Recenzenci

dr Joanna Żelazko

dr hab. Izabela Lewandowska

Projekt graficzny serii
Tomasz Przedpełski

Skład i łamanie
Michał Traczyk (Instytut Kultury Popularnej)

przygotowanie epub i mobi
Marcin Koc

Redakcja i korekta
Katarzyna Wołowiec

Na okładce
Czapka oficerska wydobyta z dołu w Katyniu w 1943 r. Fot. AIPN.

Copyright © Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu we Wrocławiu

Copyright © Krzysztof Łagojda

Wydanie I

Wrocław 2016

ISBN 978-83-8376-140-4 (epub)
ISBN 978-83-8376-141-1 (mobi)

Zapraszamy
www.ipn.gov.pl
www.ksiegarniaipn.pl

SPIS TREŚCI

Uwagi wstępne

1. Tło historyczne i antecedencje

1.1. Zarys sytuacji międzynarodowej w przededniu II wojny światowej

1.2. Wybrane aspekty represji niemieckich wobec narodu polskiego

1.3. Wybrane aspekty represji sowieckich wobec narodu polskiego w latach 1939–1941

1.4. Wybrane aspekty represji sowieckich wobec narodu polskiego w latach 1944–1945

2. Życie rodzin katyńskich w czasie dwóch okupacji

2.1. Wojna obronna i okupacja niemiecka

2.2. Początek okupacji sowieckiej i życie na zesłaniu

2.3. Losy rodzin, które uniknęły deportacji

3. W cieniu Zbrodni Katyńskiej

3.1. Korespondencja rodzin z jeńcami

3.2. Niemieckie odkrycie i wojna propagandowa

3.3. Kłamstwo katyńskie w komunistycznej Polsce

4. Stowarzyszenie Dolnośląska Rodzina Katyńska

4.1. Początek działalności rodzin katyńskich we Wrocławiu w latach 1989–1991

4.2. Działalność stowarzyszenia w latach 1992–2000

4.3. Miejsca pamięci

4.4. Działalność stowarzyszenia w latach 2001–2012

4.5. Członkowie stowarzyszenia i jego przyszłość

Dokumenty

Wykaz źródeł

Wywiady

Dokumenty stowarzyszenia Dolnośląska Rodzina Katyńska

Zbiory prywatne

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział we Wrocławiu

Wydawnictwa źródłowe

Prasa

Wspomnienia, dzienniki

Wybrana literatura

Wykaz skrótów

Indeks nazwisk

UWAGI WSTĘPNE

W polskiej historiografii od ponad ćwierćwiecza można zauważyć ogromne zainteresowanie tematem Zbrodni Katyńskiej. Wiedza o mordzie sowieckiej policji politycznej – Narodnyj komissariat wnutriennich dieł (Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych) na polskich oficerach¹ jest już dzisiaj szeroka, jednak na pewno niekompletna. Można śmiało stwierdzić, że od momentu upadku ustroju komunistycznego w Polsce, temat tej zbrodni był jednym z najczęściej poruszanych zagadnień z historii Polski XX w.² Zajmowali się nim nie tylko historycy, ale również dziennikarze, politolodzy, prawnicy oraz politycy. Skoro o Zbrodni Katyńskiej napisano tak wiele, mogłoby się wydawać, że podejmowanie tego tematu ponownie jest bezzasadne. Jak jednak zauważył Stanisław Jaczyński: „Jakkolwiek ilościowy dorobek polskiego piśmiennictwa historycznego poświęcony szeroko rozumianej problematyce katyńskiej można uznać za bogaty, to jednak nie wszystkie zagadnienia zostały opracowane w sposób zadowalający”³. Nie ma bowiem naukowej monografii, która w sposób kompleksowy przedstawiłaby losy rodzin zamordowanych Polaków⁴. Zrozumienie przez co przeszli krewni ofiar od ostatniego pożegnania ze swoim bliskim, przez odkrycie grobów w Katyniu w 1943 r., kłamstwo katyńskie propagowane w Polsce Ludowej aż po ostateczne przyznanie się strony sowieckiej do popełnionego mordu, było kluczowe dla spojrzenia na Zbrodnię Katyńską w szerszej perspektywie. Celem tej monografii jest zatem wypełnienie istotnej luki badawczej w historiografii Zbrodni Katyńskiej, jednak – co należy wyraźnie zaznaczyć – publikacja ta nie wyczerpuje tematu. Badacz zajmujący się historią życia codziennego nigdy bowiem nie może założyć, że poddał interpretacji absolutnie każdy aspekt funkcjonowania danej społeczności. Idąc nawet dalej, Jerzy Eisler zauważył, że: „nauka historyczna w zasadzie nie zna pojęcia całkowitego wyczerpania i wyeksponowania jakiegokolwiek tematu. Zawsze będą powstawały nowe opracowania na ten sam temat”⁵.

Celem niniejszej publikacji jest przedstawienie losów rodzin zamordowanych Polaków na przestrzeni ponad 50 lat, nie tylko pod kątem wpływu Zbrodni Katyńskiej, choć niewątpliwie stanowi ona tutaj główne tło narracji, ale także ich życia pod niemiecką i sowiecką okupacją oraz po wojnie w Polsce Ludowej⁶. W trakcie pisania pracy starałem się odpowiedzieć na kilka fundamentalnych pytań: Jak w pamięci rodzin oficerskich zachował się wrzesień 1939 r.? Czy życie codzienne tych rodzin różniło się w jakikolwiek sposób od funkcjonowania innych polskich obywateli pod niemiecką i sowiecką okupacją? Jak rodziny, należące do wyższej warstwy polskiego społeczeństwa w dwudziestoleciu międzywojennym, przystosowały się do warunków okupacyjnych? Jak dawały sobie radę bez jedynego żywiciela rodziny, który przebywał na froncie? Jak odbierały niemieckie wiadomości o odkryciu masowych mogił polskich oficerów, jeńców Kozielska w Katyniu? Czy wierzyły w te doniesienia? Jak do niemieckiej propagandy podchodziły rodziny, których krewny znajdował się w innych niż Kozielsk obozach jenieckich? Czy żywiły przekonanie, że Katyń to odosobnione miejsce kaźni, czy wręcz przeciwnie, przypuszczały, że jeńców Starobielska i Ostaszkowa spotkał taki sam los? Interesowało mnie także, czy rodziny, których bliscy byli przetrzymywani w więzieniach NKWD na terenie tzw. Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi, łączyły wydarzenia w Katyniu z brakiem wiadomości od swych krewnych? Jak wyglądało życie rodzin po zakończeniu wojny? Czy starały się one dociekać prawdy o losach Polaków z obozów specjalnych i więzień NKWD? Czy były one prześladowane przez aparat represji w komunistycznej Polsce? Jeśli tak, to z jakich powodów i w jakich okolicznościach? Czy pochodzenie z rodziny oficerskiej lub bycie spokrewnionym z osobą, która zginęła w Katyniu, generowało problemy w życiu zawodowym i zdobyciu wykształcenia? Jak wygląda życie tych rodzin dzisiaj, w wolnej Polsce? Czy córki i synowie ofiar zbrodni nadal aktywnie uczestniczą w życiu społecznym? Czy angażują się w uroczystości rocznicowe związane ze Zbrodnią Katyńską? Czy przekazują swoją wiedzę i doświadczenia innym? Jak wygląda kwestia przekazywania tych informacji w rodzinie, następnym pokoleniom? Na tych kilka ogólnych i wiele znacznie bardziej szczegółowych pytań próbowałem znaleźć odpowiedź z pomocą wywiadów, które przeprowadziłem z członkami stowarzyszenia Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej oraz dokumentów wytworzonych przez organizację⁷.

Przy doborze materiałów źródłowych, którymi były zebrane relacje, zastosowałem metodę generacyjną. W celu otrzymania względnie najbardziej wartościowych i wiarygodnych informacji pozyskałem wyłącznie relacje córek i synów zamordowanych Polaków. Odrzuciłem możliwość przeprowadzenia wywiadów z członkami drugiej i trzeciej linii rodzin ofiar zbrodni, czyli z wnukami i prawnukami, ponieważ informacje, które mogliby mi podać, pochodziłyby tylko z przekazów rodzinnych. Zyskałem również szansę rozmowy z wdową po policjancie zamordowanym w Kalininie (obecnie Twer). Jednak ze względu na wiek i bardzo zły stan zdrowia tej osoby, nie mogłem wykorzystać jej relacji w mojej pracy. Łącznie, na potrzeby niniejszego opracowania, przeprowadziłem dziewiętnaście wywiadów. Ze względu na brak istotnych dla pracy informacji, dwa z nich zostały przeze mnie odrzucone, natomiast jedna osoba nie wyraziła zgody na wykorzystanie transkrypcji rozmowy. Ostatecznie publikacja opiera się na szesnastu relacjach, których łączny czas nagrań wynosi ponad trzydzieści pięć godzin⁸. Wywiady przeprowadzane w mieszkaniach świadków zostały przetranskrybowane oraz przedstawione do autoryzacji. Oprócz rozmów, które stanowią główne źródło pracy, wykorzystałem także trzytomową publikację wspomnień o wdowach zamordowanych Polaków, wydaną przez Gdyńską Rodzinę Katyńską⁹. Skorzystałem również z wywiadów, które opublikowała Teresa Kaczorowska w swojej książce Dzieci Katynia. Zależało mi jednak przede wszystkim na przedstawieniu losów rodzin zamordowanych Polaków, na przykładzie tych osób, które po 1989 r. tworzyły Dolnośląską Rodzinę Katyńską. Dlatego też to wywiady są głównym źródłem, na którym oparłem się w tej pracy, natomiast publikowane wcześniej wspomnienia stanowią jedynie uzupełnienie materiału. Trzeba także wyraźnie zaznaczyć różnice między historią mówioną a spisanymi wspomnieniami. W przypadku tego drugiego źródła otrzymujemy gotowy materiał, w którym informacje zostały wyselekcjonowane przez autora, a czasem nawet przez samą redakcję. Świadkowie niejednokrotnie podejmowali decyzję o pominięciu różnych elementów ze swoich życiorysów, głównie tych, które uznali za wstydliwe, lub świadomie przeinaczali fakty. Zdaję sobie sprawę, że te same zarzuty można postawić historii mówionej¹⁰. Oral history to przede wszystkim dialog między świadkiem czasów minionych a badaczem. Marta Kurkowska-Budzan stwierdziła, że: „Oral history to historia tu i teraz reprezentowana w ustnej narracji, współtworzonej w dialogu z historykiem”¹¹. Taka interakcja z „żywym źródłem” daje szansę wydobycia informacji przez wiele lat skrywanych za kurtyną wstydu i bólu. W kilku przypadkach usłyszałem od świadka, że jestem pierwszą osobą zainteresowaną wysłuchaniem jego opowieści, co niejako nobilitowało mnie w oczach moich rozmówców. Mam jednak świadomość, że jak skonstatowała Krystyna Kersten: „Świadkowie historii nigdy nie są w pełni wiarygodni, zawsze są mniej lub więcej tendencyjni, jednostronni”¹², a dodatkowo, jak zauważyła: „często nie sposób skonfrontować udzielonych [przez nich] informacji i interpretacji z innymi świadectwami”. Zatem od historyka i jego intuicji zależy czy uzna otrzymany materiał za wiarygodny czy też nie¹³.

W relacjach ustnych historyk nie powinien szukać odpowiedzi na pytanie, jak było naprawdę. Mało tego, nigdy nie powinien zadawać sobie takiego pytania, bowiem musi mieć świadomość, że nie będzie w stanie na nie odpowiedzieć. Dla badacza wykorzystującego relacje, najważniejsze powinno być poznanie jednostkowego doświadczenia świadka i skonfrontowanie go z innymi źródłami. Warto jeszcze raz odwołać się do słów Jerzego Eislera, który trafnie stwierdził, że: „historyk nie tyle rekonstruuje przeszłość, ile odtwarza ją tak, jak zapisała się ona w pamięci poszczególnych ludzi oraz w tych źródłach, które przetrwały do naszych czasów. Wcale więc wszystko nie musiało wyglądać dokładnie tak, jak z najlepszą wolą i w zgodzie z wymogami warsztatu naukowego opisują to po latach specjaliści. Jest to zatem raczej autorska projekcja przeszłości niż jej wierne odtworzenie”¹⁴. Stąd też uznać muszę, że niniejsza książka jest jedynie próbą intuicyjnego ukazania tego, co rodziny czuły, przeżywały i myślały w najważniejszych momentach ich życia i stanowi ona moją subiektywną wizję ich losów.

Wykorzystywanie metody oral history w warsztacie historyka pozwala na pozyskanie interesujących informacji, których badacz nie będzie w stanie odnaleźć w materiałach drukowanych o charakterze urzędowym. Tak jak każde źródło, również relacje muszą podlegać standardowej krytyce. Postępując zgodnie z zasadami warsztatu naukowego, posiłkując się opracowaniami naukowymi, historyk jest w stanie dokonać weryfikacji i uzyskać wartościowy materiał dla swojej pracy.

Przeciwnicy historii mówionej zarzucają źródłom (czyli de facto samym świadkom) m.in. subiektywizm, niekiedy celowe przeinaczanie lub zatajanie faktów i ułomność pamięci. Czy jednak dokładnie tego samego nie można zarzucić archiwaliom? Historycy jednak często o tym zapominają, traktując źródła pisane jako wyznacznik jedynej i obiektywnej „prawdy historycznej”¹⁵. Warto przypomnieć zagorzałym przeciwnikom oral history, że źródła już w czasach starożytnych były spisywane z przekazów ustnych. Czy badacz tego chce czy nie, wszystko z czego czerpiemy naszą wiedzę naznaczone jest subiektywizmem. Założeniem pracy nie jest rozwodzenie się nad argumentami przeciwników i zwolenników oral history, warto jednak zwrócić uwagę, że relacje świadków dopiero od niedawna zyskują w Polsce uznanie historyków, choć ta metoda ma nadal wielu wrogów¹⁶. Także wśród zwolenników tej metody występują rozbieżności, co do sposobów jej wykorzystywania, np. transkrypcji słowa mówionego¹⁷.

Historycy w swoich pracach wykorzystują relacje najczęściej jako materiał podrzędny, uzupełniający, który ma urozmaicić bazę źródłową. Mimo że historia mówiona w Polsce cieszy się coraz większą popularnością, nadal nie jest ona traktowana na równi z dokumentami pisanymi. Niniejsza praca traktuje relacje jako równorzędne w stosunku do nich, bezcenne, jeśli badamy historię społeczną czy historię życia codziennego. Takie podejście do różnorodności źródeł zawdzięczamy przedstawicielom szkoły Annales, którzy postulowali odejście od typowej historii politycznej, klasycznego ujęcia historiografii niemieckiej XIX w., na rzecz skupienia się na tzw. historii totalnej, rozszerzenia badań m.in. na życie pewnych grup społecznych z wykorzystaniem możliwie wielu źródeł. Jak stwierdził Marc Bloch, jeden z założycieli szkoły Annales, dla historyka źródłem powinno być: „wszystko, cokolwiek człowiek mówi lub pisze, co wytwarza, czego dotyka”¹⁸. Nie oznacza to jednak bezgranicznego, czy wręcz ślepego zaufania do informacji zawartych w przekazach ustnych. Relacje świadków ujęte w niniejszej pracy zostały wyselekcjonowane i poddane standardowej dla historyka krytyce źródła.

Mogłoby się wydawać, że największym wrogiem historyka, który chce pozyskać od świadka interesujące go informacje, jest ułomność ludzkiej pamięci. Na jej funkcjonowanie wpływa wiele czynników, począwszy od wieku osoby, wykształcenia, chorób, a kończąc na stresie związanym z samym wywiadem. Naturalnie zakładamy, że problemy z pamięcią mają osoby starsze. Możliwość zapamiętywania ulega osłabieniu już po przekroczeniu trzydziestego roku życia, jest to jednak proces postępujący bardzo powoli. Słowa: „Nie pamiętam”, możemy więc usłyszeć równie często od osoby stosunkowo młodej jak i zaawansowanej wiekiem. Marta Kurkowska-Budzan stwierdziła: „Zapominanie zaś to nie efekt oddalenia czasowego od danego zdarzenia – decydujące w procesie zapamiętywania i zapominania są emocje związane z tym, czego osoba była uczestnikiem lub świadkiem”¹⁹. W znanej pracy Dlaczego poszli za Hitlerem? Psychologia narodowego socjalizmu w Niemczech Stephen Marks wskazuje, że rodzaj zapamiętywania zależy od trzech głównych czynników:

„1. Intensywności emocjonalnego przeżycia jakiegoś wydarzenia. Wspomnienie autobiograficzne jest tym dokładniejsze, im większa jest emocjonalna wartość doświadczenia. W badaniach mówi się o »pamięci bólu«, »pamięci strachu« i »pamięci nałogu«. Jakość wspomnienia zależy też od tego, jak ważne było dla nas to doświadczenie, »ile uwagi poświęciliśmy temu zdarzeniu«.

2. Intensywności wydarzenia, czyli głębi przetworzenia. »Teoria głębi […] mówi, że im głębsze przetworzenie informacji, tym większe prawdopodobieństwo, że ta informacja odciśnie piętno w mózgu«. Badanie pamięci zna pojęcie »magazynu pamięci«, w którym przechowywane są najlepiej wyuczone informacje i w którym nie ma miejsca na zapominanie.

3. Powtarzalności wydarzenia: często i intensywnie używane sieci komórek nerwowych są szczególnie stabilne”²⁰.

Zdecydowanie wcześniej od prezentowanych powyżej tez, bo w 1890 r., William James, znany amerykański filozof i psycholog, powiedział, że: „Jedno przeżycie potrafi tak wstrząsnąć naszymi uczuciami, że pozostawia w naszym mózgu coś jakby bliznę”²¹. Nic więc dziwnego, że okres II wojny światowej utkwił w pamięci tych osób zdecydowanie mocniej, niż życie codzienne w okresie Polski Ludowej. Dlatego też w niniejszej pracy znajdziemy relacje, które nasiąknięte są osobistymi przeżyciami i – mimo upływu lat – wciąż żywymi emocjami, zapamiętanymi z taką intensywnością, jakby wydarzyły się przed chwilą. Warto jednak zaznaczyć, że postrzeganie II wojny światowej – mimo uniwersalnych doświadczeń – nie jest jednakowe, zależy m.in. od regionu, w którym przyszło ją przeżyć świadkom, czy jej okresu²².

Pewne wydarzenia z historii Polski, szczególnie z okresu międzywojennego oraz II wojny światowej, podlegały przemilczeniu lub zafałszowaniu w Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. W przypadku Zbrodni Katyńskiej możemy mówić o jednym i drugim. W powojennej Polsce przez lata polityka władz nastawiona była na stopniowe wymazanie słowa „Katyń” ze świadomości Polaków, a jedną z metod temu służącą było konsekwentne milczenie w tej kwestii. Pamięć jednak o II Rzeczpospolitej Polskiej i krzywdach wyrządzonych przez Związek Sowiecki Polakom przetrwała okres kłamstw i fałszowania historii. Można wręcz stwierdzić, że – paradoksalnie – zabiegi władz odnosiły odwrotny skutek, im bowiem bardziej komuniści starali się wymazać pewne wydarzenia ze zbiorowej świadomości, tym mocniej zakorzeniły się one w tzw. pamięci nieoficjalnej²³. Proces walki komunistów o „polskie dusze” trafnie ocenił Lech Wałęsa w słynnym wywiadzie z Orianą Fallaci, w którym stwierdził: „Chcieli, żebyśmy nie wierzyli w Boga, tymczasem nasze kościoły są pełne. […] Chcieli, żebyśmy bali się karabinów i czołgów, tymczasem nie czujemy strachu”²⁴.

Po przemianach ustrojowych również pamięć oficjalna uległa zmianie. Nastał czas „reanimacji” i kształtowania zupełnie nowej świadomości zbiorowej poprzez wyeliminowanie „białych plam” z historii kraju. Symbolem tej polityki w latach dziewięćdziesiątych stał się oczywiście Katyń²⁵.

Doświadczenia reżimu komunistycznego w Polsce zaszczepiły w osobach starszych obawy przed dzieleniem się swoimi spostrzeżeniami z obcymi osobami. Do dzisiaj skutkuje to trudnościami w pozyskaniu od niektórych świadków jakichkolwiek relacji. Ludzie czują naturalny lęk przed zwierzaniem się obcej osobie, która dodatkowo pochodzi z innego środowiska i pokolenia. Zbudowanie zatem nici porozumienia i zaufania między badaczem a świadkiem jest kwestią absolutnie nadrzędną w pozyskaniu wartościowych wywiadów. Podczas zbierania materiałów sam musiałem zmierzyć się z tym problemem historii mówionej. Osoby, z którymi przeprowadzałem rozmowy, często utożsamiały mnie ze studentem dziennikarstwa. Jest to zupełnie naturalna reakcja, zważywszy na to, że wywiad jako sposób pozyskania informacji miał swoje początki w XIX w. właśnie w dziennikarstwie. Mając świadomość przepaści wiekowej, jaka dzieliła mnie od moich rozmówców, a także bagażu emocjonalnego i doświadczeń, moim nadrzędnym celem przy pierwszym kontakcie było zbudowanie atmosfery porozumienia. Zanim włączyłem dyktafon często przez ponad godzinę, podczas niezobowiązującej rozmowy, poznawałem świadka i dawałem mu czas na poznanie mnie oraz moich intencji. Zależało mi bowiem, aby osoba, która miała się przede mną otworzyć i przekazać mi swoje wspomnienia, często bolesne i skrywane przez wiele lat, mogła to zrobić w poczuciu bezpieczeństwa i – choćby minimalnego – zaufania.

W trakcie przeprowadzania wywiadów posłużyłem się metodą biograficzną Fritza Schütze, która mówiąc w skrócie, polega na przeprowadzeniu wywiadu narracyjnego składającego się z dwóch części. W pierwszej z nich badacz ogranicza się do zadania jednego, ogólnego pytania, prosząc swojego rozmówcę, aby opowiedział np. o swoim dzieciństwie. W ten sposób w narracji autobiograficznej świadek zyskuje możliwość opowiedzenia o tym, co według niego jest ważne, opisując przebieg swojego życia. Staje się w ten sposób bohaterem własnej opowieści, bowiem – podążając za myślą wybitnego filozofa i socjologa przełomu XIX i XX w. Floriana Znanieckiego – to człowiek jest ekspertem i znawcą swojego świata, jemu należy oddać głos, jeśli chcemy przybliżyć się do zrozumienia jego świata²⁶.

W drugiej części badacz przechodzi do zadawania bardziej szczegółowych pytań, mających na celu wydobycie informacji pominiętych przez świadka, które z punktu widzenia prowadzącego wywiad są istotne²⁷.

Możliwość swobodnej wypowiedzi, nieskrępowanej przez szczegółowe pytania, daje szansę uspokojenia pierwszych nerwów związanych z wywiadem. Świadek staje się najważniejszą osobą w narracji, którą sam kreuje. Naturalnie, metoda ta ma swoje wady. Nie każdy bowiem jest tak otwarty, aby prowadzić długi monolog. Nie bez znaczenia pozostają również kwestie związane z wykształceniem świadka oraz dolegliwościami zdrowotnymi, które mogą mieć wpływ na spójność i logiczność wypowiedzi. Prowadzący rozmowę musi również wziąć pod uwagę i takie okoliczności.

Przez wiele lat świadkowie II wojny światowej, naznaczeni piętnem traumatycznych wydarzeń, skrywali w sobie obrazy z przeszłości, nie mogąc lub nie chcąc o nich mówić. Dzisiaj, żyjąc w wolnej Polsce, osoby te najczęściej są gotowe, by podzielić się bolesnymi wspomnieniami. Jest to szczególny czas na pozyskanie niezwykłych świadectw z tego okresu historii, bowiem odchodzą już ostatni jego świadkowie. To właśnie historia mówiona staje się najlepszym narzędziem dla grupy osób „wyklętych” przez poprzedni ustrój, by mogły na nowo opowiedzieć swoje historie²⁸. Rodziny oficerów, zastraszane w okresie Polski Ludowej, bały się publicznie rozmawiać o zbrodni w Katyniu, a ta ich część, których bliscy przebywali w obozach w Starobielsku i Ostaszkowie oraz więzieniach NKWD zachodnich obwodów Ukrainy i Białorusi, aż do lat dziewięćdziesiątych nie znały oficjalnych losów swoich ojców. Dzisiaj osoby te należą do licznych stowarzyszeń, uczestniczą w tzw. żywych lekcjach historii, opowiadają uczniom o losach swoich bliskich i starają się pozostawić po sobie świadectwo, które być może będzie analizowane przez następne pokolenia.

Kilku słów wyjaśnienia wymaga tytuł niniejszej książki. Sformułowanie Życie w cieniu śmierci, w moim odczuciu, najlepiej oddaje konsekwencje, z którymi przyszło żyć rodzinom zamordowanych Polaków. Pojęcie „rodzin katyńskich” jest pojęciem pars pro toto, bowiem praca opisuje losy rodzin zgładzonych na podstawie decyzji z 5 marca 1940 r. w różnych miejscach Związku Sowieckiego, nie tylko w Katyniu. Dodatkowo, warto dodać, że termin „rodzin katyńskich” utrwalił się w terminologii dopiero pod koniec lat osiemdziesiątych, kiedy to warszawska organizacja zrzeszająca krewnych ofiar sowieckiej zbrodni przyjęła nazwę „Rodzina Katyńska – Rodzina Polska”. Odtąd pierwszy człon tej nazwy zaczął funkcjonować jako oficjalna nazwa dla całego ruchu²⁹. W polskiej historiografii utarło się przekonanie, że ofiarami Zbrodni Katyńskiej byli oficerowie Wojska Polskiego (zob. przyp. 1), kilku moich rozmówców rzeczywiście pochodziło z rodzin, w których ojciec był zawodowym oficerem WP, dlatego też zdecydowałem się na zastosowanie w mojej pracy także pojęcia „rodzin oficerskich”. Jestem jednak świadomy, że takie określenia mają charakter generalizujący.

Warto także odnieść się do ram czasowych pracy, które niewątpliwie potrzebują objaśnienia. Początkowo praca miała obejmować okres życia rodzin katyńskich w latach II wojny światowej, a zamykać ją rozdział o stowarzyszeniu Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej i jej działalności po 1989 r. Aby możliwie najpełniej przedstawić życie tych ludzi w ujęciu retrospektywnym, zdecydowałem się na przeanalizowanie również okresu powojennego. Zatem ramy chronologiczne publikacji obejmują szeroki okres od 1939 do 1989 r., jeżeli weźmiemy pod uwagę główne źródło, jakim są wywiady. Natomiast całość pracy sięga również lat najbliższych, czyli roku 2012.

Zaproponowane przeze mnie ramy czasowe nie powinny budzić zastrzeżeń. Rok 1939 to oczywiście rozpoczęcie największego konfliktu zbrojnego w dziejach świata i początek okupacji polskich terenów przez niemieckiego i sowieckiego okupanta. To również początek diametralnych zmian, które zaszły w życiu każdego Polaka – także rodzin oficerskich przyzwyczajonych do życia na określonym poziomie majątkowym³⁰. Cezura roku 1989, czyli upadek ustroju komunistycznego w Polsce, stanowi początek polityki wyjaśnienia „białych plam” w relacjach polsko-sowieckich. W niektórych fragmentach pracy, aby lepiej przedstawić dany problem, prezentowane fakty wykraczają poza przyjęte ramy. Przykładowo w rozdziale trzecim, który traktuje o życiu rodzin w cieniu Zbrodni Katyńskiej, by w pełni przedstawić historię kłamstwa katyńskiego sięgnąłem aż do roku 1992, kiedy to specjalny wysłannik prezydenta Rosji Borysa Jelcyna, Rudolf Pichoja wręczył prezydentowi Polski Lechowi Wałęsie kopie kluczowych sowieckich dokumentów zbrodni. W teczce specjalnej znajdowała się m.in. propozycja Ławrientija Berii, szefa Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych (NKWD), o „rozładowaniu” obozów specjalnych i zaocznym rozpatrzeniu sprawy polskich jeńców oraz decyzja Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940 r., skazująca polskich obywateli na karę śmierci przez rozstrzelanie. W przekazanych dokumentach znajdowała się również notatka Aleksandra Szelepina, szefa KGB – Komitiet gosudarstwiennoj biezopasnosti (Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego), z 3 marca 1959 r., skierowana do Nikity Chruszczowa, I sekretarza KC Komunistycznej Partii Związku Sowieckiego. Pismo zawierało m.in. sugestię zniszczenia 21 857 teczek personalnych ofiar Zbrodni Katyńskiej. Notatka stanowi ważne źródło, chociażby ze względu na potwierdzenie faktycznej liczby rozstrzelanych Polaków na podstawie decyzji z 5 marca.

Praca została podzielona na cztery główne rozdziały, a każdy z nich na poszczególne podrozdziały. Całość ma układ chronologiczny. W rozdziale pierwszym zostało w zarysie zaprezentowane tło wydarzeń lat 1939–1945. Czytelnik znajdzie tam informacje o podpisaniu paktu Ribbentrop–Mołotow 23 sierpnia 1939 r. oraz wybranych aspektach niemieckiej i sowieckiej okupacji ziem polskich³¹. Rozdział został podzielony na cztery podrozdziały, w których przedstawiłem w skrócie wydarzenia polityczne w przededniu wojny, represje niemieckiego okupanta oraz represje sowieckie wobec Polaków w latach 1939–1941 i 1944–1945. Ta część pracy ma charakter antecedencyjny do wydarzeń opisanych znacznie szerzej w kolejnym rozdziale. Uznałem za bezzasadne tworzenie typowego politycznego tła historycznego dla wszystkich lat, które obejmuje praca. Dlatego też tło wydarzeń w powojennej Polsce zostało przeze mnie opisane w kontekście historii politycznej Zbrodni Katyńskiej.

Rozdział drugi, oparty na relacjach świadków, został podzielony na trzy podrozdziały. W pierwszym czytelnik znajdzie informacje dotyczące września 1939 r., ucieczki ludności cywilnej przed wojskami Wehrmachtu, życia codziennego rodzin pod niemiecką okupacją aż do pochodu Armii Czerwonej w 1945 r. Opisałem losy osób, które po ostatecznym podziale demarkacyjnym Polski między dwóch okupantów 28 września 1939 r. znalazły się po niemieckiej stronie granicy i przebywały na ziemiach Generalnego Gubernatorstwa (GG) oraz wcielonych do Trzeciej Rzeszy. Drugi podrozdział traktuje o okupacji sowieckiej. Rodziny zamordowanych oficerów, policjantów i urzędników państwowych, które podczas wojny znajdowały się w sowieckiej strefie okupacyjnej, 13 kwietnia 1940 r. zostały przymusowo deportowane w głąb Związku Sowieckiego, głównie na tereny Republiki Kazachskiej. W tej części rozdziału czytelnik znajdzie opis życia tych rodzin na zesłaniu aż do momentu ich powrotu do Polski w 1946 r. Oczywiście wśród rodzin oficerskich znalazły się również takie, które uniknęły deportacji, jednak nie byłem w stanie odtworzyć ich życia pod okupacją sowiecką w podobnym stopniu, jak udało się to zrobić w przypadku niemieckiej. Niemniej jednak, żeby zupełnie nie rezygnować z tych wywiadów, zostały one użyte do ukazania sposobów uniknięcia wywózki oraz życia w ukryciu. Ten krótki opis składa się na trzeci i ostatni podrozdział. W tym miejscu należy wyjaśnić sytuację deportowanych rodzin, które po układzie Sikorski–Majski 30 lipca 1941 r. zyskały możliwość opuszczenia Związku Sowieckiego wraz z armią gen. Władysława Andersa³². Wśród ludności cywilnej znalazła się część rodzin, które po wojnie wraz z resztą 2. Korpusu Polskich Sił Zbrojnych została przetransportowana do Wielkiej Brytanii. Życie tych rodzin na emigracji i obawa przed powrotem do Polski jest niezwykle ciekawym i relewantnym wątkiem, który niestety nie został w tej pracy poruszony. Było to spowodowane brakiem osób w stowarzyszeniu, które powróciły z emigracji³³.

Rozdział trzeci opisuje życie rodzin w cieniu Zbrodni Katyńskiej. Stanowi on przekrój wydarzeń związanych z dokonanym mordem: korespondencję oficerów z rodzinami, jej nagłe przerwanie wiosną 1940 r., odkrycie grobów w Katyniu przez Niemców w 1943 r., stosunek rodzin oficerskich do niemieckiej propagandy oraz życie tych rodzin w okresie Polski Ludowej, kiedy mówienie o Katyniu wiązało się z prześladowaniami komunistycznego aparatu represji.

Zupełnie odmienny jest rozdział czwarty, oparty w całości na materiałach dotyczących działalności stowarzyszenia Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej w latach 1989–2012. Na potrzeby niniejszej pracy zostały mi udostępnione dokumenty, które pozwoliły także na obszerne opisanie wewnętrznych struktur organizacji. Do sporządzenia tego rozdziału posłużyły m.in.: statut organizacji, sprawozdania z kadencji poszczególnych rad stowarzyszenia, statystyczny podział członków ze względu na pokrewieństwo z ofiarą zbrodni oraz liczne inne dokumenty. W ten sposób starałem się połączyć historię mówioną z tradycyjną kwerendą archiwalną.

Ważnym elementem jest zamykający książkę aneks. Dzięki uprzejmości moich rozmówców miałem możliwość wykonania wielu fotokopii unikatowych dokumentów, które załączam do niniejszej pracy. Część z nich posłużyła mi także do opisu niektórych wydarzeń – na podstawie listów i pocztówek jeńców powstał podrozdział opisujący korespondencję rozłączonych rodzin. Źródła epistolograficzne w postaci pocztówek z obozów, a także inne pamiątki są ważnymi wyzwolicielami pamięci. Było to wyraźnie widoczne podczas rozmów, bowiem pomagały świadkom odtworzyć obraz minionych lat i zachować więź z odległą przeszłością. Pamiątki pełnią zarazem rolę swoistych domowych relikwii i są „materialnymi nośnikami pamięci rodzinnej oraz weryfikatorami autobiograficznej narracji”³⁴, które stymulują wspomnienia z dzieciństwa. Wszystkie fragmenty korespondencji i dokumentów pochodzące z prywatnych archiwów zostały w pracy przytoczone z zachowaniem oryginalnej pisowni.

Wywiady jako główne źródło pracy determinują narrację tekstu, dlatego też czytelnik podczas lektury nie znajdzie informacji takich jak: życie w niemieckich obozach koncentracyjnych oraz sowieckich łagrach, przymusowego wcielania Polaków do Wehrmachtu i Armii Czerwonej, walki niemieckiego i sowieckiego agresora z Kościołem katolickim i innych typowych aspektów związanych z okupacją. Spowodowane jest to oczywiście brakiem podobnych doświadczeń we wspomnieniach grupy osób, z którą przeprowadziłem wywiady. Nie oznacza to jednak, że takie wydarzenia nie miały miejsca w życiu tych rodzin.

Biorąc pod uwagę fakt, że część z moich rozmówców w okresie dzieciństwa zamieszkiwała tereny Kresów Wschodnich, a inni spędzili kilka lat na zesłaniu w Związku Sowieckim, w trakcie ich relacji od czasu do czasu dodawali słowa lub też rozbudowane zdania w języku rosyjskim. Wypowiedzi te zostały przeze mnie przetranskrybowane na alfabet łaciński.

Reasumując, praca przedstawia wybrane aspekty życia codziennego rodzin, które dzisiaj określamy mianem „katyńskich” w latach 1939–1989. Podstawą źródłową do napisania pracy stały się wywiady z osobami, które po wojnie zdecydowały się na zamieszkanie na terenie Dolnego Śląska i są członkami stowarzyszenia Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej. Świadkowie we wspomnieniach przedstawiają obraz dwóch różnych okupacji, niemieckiej i sowieckiej, oraz życia po wojnie w komunistycznej Polsce, a spoiwem łączącym wszystkie te osoby jest najbliższe pokrewieństwo z ofiarą Zbrodni Katyńskiej.

Niniejsza książka jest poprawioną i rozszerzoną wersją pracy, która w 2014 r. zdobyła Nagrodę im. prof. Wojciecha Wrzesińskiego na najlepszą pracę magisterską z historii XX w. Powstała na seminarium prof. Krzysztofa Ruchniewicza w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Wrocławskiego w latach 2012–2014. Promotorowi dziękuję za cenne podpowiedzi, propozycję poszerzenia tematu badań i krytyczne uwagi. Osobne podziękowania składam w tym miejscu prof. Małgorzacie Ruchniewicz za lekturę pracy i wskazówki, które pozwoliły ją udoskonalić. Wyrażając słowa wdzięczności, nie mogę pominąć dr. Macieja Wyrwy, pracownika Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia w Warszawie, który zapoznał się z fragmentami dotyczącymi historii politycznej Zbrodni Katyńskiej i zgłosił cenne uwagi mające wpływ na ostateczny kształt książki. Dziękuję także recenzentom, prof. Grzegorzowi Straucholdowi za uwagi przed obroną pracy magisterskiej, oraz dr hab. Izabeli Lewandowskiej i dr Joannie Żelazko, autorkom recenzji wydawniczych za sugestie pewnych zmian oraz uwagi po lekturze pracy. Mimo wspomnianych w tym akapicie pracowników naukowych, którzy podzielili się ze mną poradami i rozległą wiedzą w różnych etapach powstawania tej książki, za jej treść odpowiedzialność ponosi wyłącznie autor.

Na końcu – last but not least – chciałbym z całą serdecznością podziękować wszystkim bohaterom mojej pracy; osobom, które zgodziły się na rozmowy i wywiady, choć wiązało się to z powrotem do bardzo bolesnych wspomnień. To dzięki ich otwartości i życzliwości do początkującego badacza książka ta mogła powstać. Dziękuję Jackowi Libickiemu prezesowi stowarzyszenia Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej za zgodę na udostępnienie archiwum. Dziękuję jego sekretarzowi, Ludmile Seredyńskiej, za pomoc podczas kwerendy źródłowej. Najserdeczniejsze podziękowania składam Alinie Głowackiej-Szłapowej, bez kontaktu z którą być może ta książka nigdy by nie powstała, za wprowadzenie do środowiska, pomoc w zjednywaniu kolejnych świadków, jak i za wielogodzinne rozmowy oraz słowa zachęty, za szczerą troskę i przyjazną opiekę.

Książkę, tak dla mnie ważną, ponieważ pierwszą, dedykuję mojej najbliższej rodzinie, dziękując za wsparcie i zaufanie.

¹ O ofiarach Zbrodni Katyńskiej mówi się najczęściej, że byli to oficerowie Wojska Polskiego. Jest to określenie trafne, ale wymagające wyjaśnienia, bowiem należy pamiętać, że ofiarami byli przeważnie rezerwiści powołani do służby w sierpniu 1939 r. Na co dzień pracowali jako urzędnicy, nauczyciele, lekarze, prawnicy i przedstawiciele innych zawodów. Dla przykładu, w Starobielsku na 3895 jeńców tylko 1303 było zawodowymi oficerami w służbie czynnej. Zob. Dok. nr 20 [w:] Katyń. Dokumenty zbrodni, t. 2: Zagłada. Marzec–czerwiec 1940, oprac. W. Materski i in., Warszawa 1998, s. 74. Natomiast w obozie w Ostaszkowie znajdowali się głównie policjanci, funkcjonariusze straży granicznej, służby więziennej i Korpusu Ochrony Pogranicza.

