogłoszenia „niezawisłości” przez Niemców na ziemiach zaboru pruskiego i zorganizowaniu przez nich kierowanego przez Berlin zbrojnego oporu przeciwko państwu polskiemu; Świstek papieru, „Naprzód”, 26 VI 1919, s. 1.

[15] „Polska delegacja pokojowa składała się przeważnie z osobników prawicowych, z osobników wstecznych, niecieszących się żadnem zaufaniem radykalnej i socjalistycznej dyplomacji francuskiej”; Plebiscyt na Górnym Śląsku, „Gazeta Robotnicza”, 26 VI 1919, s. 1.

[16] „Ale nie tylko na tem polega wina narodowej demokracji. W rzeczywistości zawsze ona dbała bardzo mało o Górny Śląsk i Śląsk Cieszyński forsując przedewszystkiem sprawę wschodnich kresów”; Pokój a Górny Śląsk, „Robotnik”, 25 VI 1919, s. 1. W taki sposób przedstawiały sprawę także lokalne struktury PPS na Górnym Śląsku; B. Malec-Masnyk, Stanowisko górnośląskiej PPS wobec plebiscytu w świetle „Gazety Robotniczej” z lat 1919–1921, „Studia Śląskie” 42, 1983, s. 292.

[17] Jak koalicja traktuje Polskę I, „Naprzód”, 12 VII 1919, s. 1.

[18] Stanowisko socjalistów przedstawił w swym wystąpieniu poseł Herman Lieberman. Dowodził on, że w istocie osłabienie Niemiec było z korzyścią dla państw ententy: „jakże inaczej można było w imię własnej przyszłości osłabić przeciwnika, jak nie przez zabranie mu ziem zagrabionych, jak nie przez stworzenie u boku jego wielkiego, silnego Państwa Polskiego”; Sprawozdanie Stenograficzne Sejmu Ustawodawczego, 81 p/ł. 94.

[19] Jak dowodził wiosną 1919 r. Tadeusz Hołówko: „Śląsk Górny i Cieszyński z jednej strony, a Prusy Zachodnie z drugiej są tymi fundamentami, na których oprze się gospodarcza przyszłość Polski”. Już wówczas dostrzegł on niepokojące go zjawisko dużej obojętności do tych dzielnic ze strony opinii publicznej w Królestwie i Galicji. Postulował w związku z tym utworzenie specjalnego departamentu kresów zachodnich przez polskie państwo; idem, Stosunek państwa polskiego do jego sąsiadów II..., s. 38. Inny z kolei publicysta socjalistyczny już po plebiscycie dowodził: okręg przemysłowy Górnego Śląska łącznie z Zagłębiem Dąbrowskim i kopalniami Śląska Cieszyńskiego jest tą jednością geograficzną, gospodarczo i etnograficznie zwartą i jednolitą. Przed rozstrzygnięciem; „Robotnik”, 31 III 1921, s. 1.

[20] Tadeusz Hołówko przekonywał: „Jeśli Górny Śląsk będzie nasz – w krótkim czasie staniemy się jednym z najbardziej samodzielnych pod względem ekonomicznym państw Europy, jeśli nie będzie – będziemy oddani w niewolę Niemcom i Czechom”; idem, Śląsk Górny I, „Robotnik”, 18 I 1921, s. 1.

[21] „Niemcy znowu będą mocarstwem silniejszym od Francji – a ponieważ Górny Śląsk jest krajem polskim, przeto panowanie tam najazdu niemieckiego będzie nową podstawą reakcji i militaryzmu pruskiego”; idem, Śląsk Górny II, „Robotnik”, 19 I 1921, s. 1.

[22] L. Mroczka, op. cit., s. 103.

[23] J. Biniszkiewicz, Proletariat zaboru pruskiego a P.P.S. [w:] Księga pamiątkowa P.P.S., Warszawa 1923, s. 163.

[24] „Gazeta Robotnicza” to czasopismo, które powstało 3 I 1891 r. i w 1893 r. zostało przejęte przez PPS, a od 1901 r. ukazywało się w Katowicach. Nie ukazywało się w latach I wojny światowej; B. Malec-Masnyk, op. cit., s. 292.

[25] „W obecnych warunkach się od Niemców też nic dobrego nie spodziewamy”; Sprawa polska na Śląsku, „Gazeta Robotnicza”, 8 II 1919, s. 2.

[26] Nie chcemy łaski, „Gazeta Robotnicza”, 18 II 1920, s. 1.

[27] Górny Śląsk a byt Polski, „Gazeta Robotnicza”, 19 II 1920, s. 2.

[28] Jednocześnie dowodzono, że walka o bogactwa naturalne terenu spornego wiąże się z walką o wyzwolenie setek tysięcy ludu polskiego; Walka o Śląsk, „Gazeta Robotnicza”, 7 III 1920, s. 1.

[29] E. Caspari, Górnośląski wielki przemysł żelazny a plebiscyt, „Gazeta Robotnicza”, 12 IX 1920, s. 1–2; idem, Polska naturalnym rynkiem zbytu węgla górnośląskiego, „Gazeta Robotnicza”, 15 IV 1921, s. 1. Zgoła odmiennie niż Caspari argumentowano natomiast na łamach czasopisma „Naprzód”: „Niemcy potrzebują, jak twierdzą Górnego Śląska dla jego węgla, dla jego żelaza, dla hut i fabryk; Polska potrzebuje go, aby stać się matką dla wszystkich swych dzieci, aby nie zostawić milionów swych synów pod obcem nienawistnem panowaniem”; Górny Śląsk a Polska, „Naprzód”, 30 I 1921, s. 1.

[30] „Ale rozumiejąc, że braterstwo międzynarodowe nastąpić może wtedy dopiero, gdy nie będzie żaden naród uciskany, musi proletariat Śląska wywalczyć sobie prawo zjednoczenia z klasą robotniczą całej Polski dla wspólnej walki”; Ku zwycięstwu socjalizmu, „Gazeta Robotnicza”, 30 III 1920, s. 1. „Ale pamiętać dziś trzeba przedewszystkiem o tym najbliższym naszym celu, a nim jest zwycięski plebiscyt. Po nim przyjdzie czas na walkę bez osłonek z kapitałem i tymi co mu służą”; My a oni, „Gazeta Robotnicza”, 15 IV 1920, s. 1. „My walcząc o połączenie G[órnego] Śląska z Polską jesteśmy wierni zasadom i słowom Marksa i Engelsa, którzy pierwsi stanęli w obronie polskości, wiemy, że w ten sposób najlepiej walczymy o zwycięstwo zasad socjalistycznych nad kapitalizmem”; O zwycięstwo socjalizmu, „Gazeta Robotnicza”, 15 I 1921, s. 1. Idealizowano stosunki panujące w Polsce: „Polska bowiem jest państwem demokratycznem, robotniczo-ludowem, gdzie kapitalizm nie może robić żadnych interesów”; Walka kapitalizmu z Polską, „Gazeta Robotnicza”, 21 X 1920, s. 1.

[31] Wojna na Wschodzie, „Gazeta Robotnicza”, 8 VII 1920, s. 1; Ofensywa polska na Wschodzie a Górny Śląsk, „Gazeta Robotnicza”, 16 V 1920, s. 1; Nowa sposobność do zawarcia pokoju, „Gazeta Robotnicza”, 15 VI 1920, s. 1.

[32] Dążyli nie tylko do osłabienia pozycji II RP przed plebiscytem, lecz i pozbawienia polskiego przemysłu szans na ekspansję na wschodnie rynki; Charakter Niemiec a Europa, „Gazeta Robotnicza”, 3 III 1920, s. 1.

[33] B. Malec-Masnyk, op. cit., s. 294.

[34] Ibidem, s. 296.

[35] F. Hawranek, Ruch komunistyczny na Górnym Śląsku w latach 1918–1921, Wrocław–Warszawa–Kraków 1966, s. 168; K. Więch, op. cit., s. 275.

[36] „Albowiem, gdyby istotnie ludność górnośląska nie wzięła udziału w plebiscycie, to dowiodłaby przez to, że jej wszystko jedno do kogo należy i wówczas dopiero Ententa stałaby się prawdziwym panem Górnego Śląska”; Komuniści a Górny Śląsk, „Robotnik”, 13 I 1921, s. 2.

[37] Komuniści na Górnym Śląsku, „Gazeta Robotnicza”, 9 III 1920, s. 1; Pod płaszczykiem komunizmu, „Gazeta Robotnicza”, 8 IV 1920, s. 1; Krecia robota komunistów w związku z reakcją niemiecką, „Gazeta Robotnicza”, 7 XII 1920, s. 1; Podwójna gra komunistów, „Gazeta Robotnicza”, 14 XII 1920, s. 1; Na czyją korzyść pracują komuniści, „Gazeta Robotnicza”, 4 I 1921, s. 1; Komuniści a Górny Śląsk, „Gazeta Robotnicza”, 18 I 1921, s. 1.

[38] H. Zieliński, Położenie i walka górnośląskiego proletariatu w latach 1918–1922, Warszawa 1957, s. 194.

[39] „Kapitaliści niemieccy ze strajkami temi sympatyzują i chcą je wyzyskać wobec koalicji na dowód, że proletajat górnośląski nie chce należeć do Polski”; Kapitalistyczny komunizm, „Gazeta Robotnicza”, 27 III 1919, s. 1.

[40] B. Malec-Masnyk, op. cit., s. 295.

[41] Ibidem, s. 296.

[42] W rezolucji przyjętej na zjeździe stwierdzono: „Zjazd P.P.S. obstaje przy zasadzie, ze spory graniczne pomiędzy sąsiednimi narodami winne być rozstrzygane powszechnem głosowaniem wszystkich mieszkańców spornego terytorium”; Archiwum Akt Nowych w Warszawie (dalej: AAN), CA KC PZPR, 114/I, Polska Partia Socjalistyczna 1918–1939, t. 2, Rezolucja w sprawie plebiscytu na Górnym Śląsku. XVII Kongres PPS; S. Michałowski, op. cit., s. 44.

[43] Katowicka „Gazeta Robotnicza”, zdając sobie sprawę z tego, jak niekorzystny dla Polski był plebiscyt na Warmii i Mazurach w tym terminie, ostro krytykowała koalicję za brak zgody na przesunięcie jego terminu i podkreślała: „Sztuczki hakatystów i międzynarodowej bandy kapitalistów nie zmuszą nas nigdy do odstąpienia od słusznych żądań, aby przyznano nam prawy brzeg dolnej Wisły oraz polskie pojezierze mazurskie”; Plebiscyt na Mazurach, „Gazeta Robotnicza”, 3 VII 1920, s. 1. Obawiano się, czy lęk przed represjami nie wypaczy wyników plebiscytu; W przeddzień plebiscytu na Mazurach i Warmii, „Gazeta Robotnicza”, 10 VII 1920, s. 2. Porażkę uznano za efekt „sztuczek, szachrajstw i terroru”; W sprawie Mazurów i Warmii, „Gazeta Robotnicza”, 3 VIII 1920, s. 1.

[44] Ten dostojnik kościelny zabronił agitowania przed plebiscytem księżom z innych diecezji, a decyzje w sprawie zaangażowania niższego kleru uzależniał od zgody miejscowych proboszczów. Ci ostatni w zdecydowanej większości byli Niemcami. PPS uznała to za wyraz stronniczości Kościoła jako takiego i domagała się, aby zwrócić listy uwierzytelniające nuncjuszowi Achille Rattiemu oraz odwołać posła polskiego przy Watykanie; S. Michałowski, op. cit., s. 52–53.

[45] Jak się przyczyniają do odzyskania Górnego Śląska endecy i klerykali? Protest ewangelików górnośląskich, „Naprzód”, 10 III 1921, s. 2.

[46] J. Tomicki, Dzieje II Międzynarodówki 1914–1923, Warszawa 1975, s. 140.

[47] Ibidem, s. 233; S. Michałowski, op. cit., s. 51.

[48] „W świetle faktów powyższych wystąpienie Zarządu Socjalnej Demokracji Niemiec, przedstawiającej sytuację na Śląsku tak jak gdyby właśnie robotnicy polscy byli stroną napastującą, a urzędnicy, żandarmi i kapitaliści niemieccy – broniącą się, zakrawa na niesmaczny żart z Międzynarodówki”; M. Niedziałkowski, PPS do Międzynarodówki. Sprawa Górnego Śląska a Międzynarodówka. „Robotnik”, 8 X 1920, s. 2; J. Tomicki, op. cit., s. 234.

[49] Memoriał o sytuacji na Górnym Śląsku, „Robotnik”, 10 XI 1920, s. 1–2.

[50] AAN, CA KC PZPR, 114/XIII-30, Polska Partia Socjalistyczna, Towarzysze i Towarzyszki! Kielecki Okręgowy Komitet Robotniczy Polskiej Partii Socjalistycznej, k. 1.

[51] Dowodziła: „w pozostaniu G[órnego] Śląska przy Niemczech ma interes tylko kapitalista i nacjonalista niemiecki, socjalistyczne interesa zaś wskazują na ostateczne połączenie wszystkiego proletariatu polskiego w jedną całość polskiego społeczeństwa nie przeżynanego kapitalistycznemi granicami”; Górny Śląsk a walka klasowa, „Gazeta Robotnicza”, 4 III 1920, s. 1–2. „Zwycięstwo nasze, wyzwolenie nasze z niewoli pruskich panów może być tylko w połączeniu z ludową i robotnicza Polską”; Potęga ludu pracującego, „Gazeta Robotnicza”, 11 VIII 1920, s. 1.

[52] J. Tomicki, op. cit., s. 235; K. Więch, op. cit., s. 277; S. Michałowski, op. cit., s. 52.

[53] W. Suleja, Polska Partia Socjalistyczna 1892–1948. Zarys dziejów, Warszawa 1988, s. 152.

[54] J. Tomicki, op. cit., s. 235.

[55] J. Przewłocki, Wokół politycznych problemów III powstania śląskiego, „Zaranie Śląskie” 44, 1981, s. 207.

[56] Miasta czy wsie?, „Gazeta Robotnicza”, 29 IV 1921, s. 1.

[57] Tak przedstawiono to w piśmie „Naprzód” w artykułach: Zwycięstwo na Górnym Śląsku, „Naprzód”, 23 III 1921, s. 1; Sukces polski na Górnym Śląsku, „Naprzód”, 24 III 1921, s. 1; Po plebiscycie górnośląskim, „Naprzód”, 25 III 1921, s. 1.

[58] Dowodzono na łamach „Robotnika”: „Jedno dziś już nie ulega wątpliwości: tam gdzie rozstrzygał robotnik polski kopalń i hut – Polska zwyciężyła!”; Plebiscyt, „Robotnik”, 22 III 1921, s. 1.

[59] Anonimowy publicysta kryjący się pod pseudonimem Sembronius dowodził, że prawne stanowisko Polski w Gdańsku było „słabe i niepewne”. Natomiast postanowienia traktatu wersalskiego wymuszą na Niemcach zgodę na swobodną polską żeglugę na Odrze i poprzez tę rzekę dostęp do Bałtyku, pod warunkiem, że do II RP należeć będzie: „dolina Odry od Bogumiła aż poniżej Opola”; Odra, „Gazeta Robotnicza”, 20 IV 1921, s. 2.

[60] „Zwracamy się do rządu polskiego z upomnieniem by poważnie zastanowił się czy ludzie, którym powierza odpowiedzialne zadanie obrony sprawy śląskiej dobrze wywiążą się z tego zadania”; Niemcy a plebiscyt, „Robotnik”, 25 III 1921, s. 1.

[61] „Mamyż zwracać się do p. Sapiehy, który, będąc w Londynie spożywał obiady dyplomatyczne, rozmawiał z królem i ministrami i w nawale uroczystości i przyjęć »zapomniał« o takim drobiazgu, jak sprawa emigrantów?”; Po plebiscycie, „Robotnik”, 23 III 1921, s. 1. „Odkąd p. Sapieha zamienił stanowisko posła w Londynie na stanowisko ministra spraw zagranicznych placówka londyńska pozostała nieobsadzoną. Nie było tam nikogo, któryby potrafił z dostateczną powagą bronić naszych interesów i przeciwdziałać zabiegom niemieckim. Ciężki cios”; Plebiscyt górnośląski zagrożony, „Naprzód”, 25 II 1921, s. 1.

[62] B. Malec-Masnyk, op. cit., s. 299.

[63] „I mielibyśmy cudowne owoce sojuszu: Śląsk Cieszyński utraciliśmy głównie z winy stanowiska Francji, a Górny Śląsk utracilibyśmy pomimo sympatii Francji”; W obliczu powstania, „Robotnik”, 5 V 1921.

[64] Faktycznie Niemcy i tak utrzymywali, że III powstanie śląskie było dziełem polskiej agentury; J. Przewłocki, op. cit., s. 214.

[65] L. Mroczka, op. cit., s. 113.

[66] J. Walczak, Zagłębie Dąbrowskie w okresie budowy Polski Odrodzonej i walki o jej granice (listopad 1918 – marzec 1921) [w:] Zagłębie Dąbrowskie w II Rzeczypospolitej (1918–1939), Sosnowiec 2005, s. 56.

[67] W tym działającym na tyłach niemieckich oddziale byli też młodzi socjaliści: Dobiesław Damięcki, Michał Kaczorowski, Stanisław Baczyński, Kazimierz Kuszel, Stanisław Leśniewski; J. Tomicki, Stanisław Dubois, Warszawa 1980, s. 36.

[68] W walkach poległo pięciu jej członków; L. Mroczka, op. cit., s. 114.

[69] K. Więch, op. cit., s. 283.

[70] Zdaniem Kazimierza Więcha wysłano w tym celu na Górny Śląsk Arciszewskiego; K. Więch, op. cit., s. 284.

[71] Przed rozstrzygnięciem, „Robotnik”, 8 V 1921, s. 1.

[72] Wymowa powstania śląskiego, „Robotnik”, 11 V 1921, s. 1.

[73] Dowodzono, „że wśród głosów niemieckich lwią część stanowią Niemcy napływowi, zamieszkujący większe miasta śląskie w przeciwieństwie do ludu pracującego, osiadłego od wieków w tym kraju”; W ostatniej chwili, „Robotnik”, 7 VIII 1921, s. 1.

[74] Najwyższe naprężenie, „Robotnik”, 10 VIII 1921, s. 1.

[75] Anglicy powinni więc zrozumieć, „że uzdrowienie gospodarcze Polski jest niemniej ważne od przywrócenia bogactw zubożałym Niemcom”; Przed decyzją, „Robotnik”, 6 VIII 1921, s. 1.

[76] Po uchwale paryskiej, „Robotnik”, 14 VIII 1921, s. 1; Dyplomacja polska, „Robotnik”, 17 VIII 1921, s. 1.

[77] B. Malec-Masnyk, op. cit., s. 303.

[78] J. Faryś, Koncepcje polskiej polityki zagranicznej 1918–1939, Warszawa 1981, s. 26.

[79] Ibidem, s. 107–108.

[80] Ibidem, s. 109.

Przygotowania rządu RP w latach II wojny światowej do objęcia w posiadanie tzw. ziem postulowanych

[1] Było to zadanie realizowane równolegle często w łączności z innym zadaniem – odbudową administracji w uwolnionej spod okupacji Polski.

[2] Dodajmy, że wyliczenie dotyczyło wyłącznie wojsk lądowych. Do tego należałoby doliczyć odpowiednie siły wydzielone z lotnictwa, marynarki wojennej oraz batalionów policyjnych.

[3] Polskie Oddziały Wartownicze przy armii amerykańskiej w latach 1945–1989, red. M. Mazanek-Wilczyńska, P. Skubisz, H. Walczak, Szczecin 2011.

[4] Zapomniani polscy spadochroniarze. Operacje „Dustable” i „Eagle” w Niemczech, oprac. W. Grabowski, Londyn 2011, s. 55.

[5] M. Orzechowski, Odra – Nysa Łużycka – Bałtyk w polskiej myśli politycznej okresu drugiej wojny światowej, Wrocław 1969; P. Eberhardt, Polska i jej granice. Z historii polskiej geografii politycznej, Lublin 2004.

[6] Studium Polski Podziemnej w Londynie (dalej: SPP), MSW, t. 6, Uzupełnienie sprawozdania Działu Administracji Okupacyjnej MOAP, k. 705–706. W publikowanych w artykule cytatach źródłowych pozostawiono oryginalną pisownię.

[7] Ibidem, k. 707.

[8] Instytut Polski i Muzeum im. gen. Władysława Sikorskiego w Londynie (dalej: IPMS), A.IV.1/1b, Studium granic Polski z punktu widzenia wojskowego, 14 III 1940 r., k. 176.

[9] Ibidem, k. 177. W dokumencie tym znajduje się ciekawa argumentacja: „Przesunięcie całej granicy polsko-niemieckiej na Odrę, mimo pozornej wielkiej korzyści oparcia międzypaństwowego styku na dużej przeszkodzie naturalnej, pociągnęłoby za sobą włączenie wielkich obszarów czysto-niemieckich i zdezorganizowałoby życie gospodarcze doliny Odry oraz wielkich ośrodków, jak Wrocław, Frankfurt i Szczecin. Ze względów więc narodowościowych i ekonomicznych należy je uważać za nieosiągalne”.

[10] Ibidem, k. 180.

[11] Ibidem, k. 189.

[12] Instytut Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku, Akta gen. Kazimierza Sosnkowskiego, cz. 3, t. 5, Raport z 25 V 1940 r.

[13] W Okręgu Śląskim AK funkcjonował Podinspektor Cieszyn („75”, „50000”, „Wata”), z obwodami: Karwina („76”, „51000”, „Węgiel”), Cieszyn („77”, „52000”, „Wahadło”), Jabłonków („78”, „Wylew”) oraz oddziałem partyzanckim Jabłonków („79”, „53000”, „Wędrowiec”).

[14] Obwód zewnętrzny w Inspektoracie Katowickim miał kryptonimy „Hipoteza”, „60”, „75000”; obwód Opole – „Himalaje”, „61”; w Inspektoracie Rybnik obwód zewnętrzny (Racibórz, Koźle) nosił kryptonimy „Kadzidło”, „69”, „34000”; a w Inspektoracie Tarnowskie Góry – „Wysiołek”, „65000”; Archiwum Akt Nowych w Warszawie (dalej: AAN), 203/XVII-1, Wykazy kryptonimów Okręgu Śląskiego AK, k. 1–6.

[15] Dla przykładu wymieńmy Tadeusza Kosteńskiego organizującego zręby polskiej tajnej administracji w powiecie namysłowskim; J. Kurzawa, S. Nawrocki, Dzieje Kępna, Warszawa–Poznań 1978, s. 150.

[16] Chodzi o uchwałę rządu RP z 7 X 1942 r.; Protokoły posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej, t. 5: Wrzesień 1942 – lipiec 1943, red. M. Zgórniak, W. Rojek, A. Suchcitz, Kraków 2001, s. 27. Treść uchwały zob.: ibidem, s. 29–31.

[17] Tezy te zostały powtórzone w uchwale Rady Ministrów z 7 XII 1943 r.; SPP, MSW, t. 7, k. 631.

[18] SPP, MSW, t. 11, Pismo „Stema” z 27 X 1942 r., k. 324–325. W piśmie przestrzegano przed wysuwaniem żądań o przesunięcie granicy na Nysę Łużycką. W takim wypadku należałoby usunąć z tego terenu 9 mln Niemców, których obawiano by się pozostawić, aby nie byli oni ponownie piątą kolumną. Obawiano się również konieczności natychmiastowego obsadzenia Polakami opuszczonych „warsztatów gospodarczy”, co – jak pisano – „jest niewykonalne”.

[19] Jak podkreślił gen. Kukiel w odniesieniu do Ziem Nadodrzańskich, z uwagi na znikomą liczbę ludności polskiej będą one traktowane przez przygotowywaną przez AMGOT (Allied Military Government for Occupied Territories) administrację jako „tereny państw osi”.

[20] IPMS, PRM-K/90, Tezy w sprawie przygotowania okupacji ziem wschodnich Rzeszy Niemieckiej, k. 5–6.

[21] Ibidem, k. 6–7.

[22] Ibidem, k. 7.

[23] IPMS, PRM-K/90, Protokół z posiedzenia Specjalnego Komitetu Ministrów, Londyn, 12 VIII 1943 r., k. 12.

[24] Gen. mjr Stanley Woodburn Kirby (1895–1968) w latach 1943–1944 był dyrektorem Civil Affairs w War Office, natomiast w 1945 r. – zastępcą szefa sztabu w Alianckiej Komisji Kontroli Niemiec (Allied Control Commission).

[25] Franciszek Adam Arciszewski (1890–1969), płk dypl., od grudnia 1944 do 1946 r. Inspektor ds. Zarządu Wojskowego; Protokoły posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej, t. 8: Grudzień 1944 – sierpień 1945, red. M. Zgórniak, W. Rojek, A. Suchcitz, Kraków 2008, s. 568.

[26] Płk dypl. Marian Ogórkiewicz, szef Samodzielnego Wydziału do Spraw Niemieckich MON.

[27] Edward Józef Tomaszewski („Etom”), pracownik Wydziału Akcji Kontynentalnej MSW, latem 1945 r. wysłany jako kurier rządowy do Polski, nawiązał kontakt z p.o. Delegata Rządu Stefanem Korbońskim; IPMS, A.9.VI.1/4; W. Grabowski, Polska Tajna Administracja Cywilna 1940–1945, Warszawa 2003, s. 522.

[28] Józef Marlewski (1901–1955), od 15 XII 1944 r. kierownik Wydziału Niemieckiego MSZ, od 12 II 1945 r. w Komisji dla Spraw Polaków w Niemczech; Protokoły..., t. 8, s. 465.

[29] Tadeusz Zieleniewski (1887–1971), żołnierz kompanii kadrowej Legionów Polskich, w 1939 r. dowódca 33. Dywizji Piechoty, w 1940 r. dowódca 3. Dywizji Piechoty we Francji, w latach 1950–1961 adiunkt na Politechnice Warszawskiej; J.M. Majchrowski, Pierwsza kompania kadrowa. Portret oddziału, Kraków 2004, s. 184–186.

[30] IPMS, A.II.E/281, Protokół posiedzenia Komisji Ministerialnej dla Spraw Okupacyjnych z 16 II 1945 r. Zebranie protokołowali mjr dr Tchórzewski i ppor. mgr Antes.

[31] SPP, MSW, t. 7, Tezy w sprawie inkorporacji oraz okupacji wschodnich obszarów Niemiec, uchwalone przez Radę Ministrów 7 XII 1943 r., k. 627.

[32] Ibidem, k. 629.

[33] Ibidem, k. 631.

[34] IPMS, A.XII.3/72D, Sprawozdanie Inspektoratu do Spraw Okupacji z lipca 1944 r.

[35] J. Friedl, Na jednym froncie. Czechosłowacko-polskie stosunki wojskowe 1939–1945, tłum. G. Gąsior, Gdańsk–Warszawa 2011, s. 306–316.

[36] Materiały Ministerstwa Odbudowy Administracji Publicznej, z. 3, Londyn 1943, s. 204.

[37] SPP, MSW, t. 6, Schemat organizacyjny i organizacja pracy Działu Okupacyjnego Ministerstwa Odbudowy Administracji Publicznej, Londyn, 16 XII 1943 r., k. 305.

[38] SPP, MSW, t. 6, Sprawozdanie Działu Administracji Okupacyjnej w Ministerstwie Odbudowy Administracji Publicznej za czas od 4 IX 1943 do 4 III 1944 r., k. 320.

[39] Ibidem.

[40] SPP, MSW, Referat Ogólny, k. 307.

[41] Na Bliskim Wschodzie prace nad ewidencją prowadził delegat MOAP o nazwisku Suski. Na Bliskim Wschodzie organizowano także specjalne kursy. Dla przykładu podajmy, że w sześciomiesięcznym kursie ogólnoadministracyjnym w Palestynie brało udział 180 słuchaczy. Ponadto organizowano zespoły samokształceniowe we wszystkich ośrodkach na Bliskim Wschodzie; SPP, MSW, t. 6, Najważniejsze prace aktualne MOAP, Londyn, 28 III 1944 r., k. 716. Z cytowanego dokumentu nie wynika jasno, czy kursy te dotyczyły osób mających pracować w administracji na terenach okupowanych, czy też w kraju.

[42] Jeden inżynier otrzymał delegację na przestudiowanie tego problemu w Home Guard; zob. SPP, MSW, t. 6, Pismo dr. Stanisława Celichowskiego do ministra obrony narodowej, Londyn, 20 III 1944 r., k. 712.

[43] Lubomir Stanisław Święcicki (1904–1973), sędzia Sądu Grodzkiego w Gdyni oraz Poznaniu, oficer przy sztabie gen. Władysława Sikorskiego w Londynie, wykładowca w Ealing Technical Collage of Art w Londynie, członek Królewskiego Towarzystwa Fotograficznego.

[44] Tu warto odnotować, że już w październiku 1943 r. w sprawozdaniu Ministerstwa Sprawiedliwości napisano w odniesieniu do planów wobec terenów mających być przyznanych Polsce: „Gotowe są zestawienia organizacyjne, dotyczące wymiaru sprawiedliwości niemieckiego wraz z zarysem organizacji po przejęciu”; SPP, MSW, t. 1B, poz. 12, Sprawozdanie z pracy Działu Organizacji Wymiaru Sprawiedliwości za październik 1943 r.

[45] SPP, MSW, t. 6, Referat Prawny, k. 308.

[46] W początkach marca 1944 r. w okupowanej Polsce znajdowało się 1595 prokuratorów i sędziów, ok. 200 poza krajem w państwach alianckich, nieznana była ich liczba w krajach okupowanych; SPP, MSW, t. 5, poz. 33, Pismo ministra sprawiedliwości prof. Wacława Komarnickiego do Delegata Rządu, 3 III 1944 r.

[47] SPP, MSW, t. 6, Tezy oraz plan organizacji i prac przygotowawczych, w przedmiocie sądownictwa karnego na terenach Rzeszy Niemieckiej, przewidzianych dla polskiej administracji okupacyjnej, Londyn, 13 III 1944 r., k. 698–699.

[48] SPP, MSW, t. 6, Referat Ogólnej Administracji Państwowej, k. 309.

[49] Materiały Ministerstwa Odbudowy Administracji Publicznej..., z. 3, s. 205. Na kursie uczono języka niemieckiego oraz wykładano następujące przedmioty: 1) ustrój Rzeszy Niemieckiej, 2) administracja państwa Niemiec, 3) samorząd w Niemczech, 4) policja niemiecka i bezpieczeństwo publiczne, 5) geografia pogranicza, 6) Śląsk Opolski i jego więzy z Polską, 7) Prusy Wschodnie, 8) administracja Gdańska.

[50] W drugim kursie ogólnoadministracyjnym 4 V – 31 VIII 1943 r. wzięło udział 39 osób. Na kursie uczono języka angielskiego oraz prowadzono wykłady obejmujące: ustrój państwowy i administracyjny Wielkiej Brytanii, problemy ustrojowe i administracyjne polskie. Ponadto organizowano, przy pomocy British Council, wycieczki do instytucji i urzędów brytyjskich. Prowadzono również zajęcia grupowe, gdzie grupa administracyjno-samorządowa liczyła 31 osób, a grupa bezpieczeństwa publicznego – 8. Uczestnicy zajęć przygotowali i wygłosili 35 referatów.

[51] SPP, MSW, t. 6, k. 326.

[52] Był prezydentem miasta Bielska w latach 1933–1939, swoje obowiązki pełnił do 3 IX 1939 r.

[53] SPP, MSW, t. 6, Referat Administracji Samorządowej, k. 310.

[54] Ministerstwo wnosiło o delegowanie 30 wojskowych, jednakże MON zgodził się tylko na 20. Na kursie dla średnich urzędników samorządowych wykładano następujące przedmioty: ogólne zasady polityki okupacyjnej, amerykańska instrukcja okupacyjna, angielska instrukcja okupacyjna, organizacja polskich władz wojskowych, miasta jako ośrodki kultury, ustrój władz administracji ogólnej w III Rzeszy, ustrój władz policyjnych w III Rzeszy, ustrój samorządu gminnego w III Rzeszy, finanse komunalne w Niemczech; sporządzanie budżetu gminnego, rachunkowość i kasowość gminna; samorząd prowincjonalny w Prusach; sądownictwo administracyjne w Niemczech; ustrój władz sanitarnych i opieka społeczna w Niemczech; związki celowe, kasy oszczędności i prowadzenie przedsiębiorstw gminnych; struktura narodowościowa i gospodarcza wschodnich ziem Rzeszy; organizacja straży pożarnych w Niemczech; SPP, MSW, t. 6, Przedmioty wykładane na Kursie Administracji Samorządu (dla średnich urzędników samorządowych), k. 711.

[55] SPP, MSW, t. 6, k. 328.

[56] SPP, MSW, t. 6, Referat Bezpieczeństwa Publicznego, k. 311.

[57] SPP, MSW, t. 6, Referat Rolny, k. 312.

[58] SPP, MSW, t. 6, k. 331.

[59] SPP, MSW, t. 6, Program kursu dla inspektorów i instruktorów rolnych, k. 714.

[60] Leon Ossowski-Brochwicz (1905–1960), dr nauk leśnych (1935), pracownik Dyrekcji Lasów Państwowych w Toruniu oraz Pomorskiej Izby Rolniczej, wiceprezes Pomorskiego Towarzystwa Łowieckiego w Toruniu, redaktor naczelny pisma „Myśliwy”, po wojnie na emigracji, zmarł w Londynie.

[61] SPP, MSW, t. 6, Referat Leśnictwa, k. 313.

[62] Ibidem.

[63] SPP, MSW, t. 6, Program kursu dla leśniczych, Program kursu dla gajowych, k. 710.

[64] SPP, MSW, t. 6, Referat Przemysłowo-Handlowy, k. 314.

[65] SPP, MSW, t. 6, k. 333.

[66] Tak według cytowanego sprawozdania, natomiast według innych danych (Rocznik polityczny i gospodarczy 1939, Warszawa 2003 [reprint], s. 216) Zygmunt Krzysztoporski był naczelnym inspektorem w Inspektoracie Celnym w Gdańsku.

[67] SPP, MSW, t. 6, Referat Finansowo-Skarbowy, k. 315.