² Podejmowali go w swoich publikacjach nie tylko polscy autorzy, m.in. Józef Mackiewicz, Czesław Madajczyk, Jerzy Łojek, Stanisław Swianiewicz, Janusz Zawodny, Jędrzej Tucholski, Adam Basak, Jacek Trznadel, Wojciech Materski, Tadeusz Wolsza, Andrzej Przewoźnik, Andrzej Krzysztof Kunert, Sławomir Kalbarczyk, Stanisław Jaczyński, Witold Wasilewski czy Andrzej Kola, ale także zagraniczni: Louis FitzGibbon, Natalia Lebiediewa, Nikita Pietrow, Aleksander Gurjanow, Wladimir Abarinow, Allen Paul czy Franz Kadell. Więcej zob. Bibliografia. Do 2010 r. autorki najbardziej kompleksowego zestawienia bibliografii katyńskiej, Izabela Kowalska i Elżbieta Pawińska, skrupulatnie odnotowały 5916 różnego rodzaju pozycji, nie tylko monografii i artykułów naukowych, ale także ważnych wydawnictw źródłowych, pamiętników i wspomnień, biografii, prac popularnonaukowych oraz artykułów w prasie codziennej. Pokazuje to jak dużym zainteresowaniem cieszy się ten temat. Zob. Zbrodnia katyńska. Bibliografia 1940–2010, red. I. Kowalska, E. Pawińska, Warszawa 2010.

³ S. Jaczyński, Stan badań nad zbrodnią katyńską z perspektywy 65 lat, „Zeszyty Katyńskie” 2005, nr 20, s. 93–94.

⁴ Nie oznacza to jednak, że nikt do tej pory nie przeprowadził wywiadów z tymi osobami. W nurt literatury wspomnieniowej wpisują się dwie książki Teresy Kaczorowskiej, „Kiedy jesteście, mniej boli…”. Losy dzieci katyńskich, Gdynia 2003 oraz Dzieci Katynia, Warszawa 2010. Druga z nich jest tylko nieznacznym rozszerzeniem pierwszej, bowiem zawiera dwie dodatkowe relacje przeprowadzone przez autorkę w 2010 r. (łącznie dwadzieścia wywiadów). Sześć krótkich relacji możemy znaleźć w pracy zbiorowej IPN wydanej pod redakcją Sławomira Kalbarczyka, zob. Aneks. Relacje strażników pamięci o Zbrodni Katyńskiej [w:] Zbrodnia Katyńska. W kręgu prawdy i kłamstwa, red. S. Kalbarczyk, Warszawa 2010, s. 187–222. Warto także zauważyć książkę Andrzeja Mularczyka, Katyń. Post mortem: opowieść filmowa, Warszawa 2007, przedstawiającą losy jednej rodziny. Na jej podstawie powstał film Andrzeja Wajdy Katyń. Fragmenty wywiadów z rodzinami zamordowanych oficerów pojawiały się w części prac naukowych i popularnonaukowych, jednak głównym celem było odtworzenie historii politycznej Zbrodni Katyńskiej. Niemniej jednak warto wskazać tutaj nową, popularnonaukową pracę Ołeksandra Zinczenko, Katyń. Śladami polskich oficerów, tłum. O. Hnatiuk, Olszanica 2015. Fragmenty wywiadów przeprowadzonych przez autora, znajdziemy także w znanej i cenionej pracy Allena Paula, Katyń. Stalinowska masakra i tryumf prawdy, tłum. Z. Kunert, Warszawa 2003. Nową i ciekawą inicjatywą jest bogato ilustrowana seria wydawnicza „Sylwetki katyńskie” Muzeum Katyńskiego w Warszawie. Czytelnik ma możliwość poznania wybranych postaci ofiar Zbrodni Katyńskiej, ich rodzinnego życia przed tragiczną śmiercią oraz poszukiwań podjętych przez najbliższych, zob. E. Kowalska, Młyny czasu. Jan Boroń od Orzechówki do Starobielska, Warszawa 2014. Problematyka losów rodzin ofiar Zbrodni Katyńskiej podejmowana była w niektórych publikacjach, ale w sposób marginalny. Pojawiała się jako element narracji w prezentowaniu prób przeciwstawiania się zakłamywaniu prawdy o tej zbrodni w Polsce po 1945 r., a o losach rodzin wspominano w kontekście wojny, okupacji sowieckiej i kwietniowej deportacji w 1940 r., zob. np. A. Przewoźnik, J. Adamska, Katyń. Zbrodnia, prawda, pamięć, Warszawa 2010, s. 168–196; E. Kowalska, Zesłańcze doświadczenia rodzin zamordowanych oficerów z obozów specjalnych NKWD (w świetle dokumentów radzieckich i zbiorów Muzeum Katyńskiego) [w:] Sybir. Doświadczenie-pamięć, red. A. Głowacki, Białystok 2015, s. 157–170.

⁵ J. Eisler, Grudzień 1970. Geneza, przebieg, konsekwencje, Warszawa 2012, s. 24.

⁶ Świadomie nie używam tutaj terminu PRL, ponieważ oficjalnie Polska Rzeczpospolita Ludowa istniała od 22 lipca 1952 r. Należy pamiętać, że w latach 1944–1952 oficjalnie państwo polskie nazywało się Rzeczpospolita Polska.

⁷ Wszystkie relacje wykorzystane w niniejszej pracy zebrałem od czerwca 2012 r. do lipca 2013 r. Dotarłem do córek i synów Polaków zamordowanych w Katyniu, Charkowie, Kalininie (obecnie Twer), a także rozstrzelanych na podstawie tej samej decyzji z 5 marca 1940 r. w więzieniach na Ukrainie i prawdopodobnie Białorusi. Osoby urodzone w latach 1923–1937, oprócz zgody na wywiad, udostępniły mi różnego rodzaju rodzinne pamiątki, których zdjęcia znajdują się na końcu pracy. Wszystkie wywiady są autoryzowane i znajdują się w moim posiadaniu.

⁸ Do tej pory cząstkowe wyniki badań na podstawie zebranych wywiadów ukazały się w: K. Łagojda, Niemiecka i sowiecka propaganda o mordzie w Katyniu w świetle wywiadów z dziećmi oficerów Wojska Polskiego [w:] Słowa w służbie nienawiści, red. A. Bartuś, Oświęcim 2013, s. 163–173; idem, „Jak tatuś wróci”. Życie codzienne rodzin katyńskich w latach 1945–1989 w świetle wywiadów z członkami Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej. Studium wybranych aspektów [w:] Letnia Szkoła Historii Najnowszej 2013. Referaty, red. A.M. Adamus, Ł. Kamiński, Warszawa 2014, s. 53–64; idem, Pamięć o ojcu. Refleksje z rozmów z rodzinami katyńskimi. Rekonesans badawczy, „Wrocławski Rocznik Historii Mówionej” 2014, R. 4, s. 89–127. Cząstkowe wyniki badań przedstawione w rozdziale czwartym o działalności Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej opublikowałem na łamach „Śląskiego Kwartalnika Historycznego Sobótka”; idem, Zarys działalności Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej we Wrocławiu po 1989 r., „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 2014, nr 4, s. 73–83.

⁹ Pisane miłością. Losy wdów katyńskich, t. 1–3, red. A. Spanily, Gdynia 2000–2003.

¹⁰ Historię mówioną pod względem metodologicznym, z punktu widzenia historyka, przedstawia: L. Abrams, Oral History Theory, London 2010, a próbę jej zdefiniowania podejmuje: M. Kierzkowski, Historia mówiona – próba definicji pojęcia, „Wrocławski Rocznik Historii Mówionej” 2014, R. 4, s. 5–19. Historia mówiona jest przede wszystkim metodą badawczą z dziedziny socjologii i antropologii kultury. Szerzej o perspektywie socjologicznej zob. P. Filipkowski, Historia mówiona i wojna. Doświadczenie obozu koncentracyjnego w perspektywie narracji biograficznych, Wrocław 2010, s. 21–71. O zbieraniu relacji z perspektywy antropologa kultury pisze: L. Ratkowska-Widlarz, Narracje (relacje świadków) w warsztacie antropologa kultury. Pamięć i antropologia, „Wrocławski Rocznik Historii Mówionej” 2011, R. 1, s. 35–55.

¹¹ M. Kurkowska-Budzan, Antykomunistyczne podziemie zbrojne na Białostocczyźnie. Analiza współczesnej symbolizacji przeszłości, Kraków 2009, s. 32.

¹² K. Kersten, Kłopoty ze świadkiem historii [w:] eadem, Pisma rozproszone, wybór i oprac. T. Szarota, D. Libionka, Toruń 2005, s. 129.

¹³ Eadem, Pamięć i uprawianie historii [w:] eadem, Pisma rozproszone, s. 138.

¹⁴ J. Eisler, Grudzień 1970…, s. 24.

¹⁵ A. Portelli, What makes oral history different? [w:] The oral history reader, red. R. Perks, A. Thomson, Londyn–New York 2003, s. 70.

¹⁶ W. Kucharski, Historia mówiona – uwagi metodologiczne na marginesie programu zbierania relacji żołnierzy Armii Krajowej we Wrocławiu [w:] Nie tylko walka… Żołnierze Armii Krajowej w powojennym Wrocławiu i na Dolnym Śląsku, red. G. Kowal, W. Kucharski, J. Maliniak, G. Strauchold, Wrocław 2010, s. 81–88.

¹⁷ O przekładzie źródeł mówionych zob. W. Kudela-Świątek, Nieznośny ciężar przekazu, czyli o przekładzie źródeł mówionych w badaniach oral history, „Wrocławski Rocznik Historii Mówionej” 2012, R. 2, s. 5–34.

¹⁸ M. Bloch, Pochwała historii czyli o zawodzie historyka, tłum. W. Jedlicka, przedm. W. Kula, Warszawa 1960, s. 90.

¹⁹ M. Kurkowska-Budzan, Informator, świadek historii, narrator – kilka wątków epistemologicznych i etycznych oral history, „Wrocławski Rocznik Historii Mówionej” 2011, R. 1, s. 15.

²⁰ S. Marks, Dlaczego poszli za Hitlerem? Psychologia narodowego socjalizmu w Niemczech, tłum. A. Gadzała, Warszawa 2009, s. 200–201.

²¹ Cyt. za: ibidem, s. 200.

²² Szerzej zob. L.M. Nijakowski, Regionalne zróżnicowanie pamięci o II wojnie światowej [w:] P.T. Kwiatkowski, L.M. Nijakowski, B. Szacka, A. Szpociński, Między codziennością a wielką historią. Druga wojna światowa w pamięci zbiorowej społeczeństwa polskiego, Gdańsk–Warszawa 2010, s. 200–238.

²³ B. Korzeniewski, Transformacja pamięci. Przewartościowania w pamięci przeszłości a wybrane aspekty funkcjonowania dyskursu publicznego o przeszłości w Polsce po 1989 roku, Poznań 2010, s. 79.

²⁴ O. Fallaci, Wywiad z władzą, tłum. H. Borkowska, Warszawa 2012, s. 430.

²⁵ B. Szacka, Czas przeszły, pamięć, mit, Warszawa 2006, s. 155.

²⁶ P. Filipkowski, Historia mówiona i wojna…, s. 27.

²⁷ M. Kurkowska-Budzan, Informator, świadek historii, narrator…, s. 22–23, zob. też A. Rokuszewska-Pawełek, Chaos i przymus. Trajektorie wojenne Polaków – analiza biograficzna, Łódź 2002, s. 45–65, 75–88.

²⁸ L. Abrams, Oral History…, s. 158.

²⁹ W. Materski, Katyń. Od kłamstwa ku prawdzie, Warszawa 2012, s. 143.

³⁰ Więcej o życiu oficerów i ich rodzin przed wojną zob. F. Kusiak, Życie codzienne oficerów Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 1992; P. Jaźwiński, Oficerowie i dżentelmeni. Życie prywatne i służbowe kawalerzystów Drugiej Rzeczpospolitej, Warszawa 2011.

³¹ Wartościową publikacją traktującą o niemieckiej okupacji ziem polskich jest pozycja Czesława Madajczyka, Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, t. 1–2, Warszawa 1970. Mimo upływu ponad 45 lat brakuje podobnej monografii, która w sposób kompleksowy opisałaby przebieg niemieckiej okupacji ziem polskich. O tym problemie pisze T. Szarota, Wprowadzenie [w:] Polska 1939–1945. Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami, red. W. Materski, T. Szarota, Warszawa 2009, s. 87–90. Lepiej wygląda historiografia okupacji sowieckiej, zob. m.in. A. Głowacki, Sowieci wobec Polaków na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej 1939–1941, Łódź 1997; W. Bonusiak, Polityka ludnościowa i ekonomiczna ZSRR na okupowanych ziemiach polskich w latach 1939–1941 („Zachodnia Ukraina” i „Zachodnia Białoruś”), Rzeszów 2006.

³² Zob. Układ Sikorski–Majski. Wybór dokumentów, oprac. E. Duraczyński, Warszawa 1990.

³³ Maria Seweryn, której relacje znajdują się w pracy, uniknęła deportacji. Jej matce natomiast, która 13 kwietnia została zesłana do Kazachstanu, po układzie Sikorski–Majski udało się opuścić Związek Sowiecki. Osiadła na stałe w Wielkiej Brytanii i tam również zmarła. Maria Seweryn spotkała się z nią w Londynie w 1958 r., jednak ze względu długi okres czasu, który minął od tego zdarzenia, nie była w stanie podczas wywiadu udzielić szczegółowych odpowiedzi na pytania dotyczące życia jej matki na emigracji.

³⁴ B. Szacka, II wojna światowa w pamięci rodzinnej [w:] P.T. Kwiatkowski, L.M. Nijakowski, B. Szacka, A. Szpociński, Między codziennością…, s. 91.

1. TŁO HISTORYCZNE I ANTECEDENCJE

1.1. Zarys sytuacji międzynarodowej w przededniu II wojny światowej

Rosjanie zawiadomili nas, że są gotowi zawrzeć pakt. Tym samym wytrąciłem tym panom broń z ręki. Polska została wmanewrowana w sytuację, która nam była potrzebna do odniesienia sukcesu wojskowego¹.

Fragment przemówienia Adolfa Hitlera do generalicji Wehrmachtu 22 sierpnia 1939 r.

Polska polityka zagraniczna lat trzydziestych XX w. charakteryzowała się próbami utrzymania względnie dobrych stosunków z dwoma największymi sąsiadami: Trzecią Rzeszą i Związkiem Sowieckim, jednak bez wiązania się z którymkolwiek z tych państw w ścisły sojusz wojskowych. Podpisanie traktatu o nieagresji z ZSRS 25 lipca 1932 r., i porozumienia polsko-niemieckiego o niestosowaniu przemocy z 26 stycznia 1934 r., poprawiło położenie Polski na arenie międzynarodowej oraz określiło kierunek polityki wobec tych dwóch państw na najbliższe lata. Oba porozumienia nie stanowiły jednak w polskim przekonaniu gwarancji bezpieczeństwa, a dawały jedynie poczucie chwilowej stabilizacji w obliczu niepewnej sytuacji na kontynencie europejskim i nasilającej się totalitarnej ekspansji Trzeciej Rzeszy i ZSRS².

Działania Anglii i Francji przed wybuchem II wojny światowej wobec Trzeciej Rzeszy cechowały ustępstwa. Polityka appeasementu miała na celu zaspokojenie niemieckiej ekspansji, mimo że od wystąpienia z Ligii Narodów w październiku 1933 r., Trzecia Rzesza jawnie przystąpiła do odbudowy swojej pozycji wielkomocarstwowej³.

Układ monachijski z 30 września 1938 r. był pokazem największych ustępstw mocarstw zachodnich wobec Trzeciej Rzeszy. Za cenę utrzymania, jak się okazało później, jedynie tymczasowego pokoju w Europie, wymuszono na Czechosłowacji oddanie terenów pogranicza sudeckiego i włączenia ich do państwa niemieckiego⁴. Fatalną sytuację Czechosłowacji wykorzystała także Polska, która zażądała części Śląska Cieszyńskiego, tzw. Zaolzia. Hitler, wykorzystując ten fakt, udzielił Polsce poparcia, chwaląc stanowczą politykę zagraniczną wobec Czechosłowacji. Minister propagandy i oświecenia publicznego Rzeszy, Joseph Goebbels, 2 października 1938 r. odniósł się w swoich dziennikach do ultimatum postawionego 1 października przez Polskę Pradze: „Londyn prosi nas, aby doradzić Warszawie, iżby odczekała uzgodnione 3 miesiące. Führer to kategorycznie odrzuca. Również Polacy powinni dochodzić swoich praw. A jeśli będą to robić z bronią w ręku, to wtedy powstanie dla nas zupełnie nowa sytuacja”⁵. Również 1 października 1938 r. minister spraw zagranicznych Trzeciej Rzeszy, Joachim von Ribbentrop, w rozmowie z ambasadorem RP w Berlinie, Józefem Lipskim, stwierdził, że Hitler na śniadaniu w obecności swojego otoczenia z wielkim uznaniem wypowiadał się o polityce zagranicznej Polski⁶. Inkorporacja Zaolzia w październiku 1938 r. zbliżyła Polskę do Berlina jak nigdy dotąd. Ten szczytowy moment najlepszych stosunków z zachodnim sąsiadem, odbił się negatywnie na wizerunku Polski na arenie międzynarodowej i doprowadził do jej izolacji. Polskiej dyplomacji zależało, aby utrzymać jak najlepsze stosunki z Trzecią Rzeszą, jednak nie wiążąc się z nią w ścisły sojusz wojskowy. Notoryczne odmowy strony polskiej zawarcia sojuszu z państwem niemieckim, doprowadziły ostatecznie 28 kwietnia 1939 r. do zerwania przez Hitlera polsko-niemieckiego układu o nieagresji z 26 stycznia 1934 r. Przesądziło to o porażce polityki równowagi zapoczątkowanej przez Józefa Piłsudskiego⁷. Według Wojciecha Roszkowskiego: „Utrzymanie neutralności między dwoma potężnymi sąsiadami Polski byłoby może realne, gdyby istniała w Europie trzecia poza Niemcami i ZSRR siła polityczna. Francja i Anglia, na których z konieczności miała oprzeć się Polska, tej siły nie stanowiły”⁸.

Podpisanie niemiecko-sowieckiego układu o nieagresji 23 sierpnia 1939 r. wywołało zaniepokojenie polskiej i zagranicznej dyplomacji. Gen. Wacław Stachiewicz, szef Sztabu Głównego, stwierdził, że: „Zawarcie tego paktu było zaskoczeniem tak dla rządów państw zachodnich, jak i dla rządu polskiego. […] Uważano, że różnice między sowieckim komunizmem a nazistowskim faszyzmem i ich wzajemna wrogość, manifestowana przy każdej okazji, były tak wielkie i głębokie, że wykluczały w najbliższym czasie możliwość nie tylko współdziałania, ale nawet porozumienia”⁹. Pakt Ribbentrop–Mołotow pozbawił brytyjski i francuski rząd możliwości wmanewrowania ZSRS w antyhitlerowską koalicję, a tym samym dawał Hitlerowi poczucie komfortu i przeświadczenie, że mocarstwa zachodnie nie będą w stanie przeciwstawić się niemieckiemu uderzeniu na Polskę, które zbliżało się nieuchronnie. Wódz Trzeciej Rzeszy zapewnił sobie idealne warunki do rozpoczęcia konfliktu i inne porozumienia nie były mu potrzebne¹⁰. Dwa wrogie względem siebie systemy totalitarne rozpoczęły współpracę¹¹.

Kanclerz Trzeciej Rzeszy w widoczny sposób dążył do rozpoczęcia konfliktu zbrojnego, a zyskanie sowieckiego sojusznika znacząco ułatwiło mu odizolowanie i rozgromienie Polski. Nie należy jednak przypuszczać, że Hitler nie zdecydowałby się zaatakować Polski, gdyby nie układ ze Stalinem¹². Jak bowiem zauważył Sławomir Dębski: „Odpowiedzialność za wybuch wojny w 1939 r. nie rozkłada się […] w żadnym razie równo na obu sygnatariuszy paktu Ribbentrop–Mołotow. Hitler chciał tej wojny i do niej dążył. Stalin nie miał zamiaru ratować pokoju”¹³.

Do paktu o nieagresji między dwoma sąsiadami Polski dołączony został tajny protokół, którego istnienie publicznie ujawniono dopiero 25 marca 1946 r. podczas procesu norymberskiego¹⁴. Określał on m.in. podział państwa polskiego między dwóch agresorów: „W razie terytorialno-politycznych przekształceń obszarów należących do państwa polskiego granice między strefami interesów Niemiec i ZSRR będzie tworzyła mniej więcej linia rzek Narew, Wisła i San. Kwestia, czy w obustronnym interesie będzie leżało zachowanie niezależnego państwa polskiego, i jakie miałyby być granice tego państwa, może być wyjaśniona ostatecznie dopiero w toku dalszego rozwoju wydarzeń politycznych”¹⁵. Nie posiadając pełnej wiedzy, minister Józef Beck miał pełne prawo odnieść się do niemiecko-sowieckiego układu stosunkowo spokojnie, tym bardziej że 25 sierpnia 1939 r. zostało podpisane w Londynie porozumienie polsko-brytyjskiego o wzajemnej pomocy, które przynajmniej w teorii gwarantowało pomoc brytyjską w przypadku ataku Trzeciej Rzeszy na Polskę. Stąd też, jak stwierdził Wojciech Materski: „wypowiedzi ministra [Becka – przyp. K.Ł.] z 28 sierpnia, oceniającej »ogólne położenie Polski jako nie najgorsze«, nie należy zbyt łatwo krytykować […]”¹⁶.

Niewątpliwy sukces polskiej dyplomacji, jakim było porozumienie z Wielką Brytanią, nie mógł jednak oddalić pewnej inwazji Niemiec. 28 sierpnia 1939 r. Hitler wyznaczył ostateczny dzień ataku na Polskę – 1 września 1939 r.¹⁷

1.2. Wybrane aspekty represji niemieckich wobec narodu polskiego

Litość wykluczyć z serca. Postępować brutalnie! Osiemdziesiąt milionów ludzi musi otrzymać swoje prawa. Ich egzystencja musi być zapewniona. Prawo należy do silniejszego. Jak największa surowość!¹⁸

Fragment przemówienia Adolfa Hitlera do generalicji Wehrmachtu uzasadniające decyzję oraz cele agresji na Polskę. Drugie przemówienie Führera w dniu 22 sierpnia 1939 r.

Na podstawie niemiecko-sowieckiego układu „o przyjaźni i granicach” z 28 września 1939 r. wojska niemieckie zajęły terytorium, na którym mieszkało około 20 mln ludzi, w tym blisko 85 proc. Polaków¹⁹. Z terenów zajętych przez Wehrmacht 25 proc. zostało przyłączonych do Trzeciej Rzeszy²⁰. Rozporządzeniem Adolfa Hitlera z 8 października 1939 r. państwo niemieckie zaanektowało województwa: poznańskie, górnośląskie, pomorskie oraz Mazowsze, część powiatów województwa kieleckiego, zachodnią część województwa krakowskiego, znaczną część województwa łódzkiego, Zagłębie Dąbrowskie, powiat Suwałki i Wolne Miasto Gdańsk²¹. Całość terenów obejmowała obszar blisko 92 tys. km kw. i była zamieszkiwana przez ponad 10 mln osób, z których 8,9 mln było narodowości polskiej²². Z terenów środkowej Polski 26 października Hans Frank, na polecenie Adolfa Hitlera z 12 października, proklamował powołanie Generalnego Gubernatorstwa ze stolicą w Krakowie²³. Tereny GG przed atakiem Trzeciej Rzeszy na Związek Sowiecki, czyli do czerwca 1941 r., wynosiły blisko 96 tys. km kw.²⁴ Obszar ten zamieszkiwało do końca 1939 r. ponad 11 mln ludzi²⁵. W dniu utworzenia Generalnego Gubernatorstwa Hans Frank wystosował odezwę do narodu polskiego: „Polscy obywatele i obywatelki! Führer polecił mi jako Generalnemu Gubernatorowi dla okupowanych obszarów polskich dbać w formie stanowczej o to, aby w przyszłości zapewniony był w tym kraju stan spokoju i aby się organicznie rozwinęły sąsiedzkie stosunki Polaków do potężnego mocarstwa światowego narodu niemieckiego. Życie wasze prowadzić możecie nadal według wiernie zachowanych obyczajów; Waszą polską właściwość będzie Wam wolno zachować we wszystkich objawach społeczności. Jednakże kraj, zniszczony doszczętnie winą Waszych dotychczasowych władców, wymaga najbardziej stanowczego organizacyjnego podciągnięcia, Waszej wspólnej pracy. Uwolnieni od przymusu polityki awanturniczej Waszej intelektualnej warstwy rządzącej, pod potężną ochroną Wielkoniemieckiej Rzeszy, spełniając powszechny obowiązek pracy, uczynicie dla tego celu to, co leży w Waszych siłach. Pod sprawiedliwą władzą zapracuje każdy na swój chleb powszedni. Dla podżegaczy politycznych, hien gospodarczych wyzyskiwaczy żydowskich nie będzie jednak miejsca na obszarze stojącym pod zwierzchnictwem niemieckim. Wszelkie próby oporu przeciwko wydanym rozporządzeniom oraz przeciwko spokojowi i porządkowi na obszarach polskich stłumione będą z bezwzględną surowością za pomocą potężnego oręża Wielkoniemieckiej Rzeszy […]”²⁶. W przeciwieństwie do obszarów włączonych bezpośrednio do Rzeszy, teren Generalnego Gubernatorstwa miał służyć państwu niemieckiemu jako źródło produktów rolnych, przemysłowych, ale przede wszystkim taniej siły roboczej²⁷.

7 października 1939 r. Hitler proklamował utworzenie Komisariatu Rzeszy do spraw Umocnienia Niemczyzny²⁸. Na jego mocy Polacy, zamieszkujący obszary włączone do Rzeszy, podlegali masowym wysiedleniom²⁹, mającym na celu usunięcie z zajętych ziem polskiej inteligencji, ziemiaństwa, mieszczaństwa i chłopów. Był to proces długotrwały, który rozpoczął się już w październiku³⁰. Początkowo transporty z polskimi obywatelami kierowano do Generalnego Gubernatorstwa, gdzie łącznie trafiło około 400 tys. osób³¹. Od 1940 r. ludność z ziem wcielonych wywożono także na przymusowe roboty do Rzeszy i krajów okupowanych (łącznie około 800 tys. ludzi)³². Dane te nie obejmują eksmisji Polaków z ich mieszkań, czyli rugowania, które przybierało dwie formy: usuwania Polaków bez wskazania i zapewnienia lokali zastępczych oraz przenoszenia do innych, najczęściej zdecydowanie mniejszych i gorszych pod względem wyposażenia lokum, bądź do obozów zbiorczych³³. Biorąc pod uwagę rugi i wywózki na przymusowe roboty, przyjmuje się, że około 1,5 mln Polaków zostało wypędzonych z domów³⁴. W ten sposób Niemcy realizowali ideę Lebensraum, która polegała na poszerzaniu niemieckiej przestrzeni życiowej na Wschodzie, wysiedleniu dotychczasowych mieszkańców przejętych ziem i całkowitej germanizacji poprzez kolonizację. Szacuje się, że do 1944 r. na ziemiach polskich wcielonych do Rzeszy osiedlono ponad 630 tys. etnicznych Niemców³⁵.

Wysiedlenia ludności polskiej wpisywały się w realizację programu narodowego socjalizmu, który zakładał germanizację ziemi, nie zaś ludności obcej etnicznie i rasowo³⁶. Z tego względu pierwotny plan zakładał objęcie programem tylko terenów wcielonych do Rzeszy. Obszar Generalnego Gubernatorstwa miał natomiast stanowić „rezerwat” dla polskiej i żydowskiej ludności. Po zwycięskiej ofensywie na Francję koncepcja ta uległa zmianie. Zapadła decyzja o germanizacji również tych terenów. Hitler podejmował ten temat z Hansem Frankiem 16 marca 1941 r., kiedy to stwierdził, że w przeciągu 15–20 lat Generalne Gubernatorstwo zostanie przekształcone w kraj niemiecki³⁷.

Władze niemieckie szybko zrozumiały, że całkowita germanizacja nie będzie możliwa jedynie dzięki osadnictwu Niemców na zajętych terenach. W marcu 1941 r. na obszarach włączonych do Trzeciej Rzeszy ogłoszono Deutsche Volksliste (Niemiecką Listę Narodową). Poprzedzała ją policyjna rejestracja ludności na terenach Generalnego Gubernatorstwa i ziemiach wcielonych. Celem tej akcji było pozyskanie jak największej liczby ludności pochodzenia niemieckiego lub posiadającej cechy nordyckie. Germanizacji podlegały również małe dzieci, które były wywożone do Niemiec, gdzie podlegały zniemczeniu. Proces ten stosowano najczęściej podczas masowych wysiedleń Polaków z terenów wcielonych, rozdzielając w ten sposób rodziny³⁸.

Dla niemieckiego okupanta Polacy byli rasą podludzi, masą robotniczą, których zadaniem było służenie. Naród polski miał być pozbawiony możliwości nauki na wyższym poziomie i wykorzystywany jedynie do prostych prac rolniczych i rzemieślniczych pod kierownictwem niemieckim³⁹. Dlatego też władze Rzeszy uznały za bezcelowe dalsze utrzymywanie placówek edukacyjnych. Na rozkaz Reichsführera-SS, ministra spraw wewnętrznych i pełnomocnika do spraw administracji Rzeszy Heinricha Himmlera⁴⁰ szkolnictwo średnie i wyższe na terenach byłej Polski zostało zlikwidowane. Pozostały szkoły podstawowe, które nastawione były głównie na uczenie dyscypliny, posłuszeństwa i języka niemieckiego od najmłodszych lat oraz szkoły zawodowe, które dawały jedynie techniczne umiejętności⁴¹. Heinrich Himmler w memoriale w sprawie traktowania ludności okupowanej Polski 15 maja 1940 r. oświadczył, że: „Dla nieniemieckiej ludności Wschodu nie mogą istnieć wyższe szkoły niż czteroklasowa szkoła ludowa. Taka szkoła ludowa ma zapewnić wyłącznie: umiejętność liczenia najwyżej do 500, napisanie nazwiska, przyswojenie nauki, że nakazem Bożym jest posłuszeństwo wobec Niemców, uczciwość, pilność i grzeczność. Czytania nie uważam za konieczne. Oprócz tej szkoły nie mogą istnieć na Wschodzie w ogóle żadne szkoły”⁴². Celem niemieckich działań było przebudowa struktur społecznych ludności polskiej i niedopuszczenie, aby powstała nowa, wykształcona warstwa kierownicza.

Niemiecki terror na terenach okupowanych, oprócz szeroko zakrojonej akcji germanizacyjnej, charakteryzował się zwłaszcza polityką fizycznej eksterminacji. Symbolami tej polityki stały się uliczne egzekucje, łapanki, ale przede wszystkim obozy koncentracyjne, a następnie obozy zagłady. Celem niemieckiego agresora było wzbudzenie strachu przed podejmowaniem jakichkolwiek działań niepodległościowych, ale również likwidacja polskości. Martin Bormann, szef kancelarii Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników (NSDAP)⁴³, w jednej ze swych notatek zapisał słowa Adolfa Hitlera do Hansa Franka, w których to kanclerz Rzeszy stwierdzał, że nie może być już więcej „polskich panów”, a tam gdzie są, muszą zostać wszyscy wyeliminowani⁴⁴. Poufne rozkazy dotyczące likwidacji polskiej warstwy przywódczej były wydawane zaraz po rozpoczęciu działań wojennych i realizowane od połowy września 1939 r. do kwietnia 1940 r. Głównym zamysłem akcji Intelligenzaktion było wyeliminowanie jednostek wykształconych: księży, nauczycieli, naukowców, prawników, lekarzy, ziemian i urzędników państwowych, którzy podtrzymywaliby świadomość narodową⁴⁵. Akcja przeprowadzona została na obszarach zachodniej i północnej Polski, czyli terenach wcielonych do Rzeszy. Egzekucje miały dwojaki charakter: publiczne – przeprowadzano w miastach i wsiach, aby wzbudzić strach oraz niechęć przed działaniami odwetowymi, tajne – w miejscach odosobnienia⁴⁶. Akcja „politycznego oczyszczenia gruntu” była realizowana głównie przez grupy operacyjne Einsatzgruppen SS, które wkroczyły do Polski za Wehrmachtem.

Próby eliminacji polskiej inteligencji dokonano również na terenach Generalnego Gubernatorstwa. Niespotykanym wydarzeniem, które wywołało oburzenie wśród europejskiej opinii publicznej, było aresztowanie 6 listopada 1939 r. 183 pracowników naukowych związanych z Uniwersytetem Jagiellońskim, Akademią Górniczą i Akademią Handlową w Krakowie. Uczeni zostali przewiezieni do Wrocławia, a następnie do obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen, niedaleko Berlina⁴⁷. Akcja niemieckiej policji, która w fachowej literaturze przedmiotu nosi nazwę Aktion gegen Universitätsprofessoren, a w popularnym obiegu Sonderaktion Krakau, była próbą likwidacji w Polsce grupy opiniotwórczej, najlepiej wykształconych osób, mających realny wpływ także na kształtowanie światopoglądu młodzieży⁴⁸.

Kilka miesięcy później na terenach Generalnego Gubernatorstwa została przeprowadzona akcja Ausserordentliche Befriedungsaktion (akcja AB), która stanowiła niejako kontynuację pacyfikacji przeprowadzonej na ziemiach wcielonych do Rzeszy⁴⁹. Trwająca od marca do lipca 1940 r. we wszystkich dystryktach GG akcja, nasiliła się w maju, co było związane z rozpoczęciem ofensywy niemieckiej na Francję. Władze niemieckie liczyły na odwrócenie uwagi opinii publicznej od bestialskich mordów na ludności cywilnej. Hans Frank, który był osobiście odpowiedzialny przed Hitlerem za przeprowadzenie akcji jednoznacznie w swoim dzienniku określa jej bezwzględne motywy: „Dnia 10 maja rozpoczęła się ofensywa na zachodzie, a więc w tymże dniu wygasło owo szczególne zainteresowanie, z jakim świat odnosił się do tutejszych spraw. […] Przyznaję otwarcie, że w rezultacie będzie musiało się rozstać z życiem kilka tysięcy Polaków, głównie ze stref ideowych przywódców polskich. Dla nas wszystkich jako narodowych socjalistów nakazem chwili jest podjęcie zobowiązania, że dołożymy wszelkich starań, by w narodzie polskim nie wykrystalizował się już żaden opór”⁵⁰. Do „nadzwyczajnej akcji pacyfikacyjnej” odniósł się także Joseph Goebbels w swoich dziennikach: „Dr Frank składa mi sprawozdanie z sytuacji w Generalnym Gubernatorstwie. Polacy się teraz ugięli i pilnie pracują. Mają respekt przed nami. Muszą nauczyć się widzieć w nas naród panów”⁵¹.

Najsłynniejszym miejscem, gdzie przeprowadzono najwięcej egzekucji w ramach tej operacji, były podwarszawskie Palmiry. Przyjmuje się, że podczas trwania akcji AB śmierć poniosło około 6,5 tys. Polaków. Włączając do tego ofiary akcji „Inteligencja”, daje to liczbę ponad 50 tys. osób⁵².

25 kwietnia 1942 r. Goebbels odniósł się do akcji wymierzonych w inteligencję w kontekście zmiany polityki władz GG w związku z przeludnieniem tych terenów. Biorąc pod uwagę późniejsze wydarzenia w okupowanej Polsce, ocena sytuacji ministra propagandy okazała się nietrafna: „Musi on [Frank] zadowolić się minimum tych sił. Mimo to Polacy nie podejmują niczego przeciwko władzom okupacyjnym i niemieckiej administracji, ponieważ brakuje inteligencji, która mogłaby podburzać naród do buntu, i chyba utracono odwagę umożliwiającą zbrojne wystąpienie przeciwko niemieckim zdobywcom”⁵³.

Likwidacja polskiej inteligencji przez niemieckiego okupanta nie ograniczała się tylko do tych dwóch zaplanowanych akcji. W czerwcu 1941 r., po ataku Trzeciej Rzeszy na Związek Sowiecki, tereny wschodniej Polski znalazły się pod niemiecką okupacją. Natychmiast po zajęciu tych obszarów odziały niemieckie przystąpiły do eliminacji polskiej inteligencji. W samym Lwowie, podczas pierwszych dni okupacji rozstrzelano około 3 tys. Polaków, z których dwudziestu pięciu było profesorami i docentami wyższych uczelni. Nie oszczędzono również ich rodzin i studentów. We Lwowie z 3 na 4 lipca 1941 r. śmierć poniósł m.in. Kazimierz Bartel, trzykrotny premier Polski i rektor Politechniki Lwowskiej⁵⁴. Czesław Łuczak szacuje, że łącznie podczas II wojny światowej zginęło 641 osób związanych zawodowo z polską nauką. Ponad 70 proc. profesorów, docentów, adiunktów i asystentów było ofiarami celowych, eksterminacyjnych działań władz niemieckich na okupowanych terenach. Żaden inny okupowany kraj podczas II wojny światowej nie poniósł tak dużych strat w kadrze naukowej⁵⁵.

Inną z metod eksterminacji stosowaną przez niemieckiego okupanta była także eutanazja, choć wydaje się, że właściwszym określeniem byłoby morderstwo eutanazyjne. Już w październiku 1939 r. Niemcy rozpoczęli mordowanie m.in. pacjentów szpitali psychiatrycznych, osób niepełnosprawnych, z wrodzonymi zaburzeniami rozwojowymi, chorych na padaczkę czy pląsawicę Huntingtona. Ofiary były rozstrzeliwane, duszone spalinami w specjalnych samochodach, głodzone lub trute. Mordowano głównie na terenach Pomorza, Kraju Warty oraz Prus Wschodnich i Zachodnich, ale akcja ta nie ominęła także Generalnego Gubernatorstwa. W sumie zgładzono co najmniej 13 tys. osób, choć dane są z pewnością niepełne, bowiem proceder ten starano się utrzymać w tajemnicy⁵⁶.

Polska ludność była wykorzystywana także jako tania siła robocza i wywożona na katorżnicze roboty do Rzeszy oraz krajów przez nią okupowanych. Czesław Łuczak łączną liczbę obywateli polskich wywiezionych na roboty przymusowe do Rzeszy, a także zatrudnionych tam polskich jeńców wojennych oszacował na 2 857 500 osób⁵⁷. Ze względu na brak całościowych i precyzyjnych ustaleń, bezpieczniejsze wydaje się określenie liczby polskich robotników przymusowych w Rzeszy i krajach okupowanych w przedziale od 2,8 mln do 3 mln.⁵⁸

Na terenach okupowanych powstały również obozy, które były miejscem przymusowej izolacji, eksploatacji lub eksterminacji ludności. Na zaanektowanym przez Rzeszę terytorium Polski wybudowanych zostało 5 tys. obozów o różnym charakterze: m.in. przejściowe obozy stworzone przez grupy policji bezpieczeństwa, działające przy nacierającej armii niemieckiej, w których osadzano jeńców wojennych oraz osoby podejrzewane o członkostwo w ruchu oporu; przejściowe obozy przesiedleńcze; obozy karne oraz pracy przymusowej służące maksymalnej eksploatacji przetrzymywanej tam ludności, powstające najczęściej przy cegielniach, hutach, fabrykach zbrojeniowych i cementowniach⁵⁹.

W tym miejscu warto także wspomnieć o więzieniach i aresztach gestapo, gdzie torturowano i zabijano więźniów. Z pięciuset takich miejsc owianych makabryczną sławą wspomnieć można chociażby więzienie Pawiak w Warszawie, którego 32 tys. więźniów zostało rozstrzelanych⁶⁰.

Największy rozgłos zyskały jednak obozy koncentracyjne, które podlegały Głównemu Urzędowi Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA) i Głównemu Urzędowi Administracyjno-Gospodarczemu SS (WVHA). Mogły służyć jako miejsca odosobnienia, pracy przymusowej czy też kaźni. Wiosną 1940 r. w Oświęcimiu powstał największy obóz koncentracyjny Auschwitz I⁶¹. W 1939 i 1940 r. powstały kolejne m.in. w Stutthofie niedaleko Gdańska, na Majdanku w Lublinie, w Płaszowie niedaleko Krakowa czy w Gross Rosen koło Wrocławia⁶². Na przełomie 1941 i 1942 r. zaczęły funkcjonować niemieckie obozy zagłady. Niektóre obozy koncentracyjne, jak w Stutthofie i na Majdanku, zostały przekształcone w miejsca masowej eksterminacji. Dodatkowo Niemcy wybudowali cztery obozy zagłady w Chełmnie na Nerem (Kulmhof), Bełżcu, Treblince i Sobiborze⁶³. W 1941 r. Auschwitz I został poszerzony o kompleks Auschwitz II wybudowany we wsi Birkenau (Brzezinka), niecałe 3 km od Oświęcimia. Birkenau był obozem koncentracyjnym, ale także największym obozem zagłady w Europie. W komorach gazowych i krematoriach zamordowano co najmniej 1,1 mln ludzi, z tego około milion Żydów, 70–75 tys. Polaków, 21 tys. Romów, 15 tys. sowieckich jeńców wojennych oraz 10–15 tys. więźniów innej narodowości⁶⁴. Obozy zagłady powstały w celu zrealizowania akcji Endlösung der Judenfrage czyli „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej”⁶⁵, której techniczne aspekty zostały omówione podczas konferencji w Wannsee 20 stycznia 1942 r.⁶⁶

Kompleks Auschwitz-Birkenau stał się symbolem Holokaustu w Europie. Niemcy starali się ukryć przerażającą prawdę o obozach koncentracyjnych, niszcząc ich dokumentację, kiedy Armia Czerwona wdzierała się na tereny okupowanej Polski. Czesław Łuczak szacuje, że w samych tylko obozach koncentracyjnych i obozach zagłady śmierć poniosło ponad 3 mln osób⁶⁷. Poznański historyk stwierdził, że łączna liczba ofiar bezpośredniej i pośredniej niemieckiej eksterminacji⁶⁸ wyniosła 5,1 mln osób. Należy dodać do tego także 450 tys. osób, które straciły życie w bezpośrednich działaniach wojennych. W sumie, w wyniku niemieckiej agresji i okupacji, straty osobowe uczony określił na poziomie około 5,5 mln obywateli II RP⁶⁹.

Blisko sześcioletni okres II wojny światowej różnił się z sposób diametralny od przebiegu konfliktu lat 1914–1918, głównie dlatego, że dotknął ludność cywilną Europy. Okupacja niemiecka ziem polskich miała na celu całkowite wyniszczenie narodu polskiego. Masowe wysiedlenia ludności z terenów zaanektowanych przez Trzecią Rzeszę, wywózki na przymusowe roboty, łapanki, uliczne egzekucje, funkcjonowanie obozów fizycznej eksterminacji, stanowiły główne narzędzia pośredniego i bezpośredniego terroru.

Polska podczas wojny straciła największy procent ludności z państw europejskich biorących udział w wojnie. Do dzisiaj w powszechnym obiegu naukowym funkcjonuje liczba ustalona przez Biuro Odszkodowań Wojennych w 1947 r., która określa starty społeczeństwa polskiego na 6 mln 28 tys. obywateli. Dane te budzą kontrowersje, ponieważ zostały one powiększone na polecenie Jakuba Bermana, członka Biura Politycznego PPR, który 17 grudnia 1946 r. wystosował rozporządzenie mające na celu ustalenie liczby ofiar na 6 mln⁷⁰.

W 1949 r. sprawą strat obywateli polskich podczas wojny zajęła się komisja pracująca przy Ministerstwie Finansów. Po dwóch latach pracy i weryfikacji danych przedstawionych przez Biuro Odszkodowań Wojennych, w 1951 r. komisja ustaliła liczbę ofiar narodowości polskiej na 5 mln 85 tys., czyli o blisko milion mniej⁷¹.

Szacunki te należy jednak uważać za niedokładne, ponieważ jak twierdzi Tomasz Szarota, większość ofiar zbrodni dokonanych przez Niemców była anonimowa⁷². Z tego względu liczba strat ustalona na poziomie około 6 mln może być w rzeczywistości znacznie wyższa. Bez względu na dokładne dane statystyczne, okupacja niemiecka na ziemiach polskich należała do najokrutniejszych w Europie. Liczebność obywateli Polski w porównaniu z 1939 r. spadła o 18,1 proc., co stanowi najwyższy współczynnik strat ludnościowych w Europie⁷³.

1.3. Wybrane aspekty represji sowieckich wobec narodu polskiego w latach 1939–1941

Obywatele! W chwili gdy armia nasza zwalcza nieprzyjaciela z bezprzykładną odwagą i przeciwstawia się od początku wojny aż po dzień dzisiejszy ogromnej przewadze niemal całości sił zbrojnych armii niemieckiej, nasz wschodni sąsiad dokonuje najazdu na nasze terytorium, gwałcąc obowiązujące traktaty i niepisane zasady moralne⁷⁴.

Fragment orędzia prezydenta Ignacego Mościckiego do narodu polskiego, 17 września 1939 r.

O świcie 17 września 1939 r. Armia Czerwona wkroczyła na ziemie polskie. Ze względu na przeciągającą się w czasie inwazję wojsk sowieckich, spowodowaną chaosem mobilizacyjnym i wyczekiwaniem Stalina na reakcję państw zachodnich wobec wybuchu wojny, Wehrmacht zajął tereny, które zgodnie z tajnym protokołem z 23 sierpnia 1939 r., miały należeć do sowieckiej strefy interesów⁷⁵. Zgodnie z układem „o przyjaźni i granicach” z 28 września 1939 r. między Trzecią Rzeszą a ZSRS, podział państwa polskiego z 23 sierpnia uległ niewielkim zmianom. Tereny Litwy zostały uznane za strefę wpływów Związku Sowieckiego, natomiast w zamian Trzecia Rzesza przejęła tereny województw lubelskiego oraz części warszawskiego⁷⁶. W momencie zajęcia Litwy przez wojska sowieckie, zdecydowano, że: „granica niemiecko-litewska, w celu ustalenia naturalnego i prostego opisu granicznego, musi być poprawiona w ten sposób, aby terytorium litewskie, położone na południowy wschód od linii zaznaczonej na załączonej mapie odeszło do Niemiec”⁷⁷. Tym samym państwo niemieckie zyskało dodatkowo niewielkie tereny Litwy.

Okupację sowiecką na terenach polskich można podzielić na dwa okresy. Pierwszy z nich dotyczy lat 1939–1941⁷⁸, drugi okresu 1944–1945.

Związek Sowiecki zajął tereny II RP o powierzchni około 200 tys. km kw., co stanowiło ponad 51 proc. obszarów przedwojennego państwa polskiego. Ziemie te zamieszkiwało około 4 mln polskich obywateli⁷⁹. W przeciwieństwie do represji niemieckich, których celem było wyniszczenie całych narodów, sowieckie – miały podłoże klasowe. Jak trafnie zauważył Wojciech Materski: „Zasadnicza różnica [między dwiema okupacjami ziem polskich – przyp. K.Ł.] sprowadza się do tego, że pod okupacją na Wschodzie nie było eksterminacji wymierzonej przeciwko całym kategoriom narodowościowym społeczeństwa II Rzeczypospolitej (Żydzie, Cyganie), nie było zadawania śmierci na skalę masową metodami przemysłowymi (obozy zagłady)”⁸⁰.

Mimo tych różnic, pod okupacją sowiecką, podobnie jak pod niemiecką, możemy wskazać zbrodnie wymierzone w polską inteligencję i warstwy przywódcze. O ile po stronie niemieckiej symbolem mordu na polskiej inteligencji była akcja AB, o tyle po stronie sowieckiej tym symbolem stała się Zbrodnia Katyńska⁸¹.

Po wkroczeniu Armii Czerwonej polscy jeńcy, którzy dostali się do sowieckiej niewoli, zostali przekazani do dyspozycji NKWD⁸². Po sprawdzeniu ich tożsamości byli wywożeni na wschód do obozów przejściowych, więzień śledczych i obozów pracy przymusowej. Z grupy tej zostali wyodrębnieni wysokiej rangi oficerowie, policjanci i funkcjonariusze innych służb, uznani za szczególnie niebezpieczny element dla władzy sowieckiej. Umieszczono ich w specjalnych obozach odosobnienia. W Starobielsku na Ukrainie przetrzymywano generałów, pułkowników, urzędników wojskowych i państwowych oraz pozostałych oficerów Wojska Polskiego. W Ostaszkowie między Leningradem a Moskwą osadzono funkcjonariuszy policji, więziennictwa, żandarmerii, agentów wywiadu i kontrwywiadu oraz żołnierzy Korpusu Ochrony Pogranicza. W Kozielsku na południowy wschód od Smoleńska początkowo umieszczano szeregowców, których rodziny znajdowały się w niemieckiej strefie okupacyjnej. Pod koniec października 1939 r. zapadła jednak decyzja, że w obozach starobielskim oraz kozielskim będą przetrzymywani tylko oficerowie Wojska Polskiego oraz wyżsi urzędnicy państwowi i wojskowi⁸³. Zmiana ta wynikała z przeładowania obozu w Starobielsku, który nie mógł pomieścić oficerów Wojska Polskiego, stąd też Kozielsk stał się drugim obozem oficerskim. W sumie we wspomnianych trzech miejscach osadzono około 15 tys. polskich jeńców⁸⁴. We wszystkich obozach NKWD prowadziło długie i wyczerpujące przesłuchania, a ich celem było uzyskanie informacji o światopoglądach, sympatiach politycznych oraz stosunku Polaków do Związku Sowieckiego. Szukano w ten sposób jednostek, które mogły okazać się interesujące dla NKWD z racji swej wiedzy lub pozycji. 5 marca 1940 r. Biuro Polityczne KC WKP(b) ze Stalinem na czele zatwierdziło propozycję ludowego komisarza spraw wewnętrznych, Ławrientija Berii, o rozstrzelaniu jeńców z obozów w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie, a także obywateli polskich przetrzymywanych w więzieniach zachodnich obwodów Białorusi i Ukrainy. Beria stwierdził w notatce, że: „Wszyscy oni są zawziętymi wrogami władzy sowieckiej, pełnymi nienawiści do ustroju sowieckiego. Jeńcy wojenni, oficerowie i policjanci, przebywający w obozach, próbują kontynuować działalność k-r [kontrrewolucyjną], prowadzą agitację antysowiecką. Każdy z nich oczekuje oswobodzenia, by uzyskać możliwość aktywnego włączenia się w walkę przeciwko władzy sowieckiej […] wszyscy oni są zatwardziałymi, nie rokującymi poprawy wrogami władzy sowieckiej […]”⁸⁵. Decyzję własnoręcznie podpisali Józef Wissarionowicz Stalin, Klimient Jefriemowicz Woroszyłow, Wiaczesław Michajłowicz Mołotow oraz Anastas Iwanowicz Mikojan. Oprócz nich, „za” rozstrzelaniem głosowali Łazar Moisiejewicz Kaganowicz i Michaił Iwanowicz Kalinin, którzy swoją aprobatę wyrazili prawdopodobnie przez telefon. W ten sposób po akceptacji sześciu członków Biura Politycznego notatka Berii stała się formalną decyzją z 5 marca 1940 r.⁸⁶

Osadzonych w Kozielsku wywożono do stacji kolejowej Gniezdowo, a stamtąd karetkami więziennymi, tzw. czarnymi wronami, transportowano do lasku katyńskiego, gdzie mordowano strzałem w potylicę prawdopodobnie nad wykopanymi wcześnie dołami⁸⁷. Więźniów Starobielska przewożono do Charkowa, gdzie w piwnicach więzienia wewnętrznego NKWD mordowano ich strzałem w potylicę lub kark na wysokości trzech pierwszych kręgów szyjnych⁸⁸. Ciała wywożono nocą do pobliskiego osiedla Piatichatki i tam chowano. Jeńcy Ostaszkowa trafili do Kalinina (obecnie Twer) do budynku Zarządu NKWD, gdzie ich mordowano strzałem w potylicę, a następnie ciała, pod osłoną nocy, przewożono ciężarówkami do oddalonej o 32 km miejscowości Miednoje w celu pochówku⁸⁹. Wszystkich egzekucji dokonano w kwietniu i maju 1940 r. Równolegle odbywały się mordy na obywatelach polskich, którzy do wiosny 1940 r. przebywali w więzieniach NKWD tzw. Zachodniej Ukrainy i Białorusi, a następnie zostali przetransportowani do więzień w Kijowie, Charkowie, Chersoniu i Mińsku. Część z zamordowanych na Ukrainie pochowano w Bykowni niedaleko Kijowa, pozostałe jednak miejsca złożenia zwłok osób z ukraińskiej listy nie są znane. Prawdopodobnie obywateli polskich z więzień NKWD zachodnich obwodów Białorusi zamordowano w Mińsku i pochowano w pobliskich Kuropatach, miejscu masowych egzekucji NKWD z okresu stalinowskiej wielkiej czystki⁹⁰. Według notatki szefa KGB Aleksandra Szelepina z 3 marca 1959 r. do I sekretarza KPZS Nikity Chruszczowa w wyniku decyzji z 5 marca 1940 r. zamordowano łącznie 21 857 osób⁹¹. Choć ta liczba – jak przypuszcza Witold Wasilewski – mogła przekroczyć 22 tys.⁹² Dzięki pracy Ośrodka KARTA w słynnej serii Indeks Represjonowanych zostały odtworzone imienne listy ofiar zbrodni z trzech obozów jenieckich. Ich weryfikacja jednak wciąż trwa, bowiem do tej pory nie zostały odnalezione teczki personalne ofiar zbrodni⁹³.

Same motywy mordu na polskich oficerach także budzą spore wątpliwości wśród historyków. Jak stwierdził Sławomir Kalbarczyk: „Tło wystąpienia [sugestii mordu – przyp. K.Ł.] Berii nie jest znane”⁹⁴. Oczywiście można zauważyć, że ludowy komisarz argumentował swoją propozycję rozstrzelania jeńców tym, że są oni zatwardziałymi wrogami władzy sowieckiej, nie rokującymi poprawy, jednak jak dalej zauważa Kalbarczyk: „Biorąc pod uwagę fakt, że jeńcy (o więźniach nic nie wiemy) byli pod stałą obserwacją, a moskiewska centrala NKWD była na bieżąco informowana o ich antysowieckich, patriotycznych nastrojach, trudno uznać to za jakąś »odkrywczą« konstatację”⁹⁵. Stanisław Swianiewicz, ocalały jeniec Kozielska, argumentując motywy zbrodni, doszedł do wniosku, że: „Sowiecka taktyka polityczna zna dwa sposoby postępowania z pokonanym przeciwnikiem: zmusić go do pracy i służby dla Związku Sowieckiego [...] albo w drugim przypadku »unicestwić go«. Sowieckie władze musiały rozstrzygnąć, która z tych dwu metod winna być zastosowana do oficerów polskich, znajdujących się w ich rękach”⁹⁶. Chłodną i wyrachowaną interpretację decyzji o wymordowaniu obywateli polskich przedstawiają również słowa syna Józefa Stalina, Jakowa Dżugaszwilego: „Po co tyle hałasu o 10 000 czy 15 000 zabitych Polaków? Podczas kolektywizacji Ukrainy zginęło około trzech milionów ludzi! Czemu zawracać sobie głowę polskimi oficerami. […] Należeli do inteligencji, najbardziej niebezpiecznego dla nas elementu i musieli zostać wyeliminowani”⁹⁷. Z kolei Nikita Pietrow, rosyjski historyk i zasłużony badacz dziejów Zbrodni Katyńskiej ze stowarzyszenia „Memoriał”, analizując notatkę Berii widzi powiązania Zbrodni Katyńskiej z Wielkim Terrorem w ZSRS z lat 1937–1938. Już samo określenie, aby rozpatrzyć sprawy polskich jeńców w „trybie specjalnym” – jak zauważa Nikita Pietrow – było doskonale znane w okresie stalinowskich czystek i oznaczało rozstrzelanie bez procesu. Rosyjski historyk doszedł do wniosku, że: „Dokładna lektura przytoczonych w notatce Berii (dla Stalina) – czyli piśmie nr 794/B z 5 marca 1940 roku – argumentów, które uzasadniały tę masową zbrodnię, pozwala zrozumieć, że to nie tylko echo Wielkiego Terroru, ile jego kontynuacja. Oparta na tej samej argumentacji masowych czystek: likwidacja przedstawicieli »wrogich klas«, »podejrzanych o szpiegostwo«, »zbiegów«, »prowadzących antysowiecką agitację«”⁹⁸. Trudno odmówić badaczowi bardzo trafnych spostrzeżeń. Nie możemy także wykluczyć, że część sformułowań w notatce Berii mogła być dyktowana osobiście przez Stalina⁹⁹. Niewielu jest bowiem badaczy, którzy znając realia rządów w ZSRS, uznaliby, że to szef NKWD sam był inicjatorem decyzji o rozstrzelaniu Polaków.

Nie brakuje także nieco sensacyjnych teorii. Niektórzy Zbrodnię Katyńską interpretują w kategoriach zemsty Stalina za przegraną wojnę polsko-bolszewicką w 1920 r. oraz śmierć wielu bolszewików, którzy z powodu ciężkich warunków i epidemii zmarli wtedy w polskiej niewoli. Takich, mniej lub bardziej wiarygodnych interpretacji, można byłoby mnożyć, jednak obecnie nie ma wystarczającej podstawy źródłowej, aby jednoznacznie stwierdzić, która wersja jest najbliższa prawdzie¹⁰⁰. Możemy jedynie snuć domysły, dlaczego Stalin podjął tak nagłą decyzję. Mężczyzn w sile wieku można było przecież wykorzystać do pracy na rzecz gospodarki ZSRS. Początkowo właśnie taki był plan. Jeszcze pod koniec lutego 1940 r. sześciuset jeńców Ostaszkowa miało zostać zesłanych na Kamczatkę, wszystko zmieniło się jednak na początku marca¹⁰¹. Trudno jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie, dlaczego tak się stało. Już te wątpliwości na temat podstawowych aspektów związanych z mordem pokazują, że do ostatecznego rozwiązania zagadek Zbrodni Katyńskiej jeszcze daleka droga¹⁰².

Charakterystyczną formą represji, stosowaną przez sowiecki aparat terroru, były masowe deportacje. Wywózki ludności z okupowanych terenów miały oczyścić ziemie z „kontrrewolucyjnego elementu”. Od chwili wkroczenia Armii Czerwonej na terytorium państwa polskiego, do czasu agresji niemieckiej na ZSRS, władze sowieckie zorganizowały cztery masowe deportacje ludności polskiej z Kresów Wschodnich. Pierwsza zsyłka została przeprowadzona z 9 na 10 lutego 1940 r. Jej ofiarami stali się głównie wojskowi osadnicy (weterani wojny polsko-bolszewickiej), którzy byli stosunkowo zamożni i nadal aktywni politycznie¹⁰³. W nocy z 12 na 13 kwietnia 1940 r. deportowano m.in. rodziny oficerów WP, policjantów, służb więziennych, urzędników państwowych, działaczy społecznościowych, którzy zostali aresztowani przez władze sowieckie. W czasie, kiedy rodziny jeńców były wywożone, oddziały NKWD dokonywały likwidacji obywateli polskich na podstawie decyzji Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940 r. Trzecia akcja deportacyjna odbyła się z 29 na 30 czerwca 1940 r., i objęła w zdecydowanej większości Żydów, którzy uciekli z terenów zajętych przez Niemców w 1939 r. Ostatnia deportacja odbyła się w maju i czerwcu 1941 r. Swoim zasięgiem objęła ludność terenów republik nadbałtyckich – Litwy, Łotwy, Estonii¹⁰⁴. Grupy deportacyjne, które przeprowadzały wysiedlenia, pojawiały się najczęściej w nocy, informowały rodziny o podjętej decyzji i dawały kilkanaście minut na spakowane najpotrzebniejszych rzeczy. Przebieg akcji był nierzadko brutalny i dramatyczny. Zesłańców ładowano do wagonów towarowych, nie zwracając uwagi na wiek czy stan zdrowia. Liczne były przypadki zgonów podczas podróży, szczególnie podczas pierwszej deportacji, która przeprowadzona została w zimie. Zaplombowane wagony otwierano raz na kilka dni, aby usunąć zwłoki i dać skromny posiłek. Potrzeby fizjologiczne załatwiane były do otworu w podłodze wagonu. Brakowało wody, przez co utrzymanie higieny było niemożliwe. W wagonach szerzyły się choroby, na które najszybciej zapadały dzieci i osoby starsze¹⁰⁵. Po kilku tygodniach wyniszczającej podróży, Polacy znaleźli się na różnych obszarach Związku Sowieckiego, bez możliwości powrotu, często bez najpotrzebniejszej odzieży. Łącznie do pracy w nieludzkich warunkach zostało zesłanych około 320 tys. osób¹⁰⁶. Wielu z nich już nigdy nie powróciło do swojej ojczyzny, natomiast te osoby, którym to się udało, straciły bezpowrotnie swoje przedwojenne miejsca zamieszkania.

Na znacznie mniejszą skale odbywały się przesiedlenia ludności polskiej wewnątrz ZSRS, na tereny ukraińskiej i białoruskiej republiki. Głównym założeniem było rozładowanie przeludnionych miast nadgranicznych i pozbycie się uciekinierów z Polski centralnej czyli tzw. bieżeńców. Przesiedleniem objęto więcej niż 55 tys. Polaków. Przeszło 22 tys. trafiło do pięciu obwodów Białoruskiej SRS, a ponad 32 tys. do jedenastu obwodów Ukraińskiej SRS. Pracowali przy wydobyciu torfu, wyrębie lasów i innych fizycznych pracach. Na podstawie decyzji Rady Najwyżej ZSRS, wszystkim osobom przebywającym w dniach 1–2 listopad 1939 r. na terenach tzw. Zachodniej Ukrainy i Białorusi, nadano obywatelstwo sowieckie¹⁰⁷. Od tego momentu Polacy formalnie podlegali władzom jako obywatele Związku Sowieckiego.

Przesiedleniom podlegały również osoby, które zamieszkiwały w obszarze nowej strefy przygranicznej. Na terenach USRS i BSRS zostały wprowadzone strefy ochronne, 7,5 km i 0,5 km. Wszyscy, którzy zamieszkiwali obszar znajdujący się w odległości 7,5 km od granicy, byli zobowiązani do posiadania paszportów umożliwiających poruszanie się. 2 marca 1940 r. Rada Komisarzy Ludowych ZSRS zdecydowała o przesiedleniu ludności w pasie 800 m od granicy. Obowiązkiem przeprowadzenia tej akcji obarczyła RKL Ukrainy i Białorusi. Tylko z samej tzw. Zachodniej Ukrainy usunięto w tej sposób ponad 100 tys. osób różnych narodowości. Osoby poszkodowane miały otrzymać ziemie w granicach swoich miejscowości lub być przesiedlone do odleglejszych miast i miasteczek¹⁰⁸.

Inną formą represji stosowaną na polskich ziemiach włączonych do ZSRS były przymusowe wcielenia do Armii Czerwonej. Na podstawie konstytucji Związku Sowieckiego z dnia 5 grudnia 1936 r. każdy obywatel miał obowiązek służby wojskowej. Dotyczyło to również Polaków, którym nadano obywatelstwo sowieckie zgodnie z rozporządzeniem Prezydium Rady Najwyższej Związku Sowieckiego z dnia 29 listopada 1939 r.¹⁰⁹ Na początku 1940 r. sporządzono spisy mężczyzn w wieku od 18 do 50 lat, oraz kobiet, które miały odbyte kursy sanitarne i pielęgniarskie. Niektóre z tych osób już w 1940 r. wysłano na front fiński, podczas toczącej się tzw. wojny zimowej, wywołanej agresją ZSRS¹¹⁰. Komisje poborowe dokonywały selekcji pod względem pochodzenia społecznego. Szczególną uwagę zwracano na synów oficerów i urzędników, których kierowano do odległych okręgów wojskowych w głąb ZSRS. Do momentu wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej przeprowadzono dwa pobory do Armii Czerwonej – pierwszy jesienią 1940 r., drugi wiosną 1941 r. Dotknęły one roczników 1918–1919¹¹¹. Nie sposób dokładnie oszacować, ilu polskich obywateli zostało wówczas zmobilizowanych. Szacunki różnych autorów podają rozbieżne liczby od 100 do 300 tys. Z powodu braku dokładnych danych o wcieleniu Polaków, nie można także określić, ilu z nich zginęło, nosząc mundur Armii Czerwonej.

Powszechną formą prześladowań były również rewizje mieszkań, aresztowania i osadzanie w więzieniach, które pod koniec września 1939 r. przejęło NKWD¹¹². Rewizje miały taki sam charakter jak podczas deportacji. Grupy zjawiały się w nocy, z zaskoczenia, szukając w mieszkaniach broni i materiałów propagandowych. Kontrole miały zazwyczaj brutalny charakter. Dochodziło do rabowania majątków, pobić i dewastacji mieszkań. Często, jeśli rewizje nie przynosiły skutku w postaci odnalezienia broni, dochodziło do jej podrzucenia¹¹³. Aresztowania w początkowym okresie okupacji były wymierzone głównie w znane osoby na danym terenie. Władzom zależało na pozbyciu się jednostek, które mogłyby bezpośrednio oddziaływać na polskie społeczeństwo i zachęcać do zawiązywania ruchu oporu. W aresztowaniach dużą rolę odegrali miejscowi informatorzy, najczęściej Ukraińcy i Białorusi, którzy donosili o miejscu zamieszkania takich osób¹¹⁴. Prześladowania z czasem zaczęły też obejmować osoby, które unikały przyjęcia obywatelstwa Związku Sowieckiego, spóźniały się do pracy, nie regulowały podatków itd.

Skazanych za różnego rodzaju przestępstwa kierowano do sowieckich obozów pracy, łagrów, gdzie w fatalnych warunkach klimatycznych i bytowych, byli zmuszani do niewolniczej pracy na rzecz państwa. Głównymi punktami wysyłania więźniów były miejsca odległe, słabo zaludnione, gdzie istniało duże zapotrzebowanie na tanią siłę roboczą¹¹⁵. Według różnych danych można przyjąć, że w latach 1939–1941 na Kresach Wschodnich aresztowano około 110 tys. polskich obywateli. Ilu z nich poniosło śmierć, nie sposób oszacować¹¹⁶.

Najlepszym podsumowaniem represji władz sowieckich na okupowanych terenach Polski będą słowa Andrzeja Paczkowskiego, który stwierdził: „Uważa się, że w ciągu niespełna dwóch lat władzy sowieckiej na ziemiach zabranych Polsce represjonowano w różnych formach – od rozstrzelania, poprzez więzienia, obozy i zsyłki, po pracę na wpół przymusową – ponad 1 milion osób, a więc co dziesiątego obywatela Rzeczypospolitej, który mieszkał lub znalazł się na tym terytorium”¹¹⁷.

1.4. Wybrane aspekty represji sowieckich wobec narodu polskiego w latach 1944–1945

Armia Czerwona w nocy z 4 na 5 styczniu 1944 r. przekroczyła przedwojenną granicę polsko-sowiecką. Wycofujących się Niemców zaatakowały jednostki Armii Krajowej, które realizowały cele planu „Burza”. Głównym założeniem akcji było przygotowanie powstania oraz walka przeciwko Niemcom w momencie, kiedy ich panowanie na polskich terenach miało zmierzać ku końcowi. Od kwietnia 1943 r. władze Związku Sowieckiego nie utrzymywały stosunków dyplomatycznych z rządem RP w Londynie, co znacznie utrudniało wypracowanie odpowiedniej polityki wobec zbliżającej się armii. Sowieci natychmiast po wkroczeniu na polskie tereny przystąpili do likwidowania elementów niepożądanych dla władzy komunistycznej, zaczynając od oddziałów partyzanckich. Oddziały AK były przez Sowietów określane jako bandy „białych Polaków”. Definiowano tak wszystkich wrogów ustroju komunistycznego, którzy w zorganizowany sposób chcieli bronić prawa do niepodległości Polski, walcząc przeciwko obecności wojsk Armii Czerwonej i NKWD na jej terytorium¹¹⁸.

Często po wspólnej walce z Niemcami dochodziło do rozbrojenia Polaków. Los, jaki ich spotykał, był różny. Niektórych NKWD rozstrzeliwało na miejscu, oficerów i cywilów najczęściej wywożono do obozów w głąb ZSRS, natomiast żołnierzy wcielano do armii Berlinga i Armii Czerwonej. Przy okazji zwalczania partyzantki, represje dotknęły również ludność cywilną. Największą gamę represji zastosowano na terenach II RP, które Sowieci zajęli po 17 września 1939 r. Główną ich formą było przymusowe wcielanie Polaków do Armii Czerwonej. Nie jest możliwe ustalenie dokładnej liczby z powodu braku dokumentów. Poza tym kwestią problematyczną pozostaje sprawa narodowości rekrutów. Ze względu na brak rozstrzygnięcia, trudnym jest także oszacowanie liczby Polaków, którzy zostali aresztowani, internowani i deportowani z Kresów. Historycy szacują, że w latach 1944–1945 na Kresach Wschodnich aresztowano i internowano co najmniej 35 tys. Polaków¹¹⁹.

Armia Czerwona zajmowała kolejne tereny państwa polskiego. W lipcu 1944 r. Sowieci dotarli do tzw. linii Curzona. Polityka wobec ludności polskiej na terenach centralnej Polski zmieniła nieco charakter. Zrezygnowano z poboru do Armii Czerwonej, aresztowań i deportacji, rozpoczęły się jednak internowania¹²⁰. Represje dotknęły głównie oficerów i żołnierzy państwa podziemnego. 12 października 1944 r. NKWD i NKGB – Narodnyj komissariat gosudarstvennoj bezopasnosti (Ludowy Komisariat Bezpieczeństwa Państwowego) wydały rozkaz „o likwidacji antysowieckiego podziemia”¹²¹. Dwa dni później powstała 64. Dywizja Zbiorcza Wojsk Wewnętrznych NKWD, która została stworzona do walki z oddziałami polskiej partyzantki¹²². Dodatkową formą represji były pacyfikacje miast i regionów, głównie w odwecie na ludności cywilnej za pomaganie oddziałom partyzanckim. Dochodziło do aresztowań i przesłuchań połączonych z torturami. Częstym następstwem pacyfikacji były morderstwa, gwałty, plądrowanie i podpalanie domostw. Wynikało to m.in. z tego, że obecność wojsk sowieckich na ziemiach polskich nie została uregulowana po względem prawnym aż do 1956 r.¹²³

W dniu 16 grudnia 1944 r. Państwowy Komitet Obrony ZSRS wydał rozporządzenie, które dotyczyło Niemców znajdujących się na terenach wcielonych w 1939 r. do Trzeciej Rzeszy. Na podstawie tej decyzji ludność niemiecka miała być zesłana do sowieckich łagrów i tam wykorzystana jako tania siła robocza. Wraz z wkroczeniem wojsk sowieckich na obszary Prus Wschodnich, Pomorza, Dolnego Śląska i Wielkopolski rozpoczęły się masowe wywózki na wschód. Ofiarami tej polityki byli również Polacy, którzy podczas okupacji niemieckiej w obawie przed represjami, wpisali się na Volkslistę. To samo spotkało Polaków, którzy zostali wcieleni do Wehrmachtu i w czasie ofensywy Armii Czerwonej dostali się do niewoli. Łącznie liczbę obywateli polskich wywiezionych do łagrów z terenów polskich wcielonych w czasie wojny do Rzeszy można w przybliżeniu oszacować na około 45–50 tys. osób¹²⁴.

Liczbę obywateli polskich aresztowanych, internowanych i wywiezionych do łagrów z terenów całej Polski szacuje się w przybliżeniu na około 100 tys. Natomiast liczbę zamordowanych cywilów i żołnierzy podziemia na około 10 tys.¹²⁵

Za największą akcję wymierzoną w polskie podziemie niepodległościowe uważa się obławę augustowską, która objęła Puszczę Augustowską, Suwałki i okolice. W akcji tej wzięły udział m.in. jednostki NKWD z 62. Dywizji Wojsk Wewnętrznych do ochrony tyłów Armii Czerwonej, oddziały NKWD 3. Frontu Białoruskiego i Armii Czerwonej, wspomagane przez 1. Pułk Wojska Polskiego oraz Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. Wynikiem obławy przeprowadzonej w lipcu 1945 r. było aresztowanie ponad 7 tys. osób. Z grupy zatrzymanych, po przesłuchaniach i torturach, wyselekcjonowano 592 osoby, które wywieziono w nieznanym kierunku¹²⁶. Nigdy więcej nie dały one znaku życia. Z czasem stało się jasne, że zostały zamordowane, ale miejsce zakopania ciał nadal jest nieznane. Pośrednio świadczy o tym m.in. szyfrotelegram z 21 lipca 1945 r. gen. Wiktora Abakumowa, naczelnika Głównego Zarządu Kontrwywiadu „SMIERSZ” – Gławnoje uprawlenije kontrrazwiedki SMIERSZ (Smiert’ szpionam) – przy Ludowym Komisariacie Obrony ZSRS skierowany do Berii. Pisał on w nim: „Zgodnie z Waszą instrukcją rankiem 20 lipca wysłałem samolotem […] generała majora Gorgonowa […] wraz z grupą kontrwywiadowców w celu przeprowadzenia likwidacji bandytów aresztowanych w Puszczy Augustowskiej”¹²⁷. Obława augustowska jest uważana za największą zbrodnię w historii powojennej Polski, a także Europy w okresie od zakończenia II wojny światowej do wybuchu wojen bałkańskich w latach dziewięćdziesiątych XX w. i mordu w Srebrenicy. Obława augustowska potocznie jest też nazywana „małym Katyniem”, bowiem była ona mniej dramatyczna tylko pod względem liczby zamordowanych osób. Zasadność analogii do Zbrodni Katyńskiej widzę także w tym, że w jednym i drugim przypadku nadal w Polsce żyją rodziny, które nie wiedzą, gdzie zostali zamordowani i pochowani ich bliscy.

Polska w czasie wojny znalazła się pod dwiema wrogimi okupacjami, które pod względem ideologicznym różniły się od siebie – niemiecka miała na celu masową eksterminację obcych narodów, sowiecka natomiast eliminacje wrogich dla systemu klas społecznych. Wspólnym jednak celem dwóch okupantów była całkowita likwidacja polskości¹²⁸.

¹ Cyt. za: M. Broszat, 200 lat niemieckiej polityki wobec Polski, tłum. E. Kazimierczak, W. Leder, Warszawa 1999, s. 309.

² M. Kornat, Polska między Niemcami a Związkiem Sowieckim (1938–1939). Koncepcje polityczne ministra Józefa Becka i sytuacja międzynarodowa [w:] Kryzys 1939 roku w interpretacjach polskich i rosyjskich historyków, red. S. Dębski, M. Narinski, Warszawa 2009, s. 310; idem, Układy o nieagresji z ZSRR (1932) i Niemcami (1934) oraz ich znaczenie dla Europy i polskiej polityki zagranicznej [w:] M. Kornat, W. Materski, Między pokojem a wojną. Szkice o dyplomacji polskiej lat 1918–1945, Warszawa 2015, s. 37–49.

³ Zob. J. Tebinka, Polityka zagraniczna Wielkiej Brytanii i Francji – od appeasementu do powstrzymywania [w:] Kryzys 1939 roku w interpretacjach…, s. 209–240; S. Żerko, Niemiecka polityka zagraniczna 1933–1939, Poznań 2005, s. 104–108, 125–220.

⁴ Ibidem, s. 209. Sudety nie były pierwszymi zdobyczami terytorialnymi państwa niemieckiego, które kierowało się ideą rewindykacji granic po haniebnym dla niego traktacie wersalskim z 1919 r. Koncepcja ta była bardzo mocno widoczna w latach 1938–1939. Więcej zob. Cz. Madajczyk, Faszyzm i okupacje 1938–1945. Wykonywanie okupacji przez państwa Osi w Europie, t. 1, Poznań 1983, s. 40–119.

⁵ J. Goebbels, Dzienniki, t. 1: 1923–1939, oprac. i tłum. E.C. Król, Warszawa 2013, [zapis z 2 X 1938 r.] s. 506.

⁶ S. Żerko, Niemiecka polityka zagraniczna w przededniu II wojny światowej [w:] Kryzys 1939 roku w interpretacjach…, s. 104.

⁷ Więcej zob. M. Kornat, Polityka równowagi 1934–1939. Polska miedzy Wschodem a Zachodem, Kraków 2007; idem, Polityka zagraniczna Polski 1938–1939. Cztery decyzje Józefa Becka, Gdańsk 2012, s. 15–98.

⁸ W. Roszkowski, Najnowsza historia Polski 1914–1945, Warszawa 2003, s. 353.

⁹ W. Stachiewicz, Wierności dochować żołnierskiej. Przygotowania wojenne w Polsce 1935–1939 oraz kampania 1939 w relacjach i rozważaniach szefa Sztabu Głównego i szefa Sztabu Naczelnego Wodza, oprac. M. Tarczyński, Warszawa 1998, s. 134–135.

¹⁰ M. Kornat, Polityka zagraniczna Polski…, s. 380–381.

¹¹ Szerzej o pakcie Ribbentrop–Mołotow zob. A. Bregman, Najlepszy sojusznik Hitlera. Studium o współpracy niemiecko-sowieckiej 1939–1941, Warszawa 1997. Pierwsze wydanie ukazało się w Londynie w roku 1958. Pozycja Bregmana jest jedną z pierwszych publikacji poruszających ten temat. Zob. też S. Dębski, Między Berlinem a Moskwą. Stosunki niemiecko-sowieckie 1939–1941, Warszawa 2007. Monografia Dębskiego jest uważana za najbardziej kompleksową i aktualną pozycję o zbliżeniu niemiecko-sowieckim. O polskim spojrzeniu na pakt Ribbentrop–Mołotow obszernie pisze M. Kornat, Polska 1939 roku wobec paktu Ribbentrop–Mołotow. Problem zbliżenia niemiecko-sowieckiego w polityce zagranicznej II Rzeczypospolitej, Warszawa 2002. Monografia Kornata oparta na bogatej i nowatorskiej bazie źródłowej rzuca inne światło na poczynania polskiej dyplomacji pod koniec lat trzydziestych XX w. O niemieckiej drodze do paktu, zob. idem, Droga Niemiec do paktu Ribbentrop–Mołotow i sprawy polskie (wydarzenia i interpretacje), „Pamięć i Sprawiedliwość” 2008, nr 1, s. 41–59.

¹² W. Smirnow, Konferencja monachijska i sowiecko-niemiecki pakt o nieagresji w dyskusjach historyków rosyjskich [w:] Kryzys 1939 roku w interpretacjach…, s. 81.

¹³ S. Dębski, Układ monachijski i pakt Ribbentrop–Mołotow siedemdziesiąt lat później – problemy, interpretacje, oddziaływanie [w:] Kryzys 1939 roku w interpretacjach…, s. 44.

¹⁴ Zagłada polskich elit. Akcja AB-Katyń, Warszawa 2006, s. 8.

¹⁵ M. Broszat, 200 lat niemieckiej…, s. 310.

¹⁶ W. Materski, Tarcza Europy. Stosunki polsko-sowieckie 1918–1939, Warszawa 1994, s. 347.

¹⁷ S. Dębski, Między Berlinem a Moskwą…, s. 103.

¹⁸ Dok. nr 2A [w:] Okupacja i ruch oporu w dzienniku Hansa Franka 1939–1945, t. 1: 1939–1942, wybór i oprac. S. Płoski i in., Warszawa 1970, s. 98.

¹⁹ M. Broszat, 200 lat niemieckiej…, s. 315.

²⁰ Raporty z ziem wcielonych do III Rzeszy (1942–1944), red. Z. Mazur, A. Pietrowicz, M. Rutowska, Poznań 2004, s. VII.

²¹ Cz. Madajczyk, Polityka III Rzeszy…, t. 1, s. 66.

²² M. Rutowska, Wysiedlenia ludności polskiej z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa 1939–1941, Poznań 2003, s. 19.

²³ Ibidem, s. 19–20.

²⁴ Raporty z ziem wcielonych…, s. VII.

²⁵ M. Rutowska, Wysiedlenia ludności polskiej…, s. 20.