[68] Na wyższym kursie Straży Granicznej, trwającym 41 godzin, z ramienia MOAP wykładano następujące tematy: „Ogólne zasady polskiej administracji okupacyjnej i jej podstawy prawne (3 godziny), organizacja władz wojskowych angielskich i amerykańskich (2), angielskie i amerykańskie zasady okupacyjne (2), gospodarcze i kulturalne stosunki przyszłego pogranicza polsko-niemieckiego (6), organizacja administracji ogólnej Rzeszy Niemieckiej i jej powiązanie z partją (4), organizacja policji niemieckiej i jej metody działania z uwzględnieniem V kolumny (5), zasady działania wywiadu wojskowego (2), zagadnienie aprowizacji na wschodzie Rzeszy (2), lotnictwo jako środek przemytu (1), radjo jako środek pomocniczy w administracji okupacyjnej (2), nauka języka niemieckiego (8), zasady języka angielskiego (4)”; SPP, MSW, t. 6, Program z ramienia MOAP wykładów na Wyższym Kursie Straży Granicznej, k. 713.

[69] SPP, MSW, t. 6, Referat Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, k. 316.

[70] SPP, MSW, t. 6, k. 336.

[71] SPP, MSW, t. 6, Pismo Stanisława Celichowskiego do MOiWR, Londyn, 28 X 1943 r., k. 703–704.

[72] Bronisław Hager (1890–1969), lekarz, członek SP, lekarz polowy Grupy Wschód w III powstaniu śląskim, radny w Tarnowskich Górach, w latach 1944–1945 członek II Rady Narodowej RP, prezes Koła Ślązaków w Londynie, do Polski wrócił w listopadzie 1946 r.; M. Karnówka, J. Stomska, Bronisław Hager. Lekarz, społecznik, samorządowiec, Tarnowskie Góry 2004.

[73] SPP, MSW, t. 6, Referat Zdrowia, k. 317.

[74] SPP, MSW, t. 6, Referat Opieki Społecznej, k. 318.

[75] Protokoły..., t. 8, s. 613, 616.

[76] M.K. Pawlikowski, Wojna i sezon, Łomianki 2011, s. 386.

[77] Ibidem, s. 386–387.

[78] Ibidem, s. 382–383.

[79] Zespół akt Inspektoratu w archiwum IPMS w Londynie obejmuje 499 teczek.

[80] IPMS, A.XII.4/30, Projekt zarządzenia, lipiec 1943 r.

[81] IPMS, A.XII.3/72D, Raport sprawozdawczy o stanie organizacji, pracach i przeszkodach Inspektoratu dla Spraw Zarządu Wojskowego, Londyn, 20 IV 1944 r.

[82] Włodzimierz Ludwig (1889–1961), w kampanii wrześniowej dowódca OPL kraju, we Francji samodzielny referent ewakuacji, w latach 1942–1943 główny oficer łącznikowy Polskiej Misji Wojskowej przy Dowództwie Afryki Zachodniej (FAHO). Po wojnie na emigracji; P. Stawecki, Oficerowie dyplomowani wojska Drugiej Rzeczypospolitej, Wrocław 1997, s. 178 (nota biograficzna).

[83] IPMS, A.XII.3/83, Pismo gen. Mariana Januszajtisa do MON, 25 IV 1944 r.

[84] Ostatnie zdanie zawiera oczywisty błąd – z dniem 7 XI 1944 r. dotychczasowy szef Inspektoratu został zdymisjonowany.

[85] M. Żegota-Januszajtis, Życie moje tak burzliwe... Wspomnienia i dokumenty, Warszawa 1993, s. 33–34.

[86] Dokumenty rządu RP na obczyźnie. Suplementy do tomów I–VIII protokołów posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej: październik 1939 – sierpień 1945, oprac. W. Rojek, A. Suchcitz, Kraków 2010, s. 484–485.

[87] Ibidem, s. 485.

[88] Ibidem, s. 486.

[89] Ibidem, s. 487.

[90] Sztab Inspektoratu dzielił się na: sztab ściśle wojskowy (przygotowanie danych dla ścisłej wojskowej okupacji) oraz sztab wojskowej administracji cywilnej (przygotowujący dane administracji cywilnej, powierzone uchwałą Rady Ministrów).

[91] Zadaniem Centrum było szkolenia na kursach ogólnokształcących kadry oficerskiej do funkcji administracyjnych w administracji wojskowej i sztabów wojskowych dla zagadnień okupacyjnych, a na kursach specjalnych, fachowych – specjalistów działu prawnego i policyjnego.

[92] Jan Lisowski (1893–1959), ur. 19 XI 1893 r. w Warszawie, żołnierz 3. pułku piechoty Legionów Polskich, 30. pułku strzelców kaniowskich, nadkomisarz Policji Państwowej, odznaczony czterokrotnie Krzyżem Walecznych, Krzyżem Niepodległości, Srebrnym Krzyżem Zasługi, działacz Związku Inwalidów Wojennych PSZ, zm. 22 II 1959 r. w Londynie; IPMS, A.43/11, „Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza”, 27 II 1959 (nekrolog).

[93] Wincenty Niedziela, ur. 15 VII 1899 r., ppor.; Rocznik oficerski rezerw 1934 (reprint), Warszawa–Londyn 2003, s. 36, 916.

[94] Włodzimierz Hrycyna, ur. 15 V 1892 r.

[95] Podinspektor Eugeniusz Roman Konopka, ur. 18 X 1891 r. w woj. toruńskim, syn Józefa i Seweryny Kolbuszowej, od 29 XII 1917 r. w wojsku (20. pułk strzelców), 1 XII 1919 r. przeniesiony do policji. Odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Złotym Krzyżem Zasługi, Orderem Oficerskim Krzyża Rumunii; IPMS, A.43/10, poz. 9, Arkusz ewidencyjno-kwalifikacyjny.

[96] Były dowódca Grupy Rezerwy Policji Państwowej w Golędzinowie.

[97] Eugeniusz Piestrzyński (1887–1962), w latach 1932–1939 wiceminister pracy i opieki społecznej; W.K. Cygan, Oficerowie Legionów Polskich 1914–1917. Słownik biograficzny, t. 4, Warszawa 2006, s. 46–47.

[98] Władysław Spałek (1887–1977), w latach 1934–1939 dowódca 1. Grupy Saperów.

[99] IPMS, A.20.1/8, k. 27.

[100] W lutym 1945 r. z Ośrodka Prac Okupacyjnych Zarządu Wojskowego zostali przeniesieni do Ośrodka Zapasowego nr 1 Jednostek Dyspozycyjnych następujący oficerowie: mjr Stanisław Paczosa, mjr Jan Zdanowicz, kpt. Aleksander Moyzes, por. Tadeusz Janicki, por. Marian Kawka, ppor. mgr Jan Wandokanty, mjr Stefan Żukotyński, rtm. dypl. Zygmunt Guzek, por. Michał Ludwik Mycielski, kpt. Władysław Kłodziński, kpt. Stanisław Marczewski, ppor. Wacław Borzecki, kpt. Zbigniew Czarnota-Bojarski, por. inż. Ryszard Szczęsny oraz ppor. Feliks Andrzejewski; IPMS, A.XII.4/33, Rozkaz gen. Mariana Kukiela, 5 II 1945 r. Jako ciekawostkę dodajmy, że w czerwcu 1945 r. do ośrodka zostali przydzieleni polscy spadochroniarze zrzuceni już w 1945 r. na terytorium III Rzeszy, byli to sierżanci: Józef Celer, Wiktor Czarnecki, Gerard Nowicki, Józef Pająk, Józef Talarek oraz kpr. August Polaczek; Zapomniani polscy spadochroniarze..., s. 69.

[101] W lutym 1945 r. zostali przeniesieni do Ośrodka Zapasowego nr 1 Jednostek Dyspozycyjnych następujący oficerowie: mjr Władysław Gorczyca, mjr Tadeusz Wróbel, mjr Kazimierz Wróblewski, kpt. Cyprian Dobrowolski, por. Jan Biszko, por. Jan Kowalski, por. Stanisław Dragan, por. Stanisław Rost, ppor. Marian Ożarowski, ppor. Marcin Łazowski, ppor. Ignacy Wąsowicz, ppor. Władysław Maciejczyk, rtm. Edward Zieliński, mjr Zachariasz Wierzbicki, kpt. Kazimierz Sterodzki, kpt. Szarko Konstanty Cercwadze-Wardisiani, kpt. Antoni Iwanicki, mjr Władysław Czarniawski, por. Kazimierz Jedrusek oraz kpt. Stanisław Głowacki; IPMS, A.XII.4/33, Rozkaz gen. Mariana Kukiela, 5 II 1945 r.

[102] Zamierzenia odnośnie Policji Okupacyjnej przedstawiono poniżej.

[103] IPMS, A.XII.4/33, Wytyczne organizacyjno-wyszkoleniowe dla jednostek dyspozycyjnych.

[104] IPMS, A.9E/40, Organizacja Wojskowej Policji Okupacyjnej.

[105] IPMS, A.20.1/8, Plan przygotowania minimalnej kadry okupacyjnej, Londyn, 22 XII 1944 r., k. 27. Każdy z 5 baonów Policji Okupacyjnej miał liczyć 31 oficerów i 740 szeregowych.

[106] IPMS, A.9E/40, Dane dotyczące policji polskiej na emigracji.

[107] Od grudnia 1944 do lipca 1948 r. gen. Sosabowski był inspektorem jednostek etapowych i wartowniczych; T. Kryska-Karski, S. Żurakowski, Generałowie Polski niepodległej, Warszawa 1991, s. 169.

[108] Stanisław Brodniewicz (1895–1975), powstaniec wielkopolski i śląski, od 1929 r. kierownik Wydziału Śledczego Policji w Katowicach, w latach 1940–1943 pracownik sztabu Naczelnego Wodza, od listopada 1943 r. urzędnik MOAP.

[109] SPP, MSW, t. 6, poz. 17, Schemat organizacyjny i organizacja pracy Działu Okupacyjnego Ministerstwa Odbudowy Administracji Publicznej, Londyn, 16 XII 1943 r., k. 311.

[110] W marcu 1944 r. dwanaście osób indywidualnie studiowało administrację, technikę policyjną oraz pożarnictwo; SPP, MSW, t. 6, poz. 62, Najważniejsze prace aktualne Ministerstwa Odbudowy Administracji Publicznej po dzień 27 III 1944 r., k. 716.

[111] SPP, MSW, t. 6, poz. 18, Sprawozdanie Działu Administracji Okupacyjnej w Ministerstwie Odbudowy Administracji Publicznej za czas od 4 IX [1942] do 4 III 1943 r., k. 328–330.

[112] IPMS, A.9E/40, Pismo ministra odbudowy administracji publicznej Stanisława Sopickiego, 15 VI 1945 r.

[113] SPP, MSW, t. 6, poz. 18, Sprawozdanie Działu Administracji Okupacyjnej w Ministerstwie Odbudowy Administracji Publicznej za czas od 4 IX [1942] do 4 III 1943 r., k. 321.

[114] AAN, 202/III-212, k. 92–95.

[115] SPP, MSW, t. 6, poz. 51, Uzupełnienie sprawozdania Działu Administracji Okupacyjnej w Ministerstwie Odbudowy Administracji Publicznej, k. 706.

[116] SPP, MSW, t. 6, poz. 51, Instrukcja ustna, k. 709.

[117] AAN, 202/I-45, t. 3, k. 560–578.

[118] Niemiecki Instenburg, miasto powiatowe w rejencji Gumbinnen (Gąbin) w Prusach Wschodnich. Po wojnie Czerniachowsk w obwodzie kaliningradzkim.

[119] Na temat sądownictwa niemieckiego zob. A. Wrzyszcz, Okupacyjne sądownictwo niemieckie w Generalnym Gubernatorstwie 1939–1945. Organizacja i funkcjonowanie, Lublin 2008.

[120] W. Grabowski, Biuro Wojskowe Sprawiedliwości („Rada”, „Pałac”, „Hipoteka”), „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 2008, z. 166, s. 88–96.

[121] G. Górski, Na szlaku Chrobrego. W sześćdziesiątą rocznicę powrotu do Polski Ziem Zachodnich i Północnych o pracach nad ich przejęciem w ramach Polskiego Państwa Podziemnego, Lublin 2006; W. Grabowski, Dokumenty do historii Biura Ziem Nowych z lat 1943–1945, „Zapiski Historyczne” 72, 2007, z. 1, s. 105–126; idem, Szefostwo Biur Wojskowych Komendy Głównej Związku Walki Zbrojnej Armii Krajowej, Warszawa 2011, s. 240–252.

Od Bieruta do Gierka Ziemie zachodnie i północne w optyce komunistycznej propagandy

[1] Wśród najnowszych opracowań na ten temat zob. Ziemie Zachodnie − historia i perspektywy, red. W. Kucharski, G. Strauchold, Wrocław 2011.

[2] Na temat wrocławskich uroczystości zob. m.in.: G. Strauchold, Wrocław, okazjonalna stolica Polski. Wokół powojennych obchodów rocznic historycznych, Wrocław 2003.

[3] Por. na ten temat: Z. Romanow, Kreowanie „polityki pamięci” na Pomorzu Zachodnim w latach 1945−2000, Poznań 2002.

[4] Archiwum Państwowe we Wrocławiu (dalej: APWr), Komitet Wojewódzki PZPR (dalej: KW PZPR), 74/VII/73, Stenogram z Kongresu Ziem Odzyskanych, Wrocław, 21 IX 1952 r., k. 9.

[5] APWr, KW PZPR, 74/VII/55, k. 104–105.

[6] Archiwum Akt Nowych w Warszawie (dalej: AAN), Komitet Centralny PZPR (dalej: KC PZPR), V/35, Notatka w sprawie planu obchodu 10-lecia wyzwolenia Opolszczyzny, kwiecień 1955 r., k. 40.

[7] Zob. B. Linek, Polityka antyniemiecka na Górnym Śląsku w latach 1945–1950, Opole 2000.

[8] Zob. m.in.: AAN, KC PZPR, V/35, List I sekretarza KW PZPR we Wrocławiu Jana Kowarza do sekretarza KC PZPR Jerzego Morawskiego, 26 II 1955 r., k. 26; APWr, Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, I/777, Protokół Prezydium WRN, 1 II 1955 r., k. 12. W dokumencie napisano, iż „z uwagi na to, że nie wiadomo jeszcze czy centralne uroczystości związane z obchodem 10-lecia Ziem Odzyskanych odbędą się we Wrocławiu, Prezydium WRN postanowiło zwrócić się do Ob. Cyrankiewicza – Prezesa Rady Ministrów z prośbą o wyjaśnienie tej sprawy, ażeby można było w zależności od miejsca obchodów uroczystości centralnych poczynić odpowiednie przygotowania”.

[9] AAN, Ogólnopolski Komitet Frontu Narodowego, 62, Informacja z przebiegu przygotowań do obchodów 10-lecia „Wyzwolenia Dolnego Śląska”, k. 48.

[10] Zob.: APWr, KW PZPR, 74/VII/111, Informacja o przebiegu przygotowań obchodu 10-lecia Wyzwolenia Dolnego Śląska, k. 24; Z przemówienia 7 maja 1955 r., „Śląski Kwartalnik Historyczny »Sobótka«” 1955, nr 1–2, s. 6.

[11] Zob. na ten temat m.in. G. Strauchold, Powrót na „zaginiony” Zachód. Polityka Władysława Gomułki wobec Ziem Zachodnich i Północnych w latach 1956–1957 [w:] Klio viae et invia. Opuscula Marco Cetwiński dedicata, red. A. Odrzywolska-Kidawa, Warszawa 2010, s. 449−463.

[12] F. Miedziński, Zagadnienia Ziem zachodnich po przemianach październikowych, „Przegląd Zachodni” 1957, nr 4, s. 406.

[13] M. Kiełczewska-Zaleska, J. Kostrowicki, Problem aktywizacji małych miast w Polsce, „Nowe Drogi” 1956, nr 7–8, s. 39.

[14] Poglądy takowe implikował Gomułce w swych wspomnieniach o nim Włodzimierz Lechowicz; zob. Władysław Gomułka – stenogram dyskusji redakcyjnej, „Z Pola Walki” 1983, nr 2, s. 102−103.

[15] AAN, Akta Jana Izydorczyka, 473/19, Prawda o Ziemiach Zachodnich, k. 92.

[16] Autor listu napisał m.in.: „Zespolone już dzisiaj na zawsze w jednym organizmie państwowym i narodowym Ziemie Zachodnie wymagają wszechstronnego, wzmożonego wysiłku władz państwowych i społeczeństwa dla pełnego wykorzystywania ich bogactw oraz dla realizacji ich wielkich możliwości rozwojowych. Ten cel przyświecać ma organizacji społecznej, która pod nazwą »Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich« Zjazd Wasz powoła do życia. Potrzebna jest taka organizacja. Potrzebna jest po to, aby współdziałać z organami państwowymi i pomagać im w aktywizacji Ziem Zachodnich”; zob. List powitalny I sekretarza KC PZPR Władysława Gomułki do inauguracyjnego zjazdu Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich, „Przegląd Zachodni” 1957, nr 3, s. 1–3.

[17] Zob. na ten temat m.in.: G. Strauchold, Myśl zachodnia i jej realizacja w Polsce Ludowej w latach 1945–1957, Toruń 2003, s. 424–433.

[18] Oba cytaty za: C. Pilichowski, Rola Partii w odzyskaniu, zagospodarowaniu i zespoleniu Ziem Zachodnich i Północnych, Warszawa–Poznań 1965, s. 27 i 41.

[19] Zob. artykuły na ten temat w tomie: Piastowsko-komunistyczna satysfakcja? Obchody rocznic historycznych i świąt państwowych na Śląsku po II wojnie światowej, red. J. Nowosielska-Sobel, G. Strauchold, Wrocław 2008.

[20] J. Izydorczyk, Piętnaście lat na ziemiach zachodnich i północnych, „Nowe Drogi” 1960, nr 5, s. 10.

[21] Zob. Na zawsze z Macierzą. Przemówienie tow. W. Gomułki na akademii we Wrocławiu 7 maja 1960. Przemówienie tow. J. Cyrankiewicza na wiecu we Wrocławiu 8 maja 1960, Warszawa 1960.

[22] Na temat obchodów w 1965 r. zob. G. Strauchold, Wrocław, okazjonalna stolica Polski..., s. 58–72.

[23] Szerzej na ten temat zob.: Wokół orędzia. Kardynał Bolesław Kominek prekursor pojednania polsko-niemieckiego, red. W. Kucharski, G. Strauchold, Wrocław 2009; K. Jaworska, Relacje między państwem a Kościołem katolickim w (archi)diecezji wrocławskiej w latach 1956–1974, Legnica 2009, s. 361–409.

[24] Zob. Millenium: Wrocław – Trzebnica, „Tygodnik Powszechny” 1966, nr 43.

[25] Bliżej o okolicznościach tej niezrealizowanej ostatecznie inicjatywy postawienia pomnika zob. G. Strauchold, M. Wiater, Wrocławska fata morgana, czyli jak nie zbudowano Pomnika Powrotu Ziem Zachodnich i Północnych do Macierzy, „Śląski Kwartalnik Historyczny »Sobótka«” 2002, nr 2, s. 265–272.

[26] Zob. AAN, Ogólnopolski Komitet Frontu Jedności Narodu (dalej: OK FJN), 406, Ramowy plan obchodów 1000-lecia Państwa Polskiego we Wrocławiu i na Dolnym Śląsku w roku 1966, b.pag.; ibidem, Sprawozdanie Wojewódzkiego Komitetu FJN dla OK FJN z prac wykonanych w II kwartale 1966 r., b.pag.

[27] Zob. APWr, KW PZPR, 74/VII/110, Plan obchodów 1000-lecia Państwa Polskiego w 1966 roku na terenie województwa wrocławskiego, k. 48; AAN, KC PZPR, V/81, Protokół posiedzenia Biura Politycznego KC PZPR, 15 IV 1966 r., k. 110; AAN, OK FJN, 406, Protokół z posiedzenia prezydium Wojewódzkiego Komitetu FJN we Wrocławiu, 22 IV 1966 r., b.pag.

[28] Zob. na temat gigantycznych obchodów z 1970 r.: AAN, KC PZPR, 1744, Dokument Wydziału Propagandy i Agitacji KC PZPR z 25 IV 1970 r. na temat uroczystości 25-lecia zwycięstwa i „powrotu”, k. 237–241; APWr, KW PZPR, 74/IV/156, Posiedzenie egzekutywy KW PZPR, 5 V 1970 r., k. 62, 64, 73–74; APWr, KW PZPR, 74/VII/124, Założenia programowe i organizacyjne scenariusza widowiska na Stadionie Olimpijskim 10 V 1970 r. w XXV-tą rocznicę powrotu Ziem Zachodnich i Północnych do Polski, k. 1–2.

[29] G. Strauchold, Budowanie socjalistycznego społeczeństwa na Dolnym Śląsku na przykładzie obchodów rocznicowych w latach 60. [w:] Dolnoślązacy? Kształtowanie świadomości mieszkańców Dolnego Śląska po II wojnie światowej, red. J. Nowosielska-Sobel, G. Strauchold, Wrocław 2007, s. 9–19.

[30] Zob. Przemówienie I sekretarza KC PZPR tow. Edwarda Gierka, „Nowe Drogi” 1971, nr 1; Przemówienie Prezesa Rady Ministrów tow. Piotra Jaroszewicza, „Nowe Drogi” 1971, nr 1; S. Jędrychowski, Polska polityka zagraniczna w 1970 r., „Nowe Drogi” 1971, nr 2.

[31] M. Jaworski, Ziemie Zachodnie i Północne w polityce Polski Ludowej [w:] Wkład narodu polskiego w zwycięstwo i powrót Ziem Zachodnich i Północnych do Macierzy, cz. 2, red. S. Kalski, C. Krzemiński, Wrocław 1985, s. 98–100.

[32] Zob. APWr, KW PZPR, 74/VII/131, Uchwała Biura Politycznego KC PZPR w sprawie XXX-lecia zwycięstwa nad faszyzmem, luty 1975, b.pag.; APWr, KW PZPR, 74/VII/133, Pochodzące z marca 1975 r., autorstwa Wydziału Propagandy, Prasy i Wydawnictw KC PZPR „Założenia i kierunki działalności propagandowej w środkach masowego przekazu w związku z 30-leciem zwycięstwa nad faszyzmem”, k. 303.

[33] Zob. APWr, KW PZPR, 74/VII/131, Plan głównych przedsięwzięć i uroczystości związanych z obchodami 30-lecia zwycięstwa nad faszyzmem oraz wyzwolenia Dolnego Śląska i jego powrotu do Macierzy. Napisano w nim, że: „Społeczeństwo Dolnego Śląska świadome historycznego znaczenia wydarzeń sprzed 30 lat odda hołd bohaterom walki z faszyzmem, manifestować będzie dumę z osiągnięć socjalistycznego budownictwa w Polsce, jako rezultatu urzeczywistnienia słusznej, odpowiadającej najgłębszym interesom narodu polskiego, polityki społeczno-gospodarczej i zagranicznej PZPR, wytężonej pracy całego społeczeństwa”; ibidem, b.pag.

[34] A. Kiewicz, Dolnośląskie harcerstwo w latach 1945–1975, Wrocław 1982, s. 225–226, 264.

[35] Zob.: „Kalendarz wrocławski 1981”, s. 62; APWr, KW PZPR, 112/V/1/13, Przesłanie I sekretarza z 1979 r.: Do instancji i organizacji partyjnych, do wszystkich członków i kandydatów Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, k. 43; AAN, OK FJN, 375, Zadania komitetów FJN i samorządu mieszkańców w związku z 35-leciem Polski Ludowej oraz 40 rocznicą napaści Niemiec hitlerowskich na Polskę i wybuchu II wojny światowej, k. 2 n.; AAN, OK FJN, 925, Ważniejsze zadania podejmowane w roku 1980 przez Zespół Propagandy Sekretariatu OK. FJN, b.pag.; E. Syzdek, B. Syzdek, Polityczne dylematy Władysława Gomułki, Warszawa 1985, s. 97.

Koncepcja walki z rewizjonizmem zachodnioniemieckim ekipy Władysława Gomułki po 1960 r.

[1] Archiwum Państwowe w Koszalinie (dalej: APK), Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Koszalinie 1950–1990 (dalej: KW PZPR), 26/XIV/143, Uchwała Sekretariatu KC PZPR w sprawie wzmożenia walki z dywersyjną antypolską działalnością zachodnioniemieckich rewizjonistów z czerwca 1960 r., poszyt nlb.

[2] Z. Romanow, Polityka władz polskich wobec ludności rodzimej ziem zachodnich i północnych w latach 1945–1960, Słupsk 1999, s. 195.

[3] APK, KW PZPR, 26/XIV/143, Uchwała Sekretariatu KC PZPR w sprawie wzmożenia walki z dywersyjną antypolską działalnością zachodnioniemieckich rewizjonistów z czerwca 1960 r., poszyt nlb.

[4] APK, KW PZPR, 26/XIV/209, Protokół z posiedzenia Komisji Narodowościowej KW PZPR w Koszalinie, 28 II 1961 r., poszyt nlb.

[5] APK, KW PZPR, 26/XIV/248, Sprawozdanie Urzędu Spraw Wewnętrznych Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej (dalej: USW PWRN) w Koszalinie o ludności niemieckiej za II półrocze 1961 r., b.d., poszyt nlb.

[6] Ibidem, Sprawozdanie USW PWRN w Koszalinie z zakresu spraw narodowościowych za 1965 r., 29 I 1966 r., poszyt nlb.

[7] Ibidem, Sprawozdanie USW PWRN w Koszalinie o sprawach narodowościowych za 1964 r., 3 II 1965 r., poszyt nlb.

[8] Ibidem, Informacja z KW MO w Koszalinie o sytuacji politycznej w środowisku ludności niemieckiej, 14 II 1962 r., poszyt nlb.

[9] Ibidem, Informacja z KW MO w Koszalinie o sytuacji politycznej w środowisku ludności niemieckiej, 14 II 1962 r., poszyt nlb.

[10] Ibidem, Sprawozdanie USW PWRN w Koszalinie o sprawach narodowościowych za 1965 r., 29 I 1966 r., poszyt nlb. Za przejaw przemycania treści rewizjonistycznych uważano nawet gazety, w które zawijano przysyłaną żywność.

[11] Ibidem, Wykaz liczbowy paczek z RFN przysłanych do województwa koszalińskiego, poszyt nlb.

[12] Ibidem, Informacja z KW MO w Koszalinie o sytuacji politycznej w środowisku ludności niemieckiej, 14 II 1962 r., poszyt nlb.

[13] Ibidem, Sprawozdanie USW PWRN w Koszalinie o sprawach narodowościowych za 1965 r., 29 I 1966 r., poszyt nlb.

[14] APK, KW PZPR, 26/VII/220, Informacja z KW MO w Koszalinie o sytuacji ludności niemieckiej i rodzimej w województwie koszalińskim, 26 VII 1973 r., poszyt nlb.

[15] APK, KW PZPR, 26/XIV/248, Sprawozdanie opisowe PWRN w Koszalinie o sprawach narodowościowych w województwie koszalińskim w 1965 r., 29 I 1966 r., poszyt nlb.

[16] Za przejaw działalności rewizjonistycznej władze uznawały znajdujące się w niektórych listach prośby właścicieli o udzielenie informacji o stanie gospodarczym ich majątku pozostawionego na Pomorzu; APK, KW PZPR, 26/XIV/248, Sprawozdanie USW PWRN w Koszalinie o sprawach narodowościowych za 1963 r., 29 I 1964 r., poszyt nlb.

[17] APK, KW PZPR, 26/XIV/205, Informacja z Wydziału Propagandy KW PZPR w Koszalinie dotycząca realizacji uchwały Sekretariatu KC PZPR w sprawie wzmożenia walki z dywersyjną i antypolską działalnością zachodnioniemieckich rewizjonistów, b.d., poszyt nlb.

[18] Ibidem.

[19] S. Jankowiak, Wysiedlenie i emigracja ludności niemieckiej w polityce władz polskich w latach 1945–1970, Warszawa 2005, s. 461.

[20] APK, KW PZPR, 26/XIV/209, Protokół z posiedzenia Komisji Narodowościowej KW PZPR w Koszalinie, 28 II 1960 r., poszyt nlb.

[21] APK, KW PZPR, 26/XIV/248, Sprawozdanie USW PWRN w Koszalinie o sprawach narodowościowych za 1964 r., 3 II 1965 r., poszyt nlb. W dyskusji nad założeniami polityki paszportowej jeden z członków Komisji Narodowościowej KW PZPR wysunął propozycję, aby zezwoleń na wyjazd udzielać wszystkim Niemcom zachowującym się wrogo wobec państwa polskiego i nieposiadającym obywatelstwa polskiego.

[22] Zob. APK, KW PZPR, 26/XIV/209, Protokół z posiedzenia Komisji Narodowościowej KW PZPR w Koszalinie, 28 II 1960 r., poszyt nlb.

[23] APK, KW PZPR, 26/XIV/248, Informacja z USW PWRN Koszalinie dotycząca ludności niemieckiej w województwie koszalińskim, 22 II 1962 r., poszyt nlb.

[24] Ibidem, Sprawozdanie USW PWRN w Koszalinie o sprawach narodowościowych za 1964 r., 3 II 1965 r., poszyt nlb.

[25] S. Jankowiak, op. cit., s. 445.

[26] Ibidem, s. 463.

[27] APK, KW PZPR, 26/XIV/205, Informacja z Wydziału Propagandy KW PZPR w Koszalinie dotycząca realizacji uchwały Sekretariatu KC PZPR w sprawie wzmożenia walki z dywersyjną i antypolską działalnością zachodnioniemieckich rewizjonistów, b.d., poszyt nlb.

Dyskusja na temat założeń i przebieg polityki osadniczej na tzw. ziemiach odzyskanych w okresie II wojny światowej i bezpośrednio po jej zakończeniu

[1] M. Tomczak, Obraz osadników w prasie i publicystyce polskiej [w:] Ziemie Odzyskane – Ziemie Zachodnie i Północne 1945–2005. 60 lat w granicach państwa polskiego, red. A. Sakson, Poznań 2006, s. 46–47.

[2] Z. Mazur, O legitymizowaniu przynależności Ziem Zachodnich i Północnych do Polski [w:] ibidem, s. 32.

[3] Ibidem.

[4] Ibidem, s. 32–33.

[5] Ibidem, s. 38.

[6] Projekt zarysu nowych granic Rzeczypospolitej Polskiej [w:] O Odrę, Nysę Łużycką i Bałtyk (1939–1944), wybór i oprac. M. Dymarski, Z. Derwiński, Wrocław–Warszawa 1990, s. 25–25.

[7] Studium przyszłej granicy polsko-niemieckiej z punktu widzenia wojskowego [w:] ibidem, s. 13.

[8] Z.A. Derwiński, O polską granicę zachodnią. Aide-mémoire Rządu RP z 1942, „Więź” 1986, nr 10, s. 95.

[9] Z. Mazur, op. cit., s. 36.

[10] Ten podpunkt z kilkoma uzupełnieniami i rozszerzeniami stanowi część referatu wygłoszonego przez autora na I Zjeździe Niemcoznawców, który odbył się 9–11 V 2010 r. we Wrocławiu. Zjazd zorganizowany został przez Centrum Willy’ego Brandta działające przy Uniwersytecie Wrocławskim. Referat ten w całości został opublikowany w wersji niemieckiej w „Jahrbuch zur deutsch-polnischen Beziehungsgeschichte”, Inter Finitimos 2010 [2011], nr 8, pt. Von der „lebenden Mauer der Nationalen Bevoelkerung”. Soziokulturelle Prozesse in den West- und Nordgebieten.

[11] Ziemie Zachodnie w polskiej literaturze socjologicznej. Wybór tekstów, wybór, oprac. i wstęp A. Kwilecki, Poznań 1970, s. 48.

[12] T. Szarota, Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych wobec osadnictwa miejskiego, „Polska Ludowa” 4, 1965, s. 83.

[13] R. Buławski, Niektóre problemy polityki osadniczej [w:] Ziemie Zachodnie w polskiej literaturze socjologicznej..., s. 52.

[14] „Patrząc w przyszłość w rok po wojnie, powiedzmy sobie szczerze, że za lat dwadzieścia, jeśli pracowitość niemiecka wyprzedzi pracowitość naszą, czy to się nam będzie podobało czy nie, możemy stać się zależni od naszego sąsiada zachodniego. Między potężnymi pracą narodami istnieć może spokojnie tylko naród równie pracowity. Wtedy – w miejsce zależności słabego od silnych – wytworzy się współzależność silnych, a to jest jedyna gwarancja pokoju i dobrobytu”; E.J. Osmańczyk, Niemcy [w:] idem, Sprawy Polaków, Katowice 1983, s. 69. W innym miejscu: „Sam będąc Polakiem i znając Niemców nie od wczoraj, zdaję sobie sprawę, że powiedzenie Polakowi w rok po wojnie, iż należy przygotować się do współpracy z Niemcami, może wywołać ostre podrażnienie [...]. A jednak analizując sytuację na trzeźwo, bez sentymentów i wzruszeń myśląc logicznie do końca równania otrzymujemy wynik: jeśli my nie staniemy się siłą pokoju w Europie, to staną się nią Niemcy. Jeśli my silną pokojową polityką nie zmusimy Niemców do współpracy z nami, a tym samym uznania de facto wobec świata granicy Odry-Nysy, to wtedy Niemcy silną pokojową polityką zmuszą nas do cofnięcia się z granicy Odry-Nysy”; ibidem, s. 78.

[15] R. Buławski, op. cit., s. 53.

[16] K. Kersten, T. Szarota, Kształtowanie się pierwszego planu osadnictwa Ziem Zachodnich w 1945 r. (wybór tekstów), „Polska Ludowa” 5, 1966, materiał nr 8: Plan osadniczy BZZ lub memoriał organizatorów Biura Studiów Osadniczo-Przesiedleńczych (maj 1945).

[17] Ibidem, s. 145.

[18] Ibidem, s. 146.

[19] Ibidem, s. 148.

[20] Ibidem, s. 151.

[21] R. Buławski, op. cit., s. 54–55.

[22] Szerzej na ten temat pisał Stefan Nowakowski w książce omawiającej procesy narastania współżycia i wyrównywania się wzorów kulturowych między różnymi grupami ludności zamieszkałej na terenie województwa opolskiego. Opisuje on postawy szczególnie przesiedleńców z Kresów Wschodnich względem ludności śląskiej. Z opisu tego, będącego wynikiem badań prowadzonych przez niego, jawi się obraz dystansu między „repatriantami” i „autochtonami” będącego wynikiem przeniesienia przez tych pierwszych stosunku, jaki był ich udziałem do ludności ukraińskiej. Ludność miejscowa traktowana była protekcjonalnie: „Repatriant odznaczać się będzie znacznie silniejszym nacjonalizmem, którego nie znajdzie się w żadnej innej grupie [...]. Ta nacjonalistyczna postawa wykształciła się u repatrianta w latach międzywojennych, które są wypełnione walkami narodowymi na dawnych wschodnich”; Ziemie Zachodnie w polskiej literaturze socjologicznej..., s. 303.