²⁶ Cyt. za: Cz. Madajczyk, Polityka III Rzeszy…, t. 1, s. 101.

²⁷ M. Broszat, 200 lat niemieckiej…, s. 339.

²⁸ P. Eberhardt, Migracje polityczne na ziemiach polskich (1939–1950), Poznań 2010, s. 50.

²⁹ Więcej o literaturze na temat wysiedleń zob. M. Rutowska, Wysiedlenia ludności polskiej…, przyp. 8, s. 11–12.

³⁰ W październiku władze niemieckie podjęły pierwsze tzw. dzikie wysiedlenia Polaków z Gdyni i Pomorza. Początek planowanych wysiedleń ludności polskiej z obszarów wcielonych przypadał na 1 lipca 1939 r., zob. Wysiedlenia, wypędzenia i ucieczki 1939–1959. Atlas ziem Polski, red. W. Sienkiewicz, G. Hryciuk, Warszawa 2008, s. 62.

³¹ M. Rutowska, Wysiedlenia Polaków i Żydów z ziem polskich wcielonych do Trzeciej Rzeszy do Generalnego Gubernatorstwa w latach 1939–1941 [w:] Polska 1939–1945. Straty osobowe…, s. 126.

³² Więcej o pracach przymusowych Polaków w Trzeciej Rzeszy zob. Cz. Łuczak, Polscy robotnicy przymusowi w Trzeciej Rzeszy podczas II wojny światowej, Poznań 1974; idem, Praca przymusowa Polaków w Trzeciej Rzeszy i na okupowanych przez nią terytoriach innych państw (1939–1945), Poznań 2001.

³³ Idem, Polityka ludnościowa i ekonomiczna hitlerowskich Niemiec w okupowanej Polsce, Poznań 1979, s. 124–125.

³⁴ A. Eberhardt, M. Gniazdowski, T. Jaskułowski, M. Krzysztofowicz, Szkody wyrządzone Polsce podczas II wojny światowej przez agresora niemieckiego. Historia dociekań i szacunków [w:] Problem reparacji, odszkodowań i świadczeń w stosunkach polsko-niemieckich 1944–2004, t. 1, red. W.M. Góralski, Warszawa 2004, s. 13. Włodzimierz Jastrzębski, który jako jeden z pierwszych zajął się dokładnie tym tematem, określił ogólną liczbę wysiedlonych na 985 577 osób, czyli 1/9 ogółu Polaków i Żydów zamieszkujących ten obszar przed 1 września 1939 r., zob. W. Jastrzębski, Hitlerowskie wysiedlenia z ziem polskich wcielonych do Rzeszy w latach 1939–1945, Poznań 1968, s. 133–134.

³⁵ M. Rutowska, Wysiedlenia Polaków i Żydów…, s. 118.

³⁶ Eadem, Wysiedlenia ludności polskiej…, s. 21.

³⁷ Cz. Łuczak, Zagłada, Warszawa 1989, s. 158. O pierwotnych i zmieniających się planach niemieckich względem GG zob. Cz. Madajczyk, Generalna Gubernia w planach hitlerowskich. Studia, Warszawa 1961.

³⁸ Cz. Madajczyk, Polityka III Rzeszy…, t. 1, s. 393–463.

³⁹ Cz. Łuczak, Losy polskiej nauki i nauczania akademickiego w okresie hitlerowskiej okupacji. Wykład wygłoszony na inauguracji roku akademickiego 1980/1981 w UAM, Poznań 1981, s. 3.

⁴⁰ I. Kershaw, Führer. Walka do ostatniej kropli krwi, tłum. G. Siwek, Kraków 2012, s. 17.

⁴¹ Cz. Madajczyk, Polityka III Rzeszy…, t. 2, s. 149.

⁴² Dok. nr 39 A [w:] Okupacja i ruch oporu w dzienniku Hansa Franka 1939–1945, t. 1…, s. 289.

⁴³ I. Kershaw, Führer…, s. 17.

⁴⁴ M. Broszat, 200 lat niemieckiej…, s. 323.

⁴⁵ M. Wardzyńska, Kategorie obozów pod okupacją niemiecką w latach II wojny światowej [w:] Polska 1939–1945. Straty osobowe…, s. 101. Więcej o akcji „Inteligencja” na ziemiach wcielonych do Rzeszy zob. eadem, Był rok 1939. Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce. Intelligenzaktion, Warszawa 2009.

⁴⁶ A. Chmielarz, Kategorie represji stosowanych przez okupanta niemieckiego wobec obywateli polskich [w:] Polska 1939–1945. Straty osobowe…, s. 96; Symbolem akcji Intelligenzaktion jest Piaśnica, koło Wejherowa, gdzie zamordowano około 10–12 tys. mieszkańców Pomorza. Do końca 1939 r. liczba osób zamordowanych na Pomorzu osiągnęła około 40 tys.

⁴⁷ Cz. Madajczyk, Polityka III Rzeszy…, t. 1, s. 102.

⁴⁸ Wśród zachowanych wspomnień, opisujących to wydarzenie, warto zajrzeć do zapisków Zygmunta Starachowicza, który jako absolwent prawa na UJ został przypadkowo aresztowany wraz z gronem profesorskim, zob. Z. Starachowicz, Sonderaktion Krakau. Wspomnienia z akcji przeciwko profesorom uniwersyteckim w Krakowie (6–10 listopada 1939 roku), wstęp i oprac. K. Starachowicz, F. Wasyl, Gdańsk 2012.

⁴⁹ Szerzej o akcji AB zob. Ausserordentliche Befriedungsaktion 1940. Akcja AB na ziemiach polskich. Materiały z sesji naukowej (6–7 listopada 1986 r.), red. Z. Mańkowski, Warszawa 1992; Okupacja i ruch oporu w dzienniku Hansa Franka 1939–1945, t. 1…, s. 158 i nast.

⁵⁰ Dok. nr 34 [w:] Okupacja i ruch oporu w dzienniku Hansa Franka 1939–1945, t. 1…, s. 194–195.

⁵¹ J. Goebbels, Dzienniki, t. 2: 1939–1943, oprac. i tłum. E.C. Król, Warszawa 2013, [zapis z 5 VII 1940 r.] s. 89.

⁵² Zagłada polskich elit..., s. 81.

⁵³ J. Goebbels, Dziennik, t. 2…, [zapis z 25 IV 1942 r.] s. 384.

⁵⁴ Cz. Łuczak, Zagłada…, s. 25.

⁵⁵ Idem, Losy polskiej nauki…, s. 12.

⁵⁶ G. Aly, Obciążeni. „Eutanazja” w nazistowskich Niemczech, tłum. V. Gronowicz, Wołowiec 2015, s. 83–89. W Trzeciej Rzeszy akcja eliminacji osób psychicznie chorych i niepełnosprawnych nosiła nazwę T4. Przyjmuje się, że w jej ramach wymordowano około 200 tys. osób.

⁵⁷ Cz. Łuczak, Polityka ludnościowa i ekonomiczna hitlerowskich…, s. 161; por. K. Kersten, Repatriacja ludności polskiej po II wojnie światowej. Studium historyczne, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1974, s. 206.

⁵⁸ A. Dzierżanowska, D. Pawłoś, Polacy na robotach przymusowych w Trzeciej Rzeszy (metody rekrutacji, sposób traktowania, liczebność) [w:] Polska 1939–1945. Straty osobowe…, s. 154.

⁵⁹ M. Wardzyńska, Kategorie obozów…, s. 101–113.

⁶⁰ A. Chmielarz, Kategorie represji stosowanych…, s. 98.

⁶¹ Więcej zob. Auschwitz 1940–1945. Węzłowe zagadnienia z dziejów obozu, t. 1: Założenie i organizacja obozu; t. 2: Więźniowie – życie i praca; t. 3: Zagłada; t. 4: Ruch oporu; t. 5: Epilog, red. W. Długoborski, F. Piper, Oświęcim-Brzezinka 1995.

⁶² R. Szuchta, P. Trojański, Zrozumieć Holokaust. Książka pomocnicza do nauczania o zagładzie Żydów, Warszawa 2012, s. 217.

⁶³ Cz. Madajczyk, Polityka III Rzeszy…, t. 2, s. 275; R. Hilberg Zagłada Żydów europejskich, tłum. J. Giebułtowski, t. 3, Warszawa 2014, s. 1076–1089.

⁶⁴ F. Piper, Kontrowersje wokół liczby ofiar KL Auschwitz [w:] Polska 1939–1945. Straty osobowe…, s. 175; idem, Ilu ludzi zginęło w KL Auschwitz. Liczba ofiar w świetle źródeł i badań 1945–1990, Oświęcim 1992, s. 81–94. Szerzej o komorach gazowych i krematoriach w Auschwitz-Birkenau zob. P. Setkiewicz, Krematoria i komory gazowe Auschwitz, „Głosy Pamięci ”, t. 6, Oświęcim 2010.

⁶⁵ Jednym z pierwszych, którzy zajęli się tematem zagłady europejskich Żydów, był amerykański historyk Raul Hilberg, autor trzytomowego dzieła The Destruction of the European Jews z 1961 r. Ta monografia do dzisiaj uważana jest za podstawowe kompendium wiedzy o Holokauście. Publikacja dopiero w 2014 r. doczekała się polskiego tłumaczenia i wydania pt. Zagłada Żydów europejskich, zob. też. idem, Sprawcy, ofiary, świadkowie. Zagłada Żydów 1933–1945, Warszawa 2007.

⁶⁶ R.M.W. Kempner, Trzecia Rzesza w krzyżowym ogniu pytań, tłum. K. Bunsch, Kraków 1975, s. 210–211. Autor tej publikacji podczas procesów w Norymberdze był zastępcą głównego amerykańskiego oskarżyciela. Przyjmuje się, że to on odnalazł słynny protokół z konferencji w Wannsee. Na terenach Generalnego Gubernatorstwa akcja fizycznej eksterminacji Żydów nosiła nazwę Einsatz Reinhardt, zob. D. Libionka, Akcja Reinhardt – Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie, Warszawa 2004.

⁶⁷ Cz. Łuczak, Zagłada…, s. 56.

⁶⁸ Do kategorii ofiar eksterminacji bezpośredniej zaliczane są osoby, które straciły życie w egzekucjach, więzieniach gestapo, gettach, obozach zagłady oraz w akcjach pacyfikacyjnych. Do tej grupy należały także osoby niepożądane, czyli Żydzi, Polacy żydowskiego pochodzenia, Romowie, chorzy objęci eutanazją i ofiary wysiedleń. Z kolei do ofiar eksterminacji pośredniej zaliczamy osoby, które poniosły śmierć w więzieniach, obozach koncentracyjnych, w skutek przymusowej ciężkiej fizycznej pracy, chorób, głodu, fatalnych warunków bytowych itp., zob. A. Chmielarz, Kategorie represji stosowanych…, s. 94–95.

⁶⁹ Cz. Łuczak, Polityka ludnościowa i ekonomiczna hitlerowskich…, s. 216–217.

⁷⁰ Szerzej o tym problemie zob. M. Gniazdowski, „Ustalić liczbę zabitych na 6 milionów ludzi”. Dyrektywa Jakuba Bermana dla Biura Odszkodowań Wojennych przy Prezydium Rady Ministrów, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2008, nr 1, s. 99–113.

⁷¹ K. Ruchniewicz, Polskie zabiegi o odszkodowania niemieckie w latach 1944/45–1975, Wrocław 2007, s. 30–31.

⁷² J. Kurtyka, Z. Gluza, Przedmowa [w:] Polska 1939–1945. Straty osobowe…, s. 9.

⁷³ A. Eberhardt, M. Gniazdowski, T. Jaskułowski, M. Krzysztofowicz, Szkody wyrządzone Polsce…, s. 33.

⁷⁴ Dok. nr 92 [w:] Agresja sowiecka na Polskę w świetle dokumentów. 17 września 1939. Geneza i skutki agresji, t. 1, wybór i oprac. Cz. Grzelak, S. Jaczyński, E. Kozłowski, Warszawa 1994, s. 169; por. J. Piekałkiewicz, Polski wrzesień. Hitler i Stalin rozdzierają Rzeczpospolitą, Warszawa 2004, s. 195.

⁷⁵ A. Głowacki, Sowieci wobec Polaków…, s. 33.

⁷⁶ Ibidem, s. 35.

⁷⁷ Dok. nr 56 [w:] Białe plamy. ZSRR – Niemcy 1939–941. Dokumenty i materiały dotyczące stosunków radziecko-niemieckich w okresie od kwietnia 1939 r. do lipca 1941 r., Wilno 1990, s. 106.

⁷⁸ Zob. A. Głowacki, Ogólne założenia sowieckiej polityki okupacyjnej w Polsce, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2008, nr 1, s. 61–78.

⁷⁹ W. Bonusiak, Polityka ludnościowa i ekonomiczna ZSRR…, s. 44.

⁸⁰ W. Materski, Wprowadzenie [w:] Polska 1939–1945. Straty osobowe…, s. 201.

⁸¹ Niektórzy badacze, ze względu na synchronizację w czasie tych dwóch ludobójstw, są skłonni przypuszczać, że akcje niemieckiego i sowieckiego okupanta zostały skoordynowane, zob. N. Lebiediewa, W. Materski, Zastanawiający dokument. Przyczynek do hipotezy o związku akcji AB ze zbrodnią katyńską, „Zeszyty Katyńskie” 1999, nr 10, s. 69–83; por. W. Wasilewski, Współpraca sowiecko-niemiecka a zbrodnia katyńska, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2009, nr 1, s. 47–69.

⁸² J. Kurtyka, Wprowadzenie [w:] Zbrodnia Katyńska. W kręgu…, s. VII.

⁸³ Dok. nr 1 [w:] Polscy jeńcy wojenni w ZSSR 1939–1941, t. 1, tłum. i oprac. W. Materski, Warszawa 1992, s. 23; Dok. nr 74 [w:] Katyń. Dokumenty zbrodni, t. 1: Jeńcy nie wypowiedzianej wojny. Sierpień 1939–marzec 1940, oprac. W. Materski i in., Warszawa 1995, s. 212.

⁸⁴ N. Lebiediewa, Katyń. Zbrodnia przeciwko ludzkości, tłum. K. Bidakowski, Warszawa 1998, s. 249–250. Warto mieć na uwadze, że od momentu powstania obozów do rozpoczęcia likwidacji, stan liczebny w obozach ulegał zmianie; zob. W. Materski, Katyń. Od kłamstwa…, s. 34–35.

⁸⁵ Dok. nr 9 [w:] Katyń. Dokumenty ludobójstwa. Dokumenty i materiały archiwalne przekazane Polsce 14 października 1992 r., tłum. W. Materski, Warszawa 1992, s. 35.

⁸⁶ A. Przewoźnik, J. Adamska, Zbrodnia Katyńska. Mord, kłamstwo, pamięć, Kraków 2011, s. 74; szerzej zob. N. Pietrow, Poczet katów katyńskich, tłum. J. Prus-Wojciechowska, Warszawa 2015, s. 9–32.

⁸⁷ Dokładny przebieg egzekucji w Katyniu nie jest znany, co jak stwierdził Sławomir Kalbarczyk, „zakrawa na bolesny paradoks”. Nie wiemy, czy jeńców Kozielska rozstrzeliwano natychmiast po przywiezieniu do lasku katyńskiego ze stacji Gniezdowo, czy trafiali oni wcześniej do daczy NKWD w lasku. Możemy przypuszczać, że część jeńców wymordowano w więzieniu Zarządu NKWD w Smoleńsku, a ciała przewieziono i pogrzebano w Katyniu; zob. S. Kalbarczyk, Zbrodnia Katyńska po 70 latach: krótki przegląd ustaleń historiografii [w:] Zbrodnia Katyńska. W kręgu…, s. 11–12. Wnikliwą analizę na początku lat dziewięćdziesiątych przeprowadził Jacek Trznadel, zob. J. Trznadel, Katyń – ostatnia droga, „Zeszyty Katyńskie” 1990, nr 1, s. 19–42.

⁸⁸ Inną metodę egzekucji zastosowano w Charkowie. Wykazały to badania antropologiczne szczątków zamordowanych oficerów przeprowadzone tam w latach dziewięćdziesiątych XX w.

⁸⁹ T.A. Kisielewski, Katyń. Zbrodnia i kłamstwo, Poznań 2009, s. 74–89.

⁹⁰ D. Boćkowski, Kuropaty – białoruski Katyń, „Zeszyty Katyńskie” 2002, nr 15, s. 61–65.

⁹¹ Notatka podaje, że w Katyniu zginęło 4421, w Charkowie 3820, w Kalininie 6311, w więzieniach na Ukrainie i Białorusi 7305.

⁹² W. Wasilewski, Sprawa katyńska – 70 lat historii [w:] idem, Ludobójstwo. Kłamstwo i walka o prawdę. Sprawa Katynia 1940–2014, Łomianki 2014, s. 12.

⁹³ Zob. Seria „Indeks Represjonowanych”: Rozstrzelani w Katyniu. Alfabetyczny spis 4410 jeńców polskich z Kozielska rozstrzelanych w kwietniu–maju 1940, według źródeł sowieckich, polskich i niemieckich, red. M. Skrzyńska-Pławińska i in., Warszawa 1995; Rozstrzelani w Charkowie. Alfabetyczny spis 3739 jeńców polskich ze Starobielska rozstrzelanych w kwietniu–maju 1940, według źródeł sowieckich i polskich, red. M. Skrzyńska-Pławińska i in., Warszawa 1996; Rozstrzelani w Twerze. Alfabetyczny spis 6314 jeńców polskich z Ostaszkowa rozstrzelanych w kwietniu–maju 1940 i pogrzebanych w Miednoje, według źródeł sowieckich i polskich, red. M. Skrzyńska-Pławińska i in., Warszawa 1997. W 2013 r. ukazał się nowy tom aktualizujący alfabetyczny wykaz zamordowanych w Katyniu o kolejnych pięć osób; zob. Zabici w Katyniu. Alfabetyczny spis 4415 jeńców polskich z Kozielska zabitych w kwietniu–maju 1940, według źródeł sowieckich, polskich i niemieckich, red. A. Gurjanow i in., Warszawa 2013. Od 2013 r. serię „Indeks Represjonowanych” przejął IPN. Dane te, jak widać, nadal ulegają pewnym weryfikacjom. Warto w tym miejscu wspomnieć o inicjatywie Stowarzyszenia „Memoriał”, które ogłosiło, że na specjalnym koncie będą zbierane dobrowolne wpłaty na wydanie książki Ubity w Katyni. Książka miała stanowić rosyjskie wydanie 21 tomu z serii „Indeks Represjonowanych”. Zebranych zostało 800 tys. rubli, a we wrześniu 2015 r., w rocznicę sowieckiej napaści na Polskę, książka miała swoją premierę. Zob. Ubity w Katyni. Kniga pamiati polskich wojennoplennych – uznikow Kozielskogo łagieria NKWD, rasstrielannych po rieszeniju Politbiuro CK WKP(b) ot 5 marta 1940 goda, sost. A. Gurjanow, Moskwa 2015, zob: http://www.memo.ru/uploads/files/killed_in_katyn.pdf [dostęp: 11 XI 2015 r.].

⁹⁴ O przebiegu akcji likwidacji obozów specjalnych szerzej zob. A. Przewoźnik, J. Adamska, Katyń. Zbrodnia…, s. 111–165; N. Lebiediewa, Katyń. Zbrodnia przeciwko…, s. 138–228.

⁹⁵ S. Kalbarczyk, Zbrodnia Katyńska po 70 latach…, s. 9.

⁹⁶ Zbrodnia Katyńska w świetle dokumentów, z przedm. W. Andersa, oprac. J. Mackiewicz, Londyn 1962, s. 19. Praca po raz pierwszy ukazała się w 1948 r. Świadomie w opracowaniu podaję nazwisko Józefa Mackiewicza, który w publikacji został pominięty jako rzeczywisty redaktor dokumentacji; więcej zob. K. Zamorski, Autor pierwszej książki o Katyniu [w:] Nad twórczością Józefa Mackiewicza. Szkice, red. M. Zybura, Warszawa 1990, s. 131–142.

⁹⁷ Cyt. za: Katyń. Zbrodnia i propaganda. Niemieckie fotografie dokumentacyjne ze zbiorów Instytutu Zachodniego, oprac. K. Szczepanik, J. Zgudka, Poznań 2003, s. 6.

⁹⁸ N. Pietrow, Poczet katów…, s. 7.

⁹⁹ Ibidem, s. 8.

¹⁰⁰ K. Jasiewicz, Wokół teorii Wiktora Suworowa. Przygotowania do sowieckiego ataku na III Rzeszę jako podstawowa przyczyna Zbrodni Katyńskiej [w:] Wokół spraw trudnych, bolesnych i zapomnianych. Studia i szkice, red. E. Kowalczyk i in., Łódź 2014, s. 237–264.

¹⁰¹ Zob. W. Materski, Dlaczego Stalin kazał ich zamordować: mówi badacz zbrodni katyńskiej [rozmowę przeprowadził M. Maciorowski], „Gazeta Wyborcza”, 14 IX 2015, dod. „Ale Historia” nr 37.

¹⁰² W. Materski, Katyń – motywy i przebieg zbrodni (pytania, wątpliwości), „Zeszyty Katyńskie” 2000, nr 12, s. 27–33.

¹⁰³ S. Ciesielski, Polacy w Kazachstanie w latach 1940–1946. Zesłańcy lat wojny, Wrocław 1996, s. 11–12.

¹⁰⁴ Ibidem, s. 19–27. Szerzej o sowieckich deportacjach zob. S. Ciesielski, G. Hryciuk, A. Srebrakowski, Masowe deportacje ludności w Związku Radzieckim, Toruń 2003.

¹⁰⁵ S. Ciesielski, Polacy w Kazachstanie…, s. 15.

¹⁰⁶ S. Ciesielski, W. Materski, A. Paczkowski, Represje sowieckie wobec Polaków i obywateli polskich, Warszawa 2002, s. 33.

¹⁰⁷ E. Kowalska, Przymusowe przesiedlenia obywateli polskich z kresów wschodnich II Rzeczpospolitej na wschodnie obszary ukraińskiej i białoruskiej SRR oraz Besarabii w latach 1939–1941 [w:] Polska 1939–1945. Straty osobowe…, s. 248–249.

¹⁰⁸ W. Bonusiak, Polityka ludnościowa i ekonomiczna ZSRR…, s. 152–153.

¹⁰⁹ A. Głowacki, Przymusowo wcieleni do Armii Czerwonej, w tym pełniący służbę w tzw. strojbatalionach [w:] Polska 1939–1945. Straty osobowe…, s. 253.

¹¹⁰ Szerzej o tej wojnie zob. B. Piotrowski, Wojna radziecko-fińska, (zimowa) 1939–1940. Legendy, niedomówienia, realia, Poznań 1997; E. Engle, L. Paananen, Wojna zimowa. Sowiecki atak na Finlandię 1939–1940, tłum. J. Sałajczyk, Gdańsk 2001; zob. także S. Dębski, Między Berlinem a Moskwą…, s. 265–318.

¹¹¹ L.A. Sułek, Wojenne losy Polaków żołnierzy Armii Czerwonej (1940–1945), „Zeszyty Historyczne” 1992, z. 99, s. 30–31.

¹¹² A. Głowacki, Sowieci wobec Polaków…, s. 271.

¹¹³ Ibidem, s. 272–273.

¹¹⁴ Ibidem, s. 273–274.

¹¹⁵ O systemie obozów pracy w Związku Sowieckim zob. S. Ciesielski, Gułag. Radzieckie obozy koncentracyjne 1918–1953, Warszawa 2010.

¹¹⁶ S. Ciesielski, W. Materski, A. Paczkowski, Represje sowieckie…, s. 33.

¹¹⁷ A. Paczkowski, Polacy pod obcą i własna przemocą [w:] Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania, przedm. K. Kersten, Warszawa 1999, s. 349. Liczba podana przez historyka wydaje się jednak być zawyżona, w badaniach podaje się ponad 570 tys.; zob. S. Ciesielski, W. Materski, A. Paczkowski, Represje sowieckie…, s. 33.

¹¹⁸ G. Motyka, Na białych Polaków obława. Wojska NKWD w walce z polskim podziemiem 1944–1953, Kraków 2014, s. 8.

¹¹⁹ M. Zwolski, Represje wobec ludności cywilnej po wkroczeniu Armii Czerwonej w latach 1944–1945 [w:] Polska 1939–1945. Straty osobowe…, s. 273–274.

¹²⁰ Ibidem.

¹²¹ S. Ciesielski, W. Materski, A. Paczkowski, Represje sowieckie…, s. 27.

¹²² Szerzej zob. A. Chmielarz, Działania 64 dywizji Wojsk Wewnętrznych NKWD przeciwko polskiemu podziemiu [w:] Wojna domowa czy nowa okupacja? Polska po roku 1944, red. A. Ajnenkiel, Wrocław–Warszawa––Kraków 1998, s. 73–81.

¹²³ J. Wróbel, Represje sowieckie wobec mieszkańców Polski centralnej w latach 1945–1947 [w:] Represje sowieckie wobec narodów Europy 1944–1956, red. D. Rogut, A. Adamczyk, Zelów 2005, s. 100.

¹²⁴ M. Zwolski, Represje wobec ludności cywilnej…, s. 277.

¹²⁵ Ibidem.

¹²⁶ O obławie szerzej zob. Obława Augustowska – lipiec 1945 r., red. E. Rogalewska, Białystok 2010; J.J. Milewski, Wstęp [w:] Obława augustowska – lipiec 1945 r. Wybór źródeł, red. J.J. Milewski, A. Pyżewska, Białystok 2010, s. 19–36; G. Motyka, Na białych Polaków…, s. 210–219.W świetle nowych ustaleń zob. Obława augustowska, dodatek do „Pamięć.pl – Biuletyn IPN” 2015, nr 7–8.

¹²⁷ Cyt. za: N. Pietrow, Nowy ład Stalina. Sowietyzacja Europy 1945–1953, tłum. J. Prus-Wojciechowska, K. Syska, Warszawa 2015, s. 147.

¹²⁸ Zob. B. Chrzanowski, P. Niwiński, Okupacja niemiecka i sowiecka – próba analizy porównawczej (wybrane zagadnienia), „Pamięć i Sprawiedliwość” 2008, nr 1, s. 13–39.

2. ŻYCIE RODZIN KATYŃSKICH W CZASIE DWÓCH OKUPACJI

2.1. Wojna obronna i okupacja niemiecka

Jeno wyjmij mi z tych oczu szkło bolesne – obraz dni,

które czaszki białe toczy przez płonące łąki krwi.

Jeno odmień czas kaleki, zakryj groby płaszczem rzeki,

zetrzyj z włosów pył bitewny, tych lat gniewnych czarny pył¹.

Krzysztof Kamil Baczyński

O świcie 1 września 1939 r. hitlerowskie Niemcy dokonały inwazji na terytorium państwa polskiego. Rozpoczęcie największego konfliktu zbrojnego w historii świata to moment, który niezwykle mocno i trwale zakorzenił się w pamięci świadków tych wydarzeń, stał się bowiem również początkiem wielu przemian w ich wówczas młodym życiu. Najczęściej wiązał się z zakończeniem idyllicznego dzieciństwa: „Okres przedwojenny wspominam ze wzruszeniem. Czas spędzony w lesie na zbieraniu jagód, grzybów, przejażdżki łodzią, plażowanie. Tatuś uczył nas jazdy na łyżwach, nartach, na rowerze. Wieczorami czytał nam książki i opowiadał historię naszej ojczyzny. Rodzice wspominali swoje młode lata i przeżycia z I wojny światowej. Pamiętam defilady i powroty wojska z manewrów – na trasie przejazdu czekaliśmy aż przyjedzie nasz tato na koniu, by powitać go kwiatami. Mama często organizowała nam kinderbale, zapraszała wówczas znajomych z dziećmi do naszego domu. Rodzice też lubili się bawić, szczególnie w czasie karnawału, na balach w białym pałacu w Brześciu nad Bugiem. Kiedyś przed jednym z bali tato zaprowadził nas do tego pałacu, żeby pokazać jak pięknie udekorowane były sala taneczna i przyległa restauracyjna. Byliśmy olśnieni. Beztroskie dzieciństwo skończyło się 1 września 1939 r.”².

Większość żon oficerów przed wojną nie musiała pracować, często też nie miały wyuczonego zawodu. W momencie opuszczenia domu przez męża, który wyruszył na front, obowiązek utrzymania, niekiedy wieloosobowej rodziny, spadał na żonę: „Mama nie miała zawodu, przed wojną nie pracowała, zajmowała się domem. Małżeństwo rodziców było idealne, a moje dzieciństwo, mimo że krótkie – przepiękne, pogodnie i bezpiecznie. Nigdy nie słyszałam podniesionego głosu ojca. Mama dzielnie przez tyle lat nas utrzymywała”³.

Pierwszy w życiu kontakt z działaniami zbrojnymi wywarł niezatarty ślad w świadomości młodego człowieka: „Pamiętam taką sytuację, to była niedziela, poszliśmy do kościoła – pełno ludzi i zaczynają wyć syreny. Pierwszy nalot. Ludzie rzucili się do ucieczki. Ojciec zamknął drzwi i powiedział: »Proszę nie panikować i, broń Boże, nie wychodzić«. Wszyscy padli na kolana i śpiewali »Święty Boże! Święty Mocny! Święty a Nieśmiertelny!«. Po tym pierwszym nalocie pobiegliśmy do domu, i znowu syreny zawyły. Na naszym podwórzu było takie wielkie drzewo, pod którym się schroniliśmy. Słyszeliśmy strzały karabinów. Spadły pierwsze bomby, a my, jak to dzieci, byliśmy ciekawi i biegliśmy zobaczyć powstałe po nich leje”⁴.

Mobilizacja wojsk polskich miała miejsce krótko przed 1 września 1939 r., jednak trwała wciąż kilka dni po rozpoczęciu wojny: „Kiedy w 1939 r. została ogłoszona mobilizacja mój tato miał 52 lata. Pamiętam, że siedziałam z mamą w domu [w Pinczowie w woj. kieleckim – przyp. K.Ł.]. Mama wyjrzała przez okno i powiedziała: »Chodź, chodź!«. Wybiegłyśmy przed dom. W tym momencie zobaczyłam, że tata wysiada z jakiegoś auta. Podszedł do nas, pożegnał się i odjechał. To było 3 września 1939 r.”⁵. Dla osób, z którymi przeprowadziłem wywiady, często podobne sceny są przytaczane jako ostatnie wspomnienie ojca: „W pamięci pozostała mi scena, jak ojciec, pakując się, na wierzchu walizki kładzie rewolwer i ją zamyka. To taka jakby fotografia zamykająca pierwszy etap mojego życia. W tym dniu po ojcu w zasadzie ślad się urwał”⁶.

Dla rodzin oficerskich, które ze względu na zawód głowy rodziny, były na bieżąco z wydarzeniami na arenie międzynarodowej, wybuch II wojny światowej jawił się jako krótkotrwały konflikt, który szybko zakończy klęska niemieckiego agresora. Po wypowiedzeniu wojny Trzeciej Rzeszy przez Anglię i Francję 3 września 1939 r. przeświadczenie owo stało się jeszcze silniejsze: „Po wypowiedzeniu wojny przez Anglię i Francję była ogromna radość. Wierzyliśmy, że wojna potrwa kilka tygodni i Niemcy zostaną pokonane. Na początku żyło się bardzo ciężko, bo był głód. Nie mieliśmy żadnych zapasów. Przyjechaliśmy [do Warszawy – przyp. K.Ł.] z małą walizeczką” (B.D.). Rodziny uciekające przed armią niemiecką pakowały tylko najpotrzebniejsze rzeczy, ograniczając wielkość bagaży do minimum. Większość z nich była przekonana, że wyjeżdżają na kilka tygodni: „Mama chciała zabrać więcej rzeczy, ale tato stwierdził, że nie ma sensu, ponieważ wojna wkrótce się skończy. Tak zostaliśmy w letnich strojach i ze 120 złotymi, oraz bez możliwości powrotu do mieszkania” (K.G.).

Pierwsze dni wojny, tułaczka i rozpaczliwe poszukiwanie bezpiecznego schronienia niosły ze sobą wiele traumatycznych doświadczeń, w tym śmierć bliskich: „Najpierw jechaliśmy autobusem, a kiedy się popsuł, przenieśli nas do samochodu ciężarowego. Podczas ataków bombowych, trzeba było wyskakiwać z autokaru i chować się po rowach. W Kurowie mama została ranna – odłamek skaleczył jej nogę. Szybko wdała się gangrena. Przejeżdżaliśmy koło szpitala we Włodawie. Zrobiono tam mamie operację, okazało się jednak, że nie ma miejsca, aby mogła zostać. Razem z innymi rannymi, zawieźli nas do majątku hrabiów Zamoyskich w Adampolu. W nocy mama poczuła się gorzej, a ja szukałam lekarza. Znalazłam, nawet dwóch. Przyszli, zbadali mamę i powiedzieli, że musi być ponownie operowana. O 4.00 rano załadowali znów mamę do samochodu i pojechaliśmy drogą Chełm – Lublin z powrotem do Włodawy. Tam jednak znów nie chcieli jej przyjąć. Dopiero po jakimś czasie zabrali mamę na oddział zakaźny. Jeszcze raz zrobili operację, ale po niej przeżyła tylko trzy dni”⁷.

Niekończącemu się koszmarowi wojny towarzyszyły zmęczenie, brak snu, głód i strach przed wrogimi wojskami. Rodziny oficerskie przyzwyczajone przed wojną do stosunkowo wysokiego standardu życia i statusu społecznego nagle musiały zmierzyć się z brutalną rzeczywistością: „Zatrzymaliśmy się we Lwowie i właśnie stamtąd mam najgorsze wspomnienia – zaczął się głód. Mamusia, mój brat starszy o 5 lat ode mnie i ja spaliśmy razem na jakimś polowym łóżku, gdzie jedna osoba ledwo by się zmieściła. Byłam najbezpieczniejszą częścią rodziny, to znaczy, mamusia ze względu na agresywne zachowania Rosjan nie wychodziła [opisywane wydarzenia miały miejsce po zajęciu Lwowa przez Armię Czerwoną 22 września 1939 r. – przyp. K.Ł.]. Pamiętam ten koszmar. Budzenie mnie o 3.00 – 4.00 w nocy, ponieważ co drugi dzień chyba zdobywałam pieczywo. […]. Do dzisiaj pamiętam obraz zupełnie ciemnej nocy, latarnie w ogóle się nie paliły i właściwie nie wiadomo było, gdzie, jak to się mówiło, rzucą chleb. Ale te wózki naładowane świeżym pieczywem, rozsiewały taki zapach, że my, małe dzieci – właściwie jak takie psy – goniliśmy za tym pieczywem. Ustawialiśmy się potem w kolejce i albo udało się dostać chleb albo nie. Pamiętam, że kiedyś wróciłam nawet z marmoladą. Z litości kobieta sprzedająca te chleby mi ją dała. To jest właśnie dla mnie obraz Lwowa z początku wojny: nagle z takiego wypielęgnowanego dziecka, które grało na fortepianie i było uczone przez tatę francuskiego, stałam się głodną dziewczyną ze wszami we włosach i bagażem dramatycznych przeżyć”⁸.

Ucieczka na wschód przed wdzierającymi się wojskami Wehrmachtu skończyła się 17 września 1939 r. wraz z uderzeniem Związku Sowieckiego na Polskę: „Ta nasza ucieczka przed Niemcami skończyła się 17 września na granicy polsko-radzieckiej. I wtedy zaczął się powrót w kierunku zachodu” (A.G-S.). Widok wkraczającej Armii Czerwonej bardzo mocno utrwalił się w pamięci świadków tego wydarzenia: „To było niedzielne popołudnie, Sowieci już do nas wkroczyli o 3.00 popołudniu [do miasta Strusów leżącego w obwodzie tarnopolskim na terenach dzisiejszej Ukrainy – przyp. K.Ł.]. To był makabryczny widok. Nie szli środkiem miasta, ale pod lasem, spacerową alejką – wszyscy uciekali na ich widok. Była to zwarta masa ludzi, niesamowity obraz. Piękna pogoda, sucho, asfaltu nie było, upał taki, że można było chodzić w sukieneczkach, a oni maszerowali w szynelach i z całym ekwipunkiem. Błyszczały im tylko oczy, ponieważ byli zakurzeni. […] Wszystkie dzieci pochowały się za płotami. Pamiętam, mieszkaliśmy na ulicy, która wychodziła z lasu, i patrzyliśmy na nich. […] Wtedy przypomniał mi się taki fragment z Powrót taty Adama Mickiewicza: »Brody ich długie, kręcone wąsiska, wzrok dziki, suknia plugawa, noże za pasem, miecz u boku błyska, w ręku ogromna buława«⁹. To był opis zbójców”¹⁰. Warto jednak odnotować, że niektóre osoby zupełnie inaczej zapamiętały to wydarzenie: „Rano 17 września wjechały czołgi [do gminy Kodeń w woj. lubelskim – przyp. K.Ł.]. Żołnierze rozstawili kuchnię polową, zaprosili wszystkich mieszkańców i dali nam zupę. Pamiętam, jak po nią poszłam” (K.G.). Inni, którzy znali Rosjan, ponieważ mieli już z nimi kontakt, czy to podczas rewolucji październikowej czy słysząc o nich podczas rodzinnych opowieści z okresu zaborów, nie byli tak ufni: „Mama, ponieważ przeżyła rewolucję w Rosji, widząc to [maszerujących żołnierzy Armii Czerwonej – przyp. K.Ł.] dostała ataku wątroby, była przerażona” (K.G.).

W dniu kapitulacji Warszawy, 28 września 1939 r., Trzecia Rzesza i ZSRS podpisały porozumienie o granicy i przyjaźni. Wyznaczenie ostatecznej linii demarkacyjnej wzdłuż rzek Pisy, Narwi, Bugu i Sanu było spowodowane naruszeniem dawnego podziału z 23 sierpnia 1939 r.¹¹ Traktat ten wyznaczał nowe granice wspólnych interesów pomiędzy dwoma okupantami i podobnie jak 23 sierpnia 1939 r. zostały one przedstawione w tajnym protokole dodatkowym. Na jego podstawie: „terytorium państwa litewskiego zostaje włączone do strefy interesów ZSRR, z drugiej zaś strony województwo lubelskie i część województwa warszawskiego zostają włączone do strefy wpływów Niemiec”. Granica sowieckich interesów została przesunięta na zachód o prawie 350 km¹².

Część polskich rodzin, uciekając jak najdalej na wschód przed niemieckimi oddziałami, nagle znalazła się pod sowiecką okupacją, bez mieszkania, które – o ile jeszcze istniało – było po niemieckiej stronie, a także bez możliwości szybkiego powrotu: „Przemyśl dzieli rzeka San, na szczęście my mieszkaliśmy na tak zwanym Zasaniu, czyli po stronie niemieckiej. Ale trzeba było się z tej rosyjskiej strony dostać na tę niemiecką. Kiedy dowiedzieliśmy się we Lwowie, że jest otwarta granica, niestety było o trzy, cztery dni za późno” (A.G-S.). Przejścia były otwierane na bardzo krótki czas, by osoby mieszkające w innej strefie niż ta, w której się znajdowały, mogły przekroczyć granice. Jednak nigdy nie było wiadomo, kiedy zostaną otwarte i na jak długo: „Żeby dostać się na ten most, upragniony most prowadzący do naszego domu, spaliśmy dwie albo trzy noce na gołej posadzce na dworcu w Przemyślu. […] Ale to czekanie na otwarcie granicy było najgorsze. I rzeczywiście poczuliśmy kolosalną ulgę, kiedy otworzyli bramę dworca. […] Pamiętam moment, kiedy w połowie mostu stali niemieccy żołnierze, czy oficerowie oraz jakieś kobiety z Czerwonego Krzyża. Mamusia dźwigała jedną, bardzo ciężką walizę, która się ostała, bo wszystko inne zginęło w czasie nalotu i naszej ucieczki z Przemyśla. Jeden z oficerów czy żołnierzy niemieckich, widząc kobietę, moją mamę z tą walizą, pomógł ją dźwigać. To był dla nas szok. To był szok! Nam się wtedy zaczęło wydawać, że może niepotrzebnie uciekamy” (A.G-S.).