[23] „Pierwsza sesja Rady Naukowej dla zagadnień Ziem Odzyskanych uznaje integralne włączenie ziem nad Odrą i Nisą [sic!] do Rzeczpospolitej za zadanie najwyższej wagi dziejowej, decydujące o bycie i niebycie Państwa i Narodu Polskiego i o roli Polski jako trwałego przedmurza Słowiańszczyzny przed naporem germańskim. Rada naukowa stwierdza, że dzieło to spełni się przez całkowite zasiedlenia Ziem Odzyskanych, co może nastąpić tylko przy pełnym wysiłku całego społeczeństwa”; „Przegląd Zachodni” 1945, nr 2/3, s. 145–146.

[24] R. Buławski, Problem Niemców pochodzenia polskiego. Referat wygłoszony na I sesji Rady Naukowej dla Zagadnień Ziem Odzyskanych, 1 VIII 1945 r. [w:] G. Strauchold, Autochtoni polscy, niemieccy, czy... Od nacjonalizmu do komunizmu (1945–1949), Toruń 2001, s. 208–209.

[25] G. Strauchold, op. cit., s. 73.

[26] Z. Izdebski, Rewizja pojęcia narodowości. Doświadczenia opolskie, Katowice 1947, s. 30–40.

[27] Ibidem, s. 55.

[28] M. Tomczak, op. cit., s. 49–50.

[29] W. Jakóbczyk, O człowieka zachodniego, „Polska Zachodnia” 1947, nr 18.

[30] W. Bieńkowski, Ziemia i ludzie, „Polska Zachodnia” 1946, nr 45–46.

[31] K. Dobrowolski, Wzór dobrego osadnika [w:] Ziemie Zachodnie w polskiej literaturze socjologicznej..., s. 113–115.

Nauka i propaganda, Ziemie Odzyskane i Zachód Niejednoznaczny charakter badań nad początkami państwa polskiego (1946–1962)

[1] Archiwum PAN, 205, Aleksander Gieysztor, Problematyka i organizacja badań nad początkami państwa polskiego (referat na I Kongres Nauki Polskiej, Sekcja I, Podsekcja Historii i Prehistorii), [1951 r.], k. 17–23.

[2] G. Labuda, Wstęp [w:] Początki państwa polskiego. Księga tysiąclecia, red. G. Labuda, Poznań 2002, s. VIII–XI.

[3] Historia kultury materialnej [w:] Polska Akademia Nauk 1952–2002. Uczeni i ich badania, red. J. Tazbir, Warszawa 2002, s. 57–58.

[4] G. Labuda, op. cit., s. X–XI.

[5] Początki państwa polskiego..., t. 1, s. 12.

[6] M. Nodl, Trois notions au coeur de la réception de l’historiographie française dans le contexte tchèque: histoire totale, longue durée, mentalités [w:] L’inspiration française dans les sciences sociales en Pays tchèques, „Cahiers du CEFRES” 2004, nr 29f, s. 135–136.

[7] Tzw. szkoła „Annales” obejmowała redaktorów i współpracowników prestiżowego periodyku o tej samej nazwie, jak również pracowników naukowych VI Sekcji École Pratique des Hautes Études – EPHE (Szkoły Wyższej Nauk Stosowanych), przemianowanej w 1973 r. na École des Hautes Études en Sciences Sociales – EHESS (Szkołę Wyższą Nauk Społecznych). VI Sekcja/EHESS, nazywana często po prostu École (Szkołą) finansowała bardzo bogaty program stypendialny dla polskich humanistów.

[8] A. Schnapp, Les „Annales” et l’archéologie: une rencontre difficile, „Mélanges de l’Ecole Française de Rome” 1981, nr 1, s. 469–470, 472.

[9] G. Duby, B. Geremek, Wspólne pasje, rozmowę przeprowadził Philippe Sainteny, Warszawa 1995, s. 45.

[10] J.-M. Pesez, Archéologie slave: villes et campagne, „Annales ESC” 1967, nr 3, s. 609–615.

[11] Centre des Archives Contemporaines (dalej: CAC), 2000 0071, art. 11, Pismo François Fureta do Witolda Hensla, 12 IV 1972 r., b.pag.; por. M. Pasztor, Między Paryżem, Warszawą i Moskwą. Stosunki polsko-francuskie w latach 1954–1969, Toruń 2003, s. 219.

[12] Institut National d’Histoire de l’ART – Fondation Jacques Doucet, Archives de Pierre Francastel, boîte 8, „Pologne 1958 – voyage, correspondance”, Pismo Fernanda Braudela do Witolda Hensla, 12 IX 1961 r., b.pag.

[13] Nie jest pewne, czy ustalona lista nie uległa późniejszym zmianom – w materiałach źródłowych można znaleźć informację, że Wydział I PAN odmówił zgody na wyjazd Stanisława Tabaczyńskiego; zob. Archiwum Instytutu Archeologii i Etnologii PAN (dalej: AIAE PAN), Kontakty zagraniczne IHKM, 40/K. Zagr./1964, Pismo Tadeusza Cieślaka do IHKM PAN, 18 I 1964 r., b.pag.

[14] AIAE PAN, Kontakty zagraniczne IHKM, A–G, 35/K. Zagr./1963, Pismo Fernanda Braudela do Witolda Hensla, 15 X 1963 r., b.pag.

[15] AIAE PAN, A–G, 35/K. Zagr./1963, Porozumienie między Instytutem Historii Kultury Materialnej PAN a Ośrodkiem Badań Historycznych EHESS, et le CRH de l’EHESS, [1975 r.], b.pag.; zob. L. Raphael, Le Centre de recherches historiques de 1949 à 1975, „Cahiers du Centre de recherches historiques” 10, 1993, s. 46; AIAE PAN, Kontakty zagraniczne IHKM, A–F, 98/K. Zagr./1975, Tadeusz Rosłanowski, Analiza dotychczasowych efektów współpracy IHKM PAN z VI Sekcją EPHE w Paryżu oraz kierunków dalszego rozwoju tej współpracy, [marzec 1975 r.], b.pag.

[16] L. Raphael, op. cit., s. 36.

[17] AIAE PAN, A–F, 98/K. Zagr./1975, Propozycje strony francuskiej do programu współpracy naukowej, przekazane sekretarzowi Wydziału I w czasie pobytu we Francji, 3 IX 1975 r., b.pag.

[18] AIAE PAN, Kontakty zagraniczne IHKM, 89/K. Zagr./1973, Francusko-polskie spotkanie w sprawie badań nad kulturą materialną osad średniowiecznych, 16–17 X 1973 r., [1973 r.], b.pag.

[19] Archiwum Stacji Naukowej PAN w Paryżu, Materiały luźne, Korespondencja lipiec–październik 1973, François Furet, Witold Hensel, Jean Cuisenier, Francusko-polskie spotkanie w sprawie badań nad kulturą materialną osad średniowiecznych, 31 VII 1973 r., b.pag.; CAC, 2000 0071, art. 17, Uczestnicy francusko-polskiej konferencji na temat kultury materialnej osady średniowiecznej, 16–17 X 1973 r., b.pag.; zob. inne materiały na temat tej imprezy (głównie natury administracyjnej) zgromadzone w teczce AIAE PAN, Kontakty zagraniczne IHKM, 89/K. Zagr./1973, b.pag.

[20] K. Pomian, The Impact of the Annales School in Eastern Europe, „Review” 1978, nr 3–4, s. 117, przyp. 49.

[21] Archiwum IH PAN, Sekretariat, 5/79, Tadeusz Rosłanowski, Główne wyniki współpracy naukowej IHKM PAN z EHESS, 16 II 1979 r., b.pag.; zob. ten sam dokument w: AIAE PAN, Kontakty zagraniczne IHKM, A-F, 116/K. Zagr./1979, b.pag.; zob. też: L. Raphael, op. cit., s. 35, tab. 8.

[22] A. Schnapp, op. cit., s. 475–476.

[23] Archiwum IH PAN, Sekretariat, 5/79, Tadeusz Rosłanowski, Główne wyniki współpracy naukowej IHKM PAN z EHESS, 16 II 1979 r., b.pag.

[24] Archiwum PAN, 426/90, Pismo Wandy [?] Różańskiej, kierownika Biura Organizacyjno-Naukowego IHKM, do Tadeusza Biegańskiego z Departamentu Współpracy Kulturalnej i Naukowej MSZ, 3 II 1962 r., b.pag.

[25] Archiwum IH PAN, Sekretariat, 5/79, Tadeusz Rosłanowski, Główne wyniki współpracy naukowej IHKM PAN z EHESS, 16 II 1979 r., b.pag.

[26] R. Schild, Archeologia, etnologia i historia kultury materialnej [w:] Polska Akademia Nauk 1952–2002. Uczeni i ich badania..., s. 57–58, 70.

[27] G. Duby, B. Geremek, op. cit., s. 40.

[28] Autoryzowana relacja prof. Michała Tymowskiego, 23 V 2005 r., w zbiorach autora.

[29] Nieautoryzowana relacja prof. Andrzeja Wyrobisza, 6 V 2005 r., w zbiorach autora.

[30] Nieautoryzowana relacja prof. Jacques’a Le Goffa, 31 I 2005 r., w zbiorach autora; zob. też: J. Le Goff, L’appetit de l’histoire [w:] Essais d’ego-histoire, red. P. Nora, Paris 1987, s. 217, 227.

[31] „[...] extrêmement utiles”; J. Le Goff, A. Casanova, Les méthodes de l’histoire et les sciences humaines à propos du Moyen Age [w:] Aujourd’hui, l’histoire, red. J. Berque i in., Paris 1974, s. 97.

[32] G. Duby, B. Geremek, op. cit., s. 41–42.

[33] Le Moyen Age. Entretien avec Georges Duby [w:] Aujourd’hui, l’histoire..., s. 202.

[34] Nieautoryzowana relacja prof. Jacques’a Revela, 2 II 2005 r., w zbiorach autora.

[35] Nieautoryzowana relacja prof. Maurice’a Aymarda, 12 X 2005 r., 9 XI 2005 r., w zbiorach autora.

[36] CAC, 2000 0071, art. 11, Pismo Jean-Marie Peseza do Jacques’a Le Goffa [?], 20 X 1975 r., b.pag.

[37] R. Schild, op. cit., s. 63–64.

[38] Ibidem; zob. też: AIAE PAN, Kontakty zagraniczne IHKM, 18/K. Zagr./1960, Pismo Witolda Hensla do Henryka Jabłońskiego, 28 IX 1960 r., b.pag.

[39] R. Schild, op. cit., s. 63–64.

[40] Zob. np. AIAE PAN, Kontakty zagraniczne IHKM, 24/K. Zagr./1962, Pismo Witolda Hensla do Instytutu Archeologicznego w Belgradzie, 20 VII 1962 r., b.pag.

[41] Archiwum PAN, Wydział I, 555/63/268, Pismo Witolda Hensla do Biura Współpracy Naukowej z Zagranicą PAN, 17 IV 1970 r., k. 88.

[42] AIAE PAN, Kontakty zagraniczne IHKM, 103/K. Zagr./1976, Bezpośrednie kontakty IHKM z zagranicą, [czerwiec 1976 r.], b.pag.

Zjazdy pisarzy Ziem Zachodnich i Północnych w polityce kulturalnej państwa w latach 1958−1970

[1] Niektórzy badacze w sferze kulturalnej przesuwają tę granicę do 1959 r., szczególnie w odniesieniu do środowiska literackiego, wiążąc zmiany w piastowaniem funkcji prezesa ZG ZLP przez Antoniego Słonimskiego (1956−1959). Wybory w 1959 r. i przegłosowanie przez grupę partyjnych literatów Jarosława Iwaszkiewicza na prezesa ZG ZLP zakończyło ten okres; zob.: B. Fijałkowska, Polityka i twórcy (1948–1959), Warszawa 1985, s. 496−497; O.S. Czarnik, Między dwoma sierpniami. Polska kultura literacka w latach 1944−1980, Warszawa 1993, s. 120.

[2] A. Friszke, Kultura czy ideologia. Polityka kulturalna kierownictwa PZPR w latach 1957–1963 [w:] Władza a społeczeństwo w PRL, red. A. Friszke, Warszawa 2003, s. 116.

[3] O.S. Czarnik, op. cit., s. 124.

[4] Cyt. za: J. Eisler, List 34, Warszawa 1993, s. 37.

[5] K. Rokicki, Literaci. Relacje między literatami a władzami PRL w latach 1956−1970, Warszawa 2011, s. 239−241.

[6] Na temat Listu 34 zob. J. Eisler, op. cit.; T. Jastrun, Mysz, która ryknęła, cz. 1, „Nowa Res Publica” 1994, nr 3, s. 2−12; cz. 2: „Nowa Res Publica” 1994, nr 4, s. 17−25; K. Rokicki, Sprawa „Listu 34” w materiałach MSW, „Polska 1944/45−1989. Studia i Materiały” 7, 2006, s. 197−221.

[7] B.N. Łopieńska, Szczerze mówiąc – nie, „Res Publica” 1991, nr 7−8, s. 19. Całość sprawy w środowisku pisarzy zob. J. Eisler, Polski rok 1968, Warszawa 2006, s. 148−153.

[8] W 10 rocznicę Października ’56, oprac. W. Władyka, „Mówią Wieki” 1991, nr 8, 44−45; Sprawa Kołakowskiego, wstęp i wybór. G. Sołtysiak, „Przegląd Tygodniowy” 1995, nr 18, s. 10−11. Działania MSW po wystąpieniu prof. Leszka Kołakowskiego w: K. Rokicki, Powiedział, co wiedzieli wszyscy, „Polityka” 2006, nr 42.

[9] Więcej zob. J. Eisler, Polski rok 1968, Warszawa 2007, s. 207−208; W. Suleja, Dolnośląski marzec 68, Wrocław 2006, s. 263−264; M. Andrzejewski, Marzec 1968 w Trójmieście, Warszawa–Gdańsk 2008, s. 234−241.

[10] M. Filip, Pozorna odwilż u literatów. Wokół XVIII Walnego Zjazdu Delegatów ZLP w Łodzi (4−5 II 1972), „Zeszyty Historyczne” 2007, z. 160, s. 159−160.

[11] Z. Jordanek, Towarzystwo Rozwoju Ziem Zachodnich w procesie integracji społeczno-gospodarczej ziem zachodnich i północnych w latach 1957–1970, Koszalin 2002, s. 300−308.

[12] G. Strauchold, Myśl zachodnia i jej realizacja w Polsce Ludowej w latach 1945–1957, Toruń 2003, s. 427−433; Ziemie Odzyskane, Ziemie Zachodnie. Zadania programowe Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich, Poznań–Warszawa 1958, s. 57, 62−63; Z. Jordanek, op. cit., s. 288−324. Jordanek pisał, że w TRZZ uczestniczyli przedstawiciele najwyższych władz partyjnych i państwowych, wymieniając Zenona Nowaka, uczestnika konferencji prasowej przed Tygodniem Ziem Zachodnich w maju 1963 r. Jego obecność na tej konferencji wynikała jednak ze zmiany podejścia władz do literatów.

[13] L. Szaruga, Literatura i życie. Ważniejsze wątki dyskursu literackiego 1939–1989, Lublin 2001, s. 105.

[14] Z. Jordanek, op. cit., s. 313.

[15] Zakład Narodowy im. Ossolińskich (dalej: ZNiO), Dokumenty Życia Społecznego (dalej: DŻS), XVII-3/8/0, Kopia listu ZLP we Wrocławiu do Bohdana Dzitko, 25 III 1981 r. [adnotacja „wysłano 6 IV 1981”], b.pag.

[16] L. Szaruga, op. cit., s. 110.

[17] Ibidem, s. 83−84.

[18] Ibidem, s. 94.

[19] Ibidem, s. 75−76, 79, 83−85.

[20] Ibidem, s. 82.

[21] Cyt. za: R. Żytyniec, Literackie zawłaszczanie polskiego Zachodu http://www.tygielkultury.eu/7_9_2005/aktual/21ram.htm (2 VII 2012).

[22] Drugi człon tej nazwy dodano rok później.

[23] Z. Jordanek, op. cit., s. 314.

[24] A. Kuświk, Propagowanie tematyki zachodniej przez Towarzystwo Rozwoju Ziem Zachodnich na przykładzie Zjazdów Pisarzy Ziem Zachodnich i Północnych, Wrocław 2007, mps pracy magisterskiej, s. 42.

[25] R. Żytyniec, op. cit.

[26] Ibidem.

[27] ZNiO, DŻS, XVII-3/8/0, [Kronika zjazdów], b.pag.

[28] A. Kuświk, op. cit., s. 43.

[29] Ibidem, s. 45.

[30] Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Komitet Centralny PZPR, 237/XVIII–219, List organizatorów VII Zjazdu do Wincentego Kraśki, 18 V 1963 r., k. 51.

[31] Ibidem, odręczne notatki na dokumencie.

[32] Ibidem, odręczne notatki na dokumencie.

[33] A. Kuświk, op. cit., s. 45.

[34] Notabene Marta Fik w swoim fundamentalnym dziele o kulturze polskiej wymienia dopiero VII Zjazd Pisarzy Ziem Zachodnich i Północnych; zob. M. Fik, Kultura polska po Jałcie. Kronika lat 1944−1981, Londyn 1990, s. 362.

[35] A. Kuświk, op. cit., s. 46; por. Z. Jordanek, op. cit., s. 314−315. Autor powtarza frazesy dotyczące zjazdów, zupełnie wyrywając je z kontekstu polityki kulturalnej, która w tym czasie ewaluowała w kierunku: a) zacieśniania kontroli nad twórcami i walki z nimi, b) coraz większych represji, szczególnie wobec sygnatariuszy Listu 34.

[36] M. Miodek, Niemcy. Publicystyczny obraz w „Pionierze” / „Słowie Polskim” 1945–1989, Wrocław 2008, s. 233, 419.

[37] M. Fik, op. cit., s. 362.

[38] K. Rokicki, Literaci..., s. 286. Tam też o kulisach Listu 34 z odwołaniem do literatury przedmiotu.

[39] Cyt. za ibidem, s. 286.

[40] Informacja dotycząca Walnego Zebrania Oddziału Warszawskiego Związku Literatów Polskich, Warszawa, 13 VI 1964 r. [w:] Twórczość obca nam klasowo. Aparat represji wobec środowiska literackiego 1956−1990, red. S. Ligarski, A. Chojnowski, Warszawa 2009, s. 181−184; zob. też: Marzec 1968 w dokumentach MSW, t. 1: Niepokorni, red. F. Dąbrowski, P. Gontarczyk, P. Tomasik, Warszawa 2008 s. 150−154.

[41] Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział we Wrocławiu (dalej: AIPN Wr), 0014/1325, t. 2, Doniesienie TW „Konar”, 22 IV 1965 r., k. 38.

[42] J. Chłosta-Zielonka, Życie literackie Warmii i Mazur w latach 1945−1989, Olsztyn 2010, s. 115−117.

[43] S. Pestka, Przebieg i echa zjazdu pisarzy w Bydgoszczy, „Kronika Bydgoska” 3, 1966, s. 22.

[44] Polska Kronika Filmowa, 23/66, Wydanie A. 

[45] S. Pestka, op. cit., s. 32.

[46] Oprócz całego zamętu spowodowanego lutowym zebraniem Oddziału Warszawskiego ZLP oraz Marcem 1968 r. z pewnością nad później odbytym zjazdem zaważyła dyskusja w łonie ZLP nad ewentualnym rozwiązaniem związku i powołaniem nowego, do którego mogliby wstąpić tylko zweryfikowani pisarze.

[47] J. Eisler, Polski marzec 1968 r., Warszawa 2008; T.P. Rutkowski, Adam Bromberg i encyklopedyści. Kartka z dziejów inteligencji w PRL, Warszawa 2011.

[48] M. Fik, op. cit., s. 442.

[49] AIPN Wr, 0014/1325, t. 2, Doniesienie TW „Konar”, 11 VI 1968 r., k. 133.

[50] Obecność władz partyjnych wynikała głównie z obchodów rocznicy trzydziestolecia wybuchu II wojny światowej.

[51] MG, XXI Zjazd pisarzy Ziem Zachodnich i Północnych, „Życie Literackie” 1969, nr 37, s. 1.

[52] AIPN Wr, 0014/1325, t. 3, Doniesienie TW „Konar” odnośnie [do] Zjazdu ZLP w Zielonej Górze i podsumowanie dorobku XXV-lecia, 12 V 1970 r., k. 86.

[53] S. Rafałowicz, Zielona Góra 1970, „Życie Literackie” 1970, nr 20, s. 5.

[54] AIPN Wr, 0014/1325, t. 3, Doniesienie TW „Konar” odnośnie [do] Zjazdu ZLP w Zielonej Górze i podsumowanie dorobku XXV-lecia, 12 V 1970 r., k. 86.

[55] ZNiO, DŻS, XVII-8/3/0, Zjazd Pisarzy Ziem Zachodnich i Północnych (dalej: ZPZZiP), Projekt założeń programowych i organizacyjnych Zjazdu Pisarzy Ziem Zachodnich i Północnych, [kronika zjazdów], 13 III 1981 r., s. 8.

[56] Ibidem, List Bohdana Dzitko do prezesa Oddziału wrocławskiego ZLP, 9 III 1981 r. Istnieją dwie wersje tego pisma, różniące się od siebie treścią.

[57] R. Rudiak, XIII Zjazd Pisarzy Ziem Zachodnich i Północnych, 1970, http://rudiak.like.pl/galeria_literacka_roberta_rudiaka-robert_rudiak_literature_amp_art_gallery-witryna_prozatorska-cztery_dekady_2002-xiii_zjazd_pisarzy_ziem_zachodnich_i_pnocnych_1970-p355.html?sid=3b109acb74effffe127e5d645d0d19ab (3 VII 2012).

[58] ZNiO, DŻS, XVII-8/3/0, List Bohdana Dzitko do prezesa Oddziału Wrocławskiego ZLP, 9 III 1981 r. 

[59] ZNiO, DŻS, XVII-8/3/0, ZPZZiP, Projekt założeń programowych i organizacyjnych Zjazdu Pisarzy Ziem Zachodnich i Północnych, 13 III 1981, s. [10].

[60] Ibidem.

[61] ZNiO, DŻS, XVII-8/3/0, List [drugi] Bohdana Dzitko do prezesa Oddziału Wrocławskiego ZLP, 9 III 1981 r. 

[62] ZNiO, DŻS, XVII-8/3/0, Kopia listu ZLP Wrocław do Bohdana Dzitko, 25 III 1981 r. [adnotacja „wysłano 6 IV 1981”], b.pag. Na liście widnieją 24 podpisy.

[63] Więcej zob. K. Brzechczyn, S. Ligarski, E. Matkowska, Próby pacyfikacji [w:] Twórczość obca nam klasowo..., s. 510−512.

[64] Zob. R. Rudiak, op. cit.

[65] Należy odrzucić całkowicie tezę Zdzisława Jordanka, o tym, że pierwsze zjazdy miały znaczenie polityczne, a potem zaczęły dominować na nich problemy współczesnej polityki kulturalnej. Było dokładnie na odwrót; Z. Jordanek, op. cit., s. 315−316.

Ikoniczny obraz Ziem Odzyskanych w propagandzie PRL

[1] Por. A. Borowski, Cesare Ripa czyli muzeum wyobraźni [w:] C. Ripa, Iconologia, tłum. I. Kania, Kraków 2008, s. V.

[2] M. Wallis, Sztuki i znaki. Pisma semiotyczne, Warszawa 1983, s. 39–43.

[3] C. Ripa, op. cit., s. 384.

[4] Takie sformułowanie znalazło się w ustaleniach konferencji poczdamskiej. Ostateczny kształt polskiej granicy zachodniej miał być ustalony na konferencji pokojowej, do której jednak nie doszło z uwagi na zbyt duże różnice zainteresowanych mocarstw co do kwestii statusu powojennych Niemiec, stanowiącej jedną z wielu płaszczyzn wzajemnej rywalizacji. Granica polsko-niemiecka aktualnie uregulowana jest przez podpisany 14 XI 1990 r. w Warszawie traktat między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o potwierdzeniu istniejącej między nimi granicy. Sankcjonował on przebieg granicy między zainteresowanymi stronami ustalony na mocy dotychczasowych aktów prawnych, tj. układu z 6 VII 1950 r. między Rzeczpospolitą Polską a Niemiecką Republiką Demokratyczną o wytyczeniu ustalonej i istniejącej polsko-niemieckiej granicy państwowej (Dz.U. RP 1951, nr 14, poz. 106), aktu z 27 I 1951 r. o wykonaniu wytyczenia granicy państwowej między Polską a Niemcami (Dz.U. RP, 1951, nr 17, poz. 132), układu z 7 XII 1970 r. między PRL a RFN o podstawach normalizacji ich wzajemnych stosunków (Dz.U. RP 1972, nr 24, poz. 168) oraz umowy z 22 V 1989 r. między PRL a NRD w sprawie rozgraniczenia obszarów morskich w Zatoce Pomorskiej (Dz.U. RP, 1989, nr 43, poz. 233).

[5] Zob. A. Zwoliński, Obraz w relacjach społecznych, Kraków 2004, s. 227; L. Wojtasik, Propaganda wizualna, Warszawa 1987, s. 179.

[6] Z uwagi na charakter publikacji pominięte zostały inne „małe” formy pośredniej propagandy wizualnej. Mowa tu przede wszystkim o kartach pocztowych, posiadających z uwagi na zasięg oddziaływania duże walory propagandowe. Szerzej na ten temat m.in.: P. Banaś, Oswajanie Ziem Odzyskanych. Dolny Śląsk na pocztówkach pierwszej powojennej dekady, Warszawa 2009; N. Davies, Od i do. Najnowsze dzieje Polski według historii pocztowej, t. 2: 1939–2005, Warszawa 2008.

[7] Dz.U. RP 1944, nr 4, poz. 20, Dekret PKWN z 7 IX 1944 r. o zakresie działania i organizacji Resortu Informacji i Propagandy.

[8] Od 1 I 1945 r. już oficjalnie objął on tekę ministra informacji i propagandy. W październiku 1946 r. zastąpił go Feliks Widy-Wirski; M. Czyżniewski, Propaganda polityczna władzy ludowej w Polsce 1944–1956, Toruń 2005, s. 41–42.

[9] Dz.U. RP 1945, nr 7, poz. 32, Rozporządzenie Ministra Informacji i Propagandy z 1 III 1945 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Administracji Publicznej o utworzeniu organów Ministerstwa Informacji i Propagandy I i II instancji; M. Czyżniewski, op. cit., s. 43; szerzej zob. A. Krawczyk, Pierwsza próba indoktrynacji. Działalność Ministerstwa Informacji i Propagandy w latach 1944–1947, Warszawa 1994, s. 12 n. 

[10] Dekretem z 11 IV 1947 r. o zniesieniu urzędu ministra informacji i propagandy oraz urzędów informacji i propagandy (Dz.U. RP 1947, nr 32, poz. 147).

[11] M. Czyżniewski, op. cit., s. 49.

[12] A. Kochański, Obsada personalna kierownictw wydziałów i innych jednostek organizacyjnych KC PZPR (1948–1990) [w:] Informator o strukturze i obsadzie personalnej centralnego aparatu PZPR 1948–1990, red. K. Persak, Warszawa 2000, s. 96.

[13] Ł. Kamiński, Struktury propagandy w PRL [w:] Propaganda PRL. Wybrane problemy, red. P. Semków, Gdańsk 2004, s. 11.

[14] Ibidem, s. 12–13; M. Czyżniewski, op. cit., s. 59 n. 

[15] Szerzej zob. R. Domke, Ziemie Zachodnie i Północne w propagandzie lat 1945–1948, Zielona Góra 2010, s. 118 n. 

[16] Zob. L. Wojtasik, op. cit., s. 154.

[17] W skład kierowanego przezeń zespołu wchodzili wówczas m.in.: Jan Kulikowski, Mieczysław Tomkiewicz, Edyta Nacht, Jerzy Zaruba, Jerzy Cieślak – plastycy oraz Mieczysław Szwach i Karol Baraniecki – autorzy tekstów; zob. J. Izdebski, Plakat w służbie propagandy, „Biuletyn IPN” 2001, nr 11, s. 73.

[18] Do końca 1944 r. w Pracowni Plakatów Propagandowych wykonano 28 plakatów o łącznym nakładzie blisko 9 tys. egzemplarzy. W tym okresie jej pracownicy brali udział w utworzeniu trzech nowych pracowni w jednostkach WP, działających obok innych tego typu komórek, którym Pracownia Plakatów Propagandowych udzieliła pomocy konsultacyjnej; zob. K. Pol, Pracownia plakatu frontowego, Warszawa 1980, s. 29.

[19] Środowisko artystów związanych z wojskową pracownią plakatów i litografią w Łodzi, oprócz osób przybyłych z Lublina, tworzyli m.in. Tadeusz Trepkowski, Henryk Tomaszewski, Leon Briére de Marthey, Paweł Świątkowski, Henryk Zielenkiewicz i Ryszard Brudzewski; K. Pol, op. cit., s. 35 n. 

[20] Powstałe jeszcze w tym samym miesiącu oddziały terenowe agencji – w Gdańsku i Olsztynie – zajmować się miały przede wszystkim zmianą niemieckich dekoracji i oznakowań w tych miastach; A. Krawczyk, op. cit., s. 18.

[21] J. Izdebski, op. cit., s. 73.

[22] Na przykład: Leć nasz orle w górnym pędzie na Poznań i Gdańsk! Na Śląsk i Pomorze! (1944) A co ty robisz dla zwycięstwa (1944), Warszawa wolna na Berlin (1945); szerzej zob. Katalog polskich plakatów politycznych z lat 1944–1948 w zbiorach Muzeum Historii Polskiego Ruchu Rewolucyjnego, oprac. H. Hryńczuk, A. Żendara, Warszawa 1972, s. 9 n.

[23] K. Pol, op. cit., s. 38, 90.

[24] Ibidem, s. 117.

[25] Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim, Zbiór plakatów i druków ulotnych, 5044. Istniała także druga, uboższa graficznie wersja plakatu Gdańsk; zob. K. Pol, op. cit., s. 40.

[26] Katalog polskich plakatów politycznych..., s. 16, il. 53.

[27] K. Pol, op. cit., s. 111.

[28] J. Pluciński, Rozbiórki – przyczyny i skutki, http://www.iswinoujscie.pl/artykuly/18272/ (5 VIII 2011).

[29] Wydarzeniem wieńczącym zmasowane działania propagandowe władz w tej kwestii stała się Wystawa Ziem Odzyskanych zorganizowana we Wrocławiu w okresie 21 VII – 31 X 1948 r. Z kolei w roku następnym zostało rozwiązane Ministerstwo Ziem Odzyskanych; R. Domke, op. cit., s. 161–177.

[30] Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim, Zbiór plakatów i druków ulotnych, 3554.

[31] Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim, Zbiór plakatów i druków ulotnych, 6157.

[32] Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim, Zbiór plakatów i druków ulotnych, 4424.

[33] R. Domke, op. cit., s. 183 n.

[34] Dz.U. RP 1944, nr 3, poz. 11. Na biletach znajdował się nadruk „Narodowy Bank Polski”, choć instytucja ta została utworzona na mocy dekretu Prezydenta KRN z 15 I 1945 r. o Narodowym Banku Polskim (Dz.U. RP 1945, nr 4, poz. 14).

[35] Wycofanie tych środków z obiegu zapoczątkowały: Dekret PKWN z 23 X 1944 r. o wycofaniu z obiegu marki niemieckiej na terenie województwa białostockiego (Dz.U. RP 1944, nr 9, poz. 43), Dekret Rady Ministrów Rządu Tymczasowego z 13 I 1945 r. o wycofaniu z obiegu na terytorium Państwa Polskiego waluty ZSRR (Dz.U. RP 1945, nr 2, poz. 5), Dekret Rady Ministrów Rządu Tymczasowego z 6 I 1945 r. o deponowaniu i wymianie banknotów Banku Emisyjnego w Polsce (Dz.U. RP 1945, nr 1, poz. 2).

[36] Na terenach poniemieckich wprowadzenie banknotów serii lubelskiej napotkało spore trudności. Niestabilna sytuacja polityczna tych ziem oraz brak bezpieczeństwa spowodowała, że środkami płatniczymi, które budziły zaufanie, były: marka niemiecka, ruble, dolary, a przede wszystkim spirytus; zob. A. Firlej-Buzon, Banknoty w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej jako narzędzie propagandy społeczno-politycznej [w:] Druki ulotne i okolicznościowe – wartości i funkcje. Materiały z Międzynarodowej Konferencji Naukowej – Wojnowice, 8–10 października 2004, red. K. Migoń, M. Skalska-Zlat, A. Żbikowska-Migoń, Wrocław 2006, s. 147.

[37] Do tego czasu miały miejsce jeszcze cztery emisje banknotów – w styczniu i maju 1946, w lipcu 1947 oraz w 1948 r. Serie te różniły się między sobą paletą nominałów; zob. A. Firlej-Buzon, op. cit., s. 145 n. 

[38] P. Niziołek, Pieniądz jako narzędzie propagandy w PRL (1944–1990), „Dzieje Najnowsze” 2011, nr 2, s. 62–66.

[39] http://banknotypolskie.pl/banknoty (17 XI 2011).

[40] P. Niziołek, op. cit., s. 63; A. Firlej-Buzon, op. cit., s. 152–153.

[41] http://banknotypolskie.pl/banknoty (17 XI 2011).

[42] Zob. A. Firlej-Buzon, op. cit., s. 155; P. Niziołek, op. cit., s. 74.

[43] http://banknotypolskie.pl/banknoty (17 XI 2011).

[44] P. Niziołek, op. cit., s. 64.

[45] http://banknotypolskie.pl/banknoty (17 XI 2011).

[46] Ibidem.

[47] P. Niziołek, op. cit., s. 66.

[48] Zob. ibidem, s. 63.

[49] http://banknotypolskie.pl/monety (17 XI 2011).

[50] P. Niziołek, op. cit., s. 70–71.

[51] Dz.U. RP 1945, nr 50, poz. 285. Zgodnie z treścią dekretu: Medal za Odrę, Nissę, Bałtyk.

[52] W latach 1946–1981 nadano blisko 322 tys. Medali za Odrę, Nysę, Bałtyk; S. Oberleitner, Polskie ordery, odznaczenia i niektóre wyróżnienia zaszczytne 1705–1990. Vademecum dla kolekcjonerów, t. 2: Polska Rzeczpospolita Ludowa 1944–1990, Zielona Góra 1999, s. 145–148.

[53] http://wcn.pl/shop/details/417 (17 XI 2011).

[54] Por.: W. Bigoszewska, Polskie ordery i odznaczenia, Warszawa 1989, s. 129; S. Oberleitner, op. cit., t. 2, s. 145–149; Z. Puchalski, I.J. Wojciechowski, Ordery i odznaczenia polskie i ich kawalerowie, Warszawa 1987, s. 139–141.

[55] http://www.genealogia.okiem.pl/foto2/displayimage.php?pid=25941 (17 XI 2011).

[56] Dz.U. RP 1985, nr 21, poz. 89, Ustawa z 18 IV 1985 r. o ustanowieniu „Medalu Rodła”.

[57] W. Bigoszewska, op. cit., s. 131. Ustanowienie Medalu Rodła zbiegło się w czasie z apogeum trwającego od 1977 r. sporu między PRL a NRD w kwestii rozgraniczenia obszarów morskich w Zatoce Pomorskiej. W tym kontekście Medal Rodła nabrał nowego wymiaru. Szerzej na temat wspomnianego konfliktu zob. D. Asienkiewicz, Spór PRL-NRD o rozgraniczenie Zatoki Pomorskiej w latach 1980-tych [w:] W kręgu polityki, red. A. Ilciów, R. Potocki, Zielona Góra–Częstochowa 2009, s. 177–182.

[58] http://www.medale.shost.pl/opis.php?medale=2 (14 X 2011).

[59] S. Oberleitner, op. cit., t. 2, s. 277–279.

[60] J.A. Szwagrzyk, Moneta, medal, order. Katalog wystawy własnych zbiorów numizmatycznych Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich – PAN, Warszawa 1971, s. 126, tabl. 12 w gablocie XLVI.

[61] Ibidem, s. 165, 166, tabl. 8 w gablocie LXXIV.

[62] „Teraz szczęśliwym mienię siebie i sobie współczesnych, że oczy nasze oglądają połączenie się krajów ojczystych w jedną całość; a szczęśliwszym byłbym jeszcze, gdybym doczekał odzyskania z łaską Bożą i zjednoczenia z Polską Śląska, ziemi lubuskiej i słupskiej [...]. Z radością zstępowałbym do grobu i słodszy miałbym w nim odpoczynek” – tak w swoich Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae pisał Jan Długosz o zwróconych Polsce przez państwo krzyżackie na mocy drugiego pokoju toruńskiego: Pomorzu Gdańskim, ziemi chełmińskiej i michałowskiej; cyt. za: P. Jasienica, Polska Jagiellonów, Warszawa 1997, s. 192.

[63] J.A. Szwagrzyk, op. cit., s. 166, tabl. 11 w gablocie LXXIV.

[64] W oryg.: Aus dem Liederbuch eines Germanisierten 1854–1862; zob. W. Kętrzyński, Z księgi pieśni człowieka niemczonego, wstęp i oprac. A. Wakar, Olsztyn 1980. W wydaniu tym (s. 91) wspomniana fraza brzmi: „Wiarę, mowę zabrać mi mogliście, Jednak serce trudno z piersi wyrwać, Moje serce zawsze polskie pozostanie!”

[65] R. Domke, op. cit., s. 291–294.

Ziemie Zachodnie na powojennych plakatach propagandowych

[1] Za dokładny moment zakończenia pierwszego etapu agitacji możemy uznać wystąpienie premiera Józefa Cyrankiewicza na Wystawie Ziem Odzyskanych 21 VII 1948 r. we Wrocławiu, w którym powiedział: „Przywróciliśmy je Polsce w ciągu trzech lat i uczyniliśmy z nich ziemię na powrót polską, tak polską, jak cała reszta kraju”; cyt. za: J. Tyszkiewicz, Funkcje propagandowe wystawy Ziem Odzyskanych we Wrocławiu, „Odra” 1993, nr 10, s. 26.

[2] Dz.U. RP 1944, nr 4, poz. 20.

[3] M. Czyżniewski, Propaganda polityczna władzy ludowej w Polsce 1944–1956, Toruń 2005, s. 43.

[4] K. Pol, Pracownia plakatu frontowego, Warszawa 1980, s. 11.

[5] Ibidem.

[6] Ibidem, s. 34–35, 43.

[7] A. Krawczyk, Pierwsza próba indoktrynacji. Działalność Ministerstwa Informacji i Propagandy w latach 1944–1947, Warszawa 1994, s. 8.

[8] A. Pratkanis, E. Aronson, Wiek propagandy. Używanie i nadużywanie perswazji na co dzień, Warszawa 2003, s. 17.

[9] Warto w tym miejscu wspomnieć, że sformułowane w 1943 r. podstawy propagandowej legitymizacji zajęcia Ziem Zachodnich nie uległy znaczącej zmianie przez cały okres jej funkcjonowania w społeczeństwie.

[10] O co walczymy? Deklaracja programowa Polskiej Partii Robotniczej, Warszawa 1943.

[11] K. Pol, op. cit., s. 11.

[12] A. Krawczyk, op. cit., s. 29–30.

[13] Ibidem, s. 25.

[14] M. Czyżniewski, op. cit., s. 182.

[15] L. Wojtasik, Propaganda wizualna, Warszawa 1987, s. 65.

[16] J. Landy-Tołwińska, Analfabetyzm w Polsce i na świecie, Warszawa 1961, s. 85; cyt. za: M. Czyżniewski, op. cit., s. 76.

[17] J. Maliniak, Wstęp [w:] Propaganda i ideologia władzy w okresie stanu wojennego na plakatach, afiszach i ulotkach ze zbiorów Zakładu Narodowego im. Ossolińskich: katalog, wstęp, oprac., wybór il. J. Maliniak, Wrocław 2008, s. 9.

[18] Dodać należy w tym miejscu, że plakaty polskich twórców znalazły uznanie na całym świecie. W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych polscy plakaciści stworzyli własny styl zwany polską szkołą plakatu, a ich prace, prezentowane na światowych biennalach, doceniono m.in. w Paryżu i Wiedniu.

[19] Teza przekonująca o tym, że walka o Ziemie Zachodnie jest kontynuacją procesu odzyskiwania niepodległości, zapoczątkowanego w 1918 r., pojawiła się również w peerelowskiej propagandzie. Sama nazwa Ziemie Odzyskane miała być niejako potwierdzeniem jej słuszności; zob. G. Strauchold, Myśl Zachodnia i jej realizacja w Polsce Ludowej w latach 1945–1957, Toruń 2003, s. 17.

[20] Podczas pracy nad artykułem zapoznałam się z plakatami przechowywanymi w Muzeum Plakatu w Wilanowie oraz reprodukcjami publikowanymi w katalogach.

[21] T. Ferenc, Bohater, wróg, zdrajca – amerykańskie i niemieckie plakaty z okresu II wojny światowej [w:] Sztuki wizualne jako nośniki ideologii, red. M. Lisiecki, 2009, s. 261.

[22] S. Russocki, Nad nami orzeł biały... [w:] Godło, barwy i hymn Rzeczypospolitej. Zarys dziejów, red. S. Russocki, S.K. Kuczyński, J. Willaume, Warszawa 1970, s. 45.

[23] K. Pol, op. cit., s. 29.

[24] Ibidem, s. 32.

[25] Ibidem, s. 38.

[26] We wszystkich tytułach zachowana oryginalna pisownia.

[27] „Zniszczenia wojenne [na Ziemiach Odzyskanych – M.D.] sięgały około 75% zdolności produkcji przemysłu i około 50% zasobów mieszkalnych z okresu przedwojennego. Straty w budownictwie mieszkaniowym objęły około 45% stanu przedwojennego”; M. Jaworski, Na piastowskim szlaku. Działalność Ministerstwa Ziem Odzyskanych w latach 1945–1948, Warszawa 1973, s. 88, cyt za: R. Domke, Ziemie Zachodnie i Północne Polski w propagandzie lat 1945–1948, Zielona Góra 2010, s. 38.

[28] O różnicy między strachem a zastraszeniem zob. M. Czyżniewski, op. cit., s. 214.

[29] T. Borowski, O postępowych i wstecznych tradycjach karykatury politycznej, „Przegląd Artystyczny” 1950, nr 7–8–9.

[30] Ustanowiony dekretem Rady Ministrów z 26 X 1945 r.

[31] Świecka religia to według definicji „doktryny, które zastępują w duszach współczesnych ludzi miejsce wiary, zastępują ideę zbawienia ludzkości idealnym porządkiem społecznym w dalekiej przyszłości”; J. Maisonneuve, Rytuały dawne i współczesne, tłum. M. Mroczek, Gdańsk 1995, s. 52.

[32] P. Osęka, Rytuały stalinizmu. Oficjalne święta i uroczystości rocznicowe w Polsce 1944–1956, Warszawa 2007, s. 56.

[33] Józef Mroszczak rozmawia z Redakcją, „Projekt” 1974, nr 4(1010), s. 18.

Pomorze Zachodnie w propagandzie władz PRL w latach 1945−1947

[1] M. Czyżniewski, Propaganda polityczna władzy ludowej w Polsce 1944–1956, Toruń 2006, s. 38–39.

[2] Więcej zob. A. Krawczyk, Pierwsza próba indoktrynacji. Działalność Ministerstwa Informacji i Propagandy w latach 1944–1947, Warszawa 1992.

[3] Z. Chmielewski, Działalność Wojewódzkiego Urzędu Informacji i Propagandy na Pomorzu Zachodnim w latach 1945 – marzec 1946, „Przegląd Zachodniopomorski” 1979, z. 2, s. 83–84; idem, Materiały źródłowego dziejów urzędu i oddziałów informacji i propagandy na Pomorzu Zachodnim w latach 1945–1947, „Przegląd Zachodniopomorski” 1978, z. 1, s. 143–145.

[4] Więcej zob. T. Białecki, Prasa Pomorza Szczecińskiego w latach 1945–1975, Szczecin 1978.

[5] Więcej zob. P. Szulc, Polskie Radio Szczecin w latach 1945–1949. Jego rola w życiu politycznym, społecznym i kulturalnym, „Dzieje Najnowsze” 2009, nr 4, s. 3–29.

[6] A. Makowski, Referendum z 30 czerwca 1946 roku na ziemiach zachodnich i północnych na przykładzie Pomorza Zachodniego, „Zapiski Historyczne” 2004, z. 2–3, s. 117–138.

[7] Więcej zob. J. Wtorkiewicz, Wojsko Polskie w akcji propagandowej i wyborach do Sejmu Ustawodawczego w 1947 roku, Warszawa 2002.

[8] Więcej zob. M. Ryba, Szkoła w okowach ideologii. Szkolna propaganda komunistyczna w latach 1944–1956, Lublin 2006.

[9] Zob. m.in. J. Dylik, Geografia Ziem Odzyskanych w zarysie, Warszawa 1946; J. Brinken, Przewodnik wycieczek Zjazdu PTG w Toruniu i w Szczecinie w dniach 25–29 maja 1947 r., Toruń 1947; idem, Szczecin. Miasto, port, okolica, Szczecin 1947; C. Piskorski, Szczecin i Dolne Przyorze. Przewodnik, Warszawa 1948; W.J. Grabski, 200 miast wróciło do Polski. Informator historyczny, Poznań 1949.

[10] Cyt. za: G. Strauchold, Myśl zachodnia i jej realizacja w Polsce Ludowej w latach 1945–1957, Toruń 2003, s. 215.

[11] Archiwum Akt Nowych w Warszawie (dalej: AAN), Ministerstwo Informacji i Propagandy (dalej: MIiP), 168/612, Sprawozdanie kierownika Wydziału Propagandowego Stanisława Legawca, Koszalin, sierpień 1945 r., k. 7.

[12] S. Helsztyński, W piastowskich grodach Pomorza, Szczecin 1946 (wyd. 2 uzup. i popr. – 1995).

[13] T. Kraszewski, Były i będą nasze. Popularne pogadanki o Ziemiach Odzyskanych, Poznań 1946, s. 22.

[14] E. Serwański, O społeczeństwo polskie na ziemiach odzyskanych [w:] Odzyskane ziemie – odzyskani ludzie. Z współczesnych zagadnień Ziem Odzyskanych, Poznań 1946, s. 94.

[15] Byliśmy tu i zostaniemy, „Wiadomości Szczecińskie”, 22 VIII 1945.

[16] W. Barcikowski, Słowo wstępne [w:] Odzyskane ziemie – odzyskani ludzie..., s. 7.

[17] C. Piskorski, Byliśmy, jesteśmy, będziemy, „Pionier Szczeciński” 1945, nr 1.

[18] Szczecin – miasto portowe. Informator, Szczecin 1947, s. 2.

[19] Swk, Ziemia ojców..., „Wiadomości Szczecińskie”, 21 VIII 1945.

[20] F., Starogród i my, „Wieści”, 23 XII 1945.

[21] A. Rogalski, Akcja kulturalna na Ziemiach Odzyskanych [w:] Odzyskane ziemie – odzyskani ludzie..., s. 59.

[22] B. Srocki, Nowa Polska i nowe Niemcy. Szkice i studia, Gdańsk–Bydgoszcz–Szczecin 1947, s. 10, 66.

[23] Więcej zob. R. Ptaszyński, Trzymamy straż nad Odrą. Propaganda, fakty, dokumenty, Szczecin 2007.

[24] Świadczy o tym choćby nakręcony wówczas przez Leonarda Kędzierskiego film, który doczekał się kilku oficjalnych pokazów, został przez kierownictwo MIiP oceniony jak najlepiej, w związku z czym planowano wykorzystać go w niedalekiej przyszłości jako materiał szkoleniowy; zob. AAN, MIiP, 168/87, Notatka z pobytu w Szczecinie w dniach 26–29 IV 1946 r., Szczecin, 30 IV 1946 r., k. 49–56; AAN, MIiP, 168/445, Wykonanie planu pracy w kwietniu 1946 r., b.d., k. 88–89.

[25] Chodzi o wznoszone przez harcerzy na cześć Stanisława Mikołajczyka okrzyki poparcia, które zmusiły m.in. Bieruta do zejścia z trybuny honorowej; R. Ptaszyński, op. cit., s. 35–36.

[26] G. Strauchold, op. cit., s. 49.

[27] Na Pomorzu Zachodnim ludność autochtoniczna zamieszkiwała jedynie wschodnie powiaty: złotowski (Krajniacy), bytowski, człuchowski i lęborski (Kaszubi) oraz północną cześć powiatu słupskiego (tzw. Słowińcy). Ich świadomość narodowa była słaba, a poczucie polskości mocno dyskusyjne; więcej zob. m.in. Z. Romanow, Polityka władz polskich wobec ludności rodzimej ziem zachodnich i północnych w latach 1945–1960, Słupsk 1999; A. Jaracz, Losy polskiej ludności autochtonicznej na Pomorzu Zachodnim w 1945 roku, „Rocznik Koszaliński” 1996, nr 26; H. Rybicki, Liczba i rozmieszczenie polskiej ludności rodzimej na Pomorzu Zachodnim po zakończeniu II wojny światowej, „Przegląd Zachodniopomorski” 1967, nr 3.

[28] E. Męclewski, Ziemie Odzyskane i odzyskani ludzie [w:] Odzyskane ziemie – odzyskani ludzie..., s. 77.

[29] T. Kraszewski, op. cit., s. 7.

[30] AAN, MIiP, 168/87, Inspekcje w związku z Dożynkami Kaszubskimi Pomorza Zachodniego, wrzesień 1946 r., k. 79–91.

[31] Z. Romanow, Zjazd autochtonów w Szczecinie 21–22 września 1946 roku [w:] Życie dawnych Pomorzan. Materiały z konferencji, Bytów 17–18 października 2002, red. W. Łysiak, Bytów–Poznań 2003, s. 288.

[32] Archiwum Państwowe w Szczecinie, Komitet ds. Radia i Telewizji „PRiTV”, Polskie Radio 1946–1975, 474/3, Komunikat lokalny, zapis programu z 18 IX 1946 r.

[33] Witamy braci autochtonów, „Szczecin”, 15 IX 1946.

[34] W polskim Szczecinie wita Was Ojczyzna, „Kurier Szczeciński”, 21 IX 1946.

[35] Cyt. za: P. Szulc, Zniewolony eter. Polskie Radio Szczecin w latach 1945–1989, Szczecin 2012, s. 101.

[36] AAN, MIiP, 168/761, „Biuletyn Informacyjny Wojewódzkiego Urzędu Informacji i Propagandy w Szczecinie”, nr 45, Szczecin, 22 IX 1946 r., k. 9–12.

[37] W. Barcikowski, op. cit., s. 5–7.

[38] Zachowany czynną postawę antyniemiecką, „Szczecin” 1946, nr 1–2.

[39] Cyt. za: P. Szulc, Zniewolony eter..., s. 94.

[40] P. Zaremba, Odrodzenie polskiego Szczecina [w:] Szczecin dawniej i dzisiaj oraz informator, zebr. i oprac. W. Świokło, E. Moskalewicz, Szczecin 1945, s. 8.

[41] Precz z pomnikami niewoli, „Wieści”, 17 II 1946.

[42] Więcej zob. J. Kolipiński, Granica pokoju. Wpływ granicy na Odrze i Nisie na gospodarkę Polski i Niemiec, Poznań 1948.

[43] Abstrahując od rzekomej piastowskości Szczecina, warto zwrócić uwagę na kolejne przekłamanie w tym zdaniu. Żołnierze polscy nie walczyli o zdobycie Szczecina. Stolicę Pomorza Zachodniego zdobyły jednostki Armii Czerwonej, które niemal bez walk 26 IV 1945 r. weszły do miasta.

[44] AAN, MIiP, 168/761, Rezolucja powzięta 10 IX 1946 r. przez mieszkańców Szczecina zebranych na wiecu protestacyjnym pod hasłem: „Nasza odpowiedź protektorom i obrońcom Niemiec”, Szczecin, 11 IX 1946 r., k. 16.

[45] Ibidem, „Biuletyn Informacyjny Wojewódzkiego Urzędu Informacji i Propagandy w Szczecinie”, nr 43, Szczecin, 21 IX 1946 r., k. 5.

[46] E. Paukszta, Niemcy i sprawa naszych granic, „Kurier Szczeciński”, 4 IX 1946.

[47] A. Marjański, Zachodnia granica Polski na Odrze i Nisie, Poznań 1947, s. 7.

[48] G. Strauchold, op. cit., s. 54.

[49] Więcej zob. J. Tyszkiewicz, 100 wielkich dni Wrocławia. Wystawa Ziem Odzyskanych we Wrocławiu a propaganda polityczna ziem zachodnich i północnych w latach 1945–1948, Wrocław 1997.

[50] G. Strauchold, op. cit., s. 322.

Dzieje regionu w polityce i propagandzie władz Pomorza Środkowego w latach 1950−1975

[1] L. Kosiński, Pochodzenie terytorialne ludności ziem zachodnich w 1950 r., „Dokumentacja Geograficzna” 1960, z. 2, tab. 1.

[2] R. Drozd, Droga na zachód. Osadnictwo ludności ukraińskiej na ziemiach zachodnich i północnych Polski w ramach akcji „Wisła”, Warszawa 1997, tab. 3, s. 91.

[3] Zob. Z. Romanow, Pamięć historyczna mieszkańców Ziem Zachodnich i Północnych w latach 1945–1989 na przykładzie Pomorza Zachodniego, [w:] Ziemie Odzyskane – Ziemie Zachodnie i Północne 1945–2005. 60 lat w granicach państwa polskiego, red. A. Sakson, Poznań 2006.

[4] Z. Mazur, Między ratuszem, kościołem i cmentarzem [w:] Wokół niemieckiego dziedzictwa kulturowego na Ziemiach Zachodnich i Północnych, red. Z. Mazur, Poznań 1997, s. 304.

[5] M. Mastalerz-Krystjańczuk, Ziemia lęborska i bytowska w publicystyce polskiej w latach 1919–1939 [w:] Działalność narodowa Polaków na północnym pograniczu polsko-niemieckim w dwudziestoleciu międzywojennym, red. Z. Romanow, Bytów–Pruszcz Gdański 2010, s. 57.

[6] Z. Mazur, op. cit., s. 303.

[7] Idem, Dziedzictwo wyłączne, podzielone, wspólne [w:] Wspólne dziedzictwo? Ze studiów nad stosunkiem do spuścizny kulturowej na Ziemiach Zachodnich i Północnych, red. Z. Mazur, Poznań 2000, s. 836–837.

[8] K.K., Szczecińska manifestacja „Trzymamy Straż nad Odrą” 13–14 kwietnia 1946 roku, „Kronika Szczecina” 15, 1996, s. 93.

[9] „Rodło” – symbol Polaków na murach zamku Piastów, „Kurier Szczeciński”, 18 IX 1946.

[10] Więcej zob. Z. Romanow, Zjazd autochtonów w Szczecinie 21–22 września 1946 roku [w:] Życie dawnych Pomorzan, red. W. Łysiak, Bytów–Słupsk 2003.

[11] H. Rybicki, Udział Polskiego Związku Zachodniego i Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich w polonizacji potomków ludności kaszubskiej nad jeziorami Łebsko i Gardno [w:] IV Konferencja Kaszubsko-Słowińska, red. H. Rybicki, Słupsk 1996, s. 93.

[12] J. Staśko, Darłowo, Warszawa 1948, s. 8, 11.

[13] Idem, Koszalin i okolice, Warszawa 1949, s. 10, 14–15, 22–26.

[14] Idem, Słupsk i okolice, Warszawa 1949, s. 28–30.

[15] Po latach pruskiej i hitlerowskiej niewoli w kaszubskich wsiach zapłonie światło, „Głos Koszaliński”, 24 IV 1952.

[16] W dniu Święta Ludowego chłopi Zakrzewa i powiatu złotowskiego manifestowali swoją wierność dla sojuszu robotniczo-chłopskiego, swoją wolę walki o pokój i Plan 6-letni – swoją solidarność i przyjaźń dla demokratycznych Niemiec, „Głos Koszaliński”, 3 VI 1952.

[17] Szroederowie, Kreczmarowie, Styprekowscy [sic!] i Englerowie nigdy nie zawiodą Swojej ukochanej Ojczyzny, „Głos Koszaliński”, 27 X 1952; Z gorącej miłości do Ludowej Ojczyzny odwieczni gospodarze Krajny Złotowskiej głosowali na kandydatów Frontu Narodowego, „Głos Koszaliński”, 29 X 1952.

[18] A. Czechowicz, W 1310 roku nadano prawa miejskie osadzie nad dwoma jeziorami, „Głos Koszaliński”, 29–30 VIII 1953.

[19] T. Grabowski, Rocznice historyczne, „Szczecin” 1957, nr 3, s. 99.

[20] J. Lindmajer, W służbie historiografii regionu. Działalność wydawnicza Oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego w Słupsku w latach 1953–1980, „Rocznik Słupski” 1980, s. 44.

[21] Archiwum Państwowe w Koszalinie (dalej: APK), Oddział w Szczecinku, Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Złotowie, 1017, Protokół zebrania organizacyjnego Oddziału PTH w Złotowie, 23 I 1957 r.

[22] Oddział Polskiego Towarzystwa Historycznego powstał w Koszalinie, „Głos Koszaliński”, 11 III 1957.

[23] W Szczecinku powstał oddział Polskiego Towarzystwa Historycznego, „Głos Koszaliński”, 23 IV 1957.

[24] D. Pandowska-Ziółkowska, Działalność Oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego w Słupsku w latach 1953–1988 [w:] 55 lat działalności Polskiego Towarzystwa Historycznego w Słupsku, red. D. Pandowska-Ziółkowska, Słupsk 2008, s. 11.

[25] Ibidem, s. 15.

[26] J. Lindmajer, op. cit., s. 54–55.

[27] K. Ślaski, Wakacyjne Naukowe Studium Pomorzoznawcze, „Głos Koszaliński”, 19–20 VII 1958.

[28] Wakacyjny uniwersytet wiedzy o Pomorzu Zachodnim, „Głos Koszaliński”, 30 V 1961.

[29] Nowy program Studium Pomorzoznawczego, „Głos Koszaliński”, 16 III 1962.

[30] H. Rybicki, Organizacja Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Słupsku [w:] Dziesięć lat Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Słupsku 1969–1979, red. T. Malinowski, Słupsk 1979, s. 8–9.

[31] Od Redakcji, „Zapiski Koszalińskie” 1958, nr 1, s. 3.

[32] K. Kwiecień, Słupsk gród Słowian, „Głos Koszaliński”, 8–9 III 1958.

[33] Polskość Pomorza Zach[odniego] w świetle badań archeologicznych, „Głos Koszaliński”, 17–18 V 1958.

[34] M. Sikora, Grodziska pomorskie chcą zdradzić swą tajemnicę, „Głos Koszaliński”, 30–31 VIII 1958.

[35] Książę Bogusław II na ulicach słowiańskiego grodu. Mieszkańcy Koszalina rozpoczęli uroczyste obchody, „Głos Koszaliński”, 22 IX 1958.

[36] APK, Prezydium WRN w Koszalinie, 22.

[37] Ibidem.

[38] Ibidem.

[39] Ibidem.

[40] Przewodniczący Rady Państwa tow. A. Zawadzki honorowym protektorem obchodów 650-lecia Szczecinka, „Głos Koszaliński”, 24–27 XII 1959.

[41] Elegancki jak nigdy stary gród nad Słupią uroczyście święcił swój jubileusz, „Głos Koszaliński”, 18 VII 1960.

[42] Sławieńskie „Byliśmy, jesteśmy, będziemy”, „Głos Koszaliński”, 15 V 1967.

[43] Wielka manifestacja, „Głos Koszaliński”, 4 IX 1961; W Debrznie zamanifestujemy za pokojem, „Głos Koszaliński”, 25 VIII 1961.

[44] Z. Boras, „Ateny Wałeckie”, „Głos Koszaliński”, 30–31 I 1965; Wielka rocznica. Uroczystości w Wałczu, „Głos Koszaliński”, 25–26 IX 1965.

[45] T. Kwaśniewski, Człuchów obchodził 500-lecie Pokoju Toruńskiego imponująco i ciekawie, „Głos Koszaliński”, 20 VI 1966.

[46] A. Zatrybówna, Złotowskie zapiski, „Głos Koszaliński”, 14–15 IV 1956; L. Turek-Kwiatkowska, Z walk o polskość Ziemi Złotowskiej, „Głos Koszaliński”, 26–27 V 1956.

[47] Uroczystości spółdzielcze z okazji 50-lecia jubileuszu „Rolnika” w Złotowie, „Głos Koszaliński”, 27 VIII 1956.

[48] F. Fornalczyk, Ziemia nieznana, „Ziemia i Morze” 1956, nr 2.

[49] Więcej zob. Z. Romanow, Krajniacy złotowscy w Polsce Ludowej w latach 1945–1975, Słupsk 2010.

[50] „Nima Kaszub bez Polonii a bez Kaszub Polsci”. Pod znakiem Orła i Rodła – uroczysty Zjazd Bojowników o Polskość i Wolność Ziemi Bytowskiej, „Głos Koszaliński”, 19 V 1958.

[51] 30-lecie szkolnictwa polskiego w bytowskim. Wmurowanie aktu erekcyjnego pod pierwszą szkołę pomnik – Tysiąclecia, „Głos Koszaliński”, 16–17 V 1959; Szkoła wczoraj ostoją polskości – dziś kuźnią wiedzy i patriotyzmu. 30 lat szkolnictwa polskiego na Ziemi Bytowskiej, „Głos Koszaliński”, 18 V 1959.

[52] Bytów na zawsze polski. Z przemówienia wicepremiera tow. Zenona Nowaka, „Głos Koszaliński”, 6 III 1962; Wicepremier Zenon Nowak dokonał otwarcia szkoły Tysiąclecia. Prastary Bytów uroczyście witał: 17 rocznicę wyzwolenia, 20-lecie PPR, „Głos Koszaliński”, 5 III 1962.

[53] W 30-lecie szkolnictwa polskiego w Złotowskiem. Szkoła wczoraj – ostoją polskości, dziś kuźnią wiedzy i patriotyzmu, „Głos Koszaliński”, 11 V 1959.

[54] 60 lat Banku Ludowego w Złotowie, „Głos Koszaliński”, 5 VII 1962.

[55] Wielki dzień Złotowa. Gorąco i serdecznie żegnani Przewodniczący Rady Państwa i Marszałek Polski opuścili Ziemię Koszalińską, „Głos Koszaliński”, 5 XI 1963.

[56] W. Łuczak, Odsłonięcie pomnika Bojowników o Polskość Ziemi Bytowskiej, „Głos Koszaliński”, 23 VII 1965.

[57] Sto lat pracy i walki. Wielki dzień strażaków w Świętej, „Głos Koszaliński”, 26 VII 1965.

[58] B. Popielas-Szultka, Z. Szultka, Dzieje Zakrzewa, Koszalin 1974, s. 123–124; T. Kwaśniewski, Zakrzewo zawsze wierne Polsce, „Głos Koszaliński”, 2 IX 1966.

[59] Wielka manifestacja w Zakrzewie, „Głos Koszaliński”, 5 VI 1967.

[60] „Pobrzeże” 1972, nr 43.

[61] Co dzień Polak narodowi służy, „Głos Koszaliński”, 29 X 1972.

[62] Wielki dzień Ziemi Złotowskiej, „Głos Koszaliński”, 1–2 II 1975.

[63] J. Ślipińska, Krzyż Komandorski z Gwiazdą dla Ziemi Bytowskiej w uznaniu gospodarczego i kulturalnego dorobku, „Głos Koszaliński”, 27 V 1975.

[64] APK, Oddział w Słupsku, Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Słupsku, 2, Pismo PWRN w Koszalinie do Prezydiów PRN w woj. koszalińskim oraz miasta Koszalina i Słupska, 28 I 1952 r.

[65] Społeczeństwo Szczecinka złożyło hołd bohaterom poległym w walkach o Wał Pomorski, „Głos Koszaliński”, 1 VII 1957.

[66] Odsłonięcie pomnika ku czci 32 żołnierzy I Armii WP zamordowanych przez hitlerowców. Uroczystości w Podgajach, „Głos Koszaliński”, 6 V 1963.

[67] Odsłonięcie pomnika w Podgajach, „Głos Koszaliński”, 8 VII 1969.

[68] W. Vogel, Manifestacja w Wałczu w dwudziestą rocznicę przełamania Wału Pomorskiego, „Głos Koszaliński”, 15 II 1965.

[69] Z. Mazur, Obchody świąt i rocznic historycznych na Ziemiach Zachodnich i Północnych (1945–1948) [w:] Wspólne dziedzictwo?..., s. 112.

[70] APK, Komitet Wojewódzki PZPR w Koszalinie, 26/VII/163, Plan pobytu Aleksandra Zawadzkiego w woj. koszalińskim, 2–4 XI 1963 r.; Kronika, „Zapiski Koszalińskie” 1964, z. 1(17), s. 97; Pomnik Zaślubin Polski z Morzem odsłonili towarzysze A. Zawadzki i M. Spychalski, „Głos Koszaliński”, 4 XI 1963.

[71] Wypełniamy ślubowanie złożone Polskiemu Morzu, „Głos Koszaliński”, 18 III 1973; M. Żołtak, A. Kiełczewski, Z udziałem premiera Piotra Jaroszewicza wielka manifestacja w Kołobrzegu, „Głos Koszaliński”, 18 III 1975.

Działania SB wobec „uznanych” Niemców i autochtonów jako przykłady realizacji polityki narodowościowej na Ziemiach Zachodnich i Północnych w latach 1956–1989

[1] Na temat polityki władz wobec ludności rodzimej Ziem Zachodnich i Północnych zob. szerzej M. Hejger, Przekształcenia narodowościowe na ziemiach zachodnich i północnych Polski w latach 1945–1989, Słupsk 2008; Z. Romanow, Polityka władz polskich wobec ludności rodzimej ziem zachodnich i północnych w latach 1945–1960, Słupsk 1999; A. Sakson, Stosunki narodowościowe na Warmii i Mazurach, 1945–1997, Poznań 1998; G. Strauchold, Autochtoni polscy, niemieccy, czy... Od nacjonalizmu do komunizmu (1945–1949), Toruń 2001.

[2] S. Rosenbaum, Partia i aparat bezpieczeństwa województwa katowickiego wobec proniemieckich postaw ludności rodzimej od lat pięćdziesiątych do siedemdziesiątych XX w. [w:] Aparat bezpieczeństwa Polski Ludowej wobec mniejszości narodowych i etnicznym oraz cudzoziemców. Studia, red. J. Syrnyk, Warszawa 2009, s. 75–76; P. Madajczyk, Niemcy polscy 1944–1989, Warszawa 2001, s. 252; D. Stola, Kraj bez wyjścia? Migracje z Polski 1949–1989, Warszawa 2010, s. 257.

[3] Przykładowo w latach 1957–1958 zbory niepolskie na Pomorzu Zachodnim wizytowali: Käte Kammel (związana z Kirchendienst Ost) oraz R. Bartelt (starszy radca zborów ewangelickich w RFN). Kammel przyjazd do Polski oficjalnie uzasadniała wizytą na Międzynarodowych Targach Poznańskich; Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Szczecinie (dalej: AIPN Sz), 0013/1, t. 27, Notatka służbowa mjr. Zygmunta Wielgoszowskiego, 22 IX 1960 r., k. 196–198.

[4] Jak wskazuje Piotr Madajczyk, władze PRL do działalności rewizjonistycznej zaliczały: lżenie narodu polskiego, wystąpienia przeciw granicy, kolportaż materiałów propagandowych, chwalenie faszyzmu, pogróżki wobec ludności napływowej, kolportaż kart świątecznych z napisami niemieckimi, deklarowanie niemieckości podczas poboru lub wyrabiania dowodów osobistych; idem, op. cit., s. 289, przyp. 57.

[5] Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Poznaniu (dalej: AIPN Po), 0038/35, t. 1, Informacja zastępcy komendanta wojewódzkiego MO ds. bezpieczeństwa, 23 IV 1959 r., k. 48.