Swobodne przechodzenie przez otwartą granicę było tylko tymczasowe. Już 30 września 1939 r. Armia Czerwona otrzymała rozporządzenie „zamknięcia granicy na mocną kłódkę” i jej ścisłą ochronę¹³. Zostały powołane specjalne komisje, które zatwierdzały lub odrzucały wnioski o zmianę miejsca pobytu i przejście do innej strefy okupacyjnej¹⁴. Najczęściej trzeba było wykazać się znajomością danego języka oraz posiadaniem rodziny po drugiej stronie: „Była również komisja niemiecka. Mama najpierw chciała wysłać mojego brata, który miał wtedy 7 lat. Pod obcym nazwiskiem udawał sierotę i udało się. Dostał się do dziadków i był u nich około półtora roku. Nas jednak odrzucili” (K.G.).

Po ostatecznym zatwierdzeniu linii demarkacyjnej między okupantami oraz klęsce wojsk polskich pod Kockiem 5 października 1939 r. i zakończeniu wojny obronnej Polski, rozpoczęły się powroty rodzin do wcześniejszych miejsc zamieszkania. Wiele jednak domów i kamienic uległo zupełnemu zniszczeniu podczas nalotów bombowych. Także w stolicy brakowało lokali nadających się do zamieszkania. Sam prezydent Warszawy, Stefan Starzyński, dzień po jej kapitulacji, 29 września 1939 r. apelował do rodaków o opuszczenie miasta i powrót do domów: „Obecnie nadszedł czas, kiedy bez przeszkód możecie wracać do swych miast i osiedli. Na pewno we własnym domu będziecie się czuć lepiej, łatwiej będziecie mogli się aprowizować i życie Wasze będzie lżejsze. Wracajcie więc do waszych domostw”¹⁵. Wiele rodzin jednak nie miało dokąd wracać. Opuszczając swój dom i uciekając przed nadciągającymi wojskami niemieckimi, często na stałe traciły swoje dawne miejsca pobytu. Mieszkania były zajmowane przez Niemców, którzy przeprowadzali się na nowo podbite tereny, poszerzając swoją przestrzeń życiową zgodnie z ideą Lebensraum: „Mama zostawiła nas na dole przed domem, bo mieszkaliśmy na trzecim piętrze i poszła do mieszkania. Wróciła i spokojnie powiedziała: »Dzieci, domu już nie mamy«. Został zajęty przez Niemców” (B.D.).

Ludzie zatrzymywali się w pierwszym lepszym miejscu lub też wprowadzali do swoich bliskich, tłocząc się w małym domu, który najczęściej nie spełniał podstawowych warunków mieszkalnych: „W domu było tak zimno, że na korytarzu, na którym spałam, normalnie był szron” (G.N-Ł.). Niektóre rodziny przed wojną posiadały na tyle duży dom, że Niemcy, którzy zajęli go podczas nieobecności Polaków, pozwalali na powrót dawnych właścicieli. Zdarzało się to jednak stosunkowo rzadko: „Kiedy wróciliśmy do Przemyśla, nasze mieszkanie było zajęte przez Niemców. No tak, przecież pozostało bez właściciela. Zabrali sobie szable tatusia. Pamiętam, że mieliśmy duże mieszkanie, cztery pokoje, w jednym pokoju mieszkał lekarz niemiecki, w drugim cała niemiecka rodzina” (A.G-S.). Polacy byli stłaczani najczęściej do jednego pokoju, natomiast resztę pomieszczeń zajmowali Niemcy: „Nasz dom był przy szosie, mieliśmy trzy pokoje z kuchnią, więc oni zajęli dwa, nam zostawiając jeden. Siedziałyśmy więc tam z mamą, a oni panoszyli się w całym domu”¹⁶. W takich sytuacjach nietrudno było odczuć różnice materialne między rodzinami, szczególnie bolesne dla dzieci: „Mamusia wiedziała, że od którejś godziny wieczorem, kuchnię zajmowała Niemka, która codziennie swojemu mężowi gotowała budyń. Pamiętam, jak ja strasznie chciałam ten budyń dostać. Mamusia była w tej kwestii kategoryczna – w końcu byliśmy mali, ja wtedy miałam 10 lat – chroniąc godność Polaka, uważała byśmy nie przebywali wówczas w kuchni, choć zapach waniliowego budyniu do dzisiaj mnie nęka. Dla mnie było wtedy najważniejsze, żeby dostać coś słodkiego. Przecież nic nie mieliśmy” (A.G-S.).

Oprócz mieszkań obywatele polscy często tracili również źródło swoich dotychczasowych zarobków: „Tato na rynku w Pinczowie miał aptekę, to było nasze źródło dochodu. Mama nigdy nie pracowała. Pinczów został doszczętnie zbombardowany w pierwszych dniach września, a apteka ze składem spłonęła. Nasze utrzymanie legło w gruzach” (J.B.).

Z dawnych terenów Polski, włączonych do Trzeciej Rzeszy, Polacy oraz Żydzi mieli zostać przesiedleni do Generalnego Gubernatorstwa, które było miejscem pozyskiwania taniej siły roboczej. Od marca 1941 r. zapadła ważna decyzja, aby osoby wysiedlane z terenów wcielonych do Rzeszy, selekcjonować – młode i zdolne do pracy kierowano transportami na roboty. Nieprzerwane akcje wysiedleńcze wywoływały strach przed nieznanym. Rodziny, obawiając się nagłego wtargnięcia policji bezpieczeństwa i formacji SS, żyły w ciągłym napięciu¹⁷: „Cały czas byliśmy przygotowani do wysiedlenia, mieliśmy coś spakowane. Czasem to było komiczne, bo jak poszła plotka, że wysiedlają, brat krzyczał: »Mamo, jeszcze z tego jednego jajka, co jest, robimy jajecznicę, żeby nie zostawić«”(B.D.). Podjęcie pracy na rzecz gospodarki niemieckiej dawało możliwość uniknięcia wywózki: „Pracowałam więc w domu niemieckim, jako pomoc. Ponieważ wywozili na roboty, każdy się starał znaleźć zajęcie. Zaczęłam pracować w Winiarach, 5 km od Kalisza, w biurze” (B.D.). Zgodnie z rozporządzeniem władz Trzeciej Rzeszy z października 1939 r. wszyscy Polacy w Generalnym Gubernatorstwie od 18 do 60 roku życia mieli przymus pracy. To się jednak szybko zmieniło: „W czasie okupacji Polacy musieli pracować od 14 roku życia” (B.D.), ponieważ jeszcze w tym samym roku, 14 grudnia, szefowie dystryktów otrzymali pełnomocnictwa do obniżenia dolnej granicy wieku. Na ziemiach wcielonych przymus ten dotknął ludność polską w wieku od 14 do 65, a nawet 70 roku życia¹⁸.

W obawie przed trafieniem na roboty do Niemiec, rodziny oficerskie starały się za szelką cenę podjąć jakąkolwiek pracę: „Miałam 15 lat i dostałam kartę na wyjazd do Niemiec. Mama zaczęła mnie prowadzić od krawca do krawca, żebym gdzieś dostała pracę. Nigdzie mnie jednak nie chcieli. Poszłyśmy do zakładu kuśnierskiego, ale on [właściciel – przyp. K.Ł.] już miał dwie dziewczyny chronione przed wyjazdem do Niemiec i więcej nie potrzebował. Mama mu powiedziała: »Niech pan ją przyjmie, ona ma 15 lat dopiero. Niech pan jej nawet nie płaci, ale ją przyjmie do pracy«” (T.M.). W takich momentach samo podjęcie pracy było ważniejsze niż ewentualna płaca. Dawało bowiem minimum bezpieczeństwa i chroniło rodziny przed rozdzieleniem.

Otrzymane zaświadczenie o podjęciu pracy było bardzo ważne przy rewizjach, które Niemcy przeprowadzali niemal codziennie. Brak tego dokumentu skutkował wywózką: „Rewizje były prawie co noc. Najpierw walenie kolbą do drzwi. Wpadali z bagnetami, nie wolno było zapalić światła, i sprawdzali mieszkanie. Dopiero później zapalali światło i się zaczynało: »Dokumenty!«, »A gdzie jest mąż?«, »A to kto? Syn? Pracuje? Dokumenty!«, »A to kto? Córka? Pracuje? Dokumenty!«. Brak papierów naturalnie oznaczał wywózkę” (B.D.).

Po ataku Trzeciej Rzeszy na Związek Sowiecki z nowo utworzonych obszarów dystryktu galicyjskiego (włączonego do GG), Komisariatu Rzeszy Ukraina i Komisariatu Rzeszy Kraj Wschodu Niemcy również rozpoczęli przymusowe kierowanie ludności polskiej na roboty¹⁹: „Niemcy chcieli, żeby młodzież podpisała zgodę na dobrowolny wyjazd do Rzeszy”²⁰. Za uchylanie się od niego władze niemieckie początkowo karały grzywną, później kary te zostały zaostrzone i obejmowały konfiskatę mienia, zesłanie do więzienia, obozu koncentracyjnego, a w niektórych przypadkach nawet śmierć²¹: „Przyszli w nocy do nas do mieszkania [w Wilnie – przyp. K.Ł.]. Zabrali siostrę i mnie do więzienia. Miałam wtedy 18 lat” (H.S.). Transporty do wyznaczonych miejsc często jechały bardzo długo, warunki podróży były fatalne, a ludzie poddawani byli najróżniejszym badaniom: „Kiedy mieli nas wywozić, sprawdzali czy nadajemy się do pracy. Ja byłam zdrowa, ale siostra miała chore gardło. Byli dwaj lekarze: polski i niemiecki. Niemiecki sprawdzał to, co zatwierdzał polski lekarz, także ten nie mógł kłamać. […] Podróż trwała około miesiąca. Jechaliśmy w bydlęcych wagonach, w których była słoma. Co chwilę badali nas wenerycznie. Trzeba było nago przejść przed lekarzami, którzy sprawdzali, czy nie jesteśmy chore. Jeden lekarz, najwidoczniej widział, że bardzo się boję, bo dał mi mały ręczniczek, żebym się »tam« okryła. Przywiozłam ten ręczniczek do Polski po wojnie” (H.S.).

Inną formą pozyskania odpowiedniej liczby Polaków do przymusowych prac na terenie Trzeciej Rzeszy były łapanki, które odbywały się praktycznie w każdym większym mieście. Proceder ten zachodził jednak zdecydowanie częściej na terenach Generalnego Gubernatorstwa, a na ziemiach wcielonych był stosunkowo rzadki²²: „Któregoś dnia, w sobotę, wyszłam sobie na ulicę [w Częstochowie – przyp. K.Ł.] i trafiłam na uliczną łapankę. Wtedy mnie zabrali” (G.N-Ł.). Obławy były organizowane nagle i z zaskoczenia: „Pamiętam łapankę w kościele. Niemcy otoczyli świątynię, a ksiądz dalej odprawiał mszę. Sprawdzali dokumenty, jeśli ktoś pracował – zostawał, jeśli nie – był zabierany” (B.D.).

Nieprzestrzeganie godzin policyjnych, wprowadzonych od samego początku okupacji, również skutkowało wywiezieniem na roboty: „Gdy kończyło się pracę, trzeba było natychmiast wracać, żeby zdążyć przed godziną policyjną, która była o 19.00” (B.D.).

Polaków w Rzeszy zatrudniano w różnych gałęziach gospodarki. Największy odsetek stanowili w rolnictwie, od 66 do 73 proc., stosunkowo najmniej, bo około 5 proc., pracowało w różnego rodzaju gospodarstwach²³. Najczęściej do pracy w domach niemieckich były przeznaczone dziewczęta: „Dostałam się we Frusack do posiadłości pewnej Niemki, która miała trzy albo cztery domy przygotowane jako wczasowe dla pracowników firmy AIG, czyli fabryki broni. Pracowaliśmy od godz. 5.00 rano do 21.00. Było nas osiem dziewcząt, różnych narodowości – Polki, Rosjanki, ale również i Niemki. Wszystko, co kazali robić, robiłam” (G.N-Ł.). Czas pracy zależał więc od zarządcy. Polacy często byli traktowani w nieludzki sposób. Nierzadko jako środki wychowawcze stosowano karę chłosty, nagminnie dochodziło również do znęcania się²⁴: „Ta kobieta była okrutna. Ciągle biła nas ścierkami. Któregoś dnia, kazała mi wykopać dół na końcu ogrodu, taki, żebym się w nim zmieściła. Następnie musiałam do niego wejść, a ona obcięła mi włosy – bardzo wtedy długie i piękne. A potem kazała mi je zakopać. Przez cały ten czas myślałam, że ten dół przygotowuję dla siebie. To była okropna sadystka” (G.N-Ł.). Znęcanie miało charakter zarówno fizyczny, jak i psychiczny: „Dziwnym trafem miałam przy sobie zdjęcie taty oraz maleńki obrazek Matki Boskiej Częstochowskiej. Niemka, kiedy zrobiła rewizję, zabrała mi tę fotografię. Jaka ona była dumna, że córka oficera u niej służy! Któregoś dnia jak zaprosiła swoich gości, wyciągnęła zdjęcie mojego taty i kazała mi przejść koło tych gości i je pokazać” (G.N-Ł.). Oczywiście pracodawcy za swoje zachowanie w stosunku do pracowników nie ponosili żadnej odpowiedzialności karnej²⁵.

Polacy na robotach w Niemczech rzadko mieli dostęp do opieki medycznej. Skutkowało to zapadaniem na choroby i wyniszczeniem organizmu: „Trafiłam na wieś i pracowałam u niemieckiej rodziny. Dostałam tam wrzodów na ręce. Niemka nie chciała mnie zaprowadzić do lekarza, bo mówiła, że wymyślam” (H.S.).

Ze względu na złe traktowanie dochodziło także do aktów niesubordynacji ze strony pracowników. Ataki na pracodawcę były jednak bardzo surowo karane i nierzadko kończyły się oddaniem polskiego pracownika w ręce gestapo: „Pamiętam, że kiedyś myłam naczynia, ona [niemiecka pracodawczyni – przyp. K.Ł.] podeszła i coś do mnie mówiła. Wzięłam po prostu tę miskę z wodą i w nią rąbnęłam. Przyjechała policja i zabrali mnie do więzienia w Szczecinie. Za to, że zaatakowałam Niemkę, bardzo mnie pobili. Straciłam wszystkie zęby. Byłam tam jedenaście dni, nie dali mi nic jeść, tylko pić. Leżałam na twardej pryczy” (H.S.).

Polaków, którzy byli zatrudnieni w służbie publicznej czy też w przedsiębiorstwach prywatnych na terenach wcielonych do Rzeszy, traktowano z reguły nieco lepiej od pracowników przymusowych wysłanych na roboty. Ich jednak również obowiązywały różnego rodzaju restrykcje. Nie mogli w pełni korzystać z urlopów, a do końca 1942 r. całkowicie je zlikwidowano lub wyraźnie ograniczono. Za kilkukrotne niestawienie się do pracy, w której można było posługiwać się wyłącznie językiem niemieckim, groziło wywiezienie do obozu koncentracyjnego. Niemniej jednak godziny pracy były krótsze, a dostęp do lekarza łatwiejszy²⁶: „Zaczęłam pracować w Winiarach w biurze. Spędzałam tam dziesięć godzin na dobę. Obowiązywał tylko język niemiecki, nie wolno było mówić po polsku. Urlopy mieli tylko Niemcy, Polakom nie przysługiwały. […] Również lekarz przyjmował Polaków i Niemców w innych godzinach. Pamiętam, że chodziłam do laryngologa, był nim doktor Zagebil z Berlina, bardzo kulturalny i przyjemny pan. Kiedyś byłam tam na wizycie lekarskiej, naturalnie były to godziny dla Polaków, ale przyszedł Niemiec. Doktor wyszedł z gabinetu i powiedział »Nie, teraz mam godziny dla Polaków, nie mogę pana przyjąć«. Wrócił i powiedział »Mnie jest obojętne, czy to jest Polak czy Niemiec, dla mnie liczy się pacjent«” (B.D.).

Nie wszyscy Niemcy byli okrutni w stosunku do Polaków. We wspomnieniach świadków zachowały się bowiem także nieliczne opisy ich nie tylko ludzkich, ale także szlachetnych zachowań: „Po drodze do Częstochowy, w Rembertowie, była łapanka i tylko cudem boskim ocalałam. Stałam między wagonami, bo nie było miejsca, starszy człowiek, Niemiec, wziął mnie za ręce, wciągnął do przedziału niemieckiego, kazał usiąść, przykrył i powiedział: »Ty cicho. Ty nie bacz się. Ja mieć taką tochter jak Ty«. Słyszałam wrzaski, krzyki, strzały i szczekania psów” (G.N-Ł.).

Podczas okupacji, oprócz problemów mieszkaniowych, łapanek, wysiedleń i przymusowej pracy, ważnym aspektem życia codziennego dzieci i młodzieży wciąż pozostawała edukacja. Po wkroczeniu wojsk niemieckich wszystkie polskie szkoły zostały zamknięte. To samo dotyczyło uczelni akademickich i szkół średnich²⁷. Niemcy wprowadzili trzyletnie niemieckie szkoły podstawowe oraz zawodowe²⁸: „Od razu zawodówka. Coś piekłam, coś szyłam, ale coś musiałam robić, czyli wszystko zawodowo” (A.G-S.). W związku z nałożonymi ograniczeniami, aby uczyć się języka ojczystego, młodzi Polacy uczęszczali na tzw. komplety: „Przed okupacją w tym samym domu co ja, mieszkała pani Maria Szolc, która przed wojną miała prywatną szkołę, tzw. powszechną, czyli teraz podstawową. Całą wojnę prowadziła tajne nauczanie. Chodziliśmy do niej na komplety” (B.D.). Podczas zajęć dzieci uczyły się wszystkich przedmiotów w języku polskim, który w szkołach niemieckich był rzecz jasna zabroniony. Oczywiście takie formy konspiracyjnych spotkań edukacyjnych niosły ze sobą ogromne ryzyko, szczególnie na ziemiach włączonych do Rzeszy. Gdyby doszło do niemieckiej rewizji nauczycielom groziło zesłanie do obozu koncentracyjnego²⁹: „Kiedy przychodziliśmy, na stole zawsze leżały karty. W razie rewizji, mieliśmy schować książki i udawać, że gramy. Nie wiadomo, czy Niemcy by w to uwierzyli, bo na szczęście nie było takiej sytuacji” (B.D.). Mimo zakazów i niebezpieczeństwa młodzież bardzo chętnie uczęszczała na komplety. Dawały one możliwość wyrażenia własnych myśli w ojczystym języku, poczucie spełnionego obowiązku podtrzymania polskiej kultury, ale także oderwania od okrutnej rzeczywistości. Tajne nauczanie odbywało się niesystematycznie, o różnych porach dnia, w różnych miejscach, najczęściej w prywatnych domach i w niewielkich grupkach osób zainteresowanych: „Moje siostry były starsze i uczyły się na tajnych kompletach. Odbywały się one w różnych domach. U nas też” (J.B.). Strach przed nakryciem przez Niemców często doprowadzał do kuriozalnych sytuacji: „Pamiętam, że leżałam sobie na brzuchu w pokoju i zaczęłam uderzać nogami o podłogę. Kiedy oni [uczniowie tajnych kompletów – przyp. K.Ł.] usłyszeli odgłos walenia, wystraszyli się, że to Niemcy. Natychmiast schowali książki gdzieś do pieca, niektórzy wyskoczyli przez okno do ogrodu i czekali. Wysłali moją siostrę na zwiady. Kiedy mnie zobaczyła, zaczęła się śmiać” (J.B.). Młodzież starała się również, mimo ograniczeń, rozwijać swoje pasje i zainteresowania: „Mamusia gdzieś mnie na język posyłała, na fortepian – przecież nie można było Chopina grać. Chodziłam na lekcje muzyki, do pani, która uczyła mnie za darmo, ale musiałam grać przy zamkniętych oknach. Wszędzie było trudno, wszystko trzeba było w konspiracji robić” (A.G-S.). Oprócz zwykłego domowego, tajnego nauczania, w Polsce istniał jeden z najlepiej zorganizowanych we wszystkich okupowanych krajach system tajnego kształcenia akademickiego. „Podziemne” polskie uczelnie posiadały prawie wszystkie przedwojenne kierunki studiów, włącznie z medycyną. Dzięki ofiarności i prawdziwemu dydaktycznemu zamiłowaniu wykładowców (w większości byli to przedwojenni pracownicy naukowi) kilka tysięcy młodzieży zyskało szansę wykształcenia. Największe zasługi w tej materii miał zamknięty przez władze niemieckie Uniwersytet Poznański, przemianowany podczas wojny na tajny Uniwersytet Ziem Zachodnich, który zrzeszał 296 pracowników dydaktycznych, wykształcił ponad 2 tys. młodzieży, a także przeprowadził pięć przewodów doktorskich i habilitacyjnych³⁰.

Wprowadzenie na terenach polskich włączonych do Rzeszy niemieckiej listy narodowościowej stanowiło kolejny akt zakrojonego na szeroką skalę planu germanizacji zajętych ziem. W uproszczeniu należy stwierdzić, że pierwsze dwie kategorie Volkslisty obejmowały te osoby z mniejszości niemieckiej w II RP, które były aktywne politycznie, używały języka niemieckiego i znały niemiecką kulturę. Dwie ostatnie kategorie – osoby, które zostały spolonizowane, posiadały związki z niemiecką kulturą, ale posługiwały się językiem słowiańskim oraz w okresie dwudziestolecia międzywojennego aktywnie współpracowały z polskimi władzami lub działały w różnego rodzaju organizacjach społeczno-politycznych³¹. Były to jednak tylko formalne ustalenia, które często nie miały nic wspólnego z rzeczywistością. Ze względu na represje stosowane przez niemieckiego agresora, które miały wymusić na ludności polskiej zapisanie się na niemieckiej liście narodowościowej, w III i IV grupie znaleźli się Polacy, którzy nie mieli żadnych niemieckich przodków: „Najgorszą rzeczą w czasie okupacji było posiadanie niemieckiego nazwiska. Jeżeli chodzi o Warthegau, Niemcy chcieli wykazać, że są to ich tereny na podstawie liczebności ludności niemieckiej. Mama była wzywana do gestapo. Grozili, że wywiozą ją do obozu, jeśli nie podpisze Volkslisty, właśnie ze względu na niemieckie nazwisko Sztark z domu Schneider, mimo że pochodziła z polskiej rodziny” (B.D.).

Podstawowy wpływ na codzienną egzystencję miała kwestia dostępu do żywności. Istniały w tym względzie różnice pomiędzy ziemiami wcielonymi i Generalnym Gubernatorstwem, ale nie zmienia to faktu, że ludność polska podczas okupacji cierpiała niedostatek pożywienia, niezależnie od miejsca zamieszkania.

Jedzenie, przysługujące Polakom na ziemiach wcielonych na podstawie kartek, nie mogło zaspokoić nawet podstawowych potrzeb żywieniowych: „Bardzo ciężko było z jedzeniem. Na kartki było jedno jajko na miesiąc. Dobre było tylko to, że nie było kartek na jarzyny i ziemniaki” (B.D.). Brak jedzenia odbijał się oczywiście na zdrowiu ludzi: „Miałam wycieńczony organizm, w momencie kiedy [znajomi – przyp. K.Ł] dali mi normalnie zjeść, pochorowałam się na wątrobę” (G.N-Ł.).

Trudna sytuacja żywnościowa powodowała, że Polacy szukali innych możliwości zdobycia jedzenia. Funkcjonował tzw. czarny rynek, na którym od rodzin chłopskich można było kupić różne produkty. Na ziemiach wcielonych rozwijał się on jednak znacznie słabiej niż w Generalnym Gubernatorstwie. Ciągłe kontrole, kontyngenty narzucone przez Niemców oraz masowe wywózki ludności znacznie ograniczyły możliwość zdobycia pożywienia ze wsi: „Chłopi nie przynosili do miast jedzenia – bali się, ponieważ po drodze zdarzały się rewizje” (B.D.). Często trzeba było pokonać duże odległości, aby zaspokoić głód: „Można było pójść na wieś, te kilka kilometrów i wtedy najlepiej było na miejscu coś zjeść” (B.D.).

Również dzięki swojej pracy Polacy mieli możliwość zdobycia dodatkowych pieniędzy czy też żywności, pomagając i sobie, i innym: „Mama pracowała u Niemca. Sprzedawała kości Polakom na zapleczu sklepu mięsnego, a od frontu produkty Niemcom. Rąbała te kości, żeby sprzedać je naszym ludziom na zupę”³².

Podczas wojny pieniądze traciły na znaczeniu: „Jeśli chodzi o chłopów, nie chcieli pieniędzy. Woleli wymianę – coś za coś. Pieniądz zupełnie stracił swoją wartość” (B.D.). W obliczu głodu i deficytu wszelkich produktów, nie tylko żywnościowych, rozwijał się handel wymienny: „Przychodziły ze wsi kobiety – jedna tylko z masłem, inna tylko z jajami, a kolejna z serem. To było nasze zaplecze żywnościowe. Mamusia nie miała pieniędzy – wszystko było na tak zwaną wymianę” (A.G-S.). Nie istniał żaden ustalony cennik produktów: „Pamiętam, że za koszulę tatusia, nie wiem czemu, mamusia dostała dwie kopy jaj, i chyba pół kilo masła. Potem sama wymieniała to, co wzięła – taki handel był na stałe wpisany w nasze życie” (A.G-S.).

Pod względem przydziału żywnościowego najgorzej wyglądała sytuacja w miastach Generalnego Gubernatorstwa. Dzienna wartość energetyczna otrzymanej żywności wynosiła najczęściej kilkaset lub nawet kilkadziesiąt kalorii³³. Głodowe racje zmusiły ludność do szukania innych źródeł pożywienia. Tomasz Szarota stwierdził, że: „Podczas II wojny światowej nielegalny rynek powstał we wszystkich okupowanych krajach Europy, ale chyba nigdzie nie przybrał takich rozmiarów i nie odegrał tak wielkiej roli, jak na terenie Generalnego Gubernatorstwa”³⁴. Jednak bez pieniędzy, bez produktów na wymianę czy też bez rodziny na wsi, ludzi mimo wszystko czekał głód: „Na kartki był jakiś czarny chleb, jakaś marmolada i to wszystko” (A.G-S.). Ceny narzucone przez okupanta w Generalnym Gubernatorstwie, w porównaniu z cenami z okresu międzywojennego, były tylko nieznacznie wyższe. Na czarnym rynku natomiast towary kosztowały kilka razy więcej, ale dla ludności okupowanych terenów był to czasem jedyny ratunek przed śmiercią głodową³⁵.

Nieco lepiej wyglądała sytuacja na ziemiach wcielonych do państwa niemieckiego. Tam wysokość przydziałów spożywczych zależała od okręgu: „Wszystko było na kartki, a nie mając ich nic nie można było kupić. Bardzo ciężko było z jedzeniem” (B.D.). Warzywa, w tym ziemniaki, stanowiły w praktyce podstawę wyżywienia³⁶.

Ludzie radzili sobie jak tylko mogli z dostępnymi produktami, jednak nie mogli uniknąć skutków zdrowotnych niedożywienia: „Nie mieliśmy witamin, jedzenie było prymitywne, na kartki jakaś marmolada. Mamusia robiła z niej sos – rarytas, bo był słodki. […] Pamiętam taką sytuację w szkole, kiedy na przerwie biegałyśmy po ławkach, a ja uderzyłam się w nogę. Ponieważ miałam na sobie wełniane pończochy, jakieś włoski weszły do rany i zupełnie się nie goiła. Tygodnie całe. Był strup na strupie, zrywany codziennie, ropa się lała, aż w końcu doszło do tego, że miałam mieć tę nogę amputowaną” (A.G-S.).

Zdarzały się jednak wyjątki. Rodzina mająca coś na wymianę, w miasteczku usytuowanym między wsiami, miała szansę zadbać o wyżywienie: „Pinczów był otoczony przez wsie, i tam, jak na czas wojny, z jedzeniem było bardzo dobrze. Rolnicy przynosili produkty. Kłopot był tylko z chlebem – dostawało się na niego kartki od Niemców, ale przypominał czarną kluskę, którą ciężko było przekroić. Jednak jakiś ten chleb był. Podstawowe produkty też były. Jeśli więc chodzi o jedzenie, w Pinczowie nie głodowaliśmy” (J.B.). Takie sytuacje zdarzały się jednak nader rzadko. Niedojadanie, a najczęściej głód, były powszechnym zjawiskiem. Wyniszczająca okupacja niemiecka utrwaliła w pamięci respondentów wiele szokujących obrazów. Wojna ze wszechobecną śmiercią miała decydujący wpływ na dalsze postrzeganie świata. Świadkowie tych traumatycznych wydarzeń – nawet jeśli chcą – nie są bowiem w stanie wymazać ich z pamięci.

Zdarzeniami najbardziej wstrząsającymi, typowymi jednakże dla tej okupacji, były uliczne rozstrzeliwania, które stanowiły powszechną karę za niestosowanie się do ustalonych rozporządzeń niemieckiego agresora. Rutynowe i nagminne ferowanie wyrokami śmierci należało do wojennej codzienności: „Z rozkazu gubernatora Franka nie wolno nam było posiadać broni, słuchać radia, handlować słoniną… Za wszystko groziła kara śmierci. Ta uniwersalna kara, stosowana za wszystkie »przewinienia« i na wszelki wypadek, szybko przestała działać na wyobraźnię. Nikt z nas jej nie brał pod uwagę, skoro zginąć można było i w przypadkowej łapance”³⁷. Słowa te, zawarte we wspomnieniach pisarki Marii Kann, odnajdują również potwierdzenie w relacjach moich rozmówców: „Mógł człowiek nie być w konspiracji, ale gdzieś przypadkowo przechodzić w nieodpowiednim miejscu, w nieodpowiednim momencie i zostać zastrzelonym. […] Nawet nie będąc zaangażowanym osobiście, można było znaleźć się w niebezpieczeństwie: każdego mogli [Niemcy – przyp. K.Ł] zastrzelić bez żadnej wyraźniej przyczyny” (J.L.). Stanie się świadkiem wykonanego wyroku zawsze było traumatycznym doświadczeniem. Mieszkanka Siedlec w okresie wojny wspomina: „Tego dnia mieli rozstrzelać około dwudziestu Polaków na ulicy. Kiedy ich wieźli samochodami, krzyczeli: »Jeszcze Polska nie zginęła!«. To byli młodzi ludzie, należeli do AK, pracowali nielegalnie – wyłapali ich wszystkich i przed południem rozstrzelali na ulicy. Ciała leżały cały dzień, ponieważ nie pozwolili ich zabrać rodzinom, aż do późnego wieczora” (T.M.).

Widok zamordowanych ludzi na ulicach nie był rzadkością: „Widziałam trupy – gołe, nagie, skrępowane drutem kolczastym, rzeka we krwi, San, Bieszczady, wszystko płynęło. Te przeżycia, te przejścia z Zasania do szkoły w mieście rzeczywiście były straszne” (A.G-S.). Nawet po zakończeniu działań wojennych, wszechobecny był odór rozkładających się ciał, które gniły w ruinach miast: „Sklepy były zdemolowane, porozbijane szyby. Pamiętam, że z bratem weszłam do jednego sklepu – na ladzie leżało zamarznięte niemowlę. Pewnie zmarło podczas drogi i zostało porzucone. Byliśmy tym przerażeni” (B.D.).

Polacy od początku byli świadkami tragicznego losu Żydów w okupowanych miastach i tworzenia dla nich miejsc odosobnienia. Raul Hilberg napisał sugestywnie, że: „Getto było okupowanym państwem – miastem o sztucznie wyznaczonych granicach, całkowicie podporządkowanym władzom niemieckim”³⁸. Początkowo izolacja Żydów miała być fazą przejściową przed ich masową wywózką na Madagaskar, a po zwycięstwie na Wschodzie także w odległe rejony ZSRS. Jednak wobec braku rozstrzygnięć w działaniach wojennych proces przejściowy zaczął się wydłużać, a z czasem przerodził się w fazę likwidacji gett i masowej eksterminacji.

Trudno jednoznacznie stwierdzić, czy polskie społeczeństwo zdawało sobie sprawę z wydarzeń, jakie miały miejsce w obozach koncentracyjnych. Na początku istnienia obozów, czyli przez 1940 i na początku 1941 r. postrzegano je najczęściej jako miejsca odosobnienia. Dopiero kiedy Niemcy zaczęli przeprowadzać likwidacje gett, a do obozów ruszyły pierwsze ogromne transporty Żydów i Polaków, społeczeństwo zaczynało rozumieć, w jakim celu zostały wybudowane³⁹: „Na ulicy, na której myśmy mieszkali, było getto składające się z dwu lub trzech budynków. Żydzi nie chodzili po mieście. Szyli tam, naprawiali obuwie, robili poduszki. Byli chyba bardzo stłoczeni. W Kaliszu żyło bardzo wielu Żydów, ale większość szybko została wywieziona. Pamiętam, że któregoś dnia rano te domy żydowskie po prostu stały już puste. Wywieźli ich w nocy, ale cichutko” (B.D.). Za opuszczenie terenu getta groziła kara śmierci, jednak głodowe racje żywnościowe oraz wybuchy licznych epidemii zmuszały ich mieszkańców do ryzykowania: „Żydowskie dzieci wyglądały strasznie, jak małe szkielety, wychodziły z obszaru getta [warszawskiego – przyp. K.Ł.] przez dziurę w murze. Chodziły na plac Kazimierza i tańczyły. Klaskały, tańczyły tango, robiły różne figury. To był straszny widok. Ludzie przynosili im żywność, a one potem z tymi tobołami musiały się z powrotem przepchnąć przez dziurę w ogrodzeniu. Niektórym się udawało. Raz widziałam na własne oczy, jak jedno dziecko wyszło z tej dziury do połowy, gdy koło muru przechodził Niemiec. Zatrzymał się i je zastrzelił” (G.N-Ł.).

Najsłynniejsze powstanie w getcie warszawskim, które wybuchło 19 kwietnia 1943 r., było pierwszą akcją zbrojną na tak dużą skalę podjętą przeciwko Trzeciej Rzeszy. Bezpośrednią przyczyną jego rozpoczęcia stała się trwająca od lipca 1942 r. akcja likwidacyjna getta, której koniec miał nastąpić w kwietniu 1943 r., i konsekwentne mordowanie Żydów w ramach planu „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej”. Zryw ten zapadł w pamięci Polaków ze względu na długotrwały opór Żydów wobec przeważających sił niemieckich, ale i zatrważające sceny, które przyniósł: „Kiedy wybuchło powstanie żydowskie w getcie warszawskim w kwietniu 1943 r., był ogromny zaduch w mieście, smród i pełno dymu. Widziałam na rogu ulicy Żelaznej, jak z ostatniego piętra kamienicy, najpierw zawiniątko [dziecko – przyp. K.Ł.], a potem jakaś osoba wyskoczyły z okna. Paliły się te dwa ciała” (G.N-Ł.). Getto zrównano z ziemią, a ocalałych Żydów wysłano do Treblinki, Auschwitz i Majdanka⁴⁰.

Innym ważnym wydarzeniem w historii okupowanej Polski, bez względu na dyskusje o jego celowości, było Powstanie Warszawskie. Największy zbrojny zryw wymierzony w okupujące Warszawę wojska niemieckie, zorganizowany przez Armię Krajową w ramach akcji „Burza”, miał na celu podjęcie działań w momencie, kiedy do miasta zbliżały się jednostki Armii Czerwonej. Celem dowództwa AK było samodzielne wyzwolenie Warszawy jeszcze przed wkroczeniem wojsk sowieckich, tak aby wzmocnić osłabioną pozycję rządu RP w Londynie na arenie międzynarodowej. Zbyt wczesne rozpoczęcie działań mogło doprowadzić do klęski i niemieckiej pacyfikacji, zbyt późne do pozbawienia AK wpływu na dalszy rozwój wypadków po wkroczeniu do stolicy wojsk Armii Czerwonej. Mimo szlachetnych pobudek i chęci walki o niepodległość, decyzja o wybuchu powstania zapadła jednak w najgorszym momencie. Feldmarszałek Walter Model, który od 28 czerwca objął dowództwo nad Grupą Armii „Środek”, zgromadził na przedpolach Warszawy niemal wszystkie pozostające do jego dyspozycji oddziały z Europy. Jego zadanie było proste: zatrzymanie operacji „Bagration”⁴¹ i ofensywy sowieckiej⁴². Wobec przeważających sił niemieckich, które w każdej chwili mogły wysłać do miasta nowe jednostki wojska oraz amunicję, a także prowadziły w praktyce niczym niezagrożony ostrzał lotniczy i artyleryjski, powstanie było skazane na porażkę. Dodatkowo Stalin wstrzymał ofensywę, czekając aż los miasta się przesądzi. Także pierwsze reakcje zachodnich aliantów, szczególnie Stanów Zjednoczonych i prezydenta Roosevelta, były ostrożne i niepewne, a jakiekolwiek działania wspomagające powstańców, o które prosił rząd RP w Londynie, uzależniali od rozmów z Moskwą⁴³. Mimo nacisków Churchilla i licznych depesz do Stalina z prośbą o wsparcie powstania, ten konsekwentnie odmawiał. Nie wyraził także zgody na lądowanie na terytorium ZSRS alianckich samolotów z dostawami żywności i amunicji dla powstańców. W rozmowy te wmieszał się również Roosevelt, który jednak od samego początku nie zamierzał narażać sojuszu z ZSRS, stąd też wszystkie listy wystosowane do przywódcy Związku Sowieckiego były formułowane w wyjątkowo łagodnym tonie. Błędna decyzja przywództwa Armii Krajowej o rozpoczęciu powstania, brak zaplecza militarnego i ekonomicznego, koncentracja wojsk Wermachtu na przedpolach Warszawy, zatrzymanie ofensywy sowieckiej oraz brak wystarczającej i dobrze zorganizowanej pomocy ze strony aliantów przesądziły o klęsce zrywu.

Obraz upadającej Warszawy, łuny palącego się miasta, zapadł w pamięć młodych Polaków: „Pamiętam jak chodziliśmy wieczorami w sierpniu, wrześniu 1944 r., około pół kilometra na podwyższony nasyp kolejowy za laskiem, aby stamtąd oglądać łunę płonącej Warszawy. Robiła na mnie duże wrażenie, dobrze to zapamiętałem” (J.L.). Walki i klęska powstania budziły silne emocje: „Wieczorami stawałam przy płotku, na którym zawieszone były wiejskim zwyczajem garnki i dzbanki. Patrzyłam na łunę nad Warszawą. Co pewien czas wzbijał się ognisty słup. Ktoś ginął. […] Doprawdy łatwiej byłoby znosić oblężenie miasta razem z nim, wśród gruzów równanej z ziemią Starówki niż patrzeć z daleka na jego konanie”⁴⁴.

Koniec okupacji niemieckiej na terenach polskich następował stopniowo wraz z posuwającą się ofensywą sowiecką. Już na początku stycznia 1944 r. Armia Czerwona przekroczyła dawną, przedwojenną granicę między Polską a ZSRS⁴⁵. „Wyswobadzanie” ziem polskich spod niemieckiego jarzma wzbudzało nadzieję, ale także uzasadnione obawy, strach o własne życie, a wśród kobiet lęk przed gwałtem: „Ja się bardziej bałam Rosjan niż Niemców” (B.D.). Postrzeganie dwóch okupantów było różne. Według Marcina Zaremby: „Polacy bardziej bali się Niemców i Ukraińców niż Sowietów. […] Nie oznacza to bynajmniej, że ludność polska nie odczuwała miejscami nawet silnego niepokoju przed zbliżającą się Armią Czerwoną. W obliczu »niemieckiej dżumy« z dwojga złego wolała jednak – jak się wydawało – »sowiecką grypę«”⁴⁶.