[6] Do wzmożenia kontroli operacyjnej doszło też w trakcie przesilenia marcowego, interwencji w Czechosłowacji, przełomu w stosunkach polsko-zachodnioniemieckich w latach 1970–1972 oraz „karnawału »Solidarności«”; zob. J. Syrnyk, Kryzysy polityczne w Polsce od lat 60. do początku lat 70. XX w. a ludność ukraińska [w:] Wokół Marca ’68 na Dolnym Śląsku, red. J. Hytrek-Hryciuk, W. Trębacz, Wrocław 2008, s. 127–128.

[7] Niepokojem napawały zwłaszcza imprezy i uroczystości integracyjne z udziałem ludności miejscowej i przybyszy z RFN. „Organizatorzy podobnych przedsięwzięć dążą do stworzenia w Polsce zorganizowanej mniejszości niemieckiej, która jako organizacja wewnątrzpaństwowa realizowałaby zachodnioniemiecką doktrynę polityczną opartą o artykuł 116 ustawy zasadniczej – alarmistycznie stwierdzono w jednym z dokumentów. – Byłaby to swoista baza werbunkowa na przyszłość umożliwiająca penetrację, stałe utrzymywanie atmosfery niepewności i niepokoju na Ziemiach Odzyskanych”; AIPN Po, 080/60/1, Informacja dotycząca przejawów działalności sił rewizjonistycznych na terenie Polski, 11 IX 1984 r., k. 40–45.

[8] AIPN Po, 0062/230, t. 7, Informacja dotycząca nawiązania kontaktu przez ob. Krolla Piotra z Niemieckim Kołem Przyjaźni na Śląsku, 26 I 1987 r., k. 177; ibidem, Plan przedsięwzięć operacyjnych w sprawie obiektowej kryptonim „Moor”, [1987 r.], k. 106.

[9] W materiałach z północno-zachodnich województw (m.in. słupskiego), zapewne mało reprezentatywnych, zgodnie przyznawano, że rozgrywające się w tym okresie wydarzenia polityczne, czy też działalność gospodarcza obywateli zachodnioniemieckich, nie wpłynęły w żaden sposób na poziom aktywności osób przyznających się do narodowości niemieckiej; Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Gdańsku (dalej: AIPN Gd), 002/37, t. 4, Pismo dyrektora Departamentu Ochrony Konstytucyjnego Porządku Państwa (dalej: OKPP) do zastępcy szefa Wydziału OKPP w Słupsku, 14 XI 1989 r., k. 138; ibidem, Pismo szefa Wydziału OKPP WUSW w Słupsku do dyrektora DOKPP MSW w Warszawie, 23 XI 1989 r., k. 145–146.

[10] AIPN Po, 060/97, t. 8, Kierunkowy plan pracy SB Komendy Miejskiej i Powiatowej MO w Zielonej Górze na okres 1 I–31 XII 1973, 3 I 1973 r., k. 231.

[11] P. Madajczyk, op. cit., s. 279–280.

[12] Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie (dalej: AIPN), 0296/243, t. 4, Sprawozdanie Departamentu III MSW z wykonania przez SB MSW postanowień uchwały Sekretariatu KC PZPR z czerwca 1960 r. w zakresie zwalczania rewizjonizmu zachodnioniemieckiego w latach 1960–1962, 28 III 1963 r., k. 6–12.

[13] W trakcie przeprowadzonej we wrześniu 1960 r. rozmowy z Brygidą Nass, nauczycielką w Szkole Podstawowej z niemieckim językiem nauczania w Szczecinie i równocześnie sekretarką miejscowego zboru niemieckiego, uzyskano cenne informacje na temat działaczy kościelnych z RFN, szczególnie zainteresowanych sytuacją zachodniopomorskich ewangelików; AIPN Sz, 0013/1, t. 27, Notatka służbowa mjr. Zygmunta Wielgoszowskiego, 22 IX 1960 r., k. 196–198.

[14] AIPN Po, 0038/35, t. 3, Sprawozdanie za III kwartał 1961 r. po zagadnieniu rewizjonizmu niemieckiego, 28 IX 1961 r., k. 239.

[15] Planowano przesłuchać ok. 50 osób; AIPN Sz, 0013/1, t. 23, Uzupełniający plan czynności operacyjnych do planu operacyjno-śledczego z 24 IV 1967 w sprawie krypt. „Technik”, 11 V 1967 r., k. 244–251.

[16] AIPN Po, 0038/35, t. 1, Informacja dotycząca sytuacji wśród elementów rewizjonistycznych w związku z wyborami do sejmu 20 III 1961 r., k. 402; ibidem, Sprawozdanie po zagadnieniu rewizjonizmu niemieckiego za II kwartał 1961 r., 28 VI 1961 r., k. 221; ibidem, Sprawozdanie za III kwartał 1961 r. po zagadnieniu rewizjonizmu niemieckiego, 28 IX 1961 r., k. 235.

[17] AIPN Po, 0038/114, t. 2, Stan zagrożenia dotyczący sprawy obiektowej kryptonim „Odra”, 25 I 1975 r., k. 11–15.

[18] T. Kudyba, 10 lat mniejszości niemieckiej na Górnym Śląsku. Lista mniej obecnych, http://www.kudyba.pl/index.php?go=1314&go2=1328 (15 XII 2011).

[19] P. Madajczyk, op. cit., s. 325–330.

[20] „Raz SB przyjechała do naszej gospody – wspominał w barwny sposób Richard Urban. – Śledzili grupę Schikory z Gliwic. Wchodzą, rozglądają się, myśleli pewnie, że niemieckie fany będą wisiały. A tu kafej und kuchen, ludzie kulturalnie siedzą i sobie śpiewają. Pooglądali i pojechali”; cyt. za: T. Kudyba, op. cit.

[21] Gdy na początku września 1989 r. w jednej z restauracji w Oleśnie zorganizowano spotkanie niemieckiego aktywu, na które przybyło aż 300 osób z województw katowickiego i opolskiego, działalność MO ograniczyła się jedynie do wystawienia „dla bezpieczeństwa” patroli przed lokalem; ibidem.

[22] P. Madajczyk, op. cit., s. 330; AIPN Sz, 00108/75, Meldunek operacyjny nr 118, 5 X 1987 r., k. 182–183.

[23] AIPN Po, 0062/230, t. 7, Informacja w sprawie namawiania ob. Krolla Piotra przez pracownicę ambasady RFN do przynależności do NTSK, 20 IX 1984 r., k. 158.

[24] P. Madajczyk, op. cit., s. 276; D. Stola, op. cit., s. 197.

[25] D. Stola, op. cit., s. 413–414, przyp. 102.

[26] Warto nadmienić, że uruchomione w tym samym czasie działania operacyjne dotknęły także inne, niezwiązane ze sobą grupy obywateli polskich – zarówno tzw. krajowców utrzymujących kontakty z redakcją paryskiej „Kultury”, jak i przedstawicieli mniejszości ukraińskiej korespondujących choćby z Organizacją Obrony Łemkowszczyzny.

[27] AIPN, 0296/243, t. 4, Sprawozdanie Departamentu III MSW z wykonania przez SB MSW postanowień uchwały Sekretariatu KC PZPR z czerwca 1960 r. w zakresie zwalczania rewizjonizmu zachodnioniemieckiego w latach 1960–1962, 28 III 1963 r., k. 14.

[28] Ibidem, k. 17.

[29] Nazywano ich Słowińcami, cz. 2: Wybór źródeł, oprac. H. Rybicki, Gdańsk 2003, dok. nr 49, Informacje Wydziałów Administracyjnego i Propagandy KW PZPR w Koszalinie dot. tzw. wrogiej propagandy niemieckiej, 15 I 1963 r., s. 217.

[30] AIPN, 0296/243, t. 4, Sprawozdanie Departamentu III MSW z wykonania przez SB MSW postanowień Uchwały Sekretariatu KC PZPR z czerwca 1960 r. w zakresie zwalczania rewizjonizmu zachodnioniemieckiego w latach 1960–1962, 28 III 1963 r., k. 19.

[31] AIPN Sz, 0013/1, t. 25, Protokół przesłuchania podejrzanego, 6 XI 1967 r., k. 64–65.

[32] AIPN, 0296/243, t. 4, Sprawozdanie Departamentu III MSW z wykonania przez SB MSW postanowień Uchwały Sekretariatu KC PZPR z czerwca 1960 r. w zakresie zwalczania rewizjonizmu zachodnioniemieckiego w latach 1960–1962, 28 III 1963 r., k. 13, 19.

[33] AIPN Po, 0038/114, t. 6, Pismo naczelnika Wydziału II KW MO w Zielonej Górze do I zastępcy komendanta powiatowego MO ds. SB w Sulechowie, 20 IV 1970 r., k. 19.

[34] Liczba listów do zachodnioniemieckich rozgłośni radiowych w latach 1968–1972 wzrosła z 1430 do prawie 23 tys.; D. Stola, op. cit., s. 238.

[35] AIPN Po, 0038/114, t. 2, Informacja dotycząca radiostacji „Deutsche Welle”, 5 VI 1970 r., k. 27–29; ibidem, Informacja dotycząca zachodnioniemieckiej radiostacji „Deutschlandfunk”, 5 VI 1970 r., k. 30–32.

[36] AIPN Po, 0038/114, t. 4, Notatka służbowa, 26 I 1970 r., b.pag.

[37] D. Stola, op. cit., s. 195.

[38] AIPN Po, 0038/35, t. 9, Sprawozdanie za II kwartał 1961 r. po zagadnieniu rewizjonizmu niemieckiego, 27 VI 1961 r., k. 245.

[39] A. Małyszka, Ewangelickie pozostałości w Poznańskiem, „Biuletyn IPN” 2004, nr 3, s. 72–73.

[40] AIPN Po, 062/16, Pismo I zastępcy Komendanta Wojewódzkiego ds. SB do I zastępców komendantów powiatowych MO ds. SB, 24 III 1972 r., k. 105; ibidem, Pismo naczelnika Wydziału II KW MO w Poznaniu do I zastępców komendantów powiatowych MO ds. SB, b.d., k. 106.

[41] W 1984 r. za taki uznano zdjęcie podczas remontu kościoła parafialnego w Trzciance (woj. poznańskie) obrazu Matki Boskiej i zastąpienie go krzyżem z okresu przedwojennego. Rzekomo miało to nastąpić za namową obywatelki RFN; AIPN Po, 0062/230, t. 3, Charakterystyka do sprawy obiektowej krypt. „Moor” po zagadnieniu rewizjonizmu niemieckiego, 12 XII 1984 r., k. 3.

[42] P. Madajczyk, op. cit., s. 282.

[43] W 1957 r. w Złotowie (woj. koszalińskie) władze „utrąciły” pomysł odsłonięcia pomnika ks. Bolesława Domańskiego, wybitnego działacza Związku Polaków w Niemczech, zastępując go monumentem... Piasta Kołodzieja; Z. Romanow, Krajniacy złotowscy w Polsce Ludowej w latach 1945–1975, Słupsk 2010, s. 142. Dziewięć lat później w Dąbrówce Wielkopolskiej (woj. zielonogórskie) SB ingerowała w plany ufundowania przez lokalną społeczność autochtoniczną tablicy ku czci miejscowych ofiar wojny; AIPN Po, 060/43, t. 10, Informacja dotycząca okoliczności związanych z fundowaniem tablicy pamiątkowej w Dąbrówce Wielkopolskiej pow. Międzyrzecz, 5 V1966 r., k. 2–5.

[44] Jeden z najbardziej znanych przykładów, co prawda dotyczący środowiska ukraińsko-łemkowskiego, pochodzi z Zyndranowej (ówczesne woj. krośnieńskie), gdzie wysadzono w powietrze postawiony przez Teodora Gocza Pomnik Wdzięczności poległym żołnierzom radzieckim i czechosłowackim, a samego autora monumentu dodatkowo obciążono kosztami rozbiórki.

[45] AIPN Gd, 0019/205, Ramowy plan realizacji zarządzenia nr 0140/55 z 21 XII 1955 r. w sprawie stosunku do ludności niemieckiej autochtonicznej, 16 I 1956 r., k. 41.

[46] W tym drugim przypadku w ówczesnych realiach byli to najczęściej pracownicy fizyczni zatrudnieni w obiektach wojskowych i milicyjnych.

[47] Jak wynika z instrukcji opracowanych przez najwyższe władze partyjne w latach 1967–1970, w pierwszej kolejności zezwalano na wyjazd osób: wrogo ustosunkowanych do polityki władz, tworzących w miejscach zamieszkania i pracy „szkodliwą” atmosferę; uciążliwych dla państwa z uwagi na zły stosunek do pracy, degenerację (przestępcy, recydywiści, prostytutki, nałogowi alkoholicy), dewastację własnych gospodarstw rolnych, podeszły wiek i zły stan zdrowia; od wielu lat starających się o wyjazd do RFN; uporczywie demonstrujących niemiecką przynależność narodową i rozsiewających „rewizjonistyczną propagandę”; D. Stola, op. cit., s. 201, 235, 249.

[48] W grudniu 1980 r. przedstawiciele dwóch śląskich rodzin, pikietując pod ambasadą, domagali się wypuszczenia ich do RFN albo uznania za mniejszość niemiecką w Polsce. Ich protest został sfilmowany przez zachodnioniemiecką telewizję; D. Stola, op. cit., s. 308.

[49] Ibidem, s. 204.

[50] AIPN Po, 0038/35, t. 13, Ramowy plan agenturalnych przedsięwzięć zmierzających do realizacji zarządzenia nr 0140/55, 31 XII 1955 r., k. 13–14.

[51] Ibidem, Meldunek o przebiegu realizacji zarządzenia nr 0140/55, 9 IV 1956 r., k. 22.

[52] W sierpniu 1975 r. oficerowie kontrwywiadu dostali polecenie, aby do końca roku spowodować złożenie przynajmniej stu rezygnacji z wyjazdu; D. Stola, op. cit., s. 255–256.

[53] Ibidem, s. 238.

[54] Ibidem, s. 246; AIPN Po, 0038/114, t. 6, Opinie na temat osób, które uzyskały zgodę na wyjazd do RFN, b.d., k. 12.

[55] AIPN Po, 060/97, t. 8, Ocena stanu bezpieczeństwa w mieście Zielona Góra i powiecie zielonogórskim za rok 1971, styczeń 1972 r., k. 155.

[56] D. Stola, op. cit., s. 240; P. Semków, Sprawa „Ren”. Działalność MSW PRL na kierunku zachodnioniemieckim w latach 70. XX wieku [w:] Abiit, non obiit. Studia poświęcone pamięci Profesora Andrzeja Czarnika, red. Z. Romanow, Słupsk 2006, s. 281–288.

[57] S. Rosenbaum, op. cit., s. 59.

[58] M. Mazur, Propagandowy obraz świata. Polityczne kampanie prasowe w PRL 1956–1980. Model analityczno-koncepcyjny, Warszawa 2003, s. 178–179.

[59] Ibidem, s. 179.

[60] Ibidem.

[61] Cyt. za: S. Rosenbaum, op. cit., s. 102.

[62] S. Rams, Jałmużna i polityka, „Głos Tygodnia”, dodatek do „Głosu Koszalińskiego”, 5–6 IX 1960.

[63] Bezczelna żebraczka za kratami, „Głos Koszaliński”, 23 XII 1960.

[64] S. Rams, Żebraczy chór i parszywy dyrygent, „Głos Koszaliński”, 5 XI 1962.

[65] AIPN Sz, 0013/1, t. 19, Ramowy plan wykorzystania sprawy Alfreda Kippera i Eugena Scharbatke do celów polityczno-propagandowych, grudzień 1967 r., k. 316–320.

[66] M. Mazur, op. cit., s. 180.

[67] Zob. szerzej P. Madajczyk, op. cit., s. 322. Skądinąd wiadomo, że nieco później w równie tajemniczy sposób pojawiły się ulotki ze znakiem „Tryzuba”, zawierające rzekomo ukraińskie hasła nacjonalistyczne.

[68] Ibidem, s. 332–333.

[69] E. Męclewski, Rzekomo milionowa mniejszość niemiecka w PRL. Tekst przemówienia ogłoszonego na otwarcie sesji [w:] Rzekoma milionowa mniejszość niemiecka w Polsce. Materiały z sesji popularno-naukowej Stowarzyszenia „Wisła-Odra”, Warszawa, 25–26 kwietnia 1987 r., red. E. Męclewski, [b.m.w.] 1987, s. 3.

[70] S. Rosenbaum, op. cit., s. 65–66.

[71] Archiwum Państwowe w Koszalinie, Komitet Wojewódzki PZPR, 3152, Wyciąg ze sprawozdania pracowników Wydziału Germanistyki UAM w Poznaniu opracowanego 13 I 1960, 16 VII 1960 r., k. 172–175.

[72] AIPN Gd, 0019/228, t. 13, Informacja starszego oficera operacyjnego Wydziału III KW MO w Koszalinie, 13 V 1960 r., k. 12.

[73] AIPN Sz, 0013/1, t. 19, Pismo płk. Mikołaja Krupskiego, dyrektora Departamentu II MSW do płk. Romualda Głowackiego, zastępcy komendanta wojewódzkiego MO ds. bezpieczeństwa w Szczecinie, 13 XII 1967 r., k. 315; AIPN Gd, 06/123/1, D. Bartoszewicz-Baj, W. Rossa, B. Wojciechowski, Organizacja pracy śledczej i operacyjnej w sprawie Alfreda Kippera i Eugena Scharbatke, Warszawa 1970, s. 8. Zdobyte informacje oficerowie SB uzupełniali podczas bezpośrednich rozmów z kolejnymi znawcami problematyki ewangelickiej, już spoza środowiska naukowego. W trakcie spotkania z biskupem w stanie spoczynku Zygmuntem Michelisem funkcjonariusz Wydziału IV KW MO w Szczecinie pytał m.in. o: stosunki narodowościowe w Kościele Ewangelicko-Augsburskim przed 1939 r., w czasie wojny i po 1945 r., „aktywność polityków niemieckich na bazie kościelnej w pierwszych latach po wyzwoleniu, [...] oblicze polityczne czołowych przedstawicieli protestantyzmu niemieckiego”; AIPN Sz 0013/1, t. 24, Notatka służbowa kpt. Zygmunta Rybackiego, inspektora Wydziału IV KW MO w Szczecinie, 11 IX 1967 r., k. 249.

[74] S. Rosenbaum, op. cit., s. 67.

[75] W wytycznych przekazanych władzom lokalnym stwierdzono: „Wymiana ma być podporządkowana polskiej racji stanu. W razie pojawienia się wątków rewizjonistycznych, protestować lub przerywać”; AIPN, 0062/230, t. 7, Pismo ministra administracji publicznej i gospodarki przestrzennej gen. Włodzimierza Oliwy do wojewodów i prezydentów miast stopnia wojewódzkiego, 7 V 1984 r., k. 189–190.

[76] Zob. P. Madajczyk, op. cit., s. 324.

[77] Oto treść jednej z ekspertyz: „Strona polska kwestionuje samą istotę tezy zachodnioniemieckiej o istnieniu w Polsce niemieckiej mniejszości narodowej, a mianowicie fakt zamieszkiwania w Polsce na tyle licznej grupy ludności połączonej węzłem niemieckiej narodowości, by mogła ona pretendować do miana mniejszości narodowej. Jak wspomniano wyżej rzecz bowiem w tym, że w RFN konstruuje się »niemiecką mniejszość narodową w Polsce« nie w oparciu o fakty (istnienie grupy połączonej węzłem narodowości niemieckiej), lecz w oparciu o instytucje swojego prawa wewnętrznego – dodać należy: o charakterze rewizjonistycznym (konstrukcja »Niemca« w rozumieniu artykułu 116 ustawy 1 Ustawy Zasadniczej RFN). Zachodnioniemiecka konstrukcja »Niemca« wspiera się o węzeł polityczno-prawny (»niemieckiej przynależności państwowej«, naruszającej suwerenność innych państw), a nie o węzeł etniczny. Takie pojęcie »Niemca« obejmuje m.in. całą polską ludność rodzimą ziem zachodnich i północnych, mimo posiadania przez nią narodowości polskiej i obywatelstwa polskiego. W ten sposób politycy zachodnioniemieccy, posługując się konstrukcją »Niemca«, wprowadzają w błąd tak społeczność międzynarodową, jak i własne społeczeństwo, dla którego Niemiec oznacza osobę narodowości niemieckiej”; J. Barcz, Polityczno-prawne aspekty tezy RFN o niemieckiej mniejszości narodowej w Polsce [w:] Rzekoma milionowa mniejszość niemiecka w Polsce..., s. 54.

[78] AIPN Po, 080/60/1, Informacja dotycząca przejawów działalności sił rewizjonistycznych na terenie Polski, 11 IX 1984 r., k. 40–45.

[79] Problem ten wywołuje chociażby sprawa kontaktu operacyjnego ps. „Jaksa”, zwerbowanego przez wywiad PRL, nagłośniona we wrześniu 2009 r. przez „Gazetę Polską”.

[80] S. Rosenbaum, op. cit., s. 67.

[81] Plany pracy Departamentu IV MSW na lata 1972–1979, wstęp P. Tomasik, wybór i oprac. M. Biełaszko, A.K. Piekarska, P. Tomasik, C. Wilanowski, Warszawa 2007, dok. nr 30, Informacja na temat planów pracy polityczno-operacyjnej Wydziału I Departamentu IV MSW na lata 1978–1979, s. 258.

[82] Ibidem, s. 259.

[83] Ibidem, dok. nr 35, Informacja na temat planów pracy Wydziału VI Departamentu IV MSW na lata 1978–1979, s. 315; Metody pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa wobec Kościołów i związków wyznaniowych 1945–1989, wstęp i red. A. Dziurok, Warszawa 2004, dok. nr 99, Meldunek kierownika Grupy Operacyjnej Wydziału IV KW MO w Katowicach, 8 IX 1975 r., s. 511–512.

[84] Stojący na czele Konsystorza Ewangelickiego bp Andrzej Wantuła sygnował oficjalny okólnik w tej sprawie. Swoją negatywną opinię podtrzymał podczas spotkań z członkami zborów niemieckich. Przyzwolił im jedynie na utrzymywanie kontaktów rodzinnych z obywatelami RFN; AIPN Sz, 0013/1, t. 25, Protokół przesłuchania świadka, 14 XI 1967 r., k. 46–51; AIPN, 0038/35, t. 1, Uchwała Naczelnej Rady Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w PRL, 27 XI 1960 r., k. 310–311.

[85] AIPN Sz, 0013/1, t. 23, Uzupełniający plan czynności operacyjnych do planu operacyjno-śledczego z 24 IV 1967 w sprawie krypt. „Technik”, 11 V 1967 r., k. 244–251.

[86] AIPN Sz, 0013/1, t. 25, Protokół przesłuchania świadka, 14 XI 1967 r., k. 46–51.

[87] Ibidem, t. 27, Notatka służbowa dotycząca spotkania z TW ps. „Ryszard”, 17 I 1967 r., k. 60.

[88] Ibidem, t. 23, Uzupełniający plan czynności operacyjnych do planu operacyjno-śledczego z 24 IV 1967 w sprawie krypt. „Technik”, 11 V 1967 r., k. 244–251.

[89] TW ps. „Ryszard”, będąc równocześnie przewodniczącym Wojewódzkiego Oddziału Polskiej Rady Ekumenicznej, kontrolował poczynania aktywu innych wyznań nierzymskokatolickich. Krótko mówiąc, zapewniał „realizację właściwej polityki wyznaniowej” w województwie szczecińskim; AIPN Sz, 007/44, t. 1, Charakterystyka i kierunkowy plan wykorzystania TW ps. „Ryszard”, 11 I 1967 r., k. 296.

[90] Sprzyjającą okolicznością był w tym przypadku negatywny stosunek bp. Wantuły do Rosenthala i Glowienki; AIPN Sz, 0013/1, t. 23, Uzupełniający plan czynności operacyjnych do planu operacyjno-śledczego z 24 IV 1967 w sprawie krypt. „Technik”, 11 V 1967 r., k. 244–251.

[91] „Zbory niepolskie nie są w myśl Państwa Polskiego instytucją prawną – wiszą niejako w powietrzu. Władze nad tymi zborami wobec Urzędu do Spraw Wyznań sprawuje bp Wantuła poprzez miejscowych duchownych polskich wobec czego zbory te nie mają rad; tam gdzie one były w praktyce już nie odgrywają żadnej roli. Muszą się trzymać tego co im przekazuje do wykonania duchowny polski. W ten sposób nie należą organizacyjnie do Kościoła ewangelickiego w PRL, ale istnieją bo są jeszcze Niemcy, a więc aż do ich wymarcia”; AIPN Sz, 0013/1, t. 23, Doniesienie dotyczące rady parafialnej, 15 I 1965 r., k. 81–83; zob. też A. Słabig, Polityka władz wobec innych związków wyznaniowych na przykładzie zborów niemieckich Kościoła ewangelicko-augsburskiego [w:] Polityka władz państwowych wobec Kościoła katolickiego na Pomorzu Zachodnim i ziemi lubuskiej w latach 1945–1989, red. ks. T. Ceynowa, P. Knap, Szczecin 2010, s. 219.

[92] Plany pracy Departamentu IV MSW..., dok. nr 32, Informacja na temat planów pracy Wydziału III Departamentu IV MSW na lata 1978–1979, s. 277–278.

[93] P. Madajczyk, op. cit., s. 481.

[94] W Szczecinie połączenie gmin ewangelickich nastąpiło w 1994 r., a w Koszalinie i Słupsku dopiero trzy lata później; A. Słabig, op. cit., s. 219.

Idea „powrotu do macierzy” w teorii i praktyce edukacyjnej szkół średnich ogólnokształcących województwa szczecińskiego w okresie pionierskim

[1] J. Macholak, Charakterystyka materiałów źródłowych do dziejów osadnictwa polskiego na Pomorzu Zachodnim w zasobie Archiwum Państwowego w Szczecinie [w:] idem, Z powojennych dziejów Pomorza Zachodniego. Wybrane problemy, Szczecin 2009, s. 11.

[2] Wielkie dni Szczecina, „Kurier Szczeciński” 1945, nr 1; M. Halski, Grunwald 1410–1945, „Kurier Szczeciński” 1945, nr 2.

[3] Na zachodzie pustki nie będzie, „Kurier Szczeciński” 1945, nr 5.

[4] Książnica Pomorska, Dział Zbiorów Specjalnych, Oddział Rękopisów, Dzieje rodzin szczecińskich w XX wieku, P-796, Edward Moskalewicz, Wspomnienia szczecińskiego reportera, s. 1.

[5] Książnica Pomorska, Dział Zbiorów Specjalnych, Oddział Rękopisów, Dzieje rodzin szczecińskich w XX wieku, P-1029, Władysław Kuruś, Wspomnienia, s. 14–16.

[6] W. Kuruś, Wszystkie drogi wiodły do Szczecina [w:] Drogi powrotu. Wspomnienia mieszkańców Pomorza Szczecińskiego, oprac. T. Białecki, Poznań 1981, s. 161–163.

[7] Książnica Pomorska, Dział Zbiorów Specjalnych, Oddział Rękopisów, Dzieje rodzin szczecińskich w XX wieku, P-1003, Jerzy Brinken, Po upiornej nocy słoneczny dzień, s. 23, 24; ibidem, P-674, Czesław Piskorski, Wspomnienia o szczecińskim 1945 roku, s. 12, 14.

[8] Książnica Pomorska, Dział Zbiorów Specjalnych, Oddział Rękopisów, Dzieje rodzin szczecińskich w XX wieku, P-1003, Jerzy Brinken, Po upiornej nocy słoneczny dzień, s. 23.

[9] W. Gomułka, W walce o demokrację ludową, Warszawa 1948, s. 11.

[10] Ogólnopolski Zjazd Oświatowy w Łodzi 18–22 czerwca 1945 r., Warszawa 1945, s. 247.

[11] Z dziejów oświaty Pomorza Zachodniego 1945–2002, red. C. Plewka, Szczecin 2003, s. 51.

[12] Książnica Pomorska, Dział Zbiorów Specjalnych, Oddział Rękopisów, Dzieje rodzin szczecińskich w XX wieku, P-1003, Jerzy Brinken, Po upiornej nocy słoneczny dzień, s. 25.

[13] Książnica Pomorska, Dział Zbiorów Specjalnych, Oddział Rękopisów, Dzieje rodzin szczecińskich w XX wieku, P-809, Zofia Janicka, W Alei Piastów rozbrzmiewają głosy dziewczęce, s. 11.

[14] Archiwum Państwowe w Szczecinie (dalej: APSz), Kuratorium Okręgu Szkolnego Szczecińskiego (dalej: KOSS), 17, Okólniki KOSS, Okólnik nr 1, Wezwanie do nauczycielstwa na Pomorzu Zachodnim, b.d.

[15] Książnica Pomorska, Dział Zbiorów Specjalnych, Oddział Rękopisów, Dzieje rodzin szczecińskich w XX wieku, P-567, Franciszek Bardyszewski, Szczecin w dokumentach 1945, s. 69.

[16] APSz, KOSS, 154, Zarządzenie ministra oświaty, 7 II 1946 r., b.pag.

[17] L. Turek-Kwiatkowska, Udział szkolnictwa w rozwoju społeczno-gospodarczym regionu szczecińskiego, Warszawa–Poznań 1977, s. 29.

[18] Ogólnopolski Zjazd Oświatowy..., s. 124.

[19] A. Kwilecki, Rola społeczna nauczyciela na Ziemiach Zachodnich w świetle pamiętników nauczycieli – osadników, Poznań 1960, s. 30–34.

[20] APSz, KOSS, 85, Protokół z 15 IX 1945 r. z odbytej konferencji naczelników wydziałów w KOSS w związku z objęciem obowiązków przez Józefa Kanię, b.pag.; APSz, KOSS, 29, Przydział kredytów na potrzeby szkolnictwa, Szczecin, 18 IX 1946 r., b.pag.; J. Brinken, Szkolnictwo średnie ogólnokształcące [w:] Pionierskie lata oświaty szczecińskiej 1945–1948, red. L. Turek-Kwiatkowska, Poznań 1975, s. 68–75; Książnica Pomorska, Dział Zbiorów Specjalnych, Oddział Rękopisów, Dzieje rodzin szczecińskich w XX wieku, P-816, Bogdan Nowak, Zofia Pawłowska – pionierka Szczecin-Dąbia, s. 2.

[21] Dziennik Urzędowy Ministerstwa Oświaty (dalej: Dz.U. MO) 1947, nr 3, poz. 69, Okólnik nr 7 z 19 III 1947 r. w sprawie przenoszenia nauczycieli na własną prośbę.

[22] T. Białecki, Zmiany struktury demograficznej w województwie szczecińskim w latach 1945–1994 [w:] Pięćdziesiąt lat Polski na Pomorzu Zachodnim. Polityka – społeczeństwo – kultura, red. K. Kozłowski, E. Włodarczyk, Szczecin 1996, s. 115.

[23] Książnica Pomorska, Dział Zbiorów Specjalnych, Oddział Rękopisów, Dzieje rodzin szczecińskich w XX wieku, P-584, Helena Kurcyusz, Pierwsze lata w Szczecinie, s. 17.

[24] M. Halski, Wielkie nieporozumienie, „Kurier Szczeciński” 1945, nr 18; Szczecin nie jest przytułkiem, „Kurier Szczeciński” 1945, nr 29.

[25] Z. Mach, Niechciane miasta. Migracja i tożsamość społeczna, Kraków 1998, s. 14.

[26] Ibidem, s. 52–53.

[27] Z. Dulczewski, Społeczne aspekty migracji na Ziemiach Zachodnich, Poznań 1964, s. 100; Książnica Pomorska, Dział Zbiorów Specjalnych, Oddział Rękopisów, Dzieje rodzin szczecińskich w XX wieku, P-413, Halina Pieniak, [Pamiętnik], s. 24–25; Książnica Pomorska, Dział Zbiorów Specjalnych, Oddział Rękopisów, Dzieje rodzin szczecińskich w XX wieku, P-319, Zygmunt Tyszkiewicz, Informacja dodatkowa, s. 5; Książnica Pomorska, Dział Zbiorów Specjalnych, Oddział Rękopisów, Dzieje rodzin szczecińskich w XX wieku, P-584, Helena Kurcyusz, Pierwsze lata w Szczecinie, s. 21; R. Łyczywek, Życie i sprawy, Szczecin 2005, s. 41; B. Twardochleb, Prolegomena do etosu pioniera, cz. 2, „Przegląd Zachodniopomorski” 1988, nr 4, s. 175–180.

[28] Archiwum Szkolne Liceum Ogólnokształcącego im. Bohaterów Westerplatte w Myśliborzu, Protokół posiedzenia rady pedagogicznej, 10 II 1946 r.; J. Brinken, op. cit., s. 71, 74; II Liceum Ogólnokształcące im. Mieszka I w Szczecinie 1946–1986, Szczecin [1986], s. 7; J. Kopyciński, I Liceum Ogólnokształcące im. ppor. Emilii Gierczak, Nowogard 1996, s. 4.

[29] Książnica Pomorska, Dział Zbiorów Specjalnych, Oddział Rękopisów, Dzieje rodzin szczecińskich w XX wieku, P-696, Bernard Maćkowiak, Z mojej przynależności do PPR, s. 7; A. Kwilecki, op. cit., s. 71–72.

[30] Dz.U. MO 1945, nr 4, poz. 180, Okólnik nr 41 z 14 VIII 1945 r. w sprawie przyjmowania do szkół dzieci i młodzieży wpisanych przez okupanta na niemiecką listę narodową lub zaliczonych przez niego do jednej z narodowości uprzywilejowanych, s. 141.

[31] Książnica Pomorska, Dział Zbiorów Specjalnych, Oddział Rękopisów, Dzieje rodzin szczecińskich w XX wieku, P-1021, Eugeniusz Krzos, Wspomnienia, s. 4.

[32] R. Szczepaniak, W Szczecinie od dziecka [w:] Drogi powrotu..., s. 376.

[33] Archiwum Szkolne I Liceum Ogólnokształcącego im. Adama Mickiewicza w Stargardzie, Protokół posiedzenia rady pedagogicznej, 6 X 1950 r.

[34] L. Turek-Kwiatkowska, op. cit., s. 30; Dz.U. MO 1945, nr 3, poz. 79, Zarządzenie Ministerstwa Oświaty z 12 VI 1945 r. w sprawie nauki języków obcych w szkołach średnich ogólnokształcących, s. 88; Dz.U. MO 1945, nr 3, poz. 79, Zarządzenie Ministerstwa Oświaty z 12 VI 1945 r. w sprawie nauki języków obcych w szkołach średnich ogólnokształcących, s. 88; APSz, KOSS, 14, Okólnik nr 61, Nauka języków obcych w szkole średniej ogólnokształcącej, Koszalin, 19 X 1945 r., b.pag. Powrót języka niemieckiego do szkół na ziemiach zachodnich nastąpił dopiero w 1950 r. na mocy Zarządzenia ministra oświaty z 26 VII 1950 r. w sprawie nauczania języka niemieckiego w szkołach średnich ogólnokształcących.