Podczas ofensywy Armii Czerwonej Sowieci, podobnie jak wcześniej Niemcy, przejmowali domy: „Przełom lat 1944 i 1945 był strasznym okresem, dlatego że Rosjanie wrócili. Zajęli dwa pokoje, nam zostawiając jeden. Myśmy się strasznie bały, uciekałyśmy z domu i nie wracałyśmy na noc. W stodole wujek nam zrobił taką skrytkę w sianie i zbożu, tam spałyśmy, dlatego, że nie dawali nam żyć” (T.M.). Sowieci najczęściej zajmowali większą część domu, a czas, który tam spędzali, zależał od postępów na froncie. Polakom w ich własnych lokalach wyznaczali osobą część: „Przerwa w działaniach wojennych trwała od sierpnia 1944 r. do stycznia 1945 r. i na ten okres majątek stał się kwaterą wojskową. Zamieszkali w nim sowieccy oficerowie. Nas, dwanaście osób, stłoczono do dwóch lub trzech pokoi z ponad dziesięciu. Pozostała część dworu została zajęta przez Rosjan” (J.L.). Często na Kresach Wschodnich zdarzały się przypadki, że wyżsi oficerowie sowieccy zajmowali na stałe mieszkania, wysiedlając z niego Polaków: „Władza sowiecka dokooptowała nam frontowych oficerów rosyjskich. Trzeba było dla nich zachować jeden pokój. Potem wprowadził się pułkownik NKWD, który ściągnął swoją rodzinę z Rosji, a nam »załatwił« wyjazd ze Lwowa” (A.B.).

Podczas wkraczania na ziemie wcielone do Trzeciej Rzeszy represje i przestępstwa ze strony żołnierzy Armii Czerwonej się nasiliły. Oprócz Niemców, ofiarami zemsty padali Polacy. Domy, siłą zajmowane przez żołnierzy, nie były bezpiecznym miejscem. Polacy ukrywali się, gdzie tylko mogli: „Rosjanie wkraczali w styczniu 1945 r., siedzieliśmy wtedy w piwnicy. Nagle słyszymy tupot nóg i okrzyki: »Hura, hura!«. Rosjanie rozbiegli się po domach” (J.B.). W większości relacji z tego okresu powtarza się, że Sowieci zawsze byli pijani i za wszelka cenę chcieli zdobyć więcej wódki: „Nie było elektryczności. Zdobyłam do pudełka po marmoladzie trochę nafty. Przechodzący oficer radziecki zapytał mnie czy to wódka. Odpowiedziałam, że nie. Wziął, wypił łyk albo dwa, otarł usta i powiedział: »Da eto ne wodka«, po czym poszedł dalej, a przecież wystarczyło powąchać” (B.D.).

Podczas pochodu Armii Czerwonej kobiety były szczególnie zagrożone. Marcin Zaremba stwierdził wręcz, że: „Strach przed gwałtem ze strony radzieckich żołnierzy to jedna z najsilniejszych emocji lękowych powojnia”⁴⁷. Zjawisko to przybrało na sile szczególnie późną wiosną i latem 1945 r.: „Moją mamę spotkała taka historia. U nas drzwi nie zamykano, chyba że na noc. Koło godz. 12.00 wszedł pijany żołnierz sowiecki – wiadomo czego chciał. Moja mama doskonale znała rosyjski. Dobrze, że wcześniej przeczytała ogłoszenia odnośnie obowiązków ludność, a były wywieszone w języku polskim i rosyjskim. Zapamiętała podpis komendanta miasta Kalisza. Wymieniając jego imię i nazwisko, powiedziała, że jest przyjacielem. Żołnierz uwierzył i wyszedł. Wieczorami nie wychodziłyśmy w ogóle, bo się ich bałyśmy” (B.D.). Takie zakończenia podobnych epizodów zdarzały się jednak bardzo rzadko. Do seksualnej przemocy wobec kobiet dochodziło systematycznie w momencie zatrzymania się linii frontu: „Pracowaliśmy trzy miesiące w tym polowym szpitalu [podczas postoju frontu na terytorium Niemiec – przyp. K.Ł.]. Dali nam tam jakiś szałas i powiedzieli, że przyjdą wieczorem. Poszłyśmy szukać ratunku. Przygarnął nas jakiś lekarz rosyjski i zapewnił łóżko do spania. Niestety dowiedział się o tym dowódca radziecki. Doprowadzali nas do niego jako prostytutki i codziennie, przez trzy miesiące, byłyśmy gwałcone” (H.S.). Relacje krzywdzonych kobiet są wstrząsające: „Gdy mnie gwałcił, zerwał mi z szyi łańcuszek z Matką Boską i go deptał, krzycząc przy tym »Ja jestem bogiem«” (H.S.).

Przed nadciągającą Armią Czerwoną uciekały całe wsie i miasta, szczególnie składające się w większości z obywateli niemieckich, którzy obawiali się zemsty za napaść Trzeciej Rzeszy na ZSRS w 1941 r.: „Tej nocy cała wieś uciekła, ponieważ kilka kilometrów dalej byli już Rosjanie. Został tylko mój gospodarz. Porzucili bydło, ubrania, wszystko” (G.N-Ł.).

Osoby młodsze, które nie widziały i nie doświadczyły osobiście okrucieństwa wojsk sowieckich, często opisują tych żołnierzy z zupełnie innej, zdecydowanie lepszej perspektywy: „Oficer, który przyszedł do nas na kwaterę mieszkać, był bardzo przyjemny. Często brał mnie na kolana. Przy nim się wyżywiłam, bo jak mu ordynans robił jedzenie, wołał mnie. Zetknięcie z nimi [żołnierzami sowieckimi – przyp. K.Ł.] nie było tragiczne”⁴⁸.

Naturalnie wśród sowieckich wojskowych zdarzały się osoby postępujące honorowo i godnie. Nie były one jednak w stanie zmienić ogólnego obrazu, jaki pozostał w pamięci Polaków po pochodzie Armii Czerwonej.

Odwrót wojsk niemieckich spowodował, że sama ludność polska rabowała co się dało, najczęściej niemieckie mienie pozostawione podczas ucieczki. Demolowano sklepy i uzupełniano braki. Miało to stanowić część rekompensaty za krzywdy wyrządzone przez niemieckiego okupanta: „Polacy, którzy tam pracowali, szykowali się do powrotu do Polski. Rabowali co popadnie, uważając, że im się należy za ich pracę i los” (G.N-Ł.). Pomijając chęć zemsty na Niemcach za wyrządzone krzywdy, chaos również sprzyjał takiemu zachowaniu ludności: „Kiedy Rosjanie się zbliżali, sklepy były zdemolowane, porozbijane szyby. Kiedy Niemcy opuścili te tereny, ludzie zaczęli kraść, co się da. Pamiętam kobietę, która niosła maszynę do szycia, a przecież była ciężka. Ale niosła ją jak piórko, uskrzydlona tym co znalazła” (B.D.). Życie przez ponad 5 lat na skraju ubóstwa spowodowało, że każde, nawet najdrobniejsze znalezisko, powodowało radość: „Pamiętam, że myśmy z bratem wyszabrowali pół worka kartofli z jakiejś piwnicy i byliśmy pełni szczęścia. Mogliśmy się najeść” (B.D.).

Zakończenie okupacji podbitych terenów wywołało entuzjazm wśród Polaków. Ludzie liczyli, że wróci dawne życie sprzed wojny, odnajdą się zaginieni bliscy i razem z nimi rozpoczną nowy, lepszy etap życia: „Koniec wojny przyjęliśmy z wielką radością. Po pierwsze, że już nie będzie Niemców, po drugie, że teraz to już ojciec wróci, a z nim dawne życie, mieszkanie, praca” (B.D.). Marcin Zaremba zauważa, że: „Polska roku 1945 była krajem świętującym podczas narodowych, państwowych i kościelnych uroczystości. Na wsi masowo organizowano zabawy i wesela. […] Szaleństwo zabawy ogarnęło też miasta. Nigdy później nie tańczono tak często na ulicach, placach i w parkach jak wówczas”⁴⁹. Po zakończeniu działań wojennych, nadzieje na powrót ojców wśród rodzin były ogromne i utrzymywały się przynajmniej przez kilka pierwszych lat po wojnie, a niekiedy nawet dłużej.

Po upadku Berlina i zakończeniu II wojny światowej rozpoczęły się migracje i powroty ludności do dawnych miejsc zamieszkania. Polska stała się areną wielomilionowych migracji, ponieważ Polacy, którzy podczas wojny znaleźli się na przymusowych robotach w Rzeszy i krajach okupowanych lub zostali przesiedleni na tereny Generalnego Gubernatorstwa, wracali z nadzieją odnalezienia swojego dawnego miejsca pobytu: „No i ci Polacy wzięli mnie na wóz, zmuszając do przynoszenia wody dla koni i gotowania. Tak wracaliśmy do pierwszej kolei. Jechaliśmy odkrytymi wagonami, na których leżały zrabowane szyny, bo miały przydać się »zwycięzcom«. I tak przez Wrocław, trafiłam do doszczętnie zniszczonej Warszawy. […] Nie byłam tam długo, miałam parę groszy, więc pojechałam do Łodzi i poszłam pod swój stary adres. Okazało się, że mieszkanie zajęli Rosjanie, więc wałęsałam się po mieście” (G.N-Ł.). Powroty, jeszcze przed zakończeniem działań wojennych, niosły ze sobą ogromne ryzyko: „Kiedy wracaliśmy: pięć Polek, trzech Francuzów i jeden Rosjanin oraz dwie Rosjanki, zatrzymali nas Rosjanie, źle trafiliśmy. Na moich oczach tych Rosjan zastrzelili za zdradę ojczyzny. Ciała zostawili. Nas tam zatrzymali aż do przejścia frontu” (H.S.). Losy wojenne powodowały rozdzielenie rodzin, a powroty do dawnych miejsc zamieszkania często okazywały się niemożliwe. Jednak zakończenie wojny dawało nadzieje na odnalezienie bliskich: „Ja sprowadziłam mamę i siostrę do Warszawy. Trudno opowiedzieć, jakie to było spotkanie po latach. Popłakałyśmy się na swój widok” (H.S.).

Wpływ, jaki wywarła wojna, na każdego Polaka, można byłoby ująć w słowa jednego z moich rozmówców: „Dla mnie wojna to był wstrząs, zawaliło się wszystko, całe życie. Nie było domu, nie było ojca, nie było Polski, nie było języka, szkoły” (B.D.).

Mimo że wyniszczająca wojna i terror niemiecki dobiegł końca, powrót do dawnego życia sprzed wojny okazał się niemożliwy. Nowy porządek europejski narzucony przez mocarstwa alianckie podczas konferencji w Jałcie, zmienił granice państwa polskiego, które stało się satelitą Związku Sowieckiego⁵⁰.

2.2. Początek okupacji sowieckiej i życie na zesłaniu

Jesteśmy w pół drogi.

Droga pędzi z nami bez wytchnienia.

Chciałbym i mój ślad na drogach

ocalić od zapomnienia⁵¹.

Konstanty Ildefons Gałczyński

Związek Sowiecki po podpisaniu paktu o nieagresji z Trzecią Rzeszą wraz z tajnym protokołem, który zakładał m.in. podział terytorium Polski między dwóch agresorów, rozpoczął mobilizację i przygotowania do ataku na Rzeczpospolitą. Od 3 września 1939 r. rząd niemiecki wystosowywał ponaglenia do rządu sowieckiego, aby ten jak najszybciej wywiązał się z umowy i rozpoczął inwazję⁵². Stalin zwlekał z wydaniem takiej decyzji z kilku powodów. Związek Sowiecki uwikłany był w działania wojenne na Dalekim Wschodzie i dopiero podpisanie 15 września zawieszenia broni z Japonią odsunęło groźbę wojny na dwa fronty. Odpowiedź Wielkiej Brytanii i Francji wobec działań Trzeciej Rzeszy również była kluczowa. Stalin wyczekiwał czy zachodni sprzymierzeńcy wypełnią swój obowiązek i udzielą pomocy zaatakowanej Polsce⁵³. Przetransportowanie żołnierzy ze wschodnich terenów ZSRS do granicy z Polską oraz chaos mobilizacyjny również wpływał na przesuwanie się daty napaści. Jednak sukcesy Wehrmachtu i przekroczenie przez wojska niemieckie na wielu odcinkach sowieckiej strefy wpływów zmusiły Stalina do szybkiego działania⁵⁴.

Armia Czerwona wkroczyła na terytorium państwa polskiego 17 września 1939 r. o godz. 5.00 rano czasu moskiewskiego (godz. 3.00 czasu środkowoeuropejskiego)⁵⁵. Dwie godziny wcześniej do Ludowego Komisariatu Spraw Zagranicznych ZSRS został wezwany Wacław Grzybowski. Władimir Potiomkin, zastępca komisarza odczytał ambasadorowi RP notę rządu sowieckiego, z której wynikało m.in., że: „Wojna niemiecko-polska ujawniła wewnętrzne bankructwo państwa polskiego. […] Polska straciła wszystkie swoje okręgi przemysłowe i ośrodki kulturalne. Warszawa, jako stolica Polski, już nie istnieje. Rząd Polski uległ rozkładowi i nie okazuje przejawów życia. Oznacza to, że państwo polskie i jego rząd przestały faktycznie istnieć. Dlatego też straciły ważność traktaty zawarte pomiędzy ZSRS a Polską. […] Rząd Sowiecki nie może również pozostać obojętny na fakt, że zamieszkująca terytorium Polski pokrewna ludność ukraińskiego i białoruskiego pochodzenia jest bezbronna i została pozostawiona własnemu losowi. Rząd Sowiecki polecił wobec powyższych okoliczności Naczelnemu Dowództwu Armii Czerwonej, aby nakazało wojskom przekroczyć granicę i wziąć pod swoją opiekę życie i mienie ludności Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi”⁵⁶. Ambasador Grzybowski noty nie przyjął. W całości odrzucił sowieckie stanowisko, uznając je za nieprawdziwe i niezgodne z prawem międzynarodowym.

Wkraczające wojska Armii Czerwonej w wielu relacjach przedstawiane są bardzo podobnie. Świadkowie tego pochodu zwrócili uwagę m.in. na ubiór żołnierzy: „Rosjanie weszli do miasta z kilku stron jednocześnie. Siedzieliśmy przy bramie i patrzyliśmy, jak jadą. Przez naszą ulicę przejechało z dwadzieścia czołgów, kawaleria, a potem szła piechota. Niektórzy mówią, że mieli karabiny na sznurkach, ja tego nie potwierdzam, bo się nie przyglądałam. Pamiętam, że płaszcze mieli postrzępione, zwisały z nich nitki” (A.N.). W Naczelnym Dowództwie Wojska Polskiego zapanowało zamieszanie. Zastanawiano się, jakie działania należy podjąć wobec wkraczających wojsk sowieckich. Konsternacje spowodowały doniesienia, z których wynikało, że Armia Czerwona wkroczyła do Polski w celu wyparcia niemieckiego agresora⁵⁷. Do sztabu naczelnego wodza Edwarda Rydza-Śmigłego napływały liczne meldunki dowódców Korpusu Ochrony Pogranicza i innych polskich oddziałów, które przedstawiały dezorientację polskich jednostek w stosunku do wkraczającej Armii Czerwonej⁵⁸. Sytuację komplikował fakt, że niektóre oddziały sowieckie nie atakowały polskich żołnierzy⁵⁹. Podczas narady najwyższych władz państwowych, która odbyła się w kwaterze ministra Józefa Becka w Kutach 17 września około godz. 16.00, zdecydowano o ewakuacji rządu polskiego do Rumunii. Narada przyniosła również ustalenia, które skonkretyzowały działania wobec Armii Czerwonej, jednak dyrektywa Rydza-Śmigłego została wydana dopiero w późnych godzinach wieczornych. Czytamy w niej: „Sowiety wkroczyły. Nakazuję ogólne wycofanie na Rumunię i Węgry najkrótszymi drogami. Z bolszewikami nie walczyć, chyba w razie natarcia z ich strony albo próby rozbrojenia oddziałów. […] Miasta, do których podejdą bolszewicy, powinny z nimi pertraktować w sprawie wyjścia garnizonów do Węgier lub Rumunii”⁶⁰. Taką właśnie postawę przyjął m.in. gen. Władysław Langner, głównodowodzący obroną Lwowa, który bronił miasta przed wojskami niemieckimi, ale poddał je niemal natychmiast Armii Czerwonej 22 września, po uprzednich negocjacjach. W odezwie do żołnierzy stwierdził: „Gdy teraz, na rozkaz, żołnierze obrony schodzą z pozycji, muszą wiedzieć, że nie poddajemy się w walce z Niemcami, żeśmy się im oparli, że ustępujemy Lwów wojskom Sowietów, z którymi walczyć nam nie kazano”⁶¹. Jeden z punktów protokołu przekazania miasta wojskom sowieckim gwarantował bohaterskim obrońcom swobodę i nietykalność osobistą⁶². Sowieci nie zamierzali jednak respektować warunków kapitulacji. Po złożeniu broni polscy żołnierze zostali otoczeni, zatrzymani i wywiezieni transportem kolejowym najpierw do Tarnopola, a następnie do Starobielska, jednego z trzech obozów specjalnych NKWD utworzonych dla polskich oficerów wziętych do niewoli po agresji 17 września 1939 r. Obrońcy Lwowa stanowili niemal połowę osadzonych w tym obozie osób⁶³.

Związek Sowiecki zadbał również o odpowiednie przygotowanie propagandowe: „17 września, w momencie przekroczenia przez Rosjan granicy, widzieliśmy ich wojska i słyszeliśmy okrzyki: »Niech żyje Rydz-Śmigły! Idziemy was wyswobodzić!« Oczywiście po polsku to wołali, szkoleni enkawudziści” (A.G-S.). Kolejnym elementem sowieckiej propagandy były ulotki oraz plakaty umieszczane w pociągach. Głosiły one kres istnienia państwa polskiego, a także zachęcały ludność Kresów Wschodnich do powstania przeciwko „odwiecznym wrogom – polskim panom, którzy przekształcili twój kraj w kolonię”⁶⁴. Afisze odwoływały się do narodowych uczyć białoruskiej, ukraińskiej oraz żydowskiej ludności, które przekonywano, że należy zakończyć polskie panowanie na Kresach: „17 września, była niedziela, a chyba następnego dnia przyszła w nocy Ukrainka, bo tam było większość Ukraińców [we wsi Tajkury na Wołyniu położonej na południowy wschód od miasta Równe – przyp. K.Ł.], i powiedziała do mojej mamusi, żeby natychmiast wyjeżdżała z nami, żeby uciekała” (A.G-S.). Także Armia Czerwona na początku agresji podjęła działania, których celem było osłabienie morale Wojska Polskiego. W odezwie dowództwa Sowietów do polskich szeregowych żołnierzy przekonywano, że rząd polski pozostawił swoje wojsko na pastwę losu, a wkraczająca armia sowiecka nie jest agresorem, lecz wyzwolicielem spod ucisku „panów i obszarników”⁶⁵. Akcja ta jednak zakończyła się niepowodzeniem.

Oprócz zbrojnej interwencji oraz szerzenia kłamliwej propagandy, podjęto również działania, które miały na celu odszukanie oraz wyeliminowanie grup, powiązanych z przedwojenną działalnością państwową. Zadaniem jednostek operacyjnych NKWD było przygotowanie informacji o osobach, które po wkroczeniu wojsk sowieckich na polskie tereny należało aresztować. Szukano oficerów Wojska Polskiego, działaczy społecznych i politycznych, policjantów, funkcjonariuszy żandarmerii, Korpusu Ochrony Pogranicza, Straży Granicznej, więziennictwa i wywiadu wojskowego⁶⁶: „Rosjanie jeszcze nie weszli, a już grasowali miejscowi komuniści. Pięciu mężczyzn z czerwonymi opaskami na ramionach przyszło do nas. Kazali nam ustawić się twarzą do ściany i podnieść ręce. Krzyczeli: »Gdzie jest Morżało?«. Szukali ojca po całym domu, ale akurat go nie było. Gdy wychodzili, powiedzieli: »I tak go dostaniemy w swoje ręce, bo zwalcza komunizm«” (A.N.). Poszukiwano również urzędników państwowych i samorządowych, którzy pełnili swoje funkcje od szczebla centralnego po gminny⁶⁷. Oddziały NKWD miały przejąć i zabezpieczyć środki łączności, pomieszczenia biurowe, różnego rodzaju archiwa oraz więzienia. Niemal od razu po 17 września przystąpiły też do oczyszczania zajętych terenów z elementów społecznie niebezpiecznych dla państwa sowieckiego⁶⁸: „Mój ojciec poszedł jak zwykle do biura [był sekretarzem gminy Strusów, a także radnym powiatu – przyp. K.Ł.] na 8.00 rano następnego dnia [18 września 1939 r. – przyp. K.Ł.]. Za jego biurkiem siedział enkawudzista, który wstał z uśmiechem, wyciągnął rękę do ojca i powiedział, że oni nie mają nic przeciwko, żeby on pracował, zatrzymają mu nawet jego wynagrodzenie. Ojciec odpowiedział, że on służył tylko swojemu krajowi. I został internowany” (Z.G.). Osoby bezpośrednio zagrożone aresztowaniem musiały ukrywać się od samego początku okupacji. Najczęściej zmieniały miejsce zamieszkania, zatrzymując się u rodziny lub w lasach: „Wrócił w nocy pożegnać się z nami. Jak się później okazało, ojciec [funkcjonariusz Policji Państwowej w Wołkowysku – przyp. K.Ł.] ukrywał się u starszej siostry, 5 km dalej. Wrócił do domu na kilka dni, ale w tym czasie, 13 października 1939 r., NKWD przyszło go aresztować” (A.N.). Zatrzymani stawali przed sądem specjalnym NKWD, a skazani otrzymywali karę zsyłki do obozów pracy w głębi ZSRS. Zapadały również wyroki śmierci⁶⁹. Najbardziej znaną decyzją władz sowieckich było wydane – 5 marca 1940 r. – tajne rozporządzenie o rozstrzelaniu polskich jeńców wojennych z trzech obozów specjalnych w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie oraz Polaków przebywających w więzieniach tzw. Zachodniej Białorusi i Zachodniej Ukrainy. Do dzisiaj nie została ujawniona lista osób zamordowanych wówczas na terenie obecnej Białorusi: „Najpierw trzymali ojca w więzieniu w Wołkowysku. Najstarsza siostra pojechała dowiedzieć się, co się z nim stało. Gdzieś w grudniu przewieźli ojca do Grodna. Ostatni raz siostra pojechała tam, żeby odwiedzić tatę, gdzieś na początku 1940 r. Trudno mi powiedzieć kiedy dokładnie. Powiedzieli jej wtedy, że ojca nie ma, ponieważ prawdopodobnie został wysłany do Mińska. I na tym się skończyło. Nigdy więcej żadnej już wiadomości od ojca nie mieliśmy” (A.N.). Liczba polskich obywateli, którzy zostali aresztowani na terenie tzw. Zachodniej Białorusi i Zachodniej Ukrainy jest szacowana na około 110 tys. osób⁷⁰. Najczęściej byli oni oskarżani na podstawie art. 58 kodeksu karnego ZSRS o szpiegostwo, propagandę antykomunistyczną, działalność kontrrewolucyjną, a także zdradę i walkę przeciwko władzy komunistycznej⁷¹.

Formą sowieckich represji, które przyjęły największe rozmiary wobec ludności polskiej na Kresach Wschodnich, nie były jednak aresztowania, a cztery masowe deportacje w latach 1940–1941⁷².

W nocy z 12 na 13 kwietnia 1940 r. oddziały NKWD wkroczyły do mieszkań m.in. rodzin oficerów WP, strażników więziennych, policjantów, żandarmów oraz urzędników. Decyzja o deportacji została zatwierdzona 2 marca 1940 r.⁷³ W dyrektywie NKWD ZSRS nr 892/B z 7 marca 1940 r. zostały przedstawione szczegółowe wytyczne dotyczące przebiegu akcji wysiedlenia. W punkcie 5d czytamy: „Po przybyciu do mieszkania wysiedlonych rodzin grupa operacyjna przeprowadza rewizję szukając broni, literatury k-r [kontrrewolucyjnej – przyp. K.Ł.] i zagranicznej waluty, potem informuje członków rodziny o czekającym ich wysiedleniu i wyjaśnia tryb wysiedlenia”⁷⁴. Mimo obowiązującego funkcjonariuszy NKWD planu akcji, mieli oni stosunkowo dużą swobodę działania. Aby uzyskać pełny obraz przebiegu masowych deportacji, warto porównać oficjalne dyrektywy NKWD z relacjami świadków tamtych wydarzeń⁷⁵. Ewa Kowalska pisała, że instrukcje NKWD: „Wymagają nie tylko uważnego odczytania ich warstwy czysto informacyjnej, ale też dotarcia do »drugiego dna« ich raportowej treści i przełożenia suchych, moralnie obojętnych zapisów na język realiów. Kluczem do doniesień z tras »eszelonów«, wyjaśniającym przebieg […] jest przede wszystkim literatura wspomnieniowa”⁷⁶. Najpierw w nocy grupy operacyjne dobijaniem się do drzwi budziły mieszkańców, następnie wdzierały się do mieszkań i informowały rodziny o wysiedleniu, później dokonywały rewizji i dawały czas na spakowanie się: „13 kwietnia 1940 r. o 5.00 rano obudził nas łomot do drzwi. Przerażona mama otworzyła i w tym momencie weszło czterech funkcjonariuszy NKWD z pistoletami w ręku, wspieranych przez czterech żołnierzy z karabinami o długich bagnetach. Ośmiu uzbrojonych mężczyzn przyszło aresztować kobietę z dwojgiem małych dzieci! »Macie broń?« (Jestʹ orużyje?) – krzyknął oficer. »Jaką broń? Czego od nas chcecie?« (Kakoje orużyje? Czego ot nas chotitie?) – zapytała mama, warszawianka, znająca biegle z zaboru rosyjskiego ich język. »Zbierajcie się ze wszystkim, pojedziecie!« (Sobirajtiesʹ sowsiem, pojedietie!)”⁷⁷. U innego świadka, wspomnienia z nocy deportacji wyglądały następująco: „13 kwietnia w nocy przyszło po nas pięciu uzbrojonych w bagnety. To było z piątku na sobotę. Najpierw odczytali akt, że zostajemy przesiedleni” (A.N.). Często pomijane były elementarne wytyczne zawarte w dyrektywie: „Nie poinformowano nas ani o prawnych podstawach naszego aresztowania, zawartych w instrukcji operacyjnej NKWD, ani o dozwolonej ilości bagażu, który możemy wziąć, ani o tym, na jaki czas zostajemy wywożeni” (A.Z.). Oddziały najczęściej przychodziły w nocy lub wczesnym rankiem. Rewizje, których dokonywały w poszukiwaniu broni i kosztowności, często były bardzo brutalne: „Rozpoczęto rewizję, wywalając wszystko z szaf, biurek i depcząc po tym buciorami” (A.Z.). Deportacje nieraz miały dramatyczny przebieg, ponieważ brakowało czasu na spakowanie, a czynnik zaskoczenia zupełnie dezorientował zbudzone rodziny: „13 kwietnia 1940 r. o godz. 2.00 w nocy trzynastu Ukraińców i czternasty enkawudzista weszło do domu. Dwóch wybiło szyby w dwóch oknach. Bagnety na karabinach. Lęk i krzyk dzieci. […] Ja z siostrą, dzieci krzyczą i płaczą. Mama leży, nie wiemy czy żyje. […] Dostała ataku serca. I co robić? Zająć się mamą? Uchylałyśmy jej usta i wlewałyśmy płynny lek. Jedna trzymała, żeby mama nie zacisnęła ust, druga wlewała. Tak ją ratowałyśmy. A on mówi, że mamy 20 min. na pakowanie. Dramat! Ubierać dzieci? Co robić?” (Z.G.). Punkt 5e dyrektywy z 7 marca 1940 r. określał, że wysiedlone rodziny miały prawo zabrać ze sobą bagaż o wadze do 100 kg na każdego członka rodziny⁷⁸. Jak można łatwo wywnioskować, o wielkości bagażu decydowały również grupy dokonujące wysiedlenia.

Rodziny często były kłamliwie informowane, dlaczego są wysiedlane oraz ile bagażu mogą zabrać: „»Zbierajcie się ze wszystkim, pojedziecie!« (Sobirajtiesʹ sowsiem, pojedietie!) »Dokąd?« (Kuda?) – pytała mama. »Do waszego męża« – odpowiedział bez namysłu oficer. »On życzy sobie, abyście do niego przyjechali. Nie musicie ze sobą wiele zabierać, bo tam wszystko jest« (K baszemu mużu. On żełajet cztoby by k niemu prijechali. Nie bieritie mnogo wieszczej potomu, czto tam wsio jestʹ)” (A.Z.). Nie były to jedyne kłamstwa ze strony oficerów. Wysiedlane rodziny były także informowane, że przenoszone są niedaleko. Dyrektywy NKWD, jak można zauważyć na przykładzie powyższych relacji, tylko teoretycznie obowiązywały podczas akcji. Rzeczywistość wyglądała tak, jak narzucała grupa operacyjna, a dokładnie oficer dowodzący, którego Antoni Kuczyński nazwał „panem życia tych rodzin”⁷⁹. W przytaczanym już dokumencie z 7 marca 1940 r. w punkcie 5h czytamy: „Chorych członków wysiedlonych rodzin pozostawia się czasowo na miejscu, a po wyzdrowieniu wysyła do miejsca wysiedlenia pozostałych członków rodziny […]”⁸⁰. Ludowy komisarz spraw wewnętrznych BSRS Ławrientij Canawa w swoim raporcie z 15 kwietnia 1940 r. do ludowego komisarza spraw wewnętrznych ZSRS Ławrientija Berii zapewniał, że: „Chorych objęto nadzorem, po wyzdrowieniu zostaną również wysiedleni”⁸¹. Odgórnie narzucone wytyczne były tylko formalną fikcją: „Mama ciężko chora na serce, cały czas na lekach, padła nieprzytomna. Dostała ataku serca. Nie odzyskała przytomności. […] Ich czterech wzięło mamę z prześcieradłem i poduszką. Nieprzytomną rzucili na wóz” (Z.G.). Pozostawianie chorych członków rodziny w mieszkaniu należało do rzadkości. Zabierano wszystkich przeznaczonych do deportacji, czyli żonę, dzieci, rodziców, braci i siostry jeńca wojennego czy aresztowanego, a więc najbliższą rodzinę osoby represjonowanej.

Odnotowane zostały również przejawy życzliwego zachowania ze strony funkcjonariuszy NKWD: „Jeden podszedł do siostry i powiedział: »Bierzcie jak najwięcej jedzenia, bo pojedziecie daleko«” (A.N.). Niespotykanej wręcz wielkoduszności ze strony oficera Armii Czerwonej doświadczyła także Małgorzata Książek, córka porucznika Wojska Polskiego zamordowanego w Katyniu. W swoich wspomnieniach napisała: „Wywózki do Kazachstanu lub na Syberię uniknęliśmy cudem. Do naszego ocalenia przyczynił się oficer Armii Czerwonej, major Popow. […] Pewnej nocy ciotka Rodziewiczowa, […] posłyszała, że zajeżdża samochód i ktoś energicznie dobija się do drzwi wejściowych. Ostrożnie wyjrzała z okna na piętrze i zobaczyła umundurowanych enkawudzistów. Otworzył im major Popow. Ciotka słyszała, jak enkawudzista pyta, czy mieszka tu Julianna Książkowa z córkami, na co major Popow odpowiedział: »Niet, eto moja kwartira«. Chwilę trwała rozmowa i enkawudziści odjechali”⁸². Takie sytuacje były jednak bardzo rzadkie, wręcz niespotykane. Zdarzały się także przypadki, że poszukiwane osoby nie znajdowały się w domu w czasie przeprowadzania akcji. Niektóre rodziny wielokrotnie zmieniały miejsce zamieszkania, gdy dowiedziały się, jaki los spotkał Polaków w lutym 1940 r.⁸³: „W Brześciu każdej nocy nocowaliśmy gdzie indziej. Mama miała wielu znajomych, którzy nas przygarniali na noc. W ten sposób chciała zmniejszyć szanse na aresztowanie i wywózkę” (K.G.).

Interesującym zagadnieniem jest także kwestia otrzymania przez wysiedlonych Polaków pieniędzy za sprzedane mienie pozostałe w mieszkaniu. Wszystkie nieruchomości, które wcześniej należały do deportowanych rodzin, podlegały konfiskacie⁸⁴. Niemniej jednak rodzinom tym przysługiwało prawo do spieniężenia pozostałego w mieszkaniu dobytku. Wysiedleni byli zobowiązani do wskazania osoby, której miałoby zostać powierzone to zadanie⁸⁵. Często jednak grupy operacyjne nie informowały rodzin o takiej możliwości. Zdarzały się wyjątki i rodzina otrzymywała pewną sumę pieniędzy za pozostawione w mieszkaniu rzeczy, jednak kwota ta najczęściej była zdecydowanie zaniżona: „W naszym przypadku było tak, że po trzech miesiącach pobytu na zesłaniu wezwano mamę do siedziby NKWD i wypłacono jej należność za sprzedane rzekomo całe mienie z naszego w pełni zagospodarowanego trzypokojowego mieszkania, razem z pianinem. Wynosiła ona 4,5 tys. rubli, podczas gdy, dla porównania, cena samego pianina w sklepie muzycznym w tym czasie wynosiła ok. 6 tys. rubli! Był to więc zwykły rabunek i bandytyzm!” (A.Z.). Większość majątku deportowanych została rozgrabiona. Pomieszczenia mieszkalne, według uchwały RKL ZSRS, miały zostać przekazane lokalnym organom sowieckim i służyć przede wszystkim jako zakwaterowanie dla oficerów Armii Czerwonej oraz pracowników partyjnych⁸⁶.

Po zakończonej akcji członkowie rodzin byli transportowani wozami lub saniami na stacje kolejowe i ładowani do bydlęcych wagonów: „Wsadzili nas na ciężarówkę i wywieźli na stację centralną Wołkowysk. Tam załadowali do bydlęcych wagonów i je zamknęli” (A.N.). W punkcie 3 dotyczącym wytycznych trybu wysiedlenia z 2 marca 1940 r. czytamy, że przejazd wysiedlonych rodzin do miejsca rozlokowania miał odbywać się transportami liczącymi 55 wagonów przystosowanymi do przewożenia ludzi⁸⁷. Władze sowieckie nie dysponowały wystarczającym taborem wagonów osobowych, dlatego zostały one zastąpione wagonami towarowymi, potocznie nazywanymi bydlęcymi, które mogły pomieścić większą liczbę osób oraz ich dobytek: „Wagony miały jakieś 2,5 m wysokości, zabite deskami okna i były zaplombowane. W ich środku były półki – każdy, kto dostał się na górną półkę był szczęśliwy, bo miał tam troszkę więcej przestrzeni. Ktoś, kto tak jak my dostał się na dół, miał znacznie gorzej” (Z.G.). Pociągi oczekujące na dalsze transporty ludzi stały na peronach z zamkniętymi w wagonach Polakami nawet dwa dni: „Wsadzili nas do wagonów i dwie doby staliśmy na stacji, czekając na uzupełnienie składu. Czekaliśmy do 15 kwietnia. Po dwóch dobach ruszyliśmy” (Z.G.). Na stacje przychodzili ludzie z okolic, aby w geście solidarności, podzielić się żywnością i wesprzeć wysiedleńców: „Wczesnym rankiem, gdy jeszcze staliśmy na stacji, przyszły tłumy ludzi. Były małe okienka w tych wagonach, ludzie wciskali przez nie jedzenie, najwięcej chleba. Gdy pociąg ruszył, ludzie płakali i śpiewali pieśni nabożne” (A.N.).

Ławrientij Canawa w swoim telegramie z 12 kwietnia 1940 r. do Berii zapewniał, że „We wszystkich transportach zapewniono wagony-sklepiki i odpowiednią liczbę sprawdzonego personelu medycznego”⁸⁸. Warunki podróżowania ludności były zróżnicowane. Kwestia wyżywienia deportowanych zależała bowiem od zamówień naczelnika pociągu. Według wytycznych każdy z wysiedleńców raz na dobę miał otrzymać ciepły posiłek oraz po 60 dkg chleba⁸⁹. W niektórych transportach regularnie dostarczano wodę i pożywienie: „Co dwa dni dawano nam zupę z pokrzywy, chleb i wodę” (A.Z.), w innych czyniono to raz na kilka dni lub rzadziej. Najczęściej otrzymane produkty żywnościowe nie zaspakajały potrzeb przebywających w wagonie ludzi: „Na terenie Ukrainy dali nam jakąś zupę, wtedy jeszcze nie byliśmy tacy wygłodzeni. Raz na dobę albo rzadziej, otwierali drzwi i wołali: »Dwóch ludzi, cztery wiadra«. Dawali letnią wodę. W tym wagonie było około sześćdziesięciu osób. Jak można było myć się i pić?” (A.N.). Po przekroczeniu granicy przedwojennej Polski dochodziło do przypadków handlowania z miejscową ludnością podczas postoju pociągu⁹⁰: „Wzdłuż całego składu pociągu stał szereg ludzi: niscy, oczy skośne, zarost nikły, tylko kozie bródki i wargi spuchnięte od żucia tytoniu. Padł na nas blady strach, gdzie myśmy trafili. To był dziki naród. Zastanawialiśmy się, co nas czeka? Stali naprzeciwko nas i trzymali bochenki chleba lub szklankę mąki, wiedzieli, że jesteśmy głodni i chcieli się wymienić. Ludzie dawali, co mieli za kawałek chleba” (Z.G.). Pieniądze podczas wojny straciły swoją wartość, liczył się zatem tylko handel wymienny. Osoby, którym podczas akcji wysiedlania udało się spakować większą ilość bagażu, miały szansę zdobycia dla siebie dodatkowych produktów żywnościowych, aby nieco wzbogacić ubogą dietę.

Różniła się również liczba osób w jednym wagonie. Z reguły jednak przekraczała ona ustalone normy. W każdym z 55 wagonów, składających się na jeden transport, miało przebywać najwyżej trzydzieści osób⁹¹: „Matki policzyły wszystkich: było nas sześćdziesiąt osób w wagonie”⁹². We wspomnieniach pojawiają się również mniejsze liczby: „W naszym [wagonie – przyp. K.Ł.] były dwadzieścia dwie osoby z miejscami na gołych deskach czterech półek. Mało spałem, bo było bardzo ciasno – siedem osób na półce około trzymetrowej szerokości – na jedną osobę – około 40 cm!” (A.Z.). Warto w tym miejscu wspomnieć, że wagony towarowe wykorzystywane do transportów były także różnej wielkości. Jednak nie ulega wątpliwości, że podróż odbywała się w skrajnych warunkach, urągających ludzkiej godności.

Kwestia higieny jest tym zagadnieniem, które w większości relacji przestawiana jest bardzo podobnie. Swoje potrzeby fizjologiczne ludzie załatwiali do dziur w podłodze wagonów. Dla większości osób publiczne załatwianie się było niezwykle stresujące. Aby zachować chociaż minimalne pozory intymności, przesłaniano „przybytek” prześcieradłami lub kocami: „Do załatwiania się służył otwór w rogu wagonu. Ktoś się zlitował i dał kawałek jakiegoś prześcieradła, żeby to zasłonić. Myśmy się wstydziły, no ale przecież trzeba było załatwić swoje potrzeby” (A.N.). W niektórych wagonach zdarzały się inne rozwiązania: „W ścianie wagonu była skośna rura zbita z czterech nieheblowanych deseczek jako toaleta” (A.Z.). Często otwory kloaczne ulegały zatkaniu, także z powodu zamarzania, a odór w wagonie stawał się nie do wytrzymania: „Z prześcieradła zrobiło się kabinę, ale największy kłopot był z zatykaniem się tej rury, którą stale trzeba było udrażniać. Przepychało się przypadkowo zabranym parasolem… i ten zapach!” (A.Z.). Zalegające nieczystości oraz brak odpowiedniej ilości wody skutkowały niemożliwością utrzymania higieny osobistej: „Teraz, tak po latach, myślę, że myśmy przez dwa tygodnie się w ogóle nie myli. No bo czym?” (A.N.). Ze względu na bardziej sprzyjające warunki atmosferyczne, kwietniowa deportacja nie miała tylu ofiar śmiertelnych co lutowa. Nie oznacza to jednak, że takie przypadki nie miały miejsca. Eszelony wypełnione były małymi dziećmi i osobami w podeszłym wieku, które nie mogły sprostać trudom długiej podróży. Słabe wyżywienie, brak wody i ogólne osłabienie oraz choroby szerzące się w wagonach powodowały, że osoby o niskiej odporności umierały: „W podróży umiera maleńkie dziecko koleżanki mamy z Nowogródka. Zostaje na nasypie kolejowym…”⁹³. Ciała zmarłych nie zawsze jednak zabierano odpowiednio szybko. Czasem nawet kilka dni podróżowały w wagonach.

Nie sposób dokładnie ustalić, ile osób zmarło podczas kwietniowej deportacji. Próżno szukać dokładnych informacji w raportach GTU – Gławnyoje transportnoje uprawlenije (Główny Zarząd Transportu), nie odnotowywano bowiem skrupulatnie owych przypadków⁹⁴. Stanisław Ciesielski określa śmiertelność kwietniowej grupy na poziomie nieprzekraczającym 2,5 proc. Zaznaczając przy tym, że wskaźnik ten nie dotyczy tylko poziomu śmiertelności podczas podróży, ale odnosi się do strat całego kontyngentu osób do końca lipca 1941 r.⁹⁵

Wpływ na śmiertelność wśród deportowanych miał także brak odpowiedniego nadzoru medycznego i potrzebnych lekarstw, choć każdy transport powinien być w nie wyposażony przez Ludowy Komisariat Zdrowia ZSRS⁹⁶. Canawa w swoim telegramie z 12 kwietnia 1940 r. informował Berię, że „we wszystkich transportach zapewniono […] odpowiednią liczbę sprawdzonego personelu medycznego”⁹⁷. Nawet jeśli dany personel medyczny znajdował się w pociągu, nie zawsze reagował na rozpaczliwe prośby o pomoc. Niechęć do Polaków była istotnym czynnikiem wpływającym na takie zachowania. Albin Głowacki określił pomoc medyczną podczas wszystkich deportacji jako fikcję⁹⁸.

Zesłańcy docierali do miejsc docelowych wycieńczeni i chorzy, na co wpływ miała również długość podróży: „Wieziono nas siedemnaście dni w bydlęcych zaplombowanych wagonach” (A.Z.). Dwu-, trzytygodniowa podróż, bez odpowiedniej ilości jedzenia i picia, w złych warunkach sanitarnych, doprowadziła do znacznego wyniszczenia organizmów, nie wspominając o uszczerbku psychicznym: „Wielokrotnie zastanawiałem się, jak można było wytrzymać takie upodlenie, zejście z normalnych warunków życia do zupełnego prymitywu, do gorszej od żebraczej egzystencji. My – dzieci – nie odczuwaliśmy tego tak drastycznie. Ale nasze matki, były na granicy wytrzymałości, zdając sobie sprawę ze swojej bezsilności, beznadziejnej sytuacji i będąc odpowiedzialne za nas” (A.Z.).

Podczas kwietniowej operacji deportacyjnej wysiedlone osoby skierowano do Kazachskiej SRS. Rodziny zesłane w kwietniu stanowiły kategorię administracyjnie wysłanych (administratiwno wysłannyje) na okres 10 lat⁹⁹. Osoby kategorii tej grupy nie były przymusowo osiedlane w wyznaczonych miejscach, lecz teoretycznie miały prawo wyboru mieszkania i pracy. Podstawowym ograniczeniem był zakaz opuszczania rejonu zamieszkania. W tym celu zesłańcom miały być wydane paszporty, zawierające adnotacje o możliwości przemieszczania się wyłącznie w wyznaczonym obwodzie¹⁰⁰. Regulowała to dyrektywa zastępcy ludowego komisarza spraw wewnętrznych ZSRS Wsiewołoda Mierkułowa z 4 kwietnia 1940 r., która miała zapobiegać ewentualnym ucieczkom. Osoby, które znalazły się poza wyznaczonym obszarem, miały być natychmiast odesłane z powrotem¹⁰¹: „Semipałatyńsk był stacją kolejową, na którą przyjeżdżał tylko jeden pociąg osobowy na dzień. Biletu nie można było kupić, bo w kasie trzeba było pokazać paszport, a w nim napisano: »Bez prawa wyjazdu z miasta Semipałatyńsk«” (A.Z.). Nie we wszystkich relacjach znajdziemy informacje dotyczące otrzymania paszportów. Niektórzy w ogóle ich nie uzyskali. Nie posiadała ich ludność wiejska, a wyjątki dotyczyły jedynie obszarów nadgranicznych lub ważnych strategicznie¹⁰².

Polaków rozmieszczono w sześciu obwodach: północno-kazachstańskim, pawłodarskim, kustanajskim, akmolińskim, semipałatyńskim i aktiubińskim¹⁰³. Po dotarciu na stację końcową, pod wagony przeznaczone do rozładunku podjeżdżały wozy, które miały dalej rozwieźć wysiedleńców: „Kiedy przyjechaliśmy, pod wagon podjechały samochody ciężarowe z przyczepą. Kazali nam wysiadać. Kierowcy mieli listy przewozowe i wyczytywali nazwiska rodzin, które miały wchodzić na samochód” (Z.G.).

Zesłańcom przydzielano opuszczone ziemianki lub lepianki: „Trafiliśmy do wsi Malinówka. Domy były gliniane, z ziemi z dodatkiem plewy słomianej. Z zewnątrz i wewnątrz oblepione gliną wymieszaną z krowim nawozem zamiast piachu, żeby nie pękała” (A.N.). Warunki w tych pomieszczeniach były fatalne: „Pusta surowa ziemia, ani krzesła, ani stołka. Naściągaliśmy siana ze sterty, i tak spaliśmy” (Z.G.). Zdarzały się również przypadki, że Polaków zostawiano wraz z bagażem na drodze¹⁰⁴. Zmuszeni byli wówczas do szukania lokum u miejscowej ludności, negatywnie nastawionej do przybyszów z Polski. Znalezienie schronienia wiązało się w takiej sytuacji z odpowiednią opłatą. Najczęściej nie była to gotówka, lecz odzież, biżuteria, produkty codziennego użytku, które zostały zabrane podczas wysiedlenia¹⁰⁵. Niektóre rodziny, w sowchozie jak i kołchozie, były rozlokowywane w pomieszczeniach należących do różnego rodzaju przedsiębiorstw: „Wyładowano nas w ciepłą kwietniową noc na stepie nad rzeką Irtysz, koło miasta Semipałatyńsk we wschodnim Kazachstanie. Przyjechały furmanki, które dowiozły nas do cegielni, gdzie mieliśmy bezterminowo wykonywać katorżnicze prace fizyczne. Przydzielono nam drewniany barak po zlikwidowanym przedszkolu” (A.Z.). Również tutaj warunki mieszkaniowe były kiepskie: „Mieszkaliśmy w baraku. W pokoju było dwadzieścia prycz, czyli takich zbitych desek ustawionych na podporach, i na nich pokotem wszyscy spaliśmy. Przejścia między nimi prawie nie było […] Jak tylko hulał wiatr, zasypywało śniegiem cały dom” (A.Z.). Nieco lepsze warunki panowały w większych sowchozach i kołchozach, gdzie spotkać można było drewniane domki. Mimo to standard mieszkaniowy nadal pozostawiał wiele do życzenia: „Nasze wynajęte mieszkanie w drewnianym domku, gdzie zajmowaliśmy jeden pokój, nie miało żadnego komfortu – toaleta wiejska na podwórzu, studnia głębinowa z wodą do celów gospodarczych, a wodę pitną nosiło się w wiadrach z budek rozsianych po mieście […]. Pokój ogrzewało się kuchenką z żeliwną płytą, która służyła jednocześnie do gotowania posiłków” (A.Z.).

Niezwykle istotną kwestią dla zesłańców było przetrwanie w ciężkich warunkach zimowych. Przeżycie surowych, długich zim zależało od dostępności opału. Na stepach brakowało drzew, a wyprawa kilka kilometrów do lasu lub zagajnika była bardzo niebezpieczna ze względu na grasujące watahy wilków¹⁰⁶. Z tego powodu w mieszkaniach palono kiziakami, czyli suszonymi odchodami zwierzęcymi: „W lecie zawsze przygotowywaliśmy się na zimę. Tam było krótkie lato. Robiliśmy kiziaki z krowiego nawozu. Rozkładaliśmy je na słońcu, polewaliśmy wodą. Jak już się dobrze ten nawóz przerobiło brało się go rękami i uklepywało. Człowiek się do tego przyzwyczaił. Chodziliśmy po stepie i zbieraliśmy łajno, żeby było czym palić w zimie” (A.N.). Mimo podjętych przygotowań, temperatura w pomieszczeniu często spadała do minusowych wartości: „Najtrudniejszym do zniesienia problemem były w zimie trudności w ogrzewaniu tych pomieszczeń, gdyż drewno musiało się nosić na plecach z odległego 5–6 km lasu, dlatego paliło się tylko w dzień, a w nocy temperatura spadała przy średnich mrozach od -5 do -10 st. C. W pokoju było 0 st. C, a podczas lutowych mrozów nawet -10” (A.Z.).

W Kazachstanie panuje klimat kontynentalny. Lata są gorące i suche, a zimy długie i niezwykle mroźne. Latem występują tam najwyższe ilości opadów, jednak wysokie temperatury i wiatry powodują, że deszcz nie wpływa na wilgotność gleby¹⁰⁷: „Ziemia od suszy była zupełnie popękana. Latem chodziłam boso i miałam pokrwawione stopy” (A.N.). Długie zimy charakteryzują się małą ilością śniegu, lecz często zdarzają się bardzo gwałtowne jego opady: „Zimy były bardzo ostre z silnymi mrozami i zawiejami śnieżnymi, tzw. buranami. Kiedy zrywał się buran, nikt już nie mógł wyjść z domu, robiło się ciemno od śniegu. Jeżeli ktoś jednak musiał wyjść na zewnątrz po wodę (burany trwały kilka dni), musiał przywiązać się sznurkiem do drzwi domu, bo inaczej nie mógł trafić z powrotem. W czasie jednej z zim zdarzyło się, że dwóch chłopaków i dziewczyna wyszli z domu podczas zawiei i już nigdy nie wrócili, mimo że dom znajdował się po drugiej stronie drogi. Ich ciała odnaleziono daleko w stepie, dopiero kiedy stopniały śniegi”¹⁰⁸. Klimat w Kazachstanie jest bardzo zmienny i zaskakiwał przebywających tam Polaków: „Zima przełomu lat 1941–1942 była bardzo mroźna i spadło dużo śniegu. Do zasypanych chałup trzeba było wyrąbać w zamarzniętym śniegu stopnie. W końcu kwietnia i na początku maja nastały gwałtowne roztopy. Niedaleko od naszej wsi Malinówka było widoczne w stepie obniżenie terenu, tam zaczęła się gromadzić woda. W bardzo szybkim tempie przybierała i zaczęła tworzyć duże jezioro. W końcu zaczęła podchodzić pod chałupy. Po południu w pośpiechu uciekaliśmy, a następnego dnia rano po pięciu domkach nie było już śladu. Starsi ludzie opowiadali, że to jezioro przy bardzo obfitych opadach śniegu powstawało co 10–20 lat. Po kilku dniach rano zaczął padać deszcz, a po krótkim czasie gęsty śnieg. Zrobił się buran – nic nie było widać. Momentalnie zrobił się silny mróz. To trwało cały dzień. Gdy buran ucichł, wyszłam na zewnątrz. Tyle było śniegu, że nie widziałam chałup. Kilkadziesiąt sztuk bydła, idąc z wiatrem trafiło do jeziora i tam zamarzło. Potem w stepie [ludzie – przyp. K.Ł.] odnajdywali pojedyncze, zamarznięte krowy pod kopami śniegu” (A.N.).

Nagła zmiana klimatu, a także znaczące osłabienie organizmu po długiej podróży i ciągłe niedożywienie powodowały, że zesłańcy zaczęli zapadać na niespotykane wcześniej u nich choroby. Najpowszechniejsze były dolegliwości układu pokarmowego: „Po przewiezieniu nas do kołchozu Malinówka, wszyscy przechorowaliśmy zmianę klimatu. Mieliśmy biegunkę i ropne wypryski na twarzy i głowie” (A.N.). Bardzo często występującą przypadłością na terenie Kazachskiej SRS była malaria. Z powodu licznych zachorowań brakowało chininy, jedynego środka leczniczego¹⁰⁹: „Brat zachorował na malarię latem 1942 r., z powodu braku chininy pił wywar z piołunu. W Polsce nadal miał ataki febry” (A.N.). Jak wynika z licznych relacji zesłańców, opieka medyczna w Kazachstanie była w bardzo złym stanie. Brakowało łóżek szpitalnych, lekarstw, a lekarze często byli słabo wykwalifikowani. Różnice między opieką medyczną w mieście i na wsi były ogromne. W miastach na tysiąc mieszkańców przypadało osiem łóżek szpitalnych, na wsiach ten wskaźnik nie przekraczał dwóch¹¹⁰. Mimo że nie było różnic w prawie do korzystania z opieki lekarskiej między zesłańcami a rodzimą ludnością, często tamtejsi lekarze bardzo niechętnie odnosili się do Polaków, niejednokrotnie odmawiając leczenia czy też wizyty. Oprócz negatywnego stosunku lekarzy do zesłańców, innym problemem były znaczące, wielokilometrowe odległości do najbliższego punktu medycznego i brak jakiegokolwiek środka transportu. Jego znalezienie było bardzo problematyczne¹¹¹: „Nasza mama była zrozpaczona [z powodu ciężkiej choroby córki i syna – przyp. K.Ł.], poszła do dyrektora cegielni, który był Kazachem. Trzeba podkreślić, że – po pierwsze – mama, wychowana w Warszawie pod zaborem rosyjskim znała perfekcyjnie język, w przeciwieństwie do innych Polaków. Po drugie, była stosunkowo młodą, atrakcyjną kobietą, a więc jej urok mógł na tego dyrektora zadziałać. Dał on wówczas mamie konia, podwodę, czyli bryczkę, aby mogła pojechać do miasta 5 km i przywieźć lekarza. To był bardzo duży gest ze strony tego dyrektora. […] Po paru godzinach mama przyjechała zrozpaczona, bo lekarz jak się dowiedział, że ma jechać do deportowanych zesłańców – Polaków, wrogów Związku Sowieckiego, to odmówił” (A.Z.). Nie brakuje jednak wspomnień, które przedstawiają pełne zaangażowanie lekarzy w ratowanie ludzkiego życia, niezależnie od pochodzenia pacjentów: „Przyszedł lekarz i przenieśli mnie do innej sali. Ten sam doktor, kiedy miał obchód następnego dnia rano, zbadał mnie i powiedział tylko tyle: »Ja temu dziecku nie dam umrzeć«. Samolotem z Moskwy sprowadził jakiś lek, a potem przytrzymał mnie miesiąc dłużej w szpitalu, bo wiedział, że głodujemy. Miałam niezliczoną ilość zabiegów w tym szpitalu i dzięki temu wyzdrowiałam” (Z.G.). Warunki szpitalne w Kazachstanie były zróżnicowane. Zdarzały się placówki nieco lepiej wyposażone, najczęściej w miastach, jednak przeważały lecznice o tragicznych warunkach sanitarnych: „W mieście tym Ajaguz, były dwa szpitale: rejonowy – zwykła umieralnia i zdecydowanie lepszy, nowocześniejszy – kolejowy. Kiedy zachorowałam, znalazłam się akurat w szpitalu kolejowym, i dzięki temu przeżyłam” (Z.G.). Z powodu braku lekarstw i pomocy medycznej, chorzy mogli polegać tylko na domowych metodach oraz wątpliwej odporności organizmu. Z tego też powodu poważniejsze zachorowania nierzadko kończyły się śmiercią, szczególnie u dzieci i osób starszych. Tragiczne konsekwencje niosły ze sobą choroby zakaźne, takie jak odra czy szkarlatyna: „Mieszkaliśmy w baraku. […] Spaliśmy w kącie izby, mama, siostra i ja na skraju naszej pryczy obok wąskiego przejścia. Następna była prycza rodziny państwa Wawryków – żona kapitana, ze swoją matką, starszą osobą, z siostrą, starszą panną i synkiem, małym, sześcioletnim Januszkiem. Chłopczyk zachorował na tę chorobę, o której wspomniałem [szkarlatyna – przyp. K.Ł.]. Dostał bardzo wysokiej gorączki, majaczył, a my byliśmy bardzo blisko. Po jakimś czasie zaraziłem się, bo spałem najbliżej niego, a wkrótce chora była też śpiąca obok mnie siostra. Dostaliśmy bardzo wysokiej gorączki – tak wysokiej, że straciłem przytomność na jakieś pięć dni. No i co robić? Nie ma lekarstw, nie ma lekarza. Tak właśnie wyglądała dramatyczna sytuacja internowanych Polaków. Trzeba nam było w ciągu dnia podawać chociaż wodę przy takiej gorączce. Obok nas miała też pryczę pani Olszańska, żona majora, chora na otwartą gruźlicę. To było dla nas »szczęście«, dlatego że była zwolniona z pracy i mogła z nami zostać. Podawała tylko wodę do picia, innego leczenia nie było. Kiedy odzyskałem przytomność, Januszek już nie żył. Był od nas młodszy i pewnie słabszy” (A.Z.).

Wpływ na rozwój chorób miały fatalne warunki sanitarne. Brak mydła, środków dezynfekcyjnych, a także wody powodowały, że w mieszkaniach, na odzieży i samych zesłańcach gnieździły się insekty, latem szczególnie dokuczliwe: „Drugą trudną do zniesienia plagą w tym »drewnianym« mieście były pluskwy, które w środku lata odznaczały się szczególną aktywnością. Przez nie upalne letnie noce stawały się koszmarem” (A.Z.). Największą plagę stanowiły wszy, które przenosiły choroby, wywołując epidemie, m.in. tyfusu¹¹²: „Na tym łóżku zmarła generałowa Sulimirska na wszawicę. Wszy żerują na żywym organizmie. Kiedy więc zmarła całe ciało miała nimi pokryte, łóżko było czarne” (Z.G.). W rejonach, w których brakowało wody, sytuacja Polaków przedstawiała się rozpaczliwie: „Całe nogi miałam w strupach głodowych i czułam, że te strupy się ruszają. Brudnymi pazurami – wody nie było, mydła nie było, rzeki okresowe wyschnięte – zrywałam taki strup. Pod nim był dołek z larwami. Patykiem wydłubywałam je z rany” (Z.G.). Mydło starano się zastąpić wszelkimi innymi środkami, które miały jakiekolwiek właściwości dezynfekcyjne: „Żeby się wymyć, palono najpierw piołun, z którego popiół miał jakieś właściwości. Obwiązywało się go w jakąś szmatkę nad garnkiem i przelewało wrzątkiem. To była taka zmiękczona woda” (A.N.).

Innym niezwykle ważnym aspektem życia codziennego na zesłaniu, który także miał wpływ na stan zdrowia Polaków, było wyżywienie. Jakość i ilość jedzenia zależała od miejsca zsyłki, tego, czy dana osoba pracowała i gdzie, a także jak przedstawiała się sytuacja ekonomiczna danego kołchozu czy sowchozu. Istniały różne możliwości zdobycia pożywienia. Podstawowym źródłem była oczywiście praca. Zesłańcy otrzymywali jedzenie za przepracowany dzień. Podstawowym produktem żywnościowym był chleb, który teoretycznie należał się wszystkim. Pracujący otrzymywali około 500 g, a niepracujący – 300 g¹¹³. Rzeczywistość jednak i tym razem niewiele miała wspólnego z dyrektywami: „Tam kto nie pracował, ten nie jadł. Ja i siostra dostawałyśmy dwie grudy gliniastego, czarnego chleba. To była chyba specjalna szkoła pieczenia tego chleba, bo oni [Kazachowie – przyp. K.Ł.] go nie jedli. My dwie, dostawałyśmy po takiej grudzie chleba, dla rodziny na cały dzień” (Z.G.). W takich sytuacjach pracujący dzielili się z niepracującymi: „Raz niosłam ten chleb, a byłam bardzo głodna, ponieważ już drugi dzień nic nie jadłam. Wiedziałam, że mam 4 km do domu, i myślałam sobie: »Boże, nie wolno mi ugryźć tego chleba, bo dzieci głodne czekają«. Byłam pewna, że jeśli raz ugryzę, zjem cały” (Z.G.). Zdarzało się również, że zesłańcy za swoją pracę w sowchozach otrzymywali pieniądze oraz zboże, a jedzenie kupowali w sklepach lub od miejscowej ludności, jednak ceny produktów były znacząco zawyżone¹¹⁴: „50 km od wsi Malinówki był sowchoz, tam przeniosły się moje siostry, żeby trochę zarobić. Ale co one tam mogły zarobić? Dostawały 150 rubli, a masło na bazarze kosztowało 300” (A.N.). Niekiedy za wykonywaną pracę można było otrzymywać trochę jedzenia czy picia od ludności miejscowej: „Pracowałam jako listonosz na poczcie w Pieszkowce [Kustanajska obł. – przyp. K.Ł.] Kiedy przynosiłam listy od ich synów z frontu, nalewali mi mleka. Jaka ja byłam szczęśliwa. Dostawałam za pracę ileś tam rubli miesięcznie i około 20 kg zboża, tzw. poślad. Ale to już było coś, bo ten poślad można było zmielić i już jakąś zupę zjeść. Tak się żyło”¹¹⁵. Polacy byli kierowani tam, gdzie brakowało siły roboczej. Powierzano im ciężkie i wyczerpujące zadania, jednak dzięki nim mogli zdobyć jedzenie. Zesłańcy nie mieli zatem innego wyboru, jak tylko podporządkować się nowej rzeczywistości: „Praca była najpodlejsza, jaka mogła być. W ogromnym kombinacie mięsnym pracowałam w dziale czyszczenia baranich jelit. Były bardzo cenne, ponieważ kiedyś robiło się z nich nici chirurgiczne. Trzeba było pracować bardzo ostrożnie i tylko gołymi palcami. Dłonie miałam jak grabie, nie otwierałam ich. Mama mnie karmiła, bo nie byłam w stanie utrzymać łyżki. Rano, jak tylko słońce wstało, szłam do pracy. Gdy wkładałam ręce w te gorące jelita, one się rozgrzewały i wtedy zabierałam się do roboty” (Z.G.).

Innym źródłem żywności były bazary, na których kołchoźnicy sprzedawali swoje towary. Najczęściej obowiązywał handel wymienny. Jeśli jednak płacono pieniędzmi, ceny okazywały się tak wysokie, że Polaków na niewiele było stać: „W mieście był jeden sklep, zamknięty cały rok, ale działał bazar, gdzie wymieniało się towary. Przez 3 lata nie poznaliśmy nominałów rosyjskich. W ogóle nie były potrzebne. Za szklankę łoju, dostawało się szklankę mąki, z której mama robiła kluski” (Z.G.). Codzienny głód zmuszał także do kradzieży: „Z pracy wracałam w nocy, zawsze sama, dlatego że mogłam wtedy coś ukraść. Przynosiłam łój, a mama go topiła” (Z.G.). Inną formą kradzieży było zbieranie kłosów po minionych żniwach, surowo zakazane i karane: „Co kołchoz nie pozbierał, to myśmy wiosną zbierali. Rósł tam ogromny piołun, który nas, dzieci, zasłaniał. Zbieraliśmy te kłoski – zdrowego zboża – później patyczkami się je młóciło. Bardzo dużo umieliśmy nazbierać. Ale trzeba było się chować, bo Kirgiz na koniu pilnował pola. Potem się ścierało, wrzucało ziemniaki i zupa gotowa” (A.Bo.). Czasem zbierano po prostu wszystko, co nadawało się do jedzenia, szczególnie w 1943 r., kiedy w Kazachstanie panował nieurodzaj zboża¹¹⁶: „Latem 1943 r. nie było nic do jedzenia, głód absolutny. Pamiętam, nazbierałam zielska – lebiodę czy koński szczaw. Zagotowałam wodę, wrzuciłam zielsko i to było całe jedzenie” (A.N.). Ilość bezwartościowych posiłków nie miała znaczenia, głód był powszechny: „Przez całe 6 lat jedliśmy dwa razy dziennie. Rano i wieczorem. Tam, w Rosji, marzyliśmy, żeby najeść się do syta ziemniaków albo chleba” (A.N.). Szczególnie w zimie zdobywanie jedzenia stawało się utrudnione. Niektórzy, jeśli była taka możliwość, starali się robić zapasy w okresie letnim, często udając się do miejscowej ludności i wykonując różne prace: „Najgorzej z jedzeniem było w zimie. Robiliśmy na drutach, żeby zdobyć jakieś 2–3 litry mleka albo kapustę. W lecie zawsze przygotowywaliśmy się na zimę. Tam było krótkie lato. Chodziliśmy do ludzi, żeby coś zarobić albo dostać coś do jedzenia” (A.N.). Nierzadko dochodziło do sytuacji, w których Polakom groziła śmierć głodowa: „Była zima, 40 stopni na minusie, śniegu około trzech metrów, lepianki zasypane. Wtedy zamierało życie i nie było pracy. Kilka dni nic nie mieliśmy w ustach! – mama chora na żółtaczkę z gorączką, czwórka dzieci i ja. Wtedy w wigilię wszyscy mieliśmy głodowe sny, podtrzymywałam ogień w palenisku i modliłam się” (Z.G.). Zdarzało się, że sytuacje ratowały paczki wysłane od bliskich z Polski lub zwykła sąsiedzka życzliwość: „Nagle otwierają się drzwi i wchodzi pani, która też tam trafiła. Miała męża w armii Andersa, dostała od niego paczkę, a wiedziała, że my umieramy z głodu. Kazała mi pójść po śnieg, nastawiła wodę, zagotowała kaszkę, i nauczyła mnie jak wyprowadzić rodzinę z głodu. Odlała z tej kaszy kleik i piliśmy go po trochu. Kaszę miałam zagotować i dać do zjedzenia dopiero rano, żeby do tego czasu jelita zaczęły pracować. Resztę jedzenia schowałam” (Z.G.). Niewątpliwie śmierć głodowa była przyczyną bardzo wielu zgonów wśród zesłańców, ale ustalenie ich dokładniej liczby jest niemożliwe.

Władza komunistyczna od zwycięskiej rewolucji październikowej prowadziła walkę z religią. Wydany w styczniu 1918 r. dekret Rady Komisarzy Ludowych głosił: „Oddzielenie się kościoła od państwa, zakaz nauczania religii oraz kontrolę państwa nad parafią”. Celem tej polityki było „wyzwolenie mas pracujących od religijnych zabobonów”¹¹⁷. Polacy, przyzwyczajeni do kultu religijnego, po deportacji znaleźli się w zupełnie nowym położeniu – pozbawieni świątyni, a także kapłana, który mógłby odprawić msze. Modlitwy i pieśni religijne były jednak naturalnym elementem każdego dnia na zesłaniu, zaczynając od samej podróży: „Razem się zawsze modliliśmy. Śpiewaliśmy pieśni nabożne, pieśni narodowe. Któregoś dnia otwiera się raptownie wagon, każdy strwożony umilkł i patrzy, a ten żołnierz powiedział tylko: »Nie bójcie się, módlcie się«” (A.N.). Modlitwa poprawiała kondycję psychiczną zesłańców, dla których każdy przeżyty dzień był niczym błogosławieństwo. Problematyczna natomiast okazała się kwestia pogrzebów. Miejscem pochówku zmarłej osoby najczęściej był lokalny cmentarz. Biorąc pod uwagę fakt, że w Kazachstanie brakowało drewna, niemal niemożliwym stawało się wykonanie trumny. Z tego powodu zmarłych często chowano, zawijając ich ciała w prześcieradła lub koce. Niekiedy przydziału desek na trumnę udzielał przewodniczący kołchozu, była to jednak rzadkość: „Pani Kossut, mieszkała koło nas, w końcu zmarła na wszawicę. Siostra poszła do przewodniczącego kołchozu i poprosiła, żeby zrobili trumnę. Zbili jednak jakąś skrzynkę, która okazała się za krótka. Trzeba było tej biednej kobiecie zgiąć nogi w kolanach i głowę przekrzywić, żeby do niej weszła. Na stepie trudno było coś nazwać cmentarzem – kilka pagórków i przekrzywionych prawosławnych krzyży. W takim miejscu ją pochowaliśmy” (A.N.). Dla deportowanych szczególne znaczenie miały święta Bożego Narodzenia i Wielkanoc. W te dni starano się jeść nieco lepiej. Zbierano zapasy i gotowano coś wyjątkowego jak na tamte warunki: „W pierwsze święta, pamiętam, ugotowaliśmy pszenicę z makiem, to było coś w rodzaju kutii. Może do tego miska kapusty” (A.N.). „Choinki nie było. Śpiewaliśmy kolędy i składaliśmy sobie życzenia, że na wiosnę wrócimy do Polski, ale te wiosny mijały i mijały” (A.N.). Mimo że święta miały przygnębiający charakter, zesłańcy nie rezygnowali z nich, ponieważ podtrzymywały nadzieję na lepszą przyszłość, były nawiązaniem do przeszłości i tradycji: „Chuchałam sobie w małą szybkę i śpiewałam po cichu kolędy. W końcu przestałam śpiewać i zaczęłam płakać z radości, i wtedy usłyszałam głos ciężko chorej mamy: »Zuziu, czemu już nie kolędujesz?«. Kiedy to powiedziała, myślałam, że mnie ta radość rozsadzi. Mama słabym głosikiem zaczęła razem ze mną kolędować, a reszta spała. Potem uklękłam przy niej, położyłam głowę na jej piersi i zasnęłam” (Z.G.). Religia i wiara w miejscowych szkołach, do których uczęszczały niektóre polskie dzieci, były negowane. W placówkach tych uczono bowiem, że Bóg nie istnieje: „Tam była szkoła, mój brat do niej poszedł, ale jak wrócił, powiedział, że nie będzie już więcej chodził, bo oni tam mówią, że Boga nie ma” (A.N.).

Ważnym wydarzeniem dla wszystkich zesłańców była wiadomości o podpisaniu 30 lipca 1941 r. układu Sikorski–Majski, który m.in. miał zagwarantować amnestię Polakom przebywającym na terenie Związku Sowieckiego. „Wolni” Polacy mieli udać się do najbliższej placówki ambasady polskiej na terenie ZSRS w celu rejestracji i odbioru polskiego paszportu¹¹⁸. Podpisanie układu wywołało falę radości: „Sikorski przyjechał w grudniu 1941 r. do Moskwy. Pamiętam, słuchałem audycji z jego przylotu przez taki kołchoźnik […]. Gdy wylądował Sikorski, myśmy po prostu szaleli z radości. Nasz premier przyjechał, a my, więźniowie, upokarzani na każdym kroku, nagle staliśmy się wolnymi obywatelami i NKWD to respektowało” (A.Z.). Na podstawie uchwały Biura Politycznego KC WKP(b) i Rady Komisarzy Ludowych z 12 sierpnia 1941 r. polscy obywatele mieli prawo swobodnego przemieszczania się i wyboru innego miejsca zamieszkania na terenie Związku Sowieckiego. Migracje najczęściej odbywały się w kierunku Uzbekistanu, Kirgizji i Kazachstanu¹¹⁹. Według sprawozdań Związku Patriotów Polskich oraz Ambasady RP w Związku Sowieckim, wielu zesłańców pozostało jednak w swoim miejscu zamieszkania. Wpływ na takie decyzje mogły mieć różne czynniki. Jednym z nich był strach przed opuszczeniem bezpiecznego lokum i podróżą przez dziki step, która mogła oznaczać śmierć: „Tam był step – jak ktoś wyszedł, nie wracał, i ten klimat – latem tropikalne upały, zimą silne mrozy, poza tym dzikie wilki, brak wody, drzew” (A.Z.). Innym czynnikiem był brak jakichkolwiek informacji. Niektórzy Polacy nie wiedzieli o podpisanym układzie i zmianie swojego statusu: „Nie wiedzieliśmy o tym. Nie docierały do nas żadne informacje” (Z.G.). Te osoby, które zdecydowały się na podróż, starały się dotrzeć do obozów polskiej armii. Łącznie z armią gen. Władysława Andersa ewakuowało się 38 502 cywilów, w tym około 20 tys. dzieci¹²⁰. Po zakończeniu wojny większość z osób cywilnych zatrzymała się na stałe w Wielkiej Brytanii. Nie chcąc wrócić do komunistycznej Polski, porozumiewały się ze swoją rodziną jedynie listownie: „Kiedy nawiązaliśmy z mamą kontakt w Londynie po wojnie, pod koniec lat czterdziestych, już było za późno na powrót. Korespondowałyśmy tylko cały czas, a potem przyszedł liścik, że wychodzi za mąż. Wtedy sobie uświadomiłyśmy, że nasze życie pójdzie osobno” (M.S.).

Po podpisaniu 6 lipca 1945 r. polsko-sowieckiego porozumienia „O prawie zmiany obywatelstwa radzieckiego i ewakuacji osób narodowości polskiej i żydowskiej zamieszkałych w ZSRR”, zapadła ostateczna decyzja o repatriacji Polaków przebywających w głębi ZSRS¹²¹. Do 1 listopada 1945 r. rodziny za pośrednictwem odpowiednich instytucji (w mieście – organów milicji, na wsi – rad wiejskich) mogły zgłaszać do Komisji Prezydium Rady Najwyżej ZSRS ds. Obywatelstwa chęć powrotu do Polski¹²². Trzeba było jednak udowodnić, że jest się Polakiem. Problem polegał na tym, że w momencie deportacji, wyrwane ze snu rodziny, zmuszone do pośpiesznego pakowania, lub nawet pozbawione tej szansy, w większości nie zabrały ze sobą dokumentów: „W 1945 r. było wiadomo, że Polacy mają wracać. Przyjechał jeden enkawudzista. Do powrotu mieli prawo tylko rdzenni Polacy i Żydzi. Kto był Ukraińcem czy Białorusinem, nie miał tego prawa. Ten enkawudzista mówił, żeby udowodnić, że jesteśmy Polkami, żadna z nas przed wojną nie była pełnoletnia. Gdzieś się jednak zaplątało świadectwo z gimnazjum najstarszej siostry, nie wiem, skąd je miała. Było w nim zapisane wyznanie rzymskokatolickie. Oficer powiedział, że skoro tak, na pewno Polka” (A.N.). Podróż powrotna na tereny Polski wyglądała już zupełnie inaczej od przymusowej wywózki do Kazachstanu: „Jechaliśmy do Polski trzy tygodnie. Pociąg już nie był zamknięty. Otwieraliśmy drzwi, spuszczaliśmy nogi i śpiewaliśmy” (A.N.). Sybiracy po powrocie musieli szukać lokum, w którym mogliby się zatrzymać. Często z pomocą przychodziła najbliższa rodzina: „Wcześniej uzyskawszy listownie zaproszenie od siostry mamy, mieszkającej z rodziną w Kaliszu, zamierzaliśmy jechać od razu do nich. Kiedy transport zatrzymał się w Łodzi, jeden z czekających tam już na nas kuzynów, pomógł w przeładowaniu się do pociągu osobowego, bo ten, który opuściliśmy, kierował się do woj. szczecińskiego, aby zasiedlić tam domy i mieszkania opuszczone przez tamtejszą ludność niemiecką, przesiedloną na zachód. W Łodzi nie załatwialiśmy żadnych formalności, po prostu wysiedliśmy i koniec. Nie było żadnej ewidencji opuszczających transport, a my byliśmy szczęśliwi z powrotu do kraju” (A.Z.). Większość transportów kierowana była na Ziemie Zachodnie. Opuszczając Kazachstan, zesłańcy w większości przypadków jednak nie zdawali sobie sprawy z konsekwencji obrad Wielkiej Trójki i zmian przedwojennych granic państwa polskiego¹²³. Dla nich najważniejszy był powrót do Polski, niezależnie od tego, w jakich granicach. Osoby pozbawione bliskich w Polsce musiały radzić sobie same: „Wracaliśmy przez Łódź, w Poznaniu był dłuższy postój. Pamiętam dziennikarzy, którzy robili nam zdjęcia na peronie. Potem staliśmy w Stargardzie Szczecińskim, który był bardzo zniszczony. Czerwiec, jedliśmy porzeczki – dla nas prawdziwy luksus. Dojechaliśmy do Myśliborza. W tym transporcie zostało już niewiele osób. Jeśli ktoś miał jakąś rodzinę, wysiadał po drodze. Myśmy nie mieli nikogo. Nie wiedzieliśmy dokąd jechać. To miasteczko nie było aż tak zniszczone i w miarę zielone. Siostra zapytała kolejarza, jak tu się mieszka. Odpowiedział, że nawet nieźle i zostaliśmy w tym Myśliborzu. Powiedział też, że w jego domu, na strychu jest małe, niezamieszkałe mieszkanko. Nie mieliśmy gdzie się podziać, więc poszliśmy do niego. Nie było tam nic, kompletnie żadnego sprzętu” (A.N.). Niektórzy zaczęli pracować, inni starali się nadgonić stracone lata w edukacji: „Z językiem polskim była tragedia po tylu latach wojennych. Znałem język rosyjski lepiej od polskiego, w który wciąż mimo woli wplatałem rusycyzmy. Ale starałem się to nadrobić, dużo czytając po polsku, i w 1947 r. zdałem maturę w kaliskim liceum im. Tadeusza Kościuszki” (A.Z.). Płynne posługiwanie się językiem polskim dla dzieci, które w młodym wieku zostały zesłane wraz z matkami do Kazachstanu, było poważnym problemem i barierą w nawiązywaniu kontaktów: „Kiedy wracaliśmy do Polski w 1946 r., syn naszej znajomej, powiedział do mnie: »Mówcie do mnie po polsku, a jak ja będę odpowiadał, poprawiajcie, bo wstyd – idziemy do Polski, a nie umiem mówić po polsku«. Myśmy zawsze w domu rozmawiali po polsku, ale niektórzy Polacy tam mówili tylko po rosyjsku” (A.N.). Zesłańcy po powrocie, rozpoczęli nowy rozdział życia w komunistycznej Polsce, gdzie mówienie o krzywdzie, jakiej doznali ze strony wschodniego sąsiada, było surowo zabronione. Pozbawieni dobytku, często z bagażem traumatycznych doświadczeń, musieli milczeć o swoich tragicznych doświadczeniach aż do lat dziewięćdziesiątych XX w.

Kwietniowa noc 1940 r. niezwykle mocno utkwiła w pamięci rodzin jeńców wojennych. Dzień 13 kwietnia na zawsze zmienił ich życie. W wyniku decyzji władz ZSRS o deportacji, straciły one cały swój dobytek, na który pracowały większość swojego życia. Zostały zapędzone do wagonów, wysłane w długą i wyniszczającą podróż, którą nie wszyscy przeżyli. Rodziny zostały, często bezpowrotnie, rozbite, dawne więzi społeczne uległy zniszczeniu. Deportowanych zmuszono do zamieszkania w podłych, urągających godności ludzkiej warunkach i radzeniu sobie z zupełnie nową rzeczywistością. Zostali wrzuceni w obcą i często wrogą przestrzeń kulturową, z dala od jakichkolwiek informacji o losie ojca i męża. Każdy ich dzień przez sześć długich lat był nieustanną walką o przeżycie.