[35] Ogólnopolski Zjazd Oświatowy..., s. 247.

[36] Protokół zebrania sekcyjnego szkół średnich ogólnokształcących i zawodowych. Fragmenty dotyczącego szkolnictwa średniego ogólnokształcącego, Koszalin, 25 X 1945 r. [w:] Źródła do dziejów Pomorza Zachodniego, t. 4: Oświata szczecińska w latach 1945–1949, oprac. L. Turek-Kwiatkowska, Szczecin 1989, s. 121.

[37] Ibidem, s. 121–122.

[38] Dz.U. MO 1945, nr 1, poz. 27, Okólnik nr 9 z 7 III 1945 r. w sprawie tymczasowego realizowania programu „Zagadnień życia współczesnego”, s. 30.

[39] Dz.U. MO 1947, nr 12, poz. 281, Rozporządzenie ministra oświaty z 7 X 1947 r. w sprawie wprowadzenia do szkół średnich wszystkich typów zajęć pod nazwą „Zagadnienia społeczno-wychowawcze”; Dz.U. MO 1947, nr 12, poz. 286, Instrukcja z 7 X 1947 r. w sprawie realizacji „Zagadnień społeczno-wychowawczych”, s. 551–553.

[40] Dz.U. MO 1946, nr 2, poz. 49, Instrukcja z 8 III 1946 r. w sprawie programu i metod nauczania języka polskiego w roku szkolnym 1945/46 i 1946/47 we wszystkich klasach szkół powszechnych oraz w gimnazjach i liceach ogólnokształcących i zawodowych na terenie Ziem Odzyskanych w okręgach szkolnych: białostockim, gdańskim, mazurskim, pomorskim, poznańskim i śląskim, s. 56.

[41] Dz.U. MO 1946, nr 11, poz. 341, Program przejściowy nauczania języka polskiego w gimnazjach ogólnokształcących na Ziemiach Odzyskanych na rok szkolny 1946/1947, s. 491.

[42] Ibidem.

[43] APSz, KOSS, 51, Protokół z 15 IX 1945 r. z odbytej konferencji naczelników wydziałów w KOSS w związku z przejęciem obowiązków przez ob. kuratora Józefa Kanię po ustępującym kuratorze dr Władysławie Helsztyńskiej, b.pag.; APSz, KOSS, 30, Sprawozdania wizytatorów KOSS dotyczących wszystkich zagadnień szkolnictwa, Ogólna charakterystyka realizacji i stanu nauczania w szkołach średnich ogólnokształcących Pomorza Zachodniego (skrót), czerwiec 1946 r., k. 289.

[44] APSz, KOSS, 42, Materiały sprawozdawcze na konferencję kuratorów okręgów szkolnych, 1947 r., b.pag.

[45] APSz, KOSS, 52, Protokoły konferencji naczelników wydziałów KOSS, Protokół konferencji naczelników wydziałów i wizytatorów odbytej 3 IX 1947 r. pod przewodnictwem ob. kuratora Klimaszewskiego, b.pag.

[46] Dz.U. MO 1945, nr 1, poz. 2, Zarządzenie ministra oświaty z 31 I 1945 r. w sprawie nauczania języka niemieckiego.

[47] Książnica Pomorska, Dział Zbiorów Specjalnych, Oddział Rękopisów, Dzieje rodzin szczecińskich w XX wieku, P-809, Zofia Janicka, W Alei Piastów rozbrzmiewają głosy dziewczęce, s. 5; 50 lat I Liceum Ogólnokształcącego im. M. Curie-Skłodowskiej w Szczecinie, oprac. E. Krzemińska, Szczecin 1995, s. 7.

[48] J. Brinken, op. cit., s. 75.

[49] APSz, KOSS, 120, Okólniki Ministerstwa Oświaty 1946–1949, b.pag.; B. Potyrała, Przemiany oświaty w Polsce w latach 1944–1948, Wrocław 1991, s. 88–89.

[50] Książnica Pomorska, Dział Zbiorów Specjalnych, Oddział Rękopisów, Dzieje rodzin szczecińskich w XX wieku, P-599, Jadwiga Kulikowska-Grajek, Bronić będziemy ducha, s. 18; J. Brinken, op. cit., s. 75–76; Archiwum Szkolne III Liceum Ogólnokształcącego im. Mikołaja Kopernika w Szczecinie, Protokół nr 7 z 26 VI 1947 r.; 50 lat III Liceum Ogólnokształcącego im. M. Kopernika w Szczecinie, Szczecin 1996, s. 7.

[51] Trzymany straż nad Odrą, „Kurier Szczeciński” 1945, nr 4.

[52] R. Ptaszyński, Trzymamy straż nad Odrą. Propaganda, fakty, dokumenty, Szczecin 2007, s. 24.

[53] Ibidem, s. 34.

[54] Ibidem, passim; Książnica Pomorska, Dział Zbiorów Specjalnych, Oddział Rękopisów, Dzieje rodzin szczecińskich w XX wieku, P-464, Józef Roman, Moja służba w 12. Dywizji Piechoty (1945–1949), s. 4–5; Książnica Pomorska, Dział Zbiorów Specjalnych, Oddział Rękopisów, Dzieje rodzin szczecińskich w XX wieku, P-413, Halina Pieniak, [Pamiętnik], s. 22; Książnica Pomorska, Dział Zbiorów Specjalnych, Oddział Rękopisów, Dzieje rodzin szczecińskich w XX wieku, P-627, Józef Roman, Moja droga do Szczecina, s. 19; Książnica Pomorska, Dział Zbiorów Specjalnych, Oddział Rękopisów, Dzieje rodzin szczecińskich w XX wieku, P-595, R. Szynkowski, Wszystko co nasze Polsce oddamy, s. 2.

[55] A. Kwilecki, op. cit., s. 39–46; Z. Dulczewski, op. cit., s. 136.

[56] A. Kwilecki, op. cit., s. 45; 50 lat II Liceum im. Mieszka 1 w Szczecinie. Wspomnienia absolwentów, Szczecin 1996, s. 9.

[57] B. Potyrała, op. cit., s. 126.

Zachodnia granica państwa a stosunki państwo – Kościół w latach 1945–1956 Doświadczenia szczecińskie

[1] L. Janicki, Podstawy prawne stosunków Polski ze zjednoczonymi Niemcami [w:] Wokół traktatów Polska–Niemcy, Poznań 1992, s. 8.

[2] J. Pietrzak, Pełnia prymasostwa. Ostatnie lata prymasa Polski kardynała Augusta Hlonda 1945–1948, t. 2, Poznań 2009, s. 610.

[3] Tekst pełnomocnictw w języku włoskim i przekład dokonany przez ks. Piotra Kubiaka zob. Księga pamiątkowa 50-lecia organizacji Kościoła Katolickiego na Ziemi Lubuskiej, Pomorzu Zachodnim i Północnym, Zielona Góra–Gorzów Wielkopolski 1998, s. 610–613. Peter Raina zamieścił przekład innego tłumacza, którego nazwiska nie podaje; zob. Kościół w PRL. Kościół katolicki a państwo w świetle dokumentów 1945–1989, t. 1: Lata 1945–1959, oprac. P. Raina, Poznań 1994, s. 16–17.

[4] J. Pietrzak, op. cit., s. 625–626.

[5] Archiwum Akt Nowych w Warszawie (dalej: AAN), Urząd do Spraw Wyznań (dalej: UdSW), 125/129, k. 428.

[6] Kościół w PRL..., t. 1, s. 233.

[7] J. Pietrzak, op. cit., s. 630.

[8] K. Krasowski, Stosunki polsko-watykańskie po II wojnie światowej 1945–1989, „Znaki Czasu” 1990, nr 20, s. 48.

[9] „Acta Apostolicae Sedis” 1948, nr 40, s. 325; tłum. p. Ewy Woltman, której bardzo dziękuję.

[10] Ibidem, s. 325–326.

[11] Ibidem, s. 327.

[12] Papież Pius XII do biskupów niemieckich. Pełny tekst listu z dnia 1 marca 1948 [roku], wstęp Z. Hierowski, Katowice 1948, s. 10–11.

[13] Protokoły posiedzeń Biura Politycznego KC PPR 1947–1948, oprac., wstęp i przyp. A. Kochański, Warszawa 2002, s. 205.

[14] Cyt. za: W. Kozub-Ciembroniewicz, J.M. Majchrowski, Najnowsza historia polityczna Polski. Wybór źródeł, cz. 4, Kraków 1993, s. 167.

[15] „Tygodnik Powszechny” 1948, nr 23.

[16] Listy pasterskie Episkopatu Polski 1945–2000, cz. 1, [b.m.w.] 2003, s. 53.

[17] Kościół w PRL..., t. 1, s. 20–21.

[18] A. Klafkowski, Umowa poczdamska z dnia 2 VIII 1945 r. Podstawy prawne likwidacji skutków wojny polsko-niemieckiej z lat 1939–1945, Warszaw 1985, s. 293.

[19] Dz. U. RP 1951, nr 14, poz. 106.

[20] AAN, Komitet Centralny PZPR, V/7, k. 19.

[21] Centrum władzy. Protokoły posiedzeń kierownictwa PZPR. Wybór z lat 1949–1970, oprac. A. Dudek, A. Kochański, K. Persak, Warszawa 2000, s. 46–47. Na posiedzeniu nie był obecny Roman Zambrowski.

[22] Ibidem, s. 65.

[23] Kościół w PRL..., t. 1, s. 265.

[24] Ibidem.

[25] Archiwum Państwowe w Szczecinie (dalej: APSz), Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej (dalej: PWRN), 3864, k. 3.

[26] Julia Brystygier od 1 X 1945 do końca lipca 1954 r. kierowała V Departamentem (Społeczno-Politycznym) Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, któremu podlegały sprawy Kościoła.

[27] Centrum władzy..., s. 85.

[28] Kościół w PRL..., t. 1, s. 283.

[29] W styczniu 1951 r. w Krakowie toczył się tzw. proces wolbromski. Na ławie oskarżonych zasiadło ośmiu członków tajnej organizacji Armia Podziemna i wspierających ich dwóch duchownych (ks. Piotr Oborski i ks. Zbigniew Gadomski). Księży skazano na dożywotnie więzienie.

[30] APSz, Komitet Wojewódzki PZPR, 4958, k. 41.

[31] Dziennik Ustaw PRL 1952, nr 53, poz. 347.

[32] E. Napierała, Ks. dr Edmund Nowicki administrator apostolski w Gorzowie Wielkopolskim [w:] Księga pamiątkowa 50-lecia organizacji Kościoła..., s. 62.

[33] AAN, UdSW, 8/1, k. 3.

[34] APSz, PWRN, 3828, k. 20.

[35] M. Chorzępa, Rozwój organizacji kościelnej na Ziemi Lubuskiej i Pomorzu Zachodnim w latach 1945–1956, „Nasza Przeszłość” 1965, nr 22, s. 133.

[36] APSz, PWRN, 3864, k. 4.

[37] Ibidem.

[38] Kościół w PRL..., t. 1, s. 285.

[39] Cyt. za: J. Konieczny, Kalendarium sądownictwa w Kościele Gorzowskim (1945–1992), Gorzów Wielkopolski 1992, s. 48.

[40] T. Wyrwa, Kościół i państwo w pierwszym dziesięcioleciu PRL (na podstawie raportów dyplomatów francuskich), „Zeszyty Historyczne” 1987, z. 82, s. 76.

[41] P. Raina, Kardynał Wyszyński, t. 1: Droga na stolicę prymasowską, Warszawa 1998, s. 239–241.

[42] Polska w dokumentach z archiwów rosyjskich 1949–1953, wybór i oprac. A. Kochański i in., Warszawa 2000, s. 104–105.

[43] P. Raina, op. cit., t. 1, s. 241–242.

[44] Centrum władzy..., s. 91.

[45] Kościół w PRL..., t. 1, s. 284.

[46] Ibidem.

[47] APSz, PWRN, 3862, k. 19.

[48] Ibidem, k. 18.

[49] APSz, Komitet Wojewódzki PZPR, 4958, k. 47.

[50] APSz, PWRN, 3828, k. 13.

[51] Ibidem, k. 15.

[52] AAN, UdSW, 7/5, k. 124.

[53] Cyt. za: A. Dudek, Państwo i Kościół w Polsce 1945–1970, Kraków 1995, s. 27.

[54] AAN, UdSW, 7/5, k. 130.

[55] Ibidem.

[56] APSz, PWRN, 3830, k. 181–182.

[57] S. Wyszyński, Pro memoria. Zapiski z lat 1948–1949 i 1952–1953, Warszawa 2007, s. 98–100.

[58] Ibidem, s. 107–108.

[59] Wierni Kościołowi i Ojczyźnie. Zjazd wyborczy delegatów Komisji Księży w Warszawie 1952, Warszawa 1952, s. 33.

[60] Ibidem, s. 42.

[61] S. Wyszyński, op. cit., s. 445.

[62] Dziennik Ustaw PRL 1953, nr 10, poz. 32.

[63] Kościół w PRL..., t. 1, s. 419–420.

[64] Ibidem, s. 420.

[65] Ibidem.

[66] Stefan Kardynał Wyszyński Prymas Polski w dokumentach aparatu bezpieczeństwa PRL (1953–1956), wyd. i oprac. B. Piec, Warszawa 2001, s. 3.

[67] Kościół w PRL..., t. 1, s. 467.

[68] Polska w dokumentach..., s. 163.

[69] J. Konieczny, op. cit., s. 47–73.

[70] „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1957, nr 1, s. 5.

[71] Kościół w PRL..., t. 1, s. 576.

[72] APSz, PWRN, 3828, k. 30.

[73] Dziennik Ustaw PRL 1972, nr 24, poz. 168.

[74] Dariusz Matelski błędnie podał, że sejm ratyfikował układ 18 maja; zob. D. Matelski, Kościół katolicki wobec Ziem Zachodnich i Północnych Polski (1945–1995) [w:] Pomorze – trudna ojczyzna?, red. A. Sakson, Poznań 1996, s. 118. Na mocy konstytucji z 22 VII 1952 r. Radzie Państwa przysługiwało prawo ratyfikacji i wypowiadania umów międzynarodowych (art. 25.1 ust. 7).

Obraz ziem zachodnich na przykładzie ordynariatu gorzowskiego w świetle publikacji dzienników urzędowych kurii

[1] Więcej nt. dzienników urzędowych kurii gorzowskiej zob. Dzienniki urzędowe Kurii Gorzowskiej, cz. 1: Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej [w:] Język, religia, tożsamość, t. 3, red. G. Cyran, E. Skorupska-Raczyńska, Gorzów Wielkopolski 2009, s. 445–457; Dzienniki urzędowe Kurii Gorzowskiej, cz. 2: Gorzowskie Wiadomości Kościelne [w:] Język doświadczenia religijnego, t. 3, red. G. Cyran, E. Skorupska-Raczyńska, Szczecin 2010, s. 453–467.

[2] Orędzie Ks. Administratora apostolskiego do kapłanów, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1945, nr 1, s. 2.

[3] Orędzie Ks. Administratora apostolskiego do wiernych, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1945, nr 1, s. 4–5.

[4] Orędzie gwiazdkowe Ks. Administratora Apostolskiego, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1945, nr 2, s. 1–2.

[5] Ibidem, s. 2.

[6] Uroczystości 20-lecia Diecezji Gorzowskiej czerwiec 1965, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1966, nr 6.

[7] Odezwa J.E. Ks. Biskupa Ordynariusza z okazji 750-lecia kościoła parafialnego w Człuchowie, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1959, nr 12.

[8] W. Wacławski, Jubileusz 750-letniej rocznicy istnienia parafii człuchowskiej, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1960, nr 1.

[9] P. Mielczarek, Obchody Milenijne w parafii Kołobrzeg – 2 VII 1967 r., „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1968, nr 12.

[10] Uroczystości 20-lecia Diecezji Gorzowskiej czerwiec 1965, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1966, nr 6; zob. też: Kazanie najprzewielebniejszego księdza prałata dr Józefa Michalskiego, wikariusza kapitulnego wygłoszone z okazji poświęcenia prezbiterium w Katedrze w Kołobrzegu w dniu 29 czerwca 1958 roku, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1958, nr 8.

[11] I. Jeż, Dziesięciolecie sakry biskupiej Jego Ekscelencji Księdza Biskupa dr Wilhelma Pluty Ordynariusza Diecezji Gorzowskiej, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1968, nr 10.

[12] Kronika. Trzebiatów, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1946, nr 6(9), s. 53–54.

[13] Kronika. Banie, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1946, nr 6(9), s. 50–52.

[14] Kronika. Krosno n/Odrą, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1946, nr 1(4), s. 35–36.

[15] Kronika. Kamień, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1946, nr 3(6), s. 29; zob. też: F. Lis, Kronika parafii Drawsko Pomorskie, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1949, nr 11–12; F. Pochwała, Kronika. Łobez, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1947, nr 1; W. Sypniewski, Kronika. Białogród k/Łeby, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1947, nr 3 i in.

[16] Kronika. Racibórz, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1946, nr 4(7), s. 30–32.

[17] Kronika. Drezdenko, Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1946, nr 8(11), s. 70–72.

[18] A. Dobrucki, Z kroniki Parafii rzymsko-Katolickiej w Gubinie, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1959, nr 12.

[19] K. Meissner, Kronika. Babimost, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1947, nr 1.

[20] B. Dratwa, Dawne tereny biskupstwa poznańskiego leżące obecnie w granicach diecezji gorzowskiej, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne”, nr 8/1976.

[21] P. Mielczarek, op. cit.

[22] E. Napierała, Diecezja gorzowska, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1979, nr 5.

[23] Więcej zob. P. Słowiński, Historia na łamach dzienników urzędowych Kurii Gorzowskiej [w:] Dziedzictwo kulturowe regionu pogranicza, red. E. Skorupska-Raczyńska, J. Rutkowska, Gorzów Wielkopolski 2010, s. 333–351.

[24] A. Baciński, Diecezja kamieńska w świetle historii, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1961, nr 2; idem, Pielgrzymkowe miejsca maryjne w diecezji gorzowskiej, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1958, nr 3; M. Chorzępa, Biskupstwo Kamieńskie, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1962, nr 12, 1963, nr 1, 2; idem, Krótki rys historyczny biskupstwa lubuskiego, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1961, nr 9; idem, Sanktuarium Maryjne w Wysokiej cerkwi w Diecezji Gorzowskiej, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1988, nr 3–4; B. Dratwa, op. cit.; idem, Miejsca szczególnej czci N.M.P. na terenie diecezji gorzowskiej, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1966, nr 4; idem, Zarys dziejów organizacji kościelnej na terenie Ziemi Lubuskiej, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1975, nr 12; idem, Sanktuaria diecezji gorzowskiej, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1976, nr 3; idem, Szkice z dziejów dawnej diecezji lubuskiej związanej z metropolią gnieźnieńską, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1978, nr 11–12; idem, Część dawnego biskupstwa miśnieńskiego w obrębie granic diecezji gorzowskiej, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1976, nr 9; idem, Organizacja niezależnej Prałatury Pilskiej, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1985, nr 10–12; idem, Początki rekatolizacji na terenach apostolskich wikariatów Dolnej Saksonii i Północy, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1981, nr 1; idem, Reformacja na Ziemi Lubuskiej, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1980, nr 1; idem, Wybitni duchowni związani z dziejami terenu obecnej diecezji gorzowskiej, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1976, nr 7; idem, Zakony na przestrzeni wieków w granicach obecnej diecezji gorzowskiej, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1976, nr 1; idem, Zarys dziejów kultu Matki Bożej w kościele Katolickim na terenach Środkowej odry i Dolnej Warty, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1982, nr 12; E. Napierała, Diecezja Gorzowska. Rys historyczny. Przynależność państwowo-kościelna ziem Administracji Apostolskiej w Gorzowie Wlkp. do roku 1945, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1976, nr 5; idem, Żywot i męczeństwo Pięciu Braci Męczenników z Międzyrzecza, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1976, nr 6; W. Sygnatowicz, Święty Otton, Apostoł Pomorza, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1960, nr 4; Święty Jan Kanty-Patron VIII Roku Wielkiej Nowenny, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1987, nr 7.

[25] Więcej zob.: E. Napierała, Diecezja Gorzowska. Rys historyczny...; E. Nowicki, Zagadnienia organizacyjne Kościoła katolickiego na Ziemiach Odzyskanych Zachodnich, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1970, nr 7; E. Welzandt, Rys historyczny diecezji gorzowskiej, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1970, nr 7.

[26] Stan Kościoła Katolickiego w Ordynariacie Gorzowskim na przestrzeni od 1945–1956, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1957, nr 6.

[27] Stabilizacja duszpasterzy polskich na ziemiach zachodnich, „Zarządzenia Kurii Gorzowskiej” 1951, nr 7–12.

[28] Kanoniczna erekcja parafii, „Zarządzenia Kurii Gorzowskiej” 1951, nr 7–12.

[29] Kronika. Kamień..., s. 29; Kronika. Trzebiatów..., s. 53–54; Protokół z III-go zjazdu kapłanów Administracji Apostolskiej w Gorzowie Wielkopolskim w dniach od 3–5 lipca 1950 r., „Zarządzenia Administracji Apostolskiej” 1950, nr 7–8.

[30] Stan Kościoła Katolickiego w Ordynariacie Gorzowskim...

[31] Kronika. Słubice, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1946, nr 8(11), s. 66–70.

[32] E. Nowicki, op. cit.

[33] E. Welzandt, op. cit.

[34] B. Dratwa, Organizacja niezależnej prałatury pilskiej, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1985, nr 10–12; Stan Kościoła Katolickiego w Ordynariacie Gorzowskim...

[35] E. Nowicki, op. cit.

[36] Na przykład: M. Kaczmarek, Kronika. Sulechów, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1946, nr 3(6).

[37] Kronika. Brójce, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1946, nr 2(5), s. 52–53; T. Ptak, Misje parafialne, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1946, nr 3(6), s. 15.

[38] A. Dobrucki, op. cit.

[39] Między innymi: Ostrzeżenia, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1947, nr 2; Ostrzeżenie, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1946, nr 7(10), s. 17, nr 8(11), s. 58, 1947, nr 3, 1949, nr 5–6; Ostrzeżenie Sekretariatu Prymasa Polski, „Zarządzenia Kurii Gorzowskiej” 1952, nr 1–6.

[40] Zarządzenie w sprawach personalnych duchowieństwa z 7 września 1945 roku, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1945, nr 1, s. 8–9.

[41] Zarządzenie w sprawie rezydencji duchowieństwa z 7 września 1945 roku, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1945, nr 1, s. 10.

[42] Na przykład: Jurysdykcja dla obcych kapłanów. Jurysdykcja dla kapłanów sąsiednich diecezji, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1973.

[43] Zarządzenie w sprawie wygłaszania przemów przez księży, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1946, nr 6(9), s. 11.

[44] Rozporządzenie w sprawie przepisów pogrzebowych osób świeckich, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1945, nr 3, s. 13–14.

[45] Orędzie Ks. Administratora apostolskiego do kapłanów, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1945, nr 1, s. 2.

[46] Szczecin, Stargard i Gorzów witają J.E. PRYMASA POLSKI, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1958, nr 1.

[47] Uroczystości 20-lecia Diecezji Gorzowskiej czerwiec 1965, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1966, nr 6.

[48] Kronika. Banie..., s. 50–52; Kronika. Kamień..., s. 29; Kronika. Trzebiatów..., s. 53–54; Stan Kościoła Katolickiego w Ordynariacie Gorzowskim...

[49] Na przykład: Kronika. Krosno n/Odrą..., s. 35–36; Pismo dyrektora GUS do Kurii Administracji Apostolskiej nr S.L./P/49/46, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1946, nr 3(6), s. 39–40; Kronika. Brójce..., s. 52–53.

[50] W sprawie przejęcia majątku porzuconego, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1945, nr 1, s. 18.

[51] Kronika. Sulechów, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1946, nr 3(6), s. 30–32.

[52] J. Pękalski, Kronika. Białogard, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1948, nr 11–12; Kronika. Krosno n/Odrą..., s. 35–36; Kronika. Trzebiatów..., s. 53–54.

[53] Kronika. Drezdenko..., s. 70–72.

[54] F. Łojek, Kronika. Pełczyce, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1947, nr 2.

[55] Majątek kościelny nie jest majątkiem opuszczonym, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1945, nr 3, s. 18–19; zob. też szczegółowe przepisy w tym zakresie: „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1946, nr 2(5), s. 1–32.

[56] Kronika. Racibórz..., s. 30−32.

[57] F. Łojek, op. cit.

[58] Kronika. Banie..., s. 50–52.

[59] Z. Baranowski, Mieszkanie kapłańskie, „Zarządzenia Kurii Gorzowskiej” 1951, nr 4–6.

[60] J. Anczarski, Obchód 700-lecia kościoła w Lubniewicach pow. Sulęcin, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1959, nr 4; A. Piłat, Kronika. Stargard, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1948, nr 11–12; Kronika. Banie..., s. 50–52; Kronika. Racibórz..., s. 30–32; Kronika. Słubice..., s. 66–70; Kronika. Świebodzin, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1946, nr 6(9), s. 48–49; Kronika. Złotów, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1946, nr 5(8), s. 55–56.

[61] Kronika. Słubice..., s. 66–70.

[62] Stan Kościoła Katolickiego w Ordynariacie Gorzowskim...

[63] E. Welzandt, op. cit.

[64] Między innymi: B. Dziwosz, Miejsce gromadzenia się ludu bożego, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1972, nr 2–3; Instrukcja Episkopatu Polski o ochronie zabytków i kierunkach rozwoju sztuki kościelnej, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1966, nr 7; R. Kostynowicz, Ogólne wiadomości z zakresu problematyki konserwatorskiej w kościołach nowych i zabytkowych, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1989, nr 1–4; E. Kucharz, Proboszcz opiekunem dzieł sztuki kościelnej (Wskazania praktyczne), „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1989, nr 1–4; J. Michalik, Przypomnienie w sprawie ochrony zabytków sakralnych, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1989, nr 1–4; J. Nyga, Problemy wystroju i aranżacji wnętrza kościoła, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1989, nr 1–4; Obrzędy poświęcenia kościoła i ołtarza, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1981, nr 4–5; Rozbudowa kościołów a wymogi konserwatorskie, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1978, nr 4.

[65] Instrukcja w sprawie administracji majątku kościelnego, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1945, nr 1, s. 17.

[66] Kronika. Trzemeszno p. Sulęcin, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1946, nr 6(9), s. 46–49; Kronika. Racibórz..., s. 30–32.

[67] F. Jastrzębski, Kronika. Głuszyce, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1947, nr 2; Kronika. Brójce..., s. 52–53; Kronika. Krosno n/Odrą..., s. 35–36; List Ojca św. Piusa XII, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1946, nr 5(8), s. 7; Kronika. Trzemeszno p. Sulęcin..., s. 46–49; Kronika. Złotów..., s. 55–56.

[68] L. Grodzki, Historia parafii Kołobrzeg, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1957, nr 2.

[69] Stan Kościoła Katolickiego w Ordynariacie Gorzowskim...

[70] Ibidem.

[71] List Ojca św. Piusa XII..., s. 7.

[72] J. Anczarski, op. cit.; A. Dobrucki, op. cit.; L. Grodzki, op. cit.; Kronika. Trzebiatów..., s. 53–54; Przemówienie ks. Prałata J. Michalskiego w czasie ingresu J.E. ks. Bpa dr W. Pluty w katedrze gorzowskiej dnia 6 IX 1958 r., „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1958, nr 10, s. 521.

[73] W. Wilk, Moja kolęda i wyniesione z niej spostrzeżenia, „Zarządzenia Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” 1946, nr 8(11), s. 63–64.

[74] T. Ptak, op. cit., s. 15.

[75] J. Anczarski, op. cit.; L. Grodzki, op. cit.; Kronika. Banie..., s. 50–52.

[76] Między innymi: Apostolstwo trzeźwości. „Królowo Polski przyrzekamy wypowiedzieć walkę pijaństwu”, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1958, nr 3; M.P. Lisowski, Alkoholizm a moralność, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1977, nr 4; J. Michalik, Wezwanie do abstynencji w miesiącu sierpniu 1987 r., „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1987, nr 10–12; H. Słomiński, Alkoholizm a zdrowie fizyczne, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1977, nr 4; Walczymy o trzeźwość. Duchowieństwo w walce z alkoholem, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1958, nr 4–5; Wezwanie do trzeźwości, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1957, nr 11; Wezwanie na Wielki Post do walki z nietrzeźwością, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1970, nr 2–3.

[77] J. Anczarski, op. cit.; L. Grodzki, op. cit.; Kronika. Trzebiatów..., s. 53–54; Stan Kościoła Katolickiego w Ordynariacie Gorzowskim...; W. Wacławski, op. cit.

[78] Kronika. Trzebiatów..., s. 53–54; List Ojca św. Piusa XII..., s. 7.

[79] E. Welzandt, Ludność Diecezji Gorzowskiej, „Gorzowskie Wiadomości Kościelne” 1970, nr 7.

Myśl zachodnia w działalności Oddziału Wojewódzkiego Stowarzyszenia PAX w Szczecinie

[1] M. Mroczko, Polska myśl zachodnia 1918–1939, Poznań 1986, s. 11.

[2] Szerzej na ten temat zob. M. Motas, Wkład Stowarzyszenia PAX w repolonizację Ziem Odzyskanych w latach 1945–1989, jako przejaw realizacji przedwojennej myśli zachodniej. Zarys problematyki [w:] Epigoństwo czy twórcza ciągłość? Ideowe dziedzictwo głównych nurtów politycznych Drugiej Rzeczypospolitej w refleksji politycznej po zakończeniu II wojny światowej, red. E. Krasucki, T. Sikorski, A. Wątor, Toruń 2011, s. 121–138.

[3] Wytyczne Stowarzyszenia PAX (uchwalone w roku 1958), [b.d. i m.w.], s. 20–21.

[4] Ibidem, s. 38.

[5] B. Piasecki, Kierunki 1945–1960, Warszawa 1981, s. 145.

[6] J. Engelgard, Bolesław Piasecki wobec Związku Radzieckiego po 1945 roku, a tradycja geopolityczna Narodowej Demokracji [w:] J. Engelgard, M. Motas, Między romantyzmem a realizmem – szkice z dziejów Narodowej Demokracji, Warszawa 2011, s. 112.

[7] R. Markow, Historia O/W PAX w Szczecinie, [b.m. i d.w.], mps w zbiorach autora, s. 39.

[8] Z. Jordanek, Towarzystwo Rozwoju Ziem Zachodnich w procesie integracji społeczno-gospodarczej Ziem Zachodnich i Północnych w latach 1957–1970, Koszalin 2002.

[9] B. Frankiewicz, Hitlerowskie obozy pracy przymusowej oraz obozy karne i jenieckie na terenie Szczecina w latach drugiej wojny światowej, „Przegląd Zachodniopomorski” 1965, z. 4; idem, Praca przymusowa na Pomorzu Zachodnim w latach drugiej wojny światowej, Poznań 1969.

[10] W wydanej wówczas pracy dr Golczewski tak pisał o ostatnim epizodzie wojny: „Rozkazy ewakuacyjne i rozkazy o niszczeniu i pozostawianiu za sobą »spalonej ziemi« połączyły się w Szczecinie w jedną wspólną akcję [...]. Ostatecznym następstwem hitlerowskiej ewakuacji Pomorza Zachodniego było zlikwidowanie wszelkiego życia społecznego i gospodarczego, pozostawienie pustego obszaru bez ludności, bez władz, bez gospodarki”; K. Golczewski, Pomorze Zachodnie na przełomie dwu epok 1944–1946, Poznań 1964, s. 78–79.

[11] W tym samym czasie pierwszy prezydent Szczecina opublikował wspomnienia ze swojej powojennej pracy: P. Zaremba, Pierwszy szczeciński rok – 1945, Poznań 1966; idem, Szczecińskie lata 1946–1948, Poznań 1970.

[12] Materiały do historii ruchu społecznie postępowego PAX, red. J. Wójcik, Warszawa 1978 (Na prawach rękopisu. Do użytku wewnętrznego), z. 8, s. 68–69.

[13] Na łamach prasy paksowskiej ukazało się wiele artykułów poświęconych bitwie, m.in.: 972 – Cedynia – 1972. „Słowo” rozmawia z płk. doc. dr. Leonardem Ratajczakiem, „Słowo Powszechne” 1972, nr 150, s. 1, 6; W 1000-lecie zwycięstwa pod Cedynią. Patriotyczna manifestacja społeczeństwa ziemi szczecińskiej, „Słowo Powszechne” 1972, nr 151, s. 1–2.

[14] O tym jak istotna była dla PAX tradycja „Rodła” może świadczyć fakt, że w Komitecie Honorowym odbywającego się w Zakrzewie 21–22 VII 1955 r. Zjazdu b. Bojowników o Polskość i Wolność Ziem Piastowskich Dzielnicy V byłego Związku Polaków w Niemczech zasiadał sam przewodniczący Stowarzyszenia – Bolesław Piasecki; Z dziejów ziemi złotowskiej 1918–1939. Księga pamiątkowa Zjazdu b. Bojowników o Polskość i Wolność Ziem Piastowskich (21–22 lipca 1957), Poznań 1959, s. 10.

[15] Z. Szuba, Działalność Stowarzyszenia PAX na rzecz Kościoła na Ziemiach Zachodnich i Północnych, „Zeszyty Naukowe Stowarzyszenia PAX. Dodatek do Biuletynu Wewnętrznego Oddziału Stowarzyszenia PAX” 1981, nr 1, s. 78.

[16] Ówczesny przewodniczący PAX w swoim przemówieniu przypomniał rolę Stowarzyszenia w podkreślaniu znaczenia Kościoła na Ziemiach Odzyskanych: „Prasa paxowska, nowe wydawnictwa starają się przypomnieć te piękne postacie polskich kapłanów umacniających polskość tych ziem. Zupełnie nową kartę rozpoczął Kościół katolicki zapisywać na tych ziemiach w roku 1945 [...]. Do miary symbolu urasta fakt, że biskupem ordynariuszem prastarej diecezji szczecińsko-kamieńskiej jest dziś były więzień Dachau nr 22 829 ks. bp Kazimierz Majdański”; Z. Komender, To, co tworzycie, ma się ustalić na wieki, „Słowo Powszechne” 1985, nr 88, s. 3.

[17] W.J. Grabski, Cud życia odnowionego, „Słowo Powszechne” 1970, nr 74–75, s. 2; M. Motas, Władysław Jan Grabski – pisarz Ziem Odzyskanych (1901–1970), „Myśl Polska” 2011, nr 43–44, s. 16–17.

[18] Koncepcja spółek pracowniczych wysunięta przez szczecińskiego działacza przywodziła na myśl inny pomysł zaproponowany w tym czasie na łamach paksowskiego „Słowa Powszechnego”. W jednym z artykułów postulowano wówczas utworzenie przedsiębiorstwa, „którego przedmiotem działalności byłoby służenie pomocą terytorialnym władzom administracji państwowej przy zagospodarowaniu Ziem Zachodnich, jak również otoczenie stałą opieką społeczną i gospodarczą osadników, w pierwszym rzędzie repatriantów, którzy zamierzają się osiedlić na Ziemiach Zachodnich”. Strukturze tej proponowano nadać nazwę: Towarzystwo Rozwoju Ziem Zachodnich – Spółka Komandytowa, do jej podstawowych celów zaliczano zaś: „a) okazywanie wszechstronnej pomocy osiedleńcom na Ziemiach Zachodnich zarówno pochodzącym z województw centralnych, jak i powracającym z zagranicy do kraju Polakom, którzy pragną osiąść na stałe na Ziemiach Zachodnich, b) przyczynianie się do rozwoju gospodarczego i społeczno-kulturalnego Ziem Zachodnich PRL, a więc województw: olsztyńskiego, gdańskiego, koszalińskiego, szczecińskiego, zielonogórskiego, wrocławskiego i opolskiego, c) zaangażowanie sił społecznych do rzeczowego przygotowania obiektów gospodarczych i kulturalnych na przybycie i zamieszkanie przesiedleńców i repatriantów”; Z. Czajkowski, O skuteczne metody aktywizacji Ziem Zachodnich. Niech fakty się mierzą a nie słowa, „Słowo Powszechne” 1957, nr 103, s. 3. Tematyka dotycząca Towarzystwa gościła na łamach „Słowa Powszechnego” w owym czasie dość często, wśród innych artykułów wymienić można m.in.: Z. Czajkowski, Sprawa bliska nam wszystkim. (W związku ze Zjazdem Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich), „Słowo Powszechne” 1957, nr 124, s. 3; Zjazd Organizacyjny Tow. Rozwoju Ziem Zachodnich, „Słowo Powszechne” 1957, nr 125, s. 1.

[19] E. Męclewski, Powrót Polski nad Odrę, Nysę Łużycką, Bałtyk. Szkice, Warszawa 1971, s. 530.

[20] R. Markow, op. cit., s. 61–62.

[21] w.z., Morskie sprawy, „Słowo Powszechne” 1957, nr 137, s. 4.

[22] R. Markow, op. cit., s. 63.

[23] A. Piskozub, Kształty polskiej przestrzeni, Warszawa 1970, s. 218.

[24] Idem, Rzeczpospolita Obojga Pomorzy, „Kierunki” 1987, nr 28–29, cyt. za: idem, Z prądem i pod prąd epoki. Wybór publicystyki 1961–1996, Koszalin 1997, s. 231.

[25] Idem, Byliśmy, jesteśmy, będziemy, „Wrocławski Tygodnik Katolików” 1979, nr 18, cyt. za: idem, Z prądem i pod prąd epoki..., s. 168–169.

[26] Idem, Tak, ale za to mamy Ziemie Odzyskane, „Kierunki” 1989, nr 46, cyt. za: idem, Z prądem i pod prąd epoki..., s. 316. Znamienne, że już kilka lat później Piskozub pisał: „Propaganda Polski Ludowej zaprzęgnięta została do udowadniania, że Wrocław i Szczecin są miastami bardziej polskimi niż Lwów i Wilno, że Polska w nowych granicach wraca do tradycji z czasów piastowskich, kiedy przez pierwsze wieki swego istnienia na takim właśnie obszarze, w dorzeczach Wisły i Odry i na długim pobrzeżu bałtyckim między ujściami tych rzek się rozwijała. Do propagandy tej włączyła się beletrystyka. Czym po I wojnie światowej Wiatr od morza tym po II stała się Saga o jarlu Broniszu. Nowa mitologia polskiej przeszłości morskiej przeniesiona teraz została w ujście Odry”; idem, Z prądem i pod prąd epoki..., s. 519. Autor swoją ewolucję, dla której zobrazowania posłużył się cytatem z twórczości Gałczyńskiego: „Tak już dawno to było, gdym śpiewał nacjonalistyczny huragan”, uzasadniał zniknięciem „gorsetu cenzury”, znamienne jednak, że równolegle Piskozub związał się ze środowiskiem ROAD w Gdańsku, o czym sam pisał: „Dla mnie ROAD to był Adam Michnik i jego »Gazeta Wyborcza«”; idem, Z prądem i pod prąd epoki..., s. 353.

[27] R. Giertych, Granica polsko-niemiecka w świetle norm międzynarodowych [w:] J. Giertych, Polska i Niemcy. Odpowiedź Kongresmanowi B. Carrolowi Reece’owi z Tenessee, tłum. R. Giertych, wyd. pol. 2, Warszawa 2004, s. 169.

[28] R. Markow, op. cit., s. 70c.

[29] Ibidem.

[30] J. Mitkowski, Pomorze Zachodnie w stosunku do Polski, Poznań 1946, s. 199.

Polski Związek Zachodni w Szczecinie

[1] Archiwum Państwowe w Szczecinie (dalej: APSz), Urząd Wojewódzki Szczeciński (dalej: UWSz), 1449, k. 205–206.

[2] Ibidem, k. 211.

[3] O PZZ zob.: M. Musielak, Polski Związek Zachodni 1944–1950, Warszawa 1986, s. 167; G. Strauchold, Myśl zachodnia i jej realizacja w Polsce Ludowej w latach 1945–1957, Toruń 2003, s. 370.

[4] Archiwum Państwowe w Poznaniu (dalej: APP), Polski Związek Zachodni (dalej: PZZ), nr zespołu 883.

[5] Dotyczą one przede wszystkim centrali Związku i zostały spenetrowane przez badaczy zajmujących się jego historią (zob. przywoływane prace Michała Musielaka i Grzegorza Straucholda).

[6] Zob. m.in.: K. Kozłowski, Pierwsze dziesięć lat władzy politycznej na Pomorzu Zachodnim (1945–1955), Warszawa–Szczecin 1994; A. Magierska, Ziemie zachodnie i północne w 1945 roku. Kształtowanie się podstaw polityki integracyjnej państwa polskiego, Warszawa 1978; J. Mieczkowski, Żydzi, Niemcy i Ukraińcy na Pomorzu Zachodnim w latach 1945–1956. Liczba, położenie i działalność polityczna, Szczecin 1994; C. Osękowski, Społeczeństwo Polski zachodniej i północnej w latach 1945–1956, Zielona Góra 1994; Pięćdziesiąt lat Polski na Pomorzu Zachodnim, red. K. Kozłowski, E. Włodarczyk, Szczecin 1996; R. Ptaszyński, Trzymamy straż nad Odrą. Propaganda, fakty, dokumenty, Szczecin 2007; Z. Romanow, Polityka władz polskich wobec ludności rodzimej Ziem Zachodnich i Północnych w latach 1945–1960, Słupsk 1999; A. Słabig, Aparat bezpieczeństwa wobec mniejszości narodowych na Pomorzu Zachodnim w latach 1945–1989, Szczecin 2008; G. Strauchold, Autochtoni polscy, niemieccy, czy... Od nacjonalizmu do komunizmu (1945–1949), Toruń 2001; Wokół niemieckiego dziedzictwa kulturowego na Ziemiach Zachodnich i Północnych, red. Z. Mazur, Poznań 1997; Wspólne dziedzictwo? Ze studiów nas stosunkiem do spuścizny kulturowej na Ziemiach Zachodnich i Północnych, red. Z. Mazur, Poznań 2000.

[7] Zob. m.in.: Instytut Zachodni w dokumentach, wybór i oprac. A. Choniawko, Z. Mazur, Poznań 2006; Kształtowanie się społeczności polskiej na Pomorzu Środkowym w latach 1945–1950, t. 4, cz. 1: Przejmowanie Pomorza Środkowego przez władze polskie. Problemy osadnicze – ruchy migracyjne, wstęp, wybór i oprac. J. Śniadecki, Koszalin 1990; t. 4, cz. 2: Zjawiska i procesy społeczne pierwszych lat powojennych, wstęp, wybór i oprac. J. Śniadecki, Koszalin 1989; Niemcy na Pomorzu Zachodnim w latach 1945–1950, oprac. T. Białecki, K. Kozłowski, Szczecin 2004 („Źródła do Dziejów Pomorza Zachodniego”, t. 12); Pierwszy wojewoda szczeciński. Dokumenty i komentarze (1945–1949), oprac. Z. Chmielewski, K. Kozłowski, Szczecin 1986; Polska – Niemcy Wschodnie 1945–1990. Wybór dokumentów, t. 1: Polska wobec Radzieckiej Strefy Okupacyjnej Niemiec maj 1945 – październik 1949, red., wstęp i wybór dok. J. Kochanowski, oprac. dok. A. Krajewski, M. Mazurek, Warszawa 2006; Stettin – Szczecin. Dokumente – Erinnerungen, Dokumenty – Wspomnienia, Rostock 1994; Szczecin w dokumentach 1945, oprac. T. Białecki, Z. Chmielewski, K. Kozłowski, Szczecin 1980; Życie społeczno-polityczne w latach 1945–1949, oprac. T. Białecki, Z. Chmielewski, Szczecin 1983 („Źródła do Dziejów Pomorza Zachodniego”, t. 1); Z nadodrzańskiej ziemi. Wspomnienia Szczecinian, wybór, wstęp i oprac. T. Białecki, Poznań 1974; P. Zaremba, Pierwszy szczeciński rok 1945, Poznań 1966; idem, Walka o polski Szczecin, Wrocław 1986; idem, Dziennik 1945, wstęp K. Kozłowski, Szczecin 1996.

[8] Na temat Leonarda Borkowicza zob.: Pierwszy wojewoda szczeciński...; K. Kozłowski, Pierwszy wojewoda szczeciński Leonard Borkowicz. Dwa życiorysy [w:] Tempus nostrum est. Księga pamiątkowa ofiarowana profesorowi Edwardowi Włodarczykowi w 60. rocznicę urodzin, red. W. Stępiński, D. Szudra, R. Techman, Szczecin 2006, s. 145–156; K. Rembacka, Leonarda Borkowicza okres szczeciński – szkic do biografii [w:] Poznań, Szczecin, Wrocław. Trzy uniwersytety, trzy miasta, trzy regiony, red. W. Łazuga, S. Paczos, Poznań 2010, s. 423–433.

[9] M. Musielak, op. cit., s. 83–84.

[10] APSz, UWSz, 1449, Sprawozdanie z I Walnego Zjazdu Okręgu Szczecińskiego w dniu 8 VI 1947 r., k. 81.

[11] Tomasz Ślepowroński w artykule poświęconym Erichowi Wiesnerowi przytacza literaturę dotyczącą okresu „pomiędzy zajęciem miasta przez Armię Czerwoną (26 kwietnia 1945 r.), a ostatecznym przekazaniem go władzom polskim (5 lipca 1945 r.)”, wymieniając opracowania polskie, niemieckie i rosyjskie; T. Ślepowroński, Erich Wiesner. Jeden z ostatnich niemieckich burmistrzów Szczecina [w:] Szczecin – historię tworzą ludzie. Druga konferencja edukacyjna, 11 XII 2009 r., red. K. Rembacka, Szczecin 2010, s. 123–133. Wśród wspomnień warto zwrócić uwagę na prace Piotra Zaremby (zob. przyp. 7).

[12] A. Wolff-Powęska, Rola Polskiego Związku Zachodniego w zagospodarowywaniu Ziem Zachodnich, „Przegląd Zachodni” 1970, nr 4, s. 429.

[13] C. Osękowski, Polski Związek Zachodni w latach 1945–1950, Zielona Góra 1996 („Studia Zacho-dnie”, nr 2, red. H. Szczegóła), s. 111.

[14] M. Musielak, op. cit., s. 83.

[15] APSz, UWSz, 243, Korespondencja wojewody Leonarda Borkowicza z Polskim Związkiem Zachodnim, k. 83.

[16] Książnica Pomorska, Pamiętniki szczecińskich rodzin, P-674, Czesław Piskorski, Wspomnienia o szczecińskim 1945 roku [oprac. Czesław Piskorski w maju 1980 r., Szczecin], k. 23.

[17] APP, PZZ, 589, Spisy z zestawienia członków i władz. Korespondencja z Wydziałami PZZ, 1945–1950, k. 68; APSz, UWSz, 1449, k. 207–213.

[18] Kmiecik Michał [w:] Encyklopedia Szczecina, t. 1, red. T. Białecki, Szczecin 1999, s. 444.

[19] Kmiecik Witold (1924 Berlin – 19 VII 1988 Szczecin), współzałożyciel ZHP w Niemczech i członek ZPwN, działacz społeczny, organizator turystyki szczecińskiej; Kmiecik Witold [w:] ibidem, s. 444.

[20] Kmiecik Edward (2 III 1915 Berlin – 1977 Warszawa), działacz polonijny w Niemczech, dziennikarz prasowy oraz radiowy, pracował m.in. w „Kurierze Szczecińskim” i Rozgłośni Polskiego Radia; Kmiecik Edward [w:] ibidem, s. 444.

[21] K. Kamińska, Godność Polaka. Opowieść o Janie Baczewskim, Dębno–Gorzów Wielkopolski 2011, s. 16.

[22] Thomas Bronisław [w:] Encyklopedia Szczecina, t. 2, red. T. Białecki, Szczecin 2000, s. 522.

[23] K. Kozłowski, Pierwsze dziesięć lat..., s. 51–52.

[24] Z. Romanow, Tradycje Związku Polaków w Niemczech w polityce władz Pomorza Zachodniego w latach 1945–1975 [w:] Działalność narodowa Polaków na północnym pograniczu polsko-niemieckim w dwudziestoleciu międzywojennym, red. Z. Romanow, Bytów–Pruszcz Gdański 2010, s. 187.

[25] M. Musielak, op. cit., s. 119; G. Strauchold, Autochtoni polscy, niemieccy, czy..., s. 160.

[26] M. Musielak, op. cit., s. 104.

[27] Z. Romanow, Krajniacy złotowscy w Polsce Ludowej w latach 1945–1975, Słupsk 2010, s. 39.

[28] Ibidem, s. 23.

[29] Ibidem, s. 31.

[30] Mozolewski Józef [w:] Encyklopedia Szczecina..., t. 1, s. 631.

[31] W 1934 r. Związek Obrony Kresów Zachodnich przeszedł reorganizację i funkcjonował następnie jako Polski Związek Zachodni; zob. więcej: M. Mroczko, Związek Obrony Kresów Zachodnich 1921–1934. Powstanie i działalność, Gdańsk 1977.

[32] Postać Piotra Zaremby przywoływana jest w wielu publikacjach, ale do tej pory nie została opracowana jego biografia. Z najnowszych tekstów traktujących o Zarembie zob. K. Kozłowski, Piotr Zaremba – lider polskiego osadnictwa w Szczecinie. W 65. rocznicę przejęcia Szczecina przez Polskę, „Kronika Szczecina” 2010 [2011], s. 127–138.

[33] Książnica Pomorska, Zbiory specjalne, 2999, Notatki Leonarda Borkowicza [maj 1983 r.], z. 8.

[34] Łyczywek Roman [w:] Encyklopedia Szczecina..., t. 1, s. 574.

[35] Z. Mazur, Antenaci. O politycznym rodowodzie Instytutu Zachodniego, Poznań 2002, s. 235.

[36] R. Łyczywek, Żywot i sprawy (ze wspomnień adwokata), Szczecin 1995, s. 24.

[37] Piskorski Czesław [w:] Encyklopedia Szczecina..., t. 2, s. 71.

[38] C. Piskorski, Zabytki piastowskiego Szczecina, Szczecin 1946.

[39] „Pierwszą redakcję [„Szczecina” – K.R.] stanowili: mecenas Roman Łyczywek – związany ze Stronnictwem Pracy, Czesław Piskorski – bezpartyjny dziennikarz i Stanisław Telega – bezpartyjny literat i krytyk”; K. Kozłowski, Pomorze Zachodnie w sześćdziesięcioleciu (1945–2005). Społeczeństwo – władza – gospodarka – kultura, Szczecin 2007, s. 196; idem, Kształtowanie się środowisk artystycznych w Szczecinie (1945–1959), Poznań–Szczecin 1983, s. 45.

[40] Zob. m.in. C. Piskorski, Zachodnie wybrzeże polskiego Bałtyku, Warszawa 1950.

[41] Mikołajski Juliusz [w:] Encyklopedia Szczecina..., t. 1, s. 615–616.

[42] Zob. m.in.: Szczecin – miasto, port, okolica, red. J. Brinken, E. Horak, J. Mikołajski, Szczecin 1947; J. Mikołajski, Geografia Pomorza Zachodniego, cz. 1–2, Poznań 1966–1971.

[43] K. Naliwajek-Mazurek, Ignacy Radlicki, Kapo odpowiedział – Auschwitz. Wspomnienia adwokata z obozu koncentracyjnego, oprac. M. Gałęzowski, „Palestra. Pismo Adwokatury Polskiej” 2008, nr 7–8, za: http://www.palestra.pl/index.php?go=artykul&id=2770 (25 IV 2012).

[44] http://www.stankiewicze.com/pawiak/osoby/powidzki_jan.htm (24 IV 2012).

[45] Bartoszyński Kazimierz (12 I 1903 Sewastopol – 7 VIII 1955 Wronki), kapitan marynarki wojennej. Przed wojną wykładowca Szkoły Podchorążych Marynarki Wojennej w Toruniu. W kampanii wrześniowej w dowództwie floty, następnie w kilku obozach jenieckich. Od lipca 1945 r. w Szczecinie, kierował oddziałem Delegatury Rządu do Spraw Wybrzeża. Organizator i pierwszy dyrektor przedsiębiorstwa państwowego Żegluga Przybrzeżna w Szczecinie. Publikował na łamach prasy szczecińskiej. Aresztowany bezpodstawnie w 1949 r. pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Francji i Anglii, skazany w sfingowanym procesie na karę śmierci, która następnie została zamieniona na 15 lat pozbawienia wolności. Zmarł w więzieniu we Wronkach w 1955 r., zrehabilitowany rok później; Encyklopedia Szczecina..., t. 1, s. 77; zob. też: R. Techman, Kapitan marynarki Kazimierz Bartoszyński (1903–1955), „Przegląd Morski” 1991, nr 10, s. 74–81; idem, Ludzie morskiego Szczecina (Kazimierz Bartoszyński), cz. 16, „Kronika Szczecina” 2006 [2007], s. 133–146.

[46] Kędzierski Daniel Jerzy (3 I 1901 Warszawa – 29 V 1981 Warszawa), inżynier, architekt. Brał udział w wojnie 1920 r., w kampanii wrześniowej oraz w powstaniu warszawskim, był w niewoli w oflagu Murnau. Od jesieni 1945 r. w Szczecinie, aktywnie zaangażowany przy odbudowie pierwszych obiektów zniszczonego miasta. Był organizatorem Komisji Konserwatorskiej, kierował komisją odbioru portu z rąk wojsk radzieckich. W latach 1949–1953 represjonowany przez UB, w 1953 r. zwolniony z więzienia, pracował w biurach projektowych, od 1958 r. w Łodzi, a następnie w Warszawie; Encyklopedia Szczecina..., t. 1, s. 424.

[47] W Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Szczecinie znajduje się 27 tomów akt dotyczących sprawy: 006/75, Kędzierski i inni, t. 1–27.

[48] A. Wolff-Powęska, op. cit., s. 429.

[49] G. Strauchold, Myśl zachodnia..., s. 110.

[50] „Głównym zadaniem na terenie województwa szczecińskiego było dążenie do wytworzenia jednolitego społeczeństwa tego terenu”; APSz, UWSz, 1449, Sprawozdanie roczne za okres od 1 I do31 XII 1946 r., k. 37.

[51] Zob. m.in. M. Giedrojć, Kształtowanie tożsamości kulturowej mieszkańców Pomorza Zachodniego w drugiej połowie XX wieku, Szczecin 2005.

[52] G. Strauchold, Autochtoni polscy, niemieccy, czy..., s. 72. W przytoczonym fragmencie autor zacytował pracę Czesława Pilichowskiego O co walczyliśmy i o co walczymy?, Poznań 1947.

[53] Archiwum Akt Nowych w Warszawie (dalej: AAN), Biuro Prezydialne Krajowej Rady Narodowej (dalej: BP KRN), 797, k. 35.

[54] G. Strauchold, Myśl zachodnia..., s. 110.

[55] Jak piszą we wstępie do tomu źródeł Tadeusz Białecki i Kazimierz Kozłowski, czynniki obiektywne wywołane były pogarszającą się sytuacją międzynarodową czy niewydolnością gospodarczą Polski (brak składów kolejowych, niedostateczna aprowizacja itd.), czynniki subiektywne natomiast wynikały z postawy samych Polaków i ich stosunku do byłego okupanta; Niemcy na Pomorzu Zachodnim..., s. 23. W tomie tym umieszczono wiele istotnych dokumentów przybliżających „problem niemiecki” na ziemiach odzyskanych.

[56] Na ten temat zob.: Wokół niemieckiego dziedzictwa...; Wspólne dziedzictwo?...

[57] Akcja ta z jednej strony przeprowadzana była spontanicznie przez nowych mieszkańców, z drugiej jednak wytyczana i kontrolowana choćby przez agendy partyjne. „Pracę, jaką winien PZZ wykonać bez zwłoki, to usunięcie wszelkich śladów niemczyzny: a) z napisów, tablic pamiątkowych itp., b) z nazw miejscowości, ulic, c) z formularzy, druków, biletów”; APSz, Komitet Wojewódzki Polskiej Partii Robotniczej (dalej: KW PPR), 568, Instrukcja w sprawie pracy Polskiego Związku Zachodniego we wrześniu i pierwszej połowie października 1947 r., k. 65.

[58] M. Mazurkiewicz, Zmiany w nazewnictwie topograficznym na terenie województwa szczecińskiego w okresie od 1945 do 1960 roku, Szczecin 1966; Słownik współczesnych nazw geograficznych Pomorza Zachodniego z nazwami przejściowymi z lat 1945–1948, red. T. Białecki, Szczecin 2002.

[59] P. Zaremba, Walka..., s. 151.

[60] APP, PZZ, 636, Instrukcja programu pracy Kół, Obwodów i Okręgów PZZ na okres od 1 XI 1947 r. do 1 IV 1948 r., k. 52–54.

[61] Ibidem.

[62] APSz, UWSz, 1449, Sprawozdanie roczne PZZ zarządu okręgu szczecińskiego za okres od 1 I do 31 XIII 1946 r., k. 37.

[63] M. Musielak, op. cit., s. 214–228; G. Strauchold, Autochtoni polscy, niemieccy, czy..., s. 47–70, 165–169.

[64] W. Rzusiński, Autochtoni Ziem Odzyskanych. Plan dzisiejszy i perspektywa jutra, „Polska Zachodnia” 2, 1946, s. 823–824.

[65] APSz, UWSz, 1449, Sprawozdanie kwartalne Okręgu Szczecińskiego Polskiego Związku Zachodniego za okres od 1 X 1948 r. do 21 XII 1948 r. to jest za IV kwartał, k. 113.

[66] R. Łyczywek, Szczecin jako ośrodek rybołówstwa, „Przegląd Zachodni” 1946, nr 1, s. 548–552.

[67] Idem, Ziemie Odzyskane w wytycznych narodowego planu gospodarczego, „Przegląd Zachodni” 1946, nr 1, s. 45–48; idem, Zagadnienia wybrane polityki gospodarczej Ziem Odzyskanych, „Strażnica Zachodnia” 1946, nr 3, s. 85–94.

[68] Idem, Sytuacja mieszkaniowa w Szczecinie, „Przegląd Zachodni” 1947, nr 1, s. 523–528; idem, Troski polskiego Szczecina, „Przegląd Zachodni” 1947, nr 1, s. 333–335.

[69] Idem, Życie kulturalne stolicy Pomorza Zachodniego, „Przegląd Zachodni” 1946, nr 1, s. 472–474; idem, Możliwości wydawnicze Szczecina, „Przegląd Zachodni” 1946, nr 2, s. 1062–1065.

[70] W. Lachnitt, Problemy kulturalne Szczecina, „Przegląd Zachodni” 1947, nr 1, s. 554–556; idem, Zachodniopomorskie problemy kulturalne, „Przegląd Zachodni” 1947, nr 2, s. 763–765.

[71] Z. Kaczmarczyk, Historycy polscy w Szczecinie, „Przegląd Zachodni” 1948, nr 1, s. 532–535.

[72] C. Piskorski, Problemy turystyczne regionu szczecińskiego, „Przegląd Zachodni” 1948, nr 1, s. 639–641.

[73] R. Pollak, Na marginesie szczecińskiego zjazdu historyków, „Przegląd Zachodni” 1948, nr 1, s. 535–536.

[74] APSz, UWSz, 1449, Sprawozdanie roczne za okres od 1 I do 31 XII 1946 r., k. 33–65.

[75] R. Ptaszyński, op. cit., s. 20.

[76] „Przegląd Zachodni” 1946, nr 1. Tam obszerne sprawozdanie Romana Łyczywka z przebiegu imprezy.

[77] Michał Musielak wymienia obok Szczecina Opole, Olsztyn, Gdańsk, Babimost i Sztum; idem, op. cit., s. 230.

[78] G. Strauchold, Trudne dziedzictwo. Wokół Kongresu Autochtonów w Warszawie (1946) [w:] Wspólne dziedzictwo?..., s. 483–514.

[79] R. Łyczywek, W Szczecinie 100 tys. Polaków, „Przegląd Zachodni” 1946, nr 2, s. 869.

[80] Z. Romanow, Krajniacy złotowscy..., s. 91. Autor zamieścił obszerny opis przebiegu kongresu. Na ten temat zob. też przedruk reportażu radiowego: Reportaż Tymoteusza Karpowicza Po tropie Święta „Kaszubów Szczecińskich”, przygotowany z okazji I Kongresu Autochtonów w Szczecinie, Szczecin, 24 IX 1946 r. [w:] Fikcja czy rzeczywistość? Wybór audycji Polskiego Radia Szczecin z lat 1946–1989, wybór, wstęp i oprac. P. Szulc, Szczecin 2009, s. 68–72.

[81] Z. Romanow, Krajniacy złotowscy...

[82] APSz, UWSz, 243, Korespondencja wojewody Leonarda Borkowicza z Polskim Związkiem Zachodnim, k. 13–25.

[83] O gwałtach, zabójstwach na tle rabunkowym oraz narodowościowym (czyli niemieckim) czy deportacjach zob. Z. Romanow, Krajniacy złotowscy...

[84] O roli PZZ w akcji osadniczej piszą autorzy wspomnień zamieszczonych w książce Z nadodrzańskiej ziemi..., m.in. Alfred Zalewski czy Zofia Mordyńska-Nowakowa.

[85] APSz, UWSz, 243, Korespondencja wojewody Leonarda Borkowicza z Polskim Związkiem Zachodnim, k. 47–48.

[86] Ibidem, k. 103.

[87] APP, PZZ, 636, Instrukcja programu pracy Kół, Obwodów i Okręgów PZZ na okres od 1 XI 1947 r. do 1 IV 1948 r., k. 23–25.

[88] APSz, UWSz, 1449, Sprawozdanie roczne za okres od 1 I do 31 XII 1946 r., k. 41.

[89] Ibidem, Sprawozdanie kwartalne Okręgu Szczecińskiego Polskiego Związku Zachodniego za okres od 1 X 1948 r. do 21 XII 1948 r. to jest za IV kwartał, k. 137.

[90] Ibidem, Sprawozdanie kwartalne Okręgu Polskiego Związku Zachodniego za czas od lipca do września 1948 r., k. 145.

[91] Ibidem.

[92] APP, PZZ, 636, Instrukcja programu pracy Kół, Obwodów i Okręgów PZZ na okres od 1 XI 1947 r. do 1 IV 1948 r., k. 54.

[93] APSz, UWSz, 1449, Sprawozdanie kwartalne Okręgu Szczecińskiego Polskiego Związku Zachodniego za czas od lipca do września 1948 r., k. 151.

[94] Ibidem, Sprawozdanie kwartalne Okręgu Szczecińskiego Polskiego Związku Zachodniego za okres od 1 X 1948 r. do 21 XII 1948 r. to jest za IV kwartał, k. 113–115.

[95] O roli domów społecznych organizowanych przez PZZ zob. M. Musielak, op. cit., s. 258–266.

[96] APP, PZZ, 598, Protokół z wizytacji Okręgu Szczecińskiego, spisany przez Lewandowskiego Jana, kierownika Wydziału Gospodarczego w dniach: 4, 5, 6, 9, 13 IX 1947 r., k. 299–300.

[97] APP, PZZ, 585, Sprawozdania z organizacji PZZ 1945–1949, k. 17.

[98] APP, PZZ, 746, Sprawozdanie Zarządu Okręgu PZZ w Szczecinie z wyjazdu chóru „Harmonia” do Łodzi, k. 44.

[99] „Melduję, że w Szczecinie wytworzyła się ogromnie trudna sytuacja, która wymaga interwencji najwyższych władz państwowych i Szatiłowa a nawet Moskwy. 1). Władze sowieckie nie pozwalają na osiedlenie się Polaków w Szczecinie, wyznaczono Niemcom i Polakom specjalne dzielnice. Władze sowieckie nie robią różnicy pomiędzy Polakami a Niemcami. 2) miasto jest systematycznie palone przez żołnierzy sowieckich. Dowództwo nie panuje nad sytuacją. 3). Fala gwałtów. Codziennie gwałcone są Polki. Częste wypadki pobicia Polaków (ostatnio mjr Morozowicz inwalida wojenny bez nogi pobity przez majora sowieckiego za próbę gaszenia pożaru w muzeum miejskim). 4). Urzędnicy i pracownicy uciekają. 5). Na razie panuję nad sytuacją, ale bez pomocy ludzi nie utrzymamy. Proszę o: 1). Delegowanie natychmiast przedstawiciela Szatiłowa do Szczecina 2). Telefoniczne zawiadomienie Rokossowskiego i Subbotina o stanowisku rządu sowieckiego w sprawie Szczecina. 3). Ustawienie u mnie B4. Daleki jestem od panikierstwa, robotę robimy, ale bez Waszej pomocy nie może być mowy o wykonaniu zadań na Pomorzu Zachodnim”; AAN, BP KRN, 797, Pismo Leonarda Borkowicza ze Szczecina, 12 V 1945 r., k. 18–19.

[100] Sprawozdanie prezydenta Piotra Zaremby z akcji przejmowania pow. szczecińskiego, 6 X 1945 r. [w:] Polska – Niemcy Wschodnie..., t. 1, s. 69.

[101] AAN, BP KRN, 797, k. 25–27.

[102] AAN, BP KRN, Sekretariat Prezydenta, 846, Sprawozdanie Zarządu Głównego Polskiego Związku Zachodniego, 16 X 1945 r., k. 104–105.

[103] Trudności finansowe były stale podnoszone w dokumentacji PZZ. Kwestia ta nie dotyczyła jedynie Szczecina, ale zważywszy na specyficzną sytuację tego regionu, była tu szczególnie mocno odczuwalna. Jeszcze w 1947 r. szczeciński okręg posiadał tylko jeden samochód; APP, PZZ, 598, Sprawozdanie finansowe Zarządu Okręgu Szczecińskiego Polskiego Związku Zachodniego – rok 1947, k. 296.

[104] AAN, BP KRN, Sekretariat Prezydenta, 846, Sprawozdanie Zarządu Głównego Polskiego Związku Zachodniego, 16 X 1945 r., k. 104–105.

[105] APSz, UWSz, 1449, Stan organizacyjny Okręgu Szczecińskiego Polskiego Związku Zachodniego w dniu 8 VI 1947 r., k. 65.

[106] APP, PZZ, 615, Sprawozdanie z inspekcji przeprowadzonej w Okręgu Szczecińskim 25–27 VII 1949 r., k. 224.

[107] „W PZZ w Szczecinie pracowali też między innymi Józefa Gillowa zwana »babcią«, która miała duży wkład w organizację w okresie międzywojennym polskiego szkolnictwa w Szczecinie oraz ostatni prezes szczecińskiego oddziału Związku Polaków w Niemczech, Borkowski”; Książnica Pomorska, Pamiętniki szczecińskich rodzin, P-674, Czesław Piskorski, Wspomnienia o szczecińskim 1945 roku [oprac. Czesław Piskorski w maju 1980 r., Szczecin], s. 23–24.

[108] O mnogości tego typu uroczystości organizowanych przez władze, które miały legitymizować nowy system, pisał Marcin Zaremba w książce Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm. Nacjonalistyczna legitymizacja władzy komunistycznej w Polsce, Warszawa 2005, s. 139–140.

[109] APSz, KW PPR, 568, Sprawozdanie kwartalne Okręgu Szczecińskiego PZZ za czas od października do grudnia 1947 r., k. 74–80.

[110] APSz, UWSz, 1449, Sprawozdanie kwartalne Okręgu Szczecińskiego Polskiego Związku Zachodniego za okres od 1 X 1948 r. do 21 XII 1948 r. to jest za IV kwartał, k. 89–139.

[111] APSz, UWSz, 1404, Pismo z Ministerstwa Ziem Odzyskanych do wojewodów, b.d., k. 15.

[112] K. Kersten, Pisma rozproszone, wybór i oprac. T. Szarota, D. Libionka, Toruń 2006, s. 394.

[113] Wśród powstałych po wojnie m.in.: Towarzystwo Przyjaciół Żołnierza (Dz.U. RP 1946, nr 2, poz. 6), Towarzystwo Przyjaciół Dzieci (Dz.U. RP 1946, nr 7, poz. 267) czy Towarzystwo Przyjaciół Szkół Wyższych (Dz.U. RP 1946, nr 27, poz. 270); APSz, UWSz, 1426, k. 9.

[114] M. Zaremba, op. cit., s. 156–157.

[115] G. Strauchold, Myśl zachodnia..., s. 306.

[116] APSz, KW PPR, 566, Sprawozdanie z pracy organizacji masowych Województwa Szczecińskiego, b.d., k. 20.

[117] APSz, UWSz, 1449, Sprawozdanie kwartalne Okręgu Szczecińskiego Polskiego Związku Zachodniego za okres od 1 X 1948 r. do 21 XII 1948 r. to jest za IV kwartał, k. 89–91.

[118] Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, Delegatura w Bydgoszczy, 069/168, Sprawa obiektowa na dotycząca członków Polskiego Związku Zachodniego z terenu powiatu bydgoskiego; 069/1075, Sprawa obiektowa dotycząca członków Polskiego Związku Zachodniego w Lipnie; 069/1086, Sprawa obiektowa dotycząca Polskiego Związku Zachodniego w Tucholi; 069/1109, Sprawa obiektowa kryptonim „Autochton” dotycząca Powiatowego Związku Zachodniego-Ligi Morskiej w Wąbrzeźnie.

[119] K. Kersten, Narodziny systemu władzy. Polska 1944–1948, Paryż 1986.

[120] G. Strauchold, Myśl zachodnia..., s. 370.

[121] http://ros.pttk.pl/Szlakiem_Rodla_22_10_2011.pdf (30 IV 2012).

[122] Książnica Pomorska, Pamiętniki szczecińskich rodzin, P-674, Czesław Piskorski, Wspomnienia o szczecińskim 1945 roku [oprac. Czesław Piskorski w maju 1980 r., Szczecin], k. 23.

„Ziemie Zachodnie piękne, gospodarne i kulturalne” Działalność Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich w Szczecinie w latach 1957–1970

[1] Szerzej nt. ogólnopolskiej działalności Towarzystwa zob.: Z. Jordanek, Towarzystwo Rozwoju Ziem Zachodnich w procesie integracji społeczno-gospodarczej ziem zachodnich i północnych w latach 1957–1970, Koszalin 2002; Działalność Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich w latach 1957–1970, red. F. Hawranek, Wrocław 1973; A. Zaćmiński, Działalność zagraniczna Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich w latach 1957–1970, Bydgoszcz 1995.

[2] Archiwum Państwowe w Szczecinie (dalej: APSz), Towarzystwo Rozwoju Ziem Zachodnich Oddział Wojewódzki w Szczecinie (dalej: TRZZ Szczecin), Bogdan Frankiewicz, Wstęp do zespołu akt 1957–1970, s. 3.

[3] APSz, TRZZ Szczecin, 18, TRZZ Rada Naczelna. Sprawozdanie z działalności w latach 1965–1970, k. 3.

[4] APSz, TRZZ Szczecin, 29, Deklaracja programowa, b.pag.

[5] Ibidem.

[6] Ignacy Konkolewski (ur. 20 I 1914 r.), przed 1935 r. agronom na Kujawach. W czasie kampanii wrześniowej wzięty do niewoli, więzień kilku obozów. Po wojnie na gospodarstwie rolnym w pow. Nowogard. Członek SL, od 1950 r. wiceprzewodniczący PRN w Nowogardzie, 1953–1955 sekretarz, a następnie prezes WK ZSL, 1956–1957 kierownik wydziału organizacyjnego NK ZSL, 1957–1960 wiceprzewodniczący Prezydium WRN w Szczecinie, 1959–1971 prezes WK ZSL, 1956–1973 członek NK ZSL; absolwent studium zaocznego przy KC PZPR; zm. 8 VIII 1975 r. w Szczecinie; Encyklopedia Szczecina, t. 1, red. T. Białecki, Szczecin 1999, s. 467 (autor biogramu Andrzej Głowacki).

[7] Feliks Fornalczyk (ur. 30 V 1928 r., Łysa Góra k. Zawiercia), dr filologii polskiej, krytyk literacki, eseista, redaktor Polskiego Radia Kraków, Szczecin i Poznań, 1958–1959 redaktor tygodnika „Ziemia i Morze”, zm. 20 XI 1987 r. w Mosinie k. Poznania; L.M. Bartelski, Polscy pisarze współcześni, 1939–1991. Leksykon, Warszawa 1995, s. 102.

[8] APSz, TRZZ Szczecin, 1, Rezolucja, k. 51.

[9] Czesław Piskorski (ur. 27 II 1915 r. w Poznaniu), ekonomista, krajoznawca, przewodnik turystyczny, publicysta. Student Wydziału Prawa i Ekonomii Uniwersytetu Poznańskiego i Akademii Handlu. Za udział w konspiracji w 1942 r. aresztowany przez gestapo; więzień m.in. Mauthausen-Gusen. Od 1945 r. w Szczecinie m.in. współzałożyciel Spółdzielni Wydawniczej „Polskie Pismo i Książka”, członek redakcji czasopisma „Szczecin”; od 1972 r. kierownik szczecińskiej pracowni Instytutu Turystyki; autor wielu publikacji; zm. 6 V 1987 r. w Szczecinie; Encyklopedia Szczecina, t. 2, red. T. Białecki, Szczecin 2000, s. 71 (autor biogramu Elżbieta Kamińska).

[10] Roman Łyczywek (ur. 8 II 1916 r. w Odolanowie), adwokat, publicysta, dr nauk prawnych, żołnierz Szarych Szeregów, komendant Wielkopolskiej Chorągwi Harcerzy „Chrobry”, 1940–1945 członek organizacji „Ojczyzna”, uczestnik powstania warszawskiego. Aresztowany w procesie szpiegowskim André Robineau (1949/1950), wicedziekan Rady Adwokackiej w Szczecinie, członek Naczelnej Rady Adwokackiej i jej Rady Programowej, 1965–1968 członek Komisji Kodyfikacyjnej, obrońca w procesach politycznych lat osiemdziesiątych. Członek redakcji wielu pism, autor kilkuset publikacji; zm. 4 X 1994 r. w Szczecinie; Encyklopedia Szczecina..., t. 1, s. 574 (autor biogramu Tadeusz Białecki).

[11] APSz, TRZZ Szczecin, 1, Protokół zebrania organizacyjnego TRZZ w Szczecinie, 12 VII 1957 r., k. 1–5.

[12] Ibidem, k. 13.

[13] Bogdan Dopierała (ur. 2 II 1922 r. w Toruniu), historyk, prof. dr hab., absolwent UAM w Poznaniu. Wieloletni pracownik i kierownik Pracowni Historii Pomorza Zachodniego IH PAN, 1968–1969 dziekan Wydziału Humanistycznego WSN w Szczecinie, 1985–1991 pracownik Instytutu Nauk Politycznych US, autor kilkudziesięciu publikacji naukowych; zm. 10 X 1991 r.; Encyklopedia Szczecina..., t. 1, s. 204 (autor biogramu Tadeusz Białecki).

[14] Henryk Lesiński (ur. 25 XI 1923 r. w Gnieźnie), historyk mediewista, prof. dr hab., od 1952 r. pracownik służby archiwalnej. Członek PZPR od 1953 r.; 1955–1969 dyrektor Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Szczecinie, 1969–1973 rektor WSN w Szczecinie, 1973–1981 rektor WSP w Szczecinie, od 1981 r. dyrektor Instytutu Historii WSP (od 1985 r. US), 1985–1987 dziekan Wydziału Humanistycznego. Założyciel i wieloletni redaktor naczelny „Przeglądu Zachodniopomorskiego”; autor wielu prac naukowych poświęconych dziejom Pomorza; zm. 7 VIII 1994 r. w Szczecinie; Encyklopedia Szczecina..., t. 1, s. 535 (autor biogramu Tadeusz Białecki); szerzej zob. Ziemiom Odzyskanym umysł i serce. Henryk Lesiński – uczonego życie i dzieło, red. R. Gaziński, W. Stępiński, Szczecin 2010.

[15] Lucyna Turek-Kwiatkowska (ur. 20 VIII 1925 r., Piętno, Poznań), historyk, prof. dr hab., absolwentka UWr, 1953–1973 kustosz, dyrektor Archiwum Państwowego w Szczecinie, od 1973 r. w Instytucie Historii WSP w Szczecinie i US, autorka wielu publikacji naukowych; Encyklopedia Szczecina..., t. 2, s. 545 (autor biogramu Tadeusz Białecki).

[16] Edward Włodarczyk (ur. 5 X 1946 r. w Gilowie), prof. dr hab., absolwent UAM, 1969–1992 członek Pracowni Historii Pomorza Zachodniego IH PAN, od 1992 r. w Instytucie Historii WSP w Szczecinie (później US), (1996) dziekan Wydziału Humanistycznego US, prorektor (2008) i rektor (2012) US, autor ponad 100 publikacji; Encyklopedia Szczecina..., t. 2, s. 619 (autor biogramu Janusz Faryś).

[17] Władysław Filipowiak (ur. 29 IV 1926 r. w Kaczycach k. Cieszyna), archeolog, prof. dr hab., absolwent Wyższej Szkoły Ekonomicznej w Szczecinie i UAM, od 1951 r. muzealnik, od 1955 r. dyrektor Muzeum Narodowego w Szczecinie. Założyciel i redaktor rocznika „Materiały Zachodniopomorskie”, inicjator badań archeologicznych w Afryce Zachodniej. Od 1973 r. wykładowca na WSP w Szczecinie, gościny wykładowca na wielu uniwersytetach w Europie, w 1981 r. z ramienia UNESCO ekspert w Mongolii, członek wielu towarzystw naukowych; Encyklopedia Szczecina..., t. 1, s. 246 (autor biogramu Tadeusz Białecki).

[18] Wiktor Fenrych (ur. 21 VII 1925 r. w Śremie), historyk mediewista, dr, 1960–1972 kierownik i kustosz Działu Morskiego Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie, następnie w Pracowni Historii Pomorza Zachodniego IH PAN i Bibliotece Głównej Wyższej Szkoły Morskiej w Szczecinie, 1978–1988 starszy kustosz i kierownik Działu Dokumentacji Naukowej w Centralnym Muzeum Morskim w Gdańsku; Encyklopedia Szczecina..., t. 1, s. 243 (autor biogramu Ewa Hendryk).

[19] „Ziemia i Morze” – szczeciński tygodnik społeczno-kulturalny, owoc „odwilży” na Pomorzu Zachodnim, ukazywał się od wiosny 1956 do lipca 1957 r.; zob. szerzej: Lech Bądkowski i Jerzy Pachlowski w tygodniku „Ziemia i Morze”, red. J. Borzyszkowski, K. Kozłowski, Szczecin–Gdańsk 2010.

[20] Krytyczny i rzetelny [w:] Ku Słońcu 125. Księga z miasta umarłych, red. M.M. Czarniecki, Szczecin 1987. Jordan był także inicjatorem powstania Towarzystwa Przyjaciół Szczecina; zm. w 1965 r.

[21] Później m.in. radca kulturalny ambasad w Paryżu i Rzymie; do 1994 r. dyrektor generalny Trybunału Konstytucyjnego.

[22] Józef Mozolewski (ur. 3 III 1889 r. w Rogoźnie Wielkopolskim), nauczyciel, absolwent Instytutu Geograficznego we Lwowie, po 1918 r. nauczyciel w Wielkopolsce, 1929–1939 inspektor szkół w Złotowie, aktywny działacz Związku Polaków w Niemczech. 1939–1945 więzień obozu w Sachsenhausen. Od 1945 r. w Szczecinie, naczelnik Wydziału Szkół Rolnych, 1947–1950 starosta powiatu szczecińskiego, 1950–1968 wykładowca w Studium Przygotowawczym do Szkół Wyższych oraz dyrektor Ośrodka Usług Pedagogicznych, członek Związku Nauczycielstwa Polskiego; zm. 5 X 1974 r. w Szczecinie; Encyklopedia Szczecina.., t. 1, s. 631 (autor biogramu Lucyna Turek-Kwiatkowska).

[23] Włodzimierz Migoń (ur. 7 VIII 1911 r. w Tarnowie), urzędnik państwowy, 1932–1943 pracownik Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego, członek Związku Polskiej Młodzieży Demokratycznej. 1939–1940 w Rumunii, członek ZWZ. 1945–1947 starosta w Żninie, 1948–1949 wicewojewoda poznański, 1949–1950 wojewoda szczeciński, 1950–1953 przewodniczący PWRN w Poznaniu, 1953–1954 starszy instruktor w Urzędzie Rady Ministrów, 1954–1955 przewodniczący PWRN w Lublinie, 1955–1957 zastępca szefa kancelarii Rady Państwa, 1957–1962 przewodniczący PWRN w Szczecinie, następnie m.in. ambasador w Gwinei; zm. 23 V 1987 r. w Szczecinie; Encyklopedia Szczecina..., t. 1, s. 615 (autor biogramu Jan Macholak).

[24] Marian Lityński (ur. 30 XI 1899 r. w Tarnobrzegu), prof. dr hab. Dyrektor szkoły w Czernikowie i Warszawie oraz Państwowej Średniej Szkoły Ogrodniczej w Warszawie. Więzień obozów w Auschwitz, Buchenwaldzie i Oranienburgu. 1945–1947 naczelnik wydziału w Departamencie Oświaty Ministerstwa Rolnictwa, 1947–1954 asystent na UWr, kierownik Zakładu Biologii i Przechowalnictwa Nasion Akademii Rolniczej w Krakowie, Poznaniu, Warszawie, organizator i pierwszy rektor Wyższej Szkoły Rolniczej w Szczecinie. Poseł na Sejm PRL w 3 kadencjach; autor wielu prac naukowych; zm. 7 II 1984 r. w Szczecinie; Encyklopedia Szczecina..., t. 1, s. 549 (autor biogramu Lech Pałasz).

[25] Encyklopedia Szczecina..., t. 1, s. 640 (ur. 21 I 1910 r. w Warszawie; autor biogramu Tadeusz Białecki).

[26] APSz, TRZZ Szczecin, 15, Sprawozdanie z działalności TRZZ w województwie szczecińskim za lata 1960–1964, k. 131.

[27] Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Szczecinie, 0011/535, Sprawa Operacyjnego Sprawdzenia „Gryfit”. Myśleniccy znali się z Kuroniami ze Lwowa, gdzie byli sąsiadami.

[28] APSz, TRZZ Szczecin, 1, Sprawozdanie z działalności Okręgu TRZZ w Szczecinie od zorganizowania 20 X 1957 do 31 XII 1958 r., k. 5.

[29] APSz, TRZZ Szczecin, 29, Deklaracja programowa, b.pag.

[30] APSz, TRZZ Szczecin, 58, Sprawozdanie z działalności Rady Okręgu TRZZ w Szczecinie za okres 20 X 1957 do 31 XII 1959 r., k. 116–117.

[31] APSz, TRZZ Szczecin, 2, Protokół posiedzenia Rady Okręgu TRZZ w Szczecinie, 15 III 1958 r., k. 81.

[32] APSz, TRZZ Szczecin, 5, Protokół II Zjazdu Okręgowego TRZZ w Szczecnie, 9 I 1960 r., k. 16.

[33] Piotr Zaremba (ur. 10 VI 1910 r. w Heidelbergu), prof. dr inż., specjalista inżynierii lądowej, urbanista. 1934–1939 – projektant, kierownik pracowni obrony cywilnej Poznania, 1939–1945 – kreślarz, robotnik budowlany, od 1945 r. wicedyrektor Wydziału Technicznego Miasta Poznań, dyrektor Biura Planowania Regionalnego Pomorza Zachodniego, 1945–1950 prezydent Szczecina, 1948–1952 – prof. kontraktowy Szkoły Inżynierskiej w Szczecinie, 1953–1960 – prof. Wydziału Urbanistyki i Architektury Politechniki Wrocławskiej, 1954–1956 – wykładowca w Korei i w Pekinie, od 1960 r. w Politechnice Szczecińskiej (1962–1965 rektor), od 1965 r. kierownik Międzynarodowego Podyplomowego Studium Urbanistyki i Planowania, od 1980 r. na emeryturze. Autor wielu prac naukowych i popularnonaukowych, członek PPR i PZPR, przewodniczący FJN; zm. 8 X 1993 r. w Szczecinie; Encyklopedia Szczecina..., t. 2, s. 683 (autor biogramu Wojciech Pęski).

[34] Alfred Wielopolski (ur. 19 X 1905 r., Chrobierz, Kielce), historyk prawa i gospodarki, prof. dr hab., dr nauk humanistycznych na Uniwersytecie we Fryburgu. Od 1946 r. pracownik naukowy Akademii Handlowej w Szczecinie, wieloletni kierownik Katedry Historii Gospodarczej oraz Zakładu Historii Gospodarczej i Doktryn Ekonomicznych Politechniki Szczecińskiej, wiceprezes Rady Naukowej Instytutu Zachodnio-Pomorskiego. W latach 1951–1956 z przyczyn politycznych z zakazem prowadzenia pracy dydaktycznej. Współorganizator Szczecińskiego Towarzystwa Naukowego, Instytutu Zachodnio-Pomorskiego i oddziału PTH. Autor kilkudziesięciu prac naukowych; zm. 24 V 1996 r. w Szczecinie; Encyklopedia Szczecina..., t. 2, s. 606 (autor biogramu Józef Stanielewicz).

[35] Kazimierz Golczewski (ur. 22 II 1917 r. we Lwowie), absolwent Wydziału Prawa UJK, VI–IX 1939 r. – aplikant Sądu Okręgowego we Lwowie. Uczestnik obrony Lwowa w 1939 r. w ramach Legii Akademickiej, 1941–1944 – referent prawny Ubezpieczalni Społecznej we Lwowie, 17 VIII 1944 r. we Lwowie wstąpił ochotniczo do WP, X 1944–XI 1944 oficer śledczy w NPW (Lublin), XI 1944–II 1945 podprokurator Prokuratury Garnizonowej w Lublinie, od lutego 1945 do jesieni 1945 r. podprokurator Wojskowej Prokuratury Okręgowej w Lublinie, następnie do lutego 1946 r. podprokurator w NPW w Warszawie, II 1946–III 1948 – prokurator WPR w Kielcach (oskarżyciel w procesie pogromu kieleckiego); IV 1948–IX 1948 – prokurator WPR w Warszawie, XI 1948–I 1951 – szef WPR w Szczecinie, I 1951–II 1952 – szef WPR w Łodzi, II 1952–V 1955 – szef WPR w Szczecinie, V 1955–1962 – zastępca przewodniczącego PWRN w Szczecinie (kierownik urzędu spraw wewnętrznych), VI 1961–I 1967 – dyrektor Instytutu Zachodnio-Pomorskiego, doktor nauk prawnych UWr (1964), zastępca przewodniczącego podkomisji wydawniczej KW PZPR, członek Rady Naukowej TRZZ, członek Głównej Komisji do Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, od XII 1966 r. kierownik Zakładu Nauk Politycznych Instytutu Nauk Ekonomicznych i Społecznych Politechniki Szczecińskiej, przewodniczący zespołu ideowo-programowego Komitetu Uczelnianego PZPR, prezes Szczecińskiego Oddziału Towarzystwa Nauk Politycznych, na emeryturze od VI 1977 r., wykładowca na Politechnice Szczecińskiej do 1985 r.; zm. 15 VIII 2005 r. w Szczecinie. Autor prac poświęconych historii Pomorza Zachodniego, m.in.: Pomorze Zachodnie na przełomie dwu epok 1944–1946 (1964), Porzucona twierdza 1944–1945 (1967); Centralne Archiwum Wojskowe w Warszawie, 1638/78/22, Teczka akt personalnych Kazimierza Golczewskiego; APSz, Nomenklatura, Akta personalne Kazimierza Golczewskiego; Politechnika Szczecińska, Akta personalne Kazimierza Golczewskiego; J. Macholak, Wymiar sprawiedliwości, bezpieczeństwo i porządek publiczny [w:] Dzieje Szczecina 1945–1990, t. 4, red. T. Białecki, Z. Silski, Szczecin 1998, s. 148–149.

[36] APSz, TRZZ Szczecin, 3, Protokół posiedzenia Prezydium Rady Okręgu TRZZ w Szczecinie, 19 I 1960 r., k. 33.

[37] APSz, TRZZ Szczecin, 6, Protokół zebrania organizacyjnego Szczecińskiego Zespołu Regionalnego Rady Naukowej TRZZ, 7 IV 1960 r., b.pag.

[38] APSz, TRZZ Szczecin, 3, Protokół zebrania poświeconego dyskusji nad tezami na V Zjazd PZPR, 24 X 1968 r., k. 1–5.

[39] Aleksander Kulikowski (ur. 8 V 1913 r. w Siengilej, Syberia), prof. nauk medycznych (protetyka stomatologiczna), od 1938 r. pracował w Klinice Chirurgii Stomatologicznej Akademii Stomatologicznej w Warszawie, 1949–1940 – praktyka prywatna. 1940–1941 – więzień w Oświęcimiu. 1942–1944 – pracował w przychodni dentystycznej Ośrodka Zdrowia Warszawa, 1944–1945 – w przychodni dentystycznej Szpitala Psychiatrycznego w Tworkach, 1945–1949 – w Klinice Protetyki Stomatologicznej Uniwersytetu Łódzkiego, od 1949 r. w Pomorskiej Akademii Medycznej; Encyklopedia Szczecina..., t. 1, s. 516 (autor biogramu Irena Szymanowska).

[40] Stefan Kownas (ur. 9 II 1898 r. w Radomiu), botanik, prof. nadzw. dr, współorganizator Wyższej Szkoły Rolniczej w Szczecinie, 1956–1962 – jej prorektor, współorganizator Szczecińskiego Towarzystwa Naukowego (sekretarz generalny i prezes), organizator Szczecińskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Botanicznego; zm. 13 XII 1978 r. w Szczecinie; Encyklopedia Szczecina..., t. 1, s. 496–497 (autor biogramu Lech Pałasz).

[41] APSz, TRZZ Szczecin, 19, Protokół posiedzenia organizacyjnego Zespołu Akademickiego TRZZ, 17 IV 1962 r., b.pag. Wiktor Gorzelany (ur. 21 V 1908 r. we Lwowie), chemik, prof. nadzw. dr, od 1938 r. adiunkt w katedrze Chemii Nieorganicznej UJK, po 1945 r. adiunkt na Politechnice Wrocławskiej, 1953–1976 kierownik Katedry Chemii Nieorganicznej w Szkole Inżynierskiej i Politechnice Szczecińskiej; zm. 31 X 1976 r. w Szczecinie; Encyklopedia Szczecina..., t. 1, s. 298 (autor biogramu Adam Wątor).

[42] APSz, TRZZ Szczecin, 1, Protokół posiedzenia Prezydium Rady Okręgu TRZZ w Szczecinie, 12 VII 1958 r., k. 111; szerzej o pobycie Boruty-Spiechowicza w Szczecinie zob. P. Kaźmierski, Generał Ludwik Mieczysław Boruta-Spiechowicz w Szczecinie w latach 1946–1964. Działalność społeczno-polityczna, Szczecin 2011, mps pracy magisterskiej udostępniony przez autora.

[43] APSz, TRZZ Szczecin, 3, Protokół posiedzenia Prezydium ZW TRZZ w Szczecinie, 1 VII 1960 r., k. 125.

[44] APSz, TRZZ Szczecin, 13, Pismo II sekretarza ambasady PRL w Kopenhadze do TRZZ w Szczecinie, k. 67.

[45] APSz, TRZZ Szczecin, 15, Sprawozdanie z działalności ZW TRZZ w Szczecinie za okres I 1960–XI 1962, k. 20.

[46] APSz, TRZZ Szczecin, 1, Protokół posiedzenia Prezydium Rady Okręgowej TRZZ, 9 V 1958 r., k. 103.

[47] APSz, TRZZ Szczecin, 1, Protokół posiedzenia prezydium TRZZ w Szczecnie, 29 X 1958 r., k. 134.

[48] APSz, TRZZ Szczecin, 1, Protokół posiedzenia Prezydium Rady Okręgu TRZZ w Szczecinie, 12 VII 1958 r., k. 111.

[49] APSz, TRZZ Szczecin, 3, Protokół posiedzenia ZW TRZZ, 7 V 1964 r., k. 349. „Rozwój gospodarki morskiej w 20-leciu i dalsze perspektywy rozwoju”, „Pomorze Zachodnie w pierwszym 20-leciu Polski Ludowej”, „Ziomkostwo pomorskie w NRF”, „Przyroda województwa szczecińskiego”, „Wychowanie polskie na Pomorzu Zachodnim w latach 1918–1939”, „Turystyka i wczasy na Pomorzu Zachodnim”.

[50] APSz, TRZZ Szczecin, 1, Protokół posiedzenia Prezydium Rady Okręgowej TRZZ, 9 V 1958 r., k. 103.

[51] APSz, TRZZ Szczecin, 6, Protokół posiedzenia Komisji Propagandowo-Wydawniczej ZW TRZZ w Szczecinie, 31 VII 1961 r., b.pag.

[52] APSz, TRZZ Szczecin, 5, Protokół II Zjazdu Okręgowego TRZZ w Szczecnie, 9 I 1960 r., k. 16.

[53] APSz, TRZZ Szczecin, 1, Protokół posiedzenia prezydium Rady Okręgowej TRZZ, 4 XII 1958 r., k. 155. Przyjechała tzw. grupa zwiadowcza chłopów małorolnych z Kieleckiego, ponadto planowano m.in. przyjazdy chorych na gruźlicę.

[54] APSz, TRZZ Szczecin, 3, Protokół plenarnego posiedzenia TRZZ w Szczecinie, 14 XII 1959 r., k. 7.

[55] APSz, TRZZ Szczecin, 1, Protokół osiedzenia prezydium Rady Okręgu TRZZ w Szczecnie, 29 X 1958 r., k. 134. Odpowiada Feliks Fornalczyk, redaktor artystyczny Rozgłośni Szczecińskiej: „swego czasu kupiono dużo nagrań niemieckich i trzeba je grać, bo każdy nowy zakup dużo kosztuje, a na to nas nie stać”.

[56] APSz, TRZZ Szczecin, 29, Deklaracja programowa, b.pag.

[57] Ibidem.

[58] APSz, TRZZ Szczecin, 5, Protokół II Zjazdu Okręgowego TRZZ w Szczecnie, 9 I 1960 r., b.pag.

[59] APSz, TRZZ Szczecin, 8, Notatka z przebiegu akcji antyrewizjonistycznej przeprowadzonej przez ZW TRZZ w Szczecinie, 12 I 1961 r., b.pag.

[60] APSz, TRZZ Szczecin, 12, Sprawozdanie z działalności ZW TRZZ w Szczecinie za I półrocze 1960 r., k. 215.

[61] APSz, TRZZ Szczecin, 8, Zadania organizacyjne i programowe TRZZ w 1960 r., k. 6.

[62] APSz, TRZZ Szczecin, 3, Protokół posiedzenia plenarnego ZW TRZZ w Szczecinie, 20 XII 1961 r., k. 221.

[63] APSz, TRZZ Szczecin, 5, Protokół II Zjazdu Okręgowego TRZZ w Szczecnie, 9 I 1960 r., k. 16.

[64] APSz, TRZZ Szczecin, 3, Protokół posiedzenia plenarnego ZW TRZZ w Szczecinie, 20 VI 1960 r., k. 105.

[65] Ibidem.

[66] APSz, TRZZ Szczecin, 6, Protokół narady prezesów sekretarzy i skarbników zarządów powiatowych TRZZ zorganizowanej w Szczecinie, 18 IV 1963 r., b.pag.

[67] APSz, TRZZ Szczecin, 3, Protokół posiedzenia Prezydium ZW TRZZ, 30 X 1963 r., k. 307–309.

[68] Ibidem, Protokół posiedzenia Prezydium TRZZ w Szczecinie, 5 XI 1963 r., k. 313–137.

[69] W. Stępiński, Towarzystwo Rozwoju Ziem Zachodnich w Szczecinie [w:] Encyklopedia Szczecina..., t. 2, s. 537.

[70] Wit Drapich (ur. 23 I 1924 r. w Świątnikach Górnych), lider szczecińskiego Października ’56, żołnierz AK na Podhalu. Od 1945 r. w PPS, uczestniczył w odbudowie gospodarki morskiej na Pomorzu Zachodnim, po 1956 r. sekretarz KW PZPR, poseł na sejm, następnie w administracji (m.in. wiceminister oświaty i szkolnictwa wyższego); zm. 13 XII 1992 r. w Warszawie; Encyklopedia Szczecina..., t. 1, s. 205 (autor biogramu Maria Frankel).

[71] APSz, TRZZ Szczecin, 9, Projekt programu Roku Pomorza Zachodniego, b.pag.

[72] Ibidem, Wytyczne w sprawie VII Tygodnia Ziem Zachodnich i Północnych 9–16 V 1964 r., b.pag.

[73] APSz, TRZZ Szczecin, 21, V Tydzień Ziem Zachodnich i Północnych 6–13 V 1962 r., b.pag. Hasła na V Tydzień Ziem Zachodnich i Północnych: „Program PPR – dziś – PZPR – to program narodu, program powrotu i rozwoju Polski nad Odrą i Bałtykiem”, „Cześć i chwała żołnierzom Armii Radzieckiej – to gwarancja naszej granicy zachodniej i naszego bezpieczeństwa narodowego”, „Sojusz i przyjaźń ze Związkiem Radzieckim – to gwarancja naszej granicy zachodniej i naszego bezpieczeństwa narodowego. Granica na Odrze i Nysie Łużyckiej – granica pokoju, granica przyjaźni między narodem polskim i niemieckim”, „Bałtyk – morzem pokoju”.

„Spacerkiem po bastionie polskości” Propagandowy obraz dziejów Szczecina na łamach wybranych przewodników i informatorów miejskich (1945–1960)

[1] Zarys dziejów ruchu przewodnickiego w Szczecinie 1948 (PTK) – 1988 (PTTK), oprac. A. Adamczak, Szczecin 1988, s. 7.

[2] Ibidem, s. 8.

[3] C. Piskorski, Zabytki piastowskiego Szczecina, Szczecin 1946, s. 38.

[4] Ibidem, s. 26.

[5] Ibidem, s. 18.

[6] Plan i informator miasta Szczecina, Szczecin 1947, s. 8–9.

[7] Szczecin dawniej i dzisiaj oraz informator, oprac. E. Moskalewicz, W. Świokło, Szczecin 1945.

[8] Ibidem, s. 43–45.

[9] Ibidem, s. 5–6.

[10] Ibidem, s. 11–13.

[11] Ibidem, s. 17–23.

[12] Ibidem, s. 24; por. np. B. Drewniak, A. Poniatowska, Polonia szczecińska 1890–1939, Poznań 1961.

[13] Szczecin dawniej i dzisiaj..., s. 25.

[14] Ibidem, s. 27–42.

[15] Ibidem, s. 47–52.

[16] Ibidem, s. 53–76.

[17] Ibidem, s. 76–88.

[18] C. Piskorski, Szczecin i dolne Przyodrze. Przewodnik, Warszawa 1948, s. 11.

[19] Ibidem, s. 11–12.

[20] Ibidem, s. 15.

[21] Ibidem, s. 13.

[22] Ibidem, s. 18.

[23] Ibidem, s. 25.

[24] Ibidem, s. 28.

[25] Ibidem, s. 33.

[26] Ibidem, s. 32.

[27] P. Zaremba, Wspomnienia prezydenta Szczecina 1945–1950, Poznań 1980, s. 549.

[28] Autor przewodnika był przekonany o rychłej odbudowie teatru; zob. C. Piskorski, Szczecin i dolne Przyodrze..., s. 42.

[29] Szczecin. Informator i plan miasta, oprac. W. Romanowski, Warszawa 1956, s. 38.

[30] Ibidem.

[31] Ibidem, s. 38–50.

[32] C. Piskorski, B. Rajkowski, Jeden dzień w Szczecinie. Informator, Szczecin 1959, s. 3–4.

[33] Ibidem, s. 5.

[34] Ibidem, s. 10.

[35] Ibidem, s. 15.

[36] Ibidem, s. 30.

[37] Ibidem, s. 24.

[38] Ibidem, wkładka zdjęciowa.

[39] Ibidem, s. 33.

Ziemie zachodnie jako ośrodek siły

[1] R. Surmacz, Geopolityka, Lublin 2008, s. 100.

[2] Ibidem, s. 109.

[3] W niniejszym artykule wykorzystałem doświadczenia z wieloletniej pracy dziennikarsko-reportażowej, publicystycznej i pisarskiej. Wychowałem się bowiem na ziemiach zachodnich i z nimi jestem związany do dziś. Przedstawiony problem uzupełniony będzie zatem wnioskami z autopsji.

[4] W. Jóźwiak, Pochodzenie Słowian jako mit polityczny, „Najwyższy Czas” 1998, nr 5.

[5] Ibidem; T. Otremba, Niemcy – brama Polski do nieba, Gdańsk 2000, s. 12.

[6] E. Kwiatkowski, Dysproporcje. Rzecz o Polsce przeszłej i obecnej, wyd. 2, Kraków 1932, s. 25.

[7] Ibidem, s. 26–27.

[8] T. Otremba, op. cit., s. 342.

[9] L.J. Jasiński, Bliżej centrum czy na peryferiach? Polskie kontakty gospodarcze z zagranicą w XX w., Warszawa 2011, s. 444.

[10] Z. Brzeziński, O Polsce, Europie i świecie 1998–2001, Warszawa 2002, s. 122.

[11] W. Wasiutyński, Dzieła wybrane, t. 1, Gdańsk 1999, s. 34.

[12] L. Moczulski, Geopolityka wymaga dostrzegania dynamicznej rzeczywistości, „Geopolityka” 2011, nr 4, www.geopolityka.org.pl (8 XII 2011).

[13] L. Sykulski, Główne cechy stylu myślowego, www.obronanarodowa.pl/artykuly/display/geopolityka---glowne-cechy-stylu-myslowego (29 IV 2013).

[14] L. Moczulski, op. cit.

[15] Ibidem.

[16] Z. Lach, J. Skrzyp, Geopolityka i geostrategia, Warszawa 2007, s. 164.

[17] A. Pawełczyńska, Ścieżkami nadziei, Lublin 2011, s. 42, 44.

[18] J. Giertych, O wielości i specyfice cywilizacji [w:] Myśląc o Polsce. Idee przewodnie „Horyzontów” (1956–1971), oprac. S. Kozanecki, T. Borowicz, Bruksela–Radom 2006, s. 197.

[19] A. Pawełczyńska, Czas człowieka, Warszawa 2011, s. 113, 114, 117, 119.

[20] Ibidem, s. 49.

[21] Ibidem, s. 51.

[22] Ibidem, s. 52, 61–62.

[23] Ibidem, s. 52, 70.