2.3. Losy rodzin, które uniknęły deportacji

Mimo zakrojonej na szeroką skalę akcji deportacyjnej oraz dyrektywy o poszukiwaniu osób nieodnalezionych 13 kwietnia pod wskazanym adresem, znane są przypadki rodzin, którym udało się uniknąć wywózki do Kazachstanu. Były one zmuszone do ukrywania się aż do rozpoczęcia wojny niemiecko-sowieckiej i przejęcia Kresów Wschodnich przez wojska Wehrmachtu. Nasuwa się pytanie, w jaki sposób rodzinom oficerów i urzędników państwowych udało się uniknąć deportacji? Niektóre z nich zostały w porę ostrzeżone: „Ojciec był wiceprokuratorem Sądu w Równem na Wołyniu, matka – nauczycielką, powodziło nam się bardzo dobrze. W momencie aresztowania ojca 26 września 1939 r. właściwie wszystko się zawaliło. Ojciec wysłał z więzienia gryps do matki: »Weź dzieci i wyjeżdżaj do Poznania do siostry«. Wtedy nie było już takiej możliwości ze względu na granicę, więc mama zabrała nas do Lwowa, do swoich rodziców”¹²⁴. Czasem o zagrożeniu informowała zupełnie obca osoba: „Moja mama, sekretarka i jeden z nauczycieli, w trójkę dostali wymówienie w pracy z powodu redukcji etatów. Bez pracy nie ma środków do życia. Mama poszła do nowego dyrektora szkoły i zapytała go o powody tego zwolnienia. Na co ten człowiek, bardzo młody, powiedział: »Wy mi jeszcze, towarzyszko, za to podziękujecie«. Wyjechaliśmy na wieś do mamy rodziny. W bardzo niedługim czasie po tym przyjechała w nocy karetka więzienna i pytali o mamę. Spokój nie trwał długo. W którymś momencie chłopiec, którego mama obroniła przed katującym go ojczymem, doniósł jej, że ktoś w tej wsi się nią interesuje. Mama szybko wysłała mnie do Trembowli do swojej siostry”¹²⁵. Trudno stwierdzić czy osoby, które ostrzegały rodziny, wiedziały o zaplanowanej deportacji. Niewątpliwie w polskim społeczeństwie krążyły informacje o Polakach wywiezionych w lutym 1940 r. Innym rodzinom, dzięki dostępowi do podrobionych dokumentów, udało się wprowadzić w błąd oddziały deportacyjne: „Właściciel tego mieszkania, które mama wynajęła na peryferiach Brześcia, pracował w policji, jego potem aresztowali. Gospodyni myślała, że został aresztowany przez nas i wypowiedziała nam to mieszkanie. Zamieszkaliśmy w sąsiednim domu. W kwietniową noc była rewizja, aresztowali tamtych gospodarzy. Mama podawała, że jest uciekinierką z Warszawy i przyjechała tu tymczasowo, nawet dokumenty miała podrobione. Wszystkie dawne papiery mama zakopała” (K.G.).

Poszukiwane rodziny skazane były na ciągłą tułaczkę i ukrywanie się przed organami NKWD. Nie mogły one uczestniczyć w życiu codziennym pod okupacją, unikały także wszelkich oficjalnych rozporządzeń władz sowieckich. Dzieci najczęściej nie kontynuowały edukacji¹²⁶: „W czasie wojny istniały tylko szkoły radzieckie, a do tych moja mama mnie nie zapisała” (L.S.). Oczywiście sowiecka nauka miała za cel wychować: „nowego obywatela społeczeństwa socjalistycznego, zaszczepić mu najlepsze właściwości ludzkie – czystość charakteru, sumienność, nieprzekupność, zamiłowanie do pracy i do ludzi, dzielność, uczucia towarzyskie, nienawiść do wrogów ludu i gotowość nie tylko do walki z nimi w każdej chwili, lecz do oddania całego swego życia, gdy tego będą wymagały interesy ojczyzny”¹²⁷. Uczniom wpajano miłość do władzy komunistycznej i samego Stalina: „Zaczęłam chodzić już w 1944 r. do szkoły, która była rzekomo polska. Pamiętam, że pani dyrektor wyprowadzała nas na boisko i chorągiewkami oznaczała, dokąd Armia Czerwona tej nocy poszła i musieliśmy krzyczeć: »Hura!«. Od razu wpadłam w sowiecki system” (M.S.).

Po wkroczeniu Armii Czerwonej na tereny tzw. Zachodniej Ukrainy oraz Zachodniej Białorusi, pod wpływem sowieckiej propagandy, ukraińscy i białoruscy chłopi wstąpili do komitetów, które rozpoczęły odbieranie ziem polskim obszarnikom. Towarzyszyły temu mordy i grabieże¹²⁸. Na terenach tzw. Zachodniej Ukrainy powstawały tymczasowe organy władzy, które najczęściej tworzyły uzbrojone grupy Ukraińców, oczekujące wkroczenia wojsk sowieckich. Za zgodą dowódców Armii Czerwonej grupy te pilnowały porządku na danym terenie. Przy pomocy ukraińskich komunistów powstały „komitety rewolucyjne” i posterunki milicji, które dokonywały aresztowań Polaków i kradzieży ich mienia¹²⁹. Również podczas deportacji ludności polskiej, Ukraińcy brali aktywny udział przy aresztowaniach: „Pilnowało nas chyba z ośmiu Ukraińców, naszych sąsiadów. Oni donosili kogo zabrać. To była wspólna praca” (A.Bo.).

Władze Związku Sowieckiego na przełomie 1939 i 1940 r. zdecydowały o utworzeniu kołchozów. Kolektywizacja rolnictwa miała na celu odebranie chłopom indywidualnych gospodarstw. Ziemie stały się własnością państwa¹³⁰. Polscy chłopi stracili swoją własność, nie otrzymując nic w ramach rekompensaty: „Władze oczywiście zabrały gospodarstwo w Maksymówce, w związku z czym nie było już za co żyć. Jedna z sióstr mamy podjęła pracę nauczycielki. Nie było możliwości przeżycia, żadnych dochodów, siostra przyjęła więc mamę z dwójką dzieci oraz drugą siostrę z dorastającym synem. Wszyscy mieściliśmy się w jednej izbie lepianki” (L.S.).

Czas sowieckiej okupacji na Kresach Wschodnich skończył się wraz z atakiem Trzeciej Rzeszy na ZSRS 22 czerwca 1941 r. Zmiana okupanta miała duże znaczenie dla ukrywających się do tej pory rodzin. Z wycofującą się Armią Czerwoną oddalało się też zagrożenie aresztowania i deportacji w głąb Związku Sowieckiego. Oczywiście rodziny te, jak każde inne, były zagrożone wywiezieniem na przymusowe prace do Rzeszy, niemniej jednak niemiecki okupant nie przeprowadzał specjalnych poszukiwań rodzin oficerów czy urzędników państwowych. Matki, na których spoczywał ciężar utrzymania rodziny, mogły rozpocząć oficjalną pracę, wcześniej bowiem musiały ograniczyć się do dorywczych zajęć, najczęściej w gospodarstwach, uważając, by nie zostać odnalezionym: „Mama jako żona oficera była poszukiwana przez NKWD. Czekała nas wywózka na Sybir, więc się ukrywaliśmy. W końcu przenieśliśmy się do wsi Zamosty, jakieś 40 km od Brześcia. Mama wynajęła izbę u pani Murynowej, w zamian pracując na roli, karmiąc świnie i dojąc krowy. Wieczorami robiła swetry z wełny i tak zarabiała pieniądze. Sprzedała swój niewielki dobytek, bieliznę, zegarki, pierścionki, z nadzieją, że uda się przejść przez zieloną granicę do rodziców ojca. […] Kiedy wkroczyli Niemcy, przenieśliśmy się do miasta, do Kamieńca, gdzie mama pracowała w urzędzie. Miała tam dostęp do drukarki i mogła przygotować wszystkie potrzebne dokumenty. Prowadziła również sklep z przydziałami dla Niemców, ale tylko dla wojska, którego ogólnie było na tych terenach bardzo mało”(K.G.).

W dniu 16 lipca 1941 r. ustalono podział administracyjny terenów zajętych przez Trzecią Rzeszę. Miały się one dzielić na cztery Komisariaty Rzeszy: „Ostland”, czyli „Wschód”, „Ukraina”, „Rosja” i „Kaukaz”. W związku z niepowodzeniami militarnymi Wehrmachtu na froncie wschodnim dwóch ostatnich komisariatów nie udało się utworzyć¹³¹. Podobnie jak na terenach polskich włączonych do Rzeszy i w GG, również na Kresach Wschodnich wobec mieszkańców rozpoczęto politykę germanizacji i eksterminacji. Od początku 1942 r. trwały masowe wywózki na przymusowe roboty do Niemiec¹³². Niemniej jednak wydarzenia na froncie zmusiły Niemców do zrezygnowania z dalekosiężnych planów, takich jak wysiedlenie ludności słowiańskiej na Wschód w ramach „Generalplan Ost”¹³³ czy zakrojonej na szeroką skalę akcji germanizacyjnej, jaka miała miejsce na terenach wcielonych do Rzeszy¹³⁴. Nie zrezygnowano natomiast z eksploatacji ziem Ukrainy, zachowując sowchozy i wprowadzając bardzo wysokie kontyngenty, które często były niemożliwe do zrealizowania: „Nie było zwierząt pociągowych ani tym bardziej maszyn. Dwie siostry ciągnęły pług, a trzecia z tyłu orała. I tak jakoś funkcjonowałyśmy, mimo że kontyngenty nałożone przez Niemców były nie do wykonania” (L.S.). Brak rozstrzygnięcia w wojnie ze Związkiem Sowieckim nie powstrzymał władz przed sprowadzeniem na zajęte tereny osadników niemieckich. Na obszarze tzw. Zachodniej Ukrainy było ich około 31 tys., jednak w stosunku do rodzimej ludności, stanowili bardzo mały odsetek¹³⁵. Kontakty z przesiedloną ludnością niemiecką nie zawsze miały negatywny charakter: „Ogólnie były chyba tylko trzy rodziny niemieckie. Kiedyś przyszedł do mojej mamy Niemiec i powiedział, że ma córkę, która jest sama, więc żebyśmy przychodziły się z nią bawić. Innym razem zawołała mnie jedna Niemka, to było zaraz przed Wielkanocą, i dała słodycze. Kiedy z siostrą wyrosłyśmy z sukienek, dała nam nawet materiał na nowe. Tak więc nie wspominam źle tego okresu. Żyło nam się trochę lepiej” (K.G.).

Wraz z wyparciem Armii Czerwonej i wkroczeniem Niemców Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) musiała przejść do działań podziemnych, jednak nie były one wymierzone w niemieckiego okupanta, a w ludność polską, w której upatrywano głównego wroga niepodległości Ukrainy¹³⁶. Od marca 1943 r. oddziały Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA) i OUN przystąpiły do konsekwentnego unicestwiania ludności polskiej, głównie na terenach Wołynia i Małopolski Wschodniej¹³⁷, terenów mocno dotkniętych przez wcześniejsze represje sowieckie¹³⁸. Początkowo dochodziło do pojedynczych morderstw, szybko jednak akcje antypolskie przyjęły charakter zorganizowanych rzezi całych wsi: „Było to wczesną wiosną 1943 r. Mieszkałyśmy wtedy z mamą u siostry w Kostopolu. Stamtąd moja mama z babcią wybrały się po żywność do wsi Lipniki. W tym czasie akurat miał miejsce napad bandy UPA na tę miejscowość. Wieś była dosyć spora i zasobna. Otoczyli ją więc i zaczęli strzelać do uciekających w bezładzie ludzi. Mężczyźni na tyle się zmobilizowali, że przerwali ten kocioł strzelających, a ludzie strumieniem zaczęli uciekać przez tę wyrwę. Wielu niestety zostało zamordowanych. Mama z babcią szczęśliwie się uratowały” (A.B.). Osoby, którym udało się uniknąć śmierci, natychmiast uciekały do pobliskich wsi lub większych miast. Polskie osady były palone, a mienie grabione: „U babci we wsi Lipniki spotkał nas za to mord ukraiński. Mój dziadek między innymi zginął, mnóstwo moich kuzynów także. To jest noc, od której zaczyna się moja świadomość. Moja mama zawiozła nas do babci, do wsi Lipniki. Pamiętam, że myśmy gromadzili się w duże skupiska w większych domach. Babcia podczas tego mordu schowała mnie pod jabłonką w sadzie i przykryła liśćmi. Gdzieś znikła, jako dziecko nie rozumiałam za bardzo, o co chodziło, ale kazała mi cicho siedzieć. Kiedy cały rozgardiasz się uspokoił, ktoś przeszedł mi po ramieniu i usłyszałam po ukraińsku słowa: »Nikogo tu nie ma«. Dalej leżałam cicho i po pewnym czasie usłyszałam, że kuzynka mnie woła: »Maryla, Maryla«, odezwałam się i ona mnie odgrzebała z tych liści. Zaczęłyśmy uciekać, wszystko już płonęło. Dotarłyśmy do najbliższej miejscowości” (M.S.). Wraz z rozpoczęciem na szeroką skalę mordów ludności polskiej przez OUN-UPA Polacy zaczęli organizować formy obrony, które ograniczały się do mobilizowania się w większe grupy i wystawiania staży dziennej i nocnej. Okręg AK Wołyń wraz z zaostrzeniem się akcji nacjonalistów, starał się zaopatrywać Polaków w broń palną: „Pamiętam, że na noc ludzie z okolicznych domów zbierali się w suterynie naszego domu. Tej fortecy pilnowały »czujki«, czyli uczniowie mojej mamy, którzy mieli dosłownie cztery granaty. Opowiadali stale, że są uzbrojeni. Plotka poszła w okolicy i przez jakiś czas ten dom był nieruszany. Tam też przeżyłyśmy taki niedoszły napad. Weszli do domu i sprawdzali wszystkie pokoje, myśmy byli w ostatnim, którego napastnicy nie sprawdzili. Wcześniej mama z ciotką przyjęły do tego domu uciekinierów z Wołynia. Był tam dziadek z zupełnie głuchą żoną i siostrą. W momencie tego napadu, trzeba ich było uciszać, żeby nie zwracali na nas uwagi. Plan akcji wyglądał tak, że dziadek zatykał usta swojej głuchej żonie, mama przesunęła stół pod te ostatnie drzwi i go trzymała. Zostało otwarte okno, przez które ciotka miała z nami uciekać. Było bardzo blisko, ale się udało. Nazajutrz się wyprowadziłyśmy i pojechałyśmy do krewnych mamy w Tarnopolu. Był to 1944 r.” (L.S.). Masowe mordy na ludności polskiej trwały aż do wkroczenia na tereny tzw. Zachodniej Ukrainy wojsk sowieckich, które z czasem rozbiły oddziały UPA¹³⁹. Jednak obraz straszliwych wydarzeń tamtych lat utkwił na długie lata w świadomości Polaków, którzy przeżyli tamto ludobójstwo: „W Łucku przeżyliśmy rzezie Polaków. Widziałem całe wozy trupów przywożonych z okolicy. W 1943 r. banderowcy podstępnie po nocach zabijali Polaków, głównie na wsiach. Widziałem na furmankach stosy rozebranych do naga ciał z wydłubanymi oczami, powycinanymi językami, piersiami, poderżniętymi gardłami, wielu miało na czołach wycięte gwiazdy… Zdarzało się, że zwłoki były przepiłowane na pół. Wyjątkowe bestialstwo”¹⁴⁰.

Losy rodzin, którym udało się uniknąć wywózki w głąb ZSRS, również naznaczone były bólem i okrucieństwem najpierw ze strony sowieckiego, później niemieckiego agresora. Rodziny te żyły w wiecznym strachu, że w każdej chwili mogą zostać odszukane i aresztowane przez NKWD. Nie mogły uczestniczyć w życiu codziennym w swoim miejscu zamieszkania. Zmiana okupanta, mimo że oddaliła ryzyko deportacji, niosła ze sobą nowe formy represji. Dodatkowo polskie rodziny zamieszkujące tereny Wołynia i Małopolski Wschodniej padły ofiarą prześladowań i mordów ze strony ukraińskich nacjonalistów.

¹ K.K. Baczyński, Śpiew z pożogi, Warszawa 1947, s. 24.

² Relacja Krystyny Gołębiowskiej, córki Henryka Zakrzewskiego – kapitana Wojska Polskiego w służbie czynnej, jeńca obozu w Starobielsku, zamordowanego przez NKWD w Charkowie wiosną 1940 r. (zob. Rozstrzelani w Charkowie…, s. 222. Pozycja według wykazu akt ewidencyjnych jeńców, którzy opuścili obóz: N 320/1197). Nagranie wywiadu, przeprowadzonego 16 listopada 2012 r. we Wrocławiu, znajduje się w zbiorach autora. Wszystkie cytaty zaczerpnięte z niego zostaną w tekście głównym opatrzone inicjałami K.G.

³ Relacja Barbary Dworzak, córki Edwarda Sztarka – ekonomisty, urzędnika, porucznika rezerwy Wojska Polskiego, jeńca obozu w Kozielsku, zamordowanego przez NKWD w Katyniu wiosną 1940 r. (zob. Rozstrzelani w Katyniu…, s. 237. Pozycja według list wywozowych NKWD: N 585/22). Nagranie wywiadu, przeprowadzonego 6 grudnia 2012 r. we Wrocławiu, znajduje się w zbiorach autora. Wszystkie cytaty zaczerpnięte z niego zostały w tekście głównym opatrzone inicjałami B.D.

⁴ Relacja Anny Naczke, córki Aleksandra Morżało – starszego przodownika Policji Państwowej w Wołkowysku, aresztowanego przez NKWD w październiku 1939 r., przetrzymywanego w więzieniu NKWD w Grodnie. Miejsce śmierci i pochówku pozostają nieznane. Nagranie wywiadu, przeprowadzonego 6 kwietnia 2013 r. we Wrocławiu, znajduje się w zbiorach autora. Wszystkie cytaty zaczerpnięte z niego zostały w tekście głównym opatrzone inicjałami A.N.

⁵ Relacja Janiny Buczyłko, córki Władysława Błaszczakiewicza – farmaceuty, porucznika rezerwy Wojska Polskiego, jeńca obozu w Kozielsku, zamordowanego przez NKWD w Katyniu wiosną 1940 r. (zob. Rozstrzelani w Katyniu…, s. 25. Pozycja według list wywozowych NKWD: N 558/3). Nagranie wywiadu, przeprowadzonego 28 marca 2013 r. we Wrocławiu, znajduje się w zbiorach autora. Wszystkie cytaty zaczerpnięte z niego zostały w tekście głównym opatrzone inicjałami J.B.

⁶ Relacja Jacka Libickiego, syna Janusza Libickiego – profesora ekonomii, porucznika rezerwy Wojska Polskiego, jeńca obozu w Kozielsku, zamordowanego przez NKWD w Katyniu wiosną 1940 r. (zob. Rozstrzelani w Katyniu…, s. 138. Pozycja według list wywozowych NKWD: N 525/79; S. Kalbarczyk, Polscy pracownicy nauki, ofiary zbrodni sowieckich w latach II wojny światowej. Zamordowani, więzieni, deportowani, Warszawa 2001, s. 129; Reżimy totalitarne wobec ludzi nauki 1939–1945. Uniwersytet Jagielloński: Sonderaktion Krakau, Zbrodnia Katyńska, oprac. J. Adamska, Warszawa 2007, s. 43). Nagrania wywiadów, przeprowadzonych 17 lipca, 4 września oraz 6 grudnia 2012 r. we Wrocławiu, znajdują się w zbiorach autora. Wszystkie cytaty zaczerpnięte z nich zostały w tekście głównym opatrzone inicjałami J.L.

⁷ Relacja Gizeli Nałęcz-Łączyńskiej, córki Oskara Kühnela – kapitana Wojska Polskiego w służbie czynnej, jeńca obozu w Kozielsku, zamordowanego przez NKWD w Katyniu wiosną 1940 r. (zob. Rozstrzelani w Katyniu…, s. 130. Pozycja według list wywozowych NKWD: N 421/90). Nagranie wywiadu, przeprowadzonego 5 grudnia 2012 r. we Wrocławiu, znajduje się w zbiorach autora. Wszystkie cytaty zaczerpnięte z niego zostały w tekście głównym opatrzone inicjałami G.N-Ł.

⁸ Relacja Aliny Głowackiej-Szłapowej, córki Stanisława Głowackiego – kapitana Wojska Polskiego w służbie czynnej, jeńca obozu w Starobielsku, zamordowanego przez NKWD w Charkowie wiosną 1940 r. (zob. Rozstrzelani w Charkowie…, s. 57. Pozycja według wykazu akt ewidencyjnych jeńców, którzy opuścili obóz: N 306/632). Nagrania wywiadów, przeprowadzonych 9 czerwca, 17 lipca, 17 listopada 2012 r. oraz 8 lipca 2013 r. we Wrocławiu, znajdują się w zbiorach autora. Wszystkie cytaty zaczerpnięte z nich zostały w tekście głównym opatrzone inicjałami A.G-S.

⁹ Zacytowany fragment ballady Powrót taty Adama Mickiewicza pochodzi ze zbioru „Ballady i Romanse”, I tomu „Poezyj” wydanego w Wilnie w 1822 r. A. Mickiewicz, Powrót taty, Lwów 1906, s. 13: https://polona.pl/item/224077/9/ [dostęp: 10 I 2014 r.].

¹⁰ Relacja Zuzanny Goman, córki Leona Słomińskiego – starszego przodownika Policji Państwowej, jeńca obozu w Ostaszkowie, zamordowanego przez NKWD w Kalininie (Twer) wiosną 1940 r. (zob. Rozstrzelani w Twerze…, s. 265. Pozycja według list wywozowych NKWD: N 1/10). Nagrania wywiadów, przeprowadzonych 3 września oraz 10 października 2012 r. we Wrocławiu, znajdują się w zbiorach autora. Wszystkie cytaty zaczerpnięte z nich zostały w tekście głównym opatrzone inicjałami Z.G.

¹¹ Cz. Madajczyk, Polityka III Rzeszy…, t. 1, s. 95.

¹² J. Wojtkowiak, Radziecko-polski konflikt zbrojny we wrześniu 1939 r. [w:] Kryzys 1939 roku w interpretacjach…, s. 431–432.

¹³ A. Głowacki, Sowieci wobec Polaków…, s. 37.

¹⁴ „Do momentu szczelnego zamknięcia granicy radzieckiej tj. do lipca 1940 r. przekraczanie jej było łatwe, dokonywał się przez nią szmugiel”, zob. Cz. Madajczyk, Polityka III Rzeszy…, t. 1, przyp. 39, s. 250.

¹⁵ Cyt. za: T. Szarota, Okupowanej Warszawy dzień powszedni, Warszawa 2010, s. 233.

¹⁶ Relacja Teresy Myszki, córki Józefa Kulenty – przodownika Straży Więziennej, jeńca obozu w Ostaszkowie, zamordowanego przez NKWD w Kalininie (Twer) wiosną 1940 r. (zob. Rozstrzelani w Twerze…, s. 155. Pozycja według list wywozowych NKWD: N 190/7). Nagranie wywiadu, przeprowadzonego 26 stycznia 2013 r. we Wrocławiu, znajduje się w zbiorach autora. Wszystkie cytaty zaczerpnięte z niego zostały w tekście głównym opatrzone inicjałami T.M.

¹⁷ M. Rutowska, Wysiedlenia ludności polskiej…, s. 35; Cz. Madajczyk, Polityka III Rzeszy…, t. 1, s. 312.

¹⁸ Cz. Łuczak, Praca przymusowa Polaków…, s. 22.

¹⁹ Raport z ziem wcielonych…, s. VII.

²⁰ Relacja Haliny Strzałkowskiej, córki Henryka Nossowicza – kapitana rezerwy Wojska Polskiego, jeńca obozu w Kozielsku, zamordowanego przez NKWD w Katyniu wiosną 1940 r. (zob. Rozstrzelani w Katyniu…, s. 168. Pozycja według list wywozowych NKWD: N 466/14. W zbiorze tym kpt. Nossowicz błędnie figuruje jako oficer służby czynnej; por. Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, oprac. J. Kiński i in., Warszawa 2000, s. 432; Ubity w Katyni…, s. 547). Nagranie wywiadu, przeprowadzonego 3 kwietnia 2013 r. we Wrocławiu, znajduje się w zbiorach autora. Wszystkie cytaty zaczerpnięte z niego zostały w tekście głównym opatrzone inicjałami H.S.

²¹ Cz. Łuczak, Zagłada…, s. 104.

²² Idem, Polscy robotnicy przymusowi…, s. 36.

²³ Idem, Praca przymusowa Polaków…, s. 76.

²⁴ Idem, Zagłada…, s. 116.

²⁵ Ibidem, s. 117.

²⁶ Ibidem, s. 108–111; szerzej zob. idem, Praca przymusowa Polaków…, s. 78–133.

²⁷ Cz. Madajczyk, Polityka III Rzeszy…, t. 2, s. 142–149.

²⁸ Ibidem, s. 149.

²⁹ Ibidem, s. 158.

³⁰ Cz. Łuczak, Losy polskiej nauki…, s. 13–14.

³¹ R. Kaczmarek, Polacy w Wehrmachcie, Kraków 2010, s. 53–54.

³² Relacja Anny Budzińskiej, córki Jana Budzińskiego – lekarza weterynarii, podporucznika rezerwy Wojska Polskiego, jeńca obozu w Starobielsku, zamordowanego przez NKWD w Charkowie wiosną 1940 r. (zob. Rozstrzelani w Charkowie…, s. 27. Pozycja według wykazu akt ewidencyjnych jeńców, którzy opuścili obóz: N 294/254). Nagrania wywiadów, przeprowadzonych 21 listopada 2012 r. oraz 11 sierpnia 2013 r. we Wrocławiu, znajdują się w zbiorach autora. Wszystkie cytaty zaczerpnięte z nich zostały w tekście głównym opatrzone inicjałami A.B.

³³ Cz. Łuczak, Zagłada…, s. 123–124.

³⁴ T. Szarota, Okupowanej…, s. 186.

³⁵ Ibidem, s. 186–187.

³⁶ Cz. Łuczak, Zagłada…, s. 128.

³⁷ M. Kann, Niebo nieznane, Warszawa 1964, s. 73–74. Maria Kann (1906–1995) była polską pisarką i autorką książek dla dzieci, działaczką harcerską oraz niepodległościową.

³⁸ R. Hilberg, Zagłada Żydów…, t. 1, s. 276.

³⁹ P. Setkiewicz, Pierwsze informacje o zagładzie Żydów w Auschwitz [w:] Słowa w służbie nienawiści…, s. 87–88.

⁴⁰ O powstaniu w getcie warszawskim zob. H. Krall, Zdążyć przed Panem Bogiem, Warszawa 1977; K. Moczarski, Rozmowy z katem, Warszawa 1992. O postawie społeczeństwa Warszawy wobec powstania w getcie zob. T. Szarota, Karuzela na placu Krasińskich. Studia i szkice z lat wojny i okupacji, Warszawa 2007, s. 149–169.

⁴¹ Kryptonim operacyjny sowieckiej ofensywy, która rozpoczęła się 22 czerwca 1944 r. (w trzecią rocznicę ataku Trzeciej Rzeszy na ZSRS). Jednym z autorów koncepcji natarcia był Konstanty Rokossowski, mianowany kilka dni po rozpoczęciu ofensywy marszałkiem Związku Sowieckiego. Operacja doprowadziła do prawie całkowitego zniszczenia Grupy Armii „Środek” i przejęcia terenów Białorusi. Była to największa klęska Niemiec w czasie II wojny światowej na froncie wschodnim.

⁴² A. Richie, Warszawa 1944. Tragiczne powstanie, tłum. Z. Kunert, Warszawa 2014, s. 108. Pomijając kontrowersje w sprawie słuszności wybuchu powstania, wydarzenie to doczekało się bogatej literatury. Przywołana praca Aleksandry Richie należy do jednej z najnowszych i zdecydowanie najbardziej wartościowych pozycji ostatnich lat. Autorka znakomicie przedstawia historię powstania na tle działań wojennych, stroniąc od pochopnych i emocjonalnych ocen tego wydarzenia. Nie można pominąć także najnowszej pozycji Andrzeja Leona Sowy Kto wydał wyrok na miasto? Plany operacyjne ZWZ AK (1940–1944) i sposoby ich realizacji, Kraków 2016. Książka zawiera ostrą krytykę dowództwa powstania i rządu RP, jednak rzetelnie i dobrze uargumentowaną.

⁴³ J.K. Zawodny, Powstanie Warszawskie w walce i dyplomacji, Warszawa 1994, s. 125.

⁴⁴ M. Kann, Niebo…, s. 204.

⁴⁵ M. Zwolski, Represje wobec ludności cywilnej…, s. 273.

⁴⁶ M. Zaremba, Wielka trwoga. Polska 1944–1947. Ludowa reakcja na kryzys, Kraków 2012, s. 152.

⁴⁷ Zob. Ibidem, s. 170 i nast.

⁴⁸ Relacja Marii Seweryn, córki Kazimierza Seweryna – ekonomisty, urzędnika, podporucznika rezerwy Wojska Polskiego, jeńca obozu w Kozielsku, zamordowanego przez NKWD w Katyniu wiosną 1940 r. (zob. Rozstrzelani w Katyniu… s. 214. Pozycja według list wywozowych NKWD: N 514/67). Nagranie wywiadu, przeprowadzonego 3 kwietnia 2013 r. we Wrocławiu, znajduje się w zbiorach autora. Wszystkie cytaty zaczerpnięte z niego zostały w tekście głównym opatrzone inicjałami M.S.

⁴⁹ M. Zaremba, Wielka trwoga…, s. 14.

⁵⁰ O konferencji w Jałcie szerzej zob. K. Kersten, Jałta w polskiej perspektywie, Londyn–Warszawa 1989.

⁵¹ K.I. Gałczyński, Liryka 1926–1953, wybór i wstęp A. Międzyrzecki, Warszawa 1962, s. 253.

⁵² A. Głowacki, Sowieci wobec Polaków…, s. 22–23.

⁵³ W. Bonusiak, Polska podczas II wojny światowej, Rzeszów 1999, s. 40.

⁵⁴ A. Głowacki, Sowieci wobec Polaków…, s. 23.

⁵⁵ Cz. Grzelak, Dziennik sowieckiej agresji. Wrzesień 1939, Warszawa 1994, s. 112.

⁵⁶ Dok. nr 82 [w:] Agresja sowiecka na Polskę…, t. 1, s. 156.

⁵⁷ K. Jasiewicz, T. Strzembosz, M. Wierzbicki, Ogólna charakterystyka okupacji sowieckiej na ziemiach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej w latach 1939–1941 [w:] Okupacja sowiecka 1939–1941 w świetle tajnych dokumentów. Obywatele polscy na kresach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej pod okupacją sowiecką w latach 1939–1941, wybór, oprac., wstęp K. Jasiewicz, T. Strzembosz, M. Wierzbicki, Warszawa 1996, s. 12.

⁵⁸ Zob. Cz. Grzelak, Kresy w czerwieni. Agresja Związku Sowieckiego na Polskę w 1939 roku, Warszawa 2001, s. 228–329.

⁵⁹ W. Bonusiak, Polska podczas II wojny…, s. 44.

⁶⁰ Dok. nr 93 [w:] Agresja sowiecka na Polskę…, t. 1, s. 170.

⁶¹ Dok. nr 74 [w:] Agresja sowiecka na Polskę w świetle dokumentów. 17 września 1939. Działania wojsk Frontu Ukraińskiego, t. 2, wybór i oprac. Cz. Grzelak, S. Jaczyński, E. Kozłowski, Warszawa 1996, s. 121.

⁶² Zob. Dok. nr 73 [w:] Agresja sowiecka na Polskę…, t. 2, s. 120–121.

⁶³ S. Kalbarczyk, Święto Niepodległości za drutami, „Pamięć.pl – Biuletyn IPN” 2014, nr 11.

⁶⁴ W. Bonusiak, Polityka ludnościowa i ekonomiczna ZSRR…, s. 27; D. Boćkowski, Problem „polskiego pana” w ujęciu historyczno-lingwistycznym KC KP(B) Białorusi [w:] Wokół spraw trudnych…, s. 379–385.

⁶⁵ Dok. nr 88 [w:] Agresja sowiecka na Polskę…, t. 1, s. 164.

⁶⁶ W. Bonusiak, Polityka ludnościowa i ekonomiczna ZSRR…, s. 25–26; K. Jasiewicz, T. Strzembosz, M. Wierzbicki, Ogólna charakterystyka okupacji sowieckiej…, s. 29.

⁶⁷ K. Jasiewicz, T. Strzembosz, M. Wierzbicki, Ogólna charakterystyka okupacji sowieckiej…, s. 24.

⁶⁸ Ibidem; W. Bonusiak, Polityka ludnościowa i ekonomiczna ZSRR…, s. 25–26.

⁶⁹ K. Jasiewicz, T. Strzembosz, M. Wierzbicki, Ogólna charakterystyka okupacji sowieckiej…, s. 25.

⁷⁰ S. Ciesielski, W. Materski, A. Paczkowski, Represje sowieckie…, s. 13.

⁷¹ Ibidem.

⁷² A. Gurjanow, Cztery deportacje 1940–41, „Karta” 1994, nr 12, s. 114–136; S. Ciesielski, G. Hryciuk, A. Srebrakowski, Masowe deportacje ludności…, s. 206–261.

⁷³ Dok. nr 172 [w:] Deportacje obywateli polskich z Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi w 1940 roku, oprac. W. Komogorow i in., Warszawa–Moskwa 2003, s. 717, 719.

⁷⁴ Dok. nr 76 [w:] Deportacje obywateli polskich…, s. 357.

⁷⁵ Szczegółową analizę porównawczą dyrektyw NKWD z relacjami wysiedlonych rodzin, posiłkując się także licznie opublikowanymi wspomnieniami sybiraków, przedstawiłem w artykule: K. Łagojda, Deportacja ludności polskiej w kwietniu 1940 r. w świetle dyrektyw NKWD i relacji wysiedlonych rodzin. Próba analizy porównawczej, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2015, nr 1, s. 303–319.

⁷⁶ E. Kowalska, Przeżyć, aby wrócić! Polscy zesłańcy lat 1940–1941 w ZSRR i ich losy do roku 1946, Warszawa 1998, s. 98.

⁷⁷ Relacja Adama Zaleskiego, syna Ryszarda Zaleskiego – handlowca, kapitana rezerwy Wojska Polskiego, jeńca Starobielska, zamordowanego przez NKWD w Charkowie wiosną 1940 r. (zob. Rozstrzelani w Charkowie…, s. 222. Pozycja według wykazu akt ewidencyjnych jeńców, którzy opuścili obóz: N 320/1203). Nagrania wywiadów, przeprowadzonych 18 czerwca, 5 września, 13 listopada 2012 r. oraz 9 lipca 2013 r. we Wrocławiu, znajdują się w zbiorach autora. Wszystkie cytaty zaczerpnięte z nich zostały w tekście głównym opatrzone inicjałami A.Z. Zaprezentowane fragmenty rozmowy w języku rosyjskim są dosłowne, zostały zapamiętane przez świadka i przedstawione w czasie wywiadu.

⁷⁸ Dok. nr 76 [w:] Deportacje obywateli polskich…, s. 357.

⁷⁹ A. Kuczyński, Wysiedlenie i podróż w nieznane [w:] Życie codzienne polskich zesłańców w ZSRR w latach 1940–1946. Studia, red. S. Ciesielski, Wrocław 1997, s. 55.

⁸⁰ Dok. nr 76 [w:] Deportacje obywateli polskich…, s. 359.

⁸¹ Dok. nr 105 [w:] Deportacje obywateli polskich…, s. 465.

⁸² Pisane miłością…, t. 1, s. 211.

⁸³ S. Ciesielski, Polacy w Kazachstanie…, s. 20.

⁸⁴ Dok. nr 76 [w:] Deportacje obywateli polskich…, s. 357.

⁸⁵ Ibidem, s. 359.

⁸⁶ Dok. nr 172 [w:] Deportacje obywateli polskich…, s. 719.

⁸⁷ Dok. nr 34 [w:] „Zachodnia Białoruś” 17 IX 1939–22 VI 1941. Deportacje Polaków z północno-wschodnich ziem II Rzeczypospolitej 1940–1941, oprac. W. Adamuszko i in., tłum. M. Słoń-Nowaczek, Warszawa 2001, s. 210.

⁸⁸ Dok. nr 86 [w:] Deportacje obywateli polskich…, s. 411.

⁸⁹ Dok. nr 34 [w:] „Zachodnia Białoruś”…, s. 210.

⁹⁰ S. Ciesielski, Polacy w Kazachstanie…, s. 25.

⁹¹ Dok. nr 34 [w:] „Zachodnia Białoruś”…, s. 210.

⁹² Pisane miłością…, t. 2, s. 167.

⁹³ Ibidem, s. 609.

⁹⁴ Zob. Dok. nr 106–127 [w:] Deportacje obywateli polskich…, s. 469–545.

⁹⁵ S. Ciesielski, Polacy w Kazachstanie…, s. 46, 153.

⁹⁶ Dok. nr 34 [w:] „Zachodnia Białoruś”…, s. 210.

⁹⁷ Dok. nr 86 [w:] Deportacje obywateli polskich…, s. 413.

⁹⁸ A. Głowacki, Deportacje dzieci i młodzieży w głąb Związku Sowieckiego w latach 1940–1941 [w:] Polskie dzieci na tułaczych szlakach 1939–1950, red. J. Wróbel, J. Żelazko, Warszawa 2008, s. 28.

⁹⁹ Dok. nr 172 [w:] Deportacje obywateli polskich…, s. 717.

¹⁰⁰ Dok. nr 77 [w:] Deportacje obywateli polskich…, s. 367; Dok. nr 33 [w:] „Zachodnia Białoruś”…, s. 205–206.

¹⁰¹ D. Boćkowski, Czas nadziei. Obywatele Rzeczypospolitej Polskiej w ZSRR i opieka nad nimi placówek polskich w latach 1940–1943, Warszawa 1999, s. 123.

¹⁰² Idem, Na zawsze razem. Białostocczyzna i Łomżyńskie w polityce radzieckiej w czasie II wojny światowej (IX 1939 – VIII 1944), Warszawa 2005, s. 181; zob. A. Głowacki, Sytuacja prawna obywateli polskich w ZSRR w latach 1939–1945 [w:] Położenie ludności polskiej na terytorium ZSRR i wschodnich ziemiach II Rzeczypospolitej w czasie II wojny światowej, red. A. Marszałek, Toruń 1990, s. 29–48.

¹⁰³ Dok. nr 79 [w:] Deportacje obywateli polskich…, s. 373.

¹⁰⁴ S. Ciesielski, Polacy w Kazachstanie…, s. 96.

¹⁰⁵ Ibidem.

¹⁰⁶ Ibidem, s. 105–106.

¹⁰⁷ Ibidem, s. 29.

¹⁰⁸ Pisane miłością…, t. 1, s. 198.

¹⁰⁹ S. Ciesielski, Polacy w Kazachstanie…, s. 157–158.

¹¹⁰ Ibidem, s. 159.

¹¹¹ Ibidem, s. 160.

¹¹² Ibidem, s. 154.

¹¹³ Ibidem, s. 73.

¹¹⁴ Ibidem, s. 71–72.

¹¹⁵ Relacja Anny Bocheńskiej, córki Jakuba Panachidy – emerytowanego przodownika Policji Państwowej we wsi Tłumacz w woj. stanisławowskim, zamordowanego przez NKWD wiosną 1940 r. Miejsce śmierci i pochówku pozostają nieznane. Zidentyfikowany na tzw. ukraińskiej liście katyńskiej (zob. Ukraiński ślad Katynia, oprac. Z. Gajowniczek, Warszawa 1995, s. 207. Pozycja według list dyspozycyjnych NKWD: 67/2/2210). Nagranie wywiadu, przeprowadzonego 8 lipca 2013 r. we Wrocławiu, znajduje się w zbiorach autora. Wszystkie cytaty zaczerpnięte z niego zostały w tekście głównym opatrzone inicjałami A.Bo.

¹¹⁶ S. Ciesielski, Polacy w Kazachstanie…, s. 83.

¹¹⁷ W. Bonusiak, Polityka ludnościowa i ekonomiczna ZSRR…, s. 385.

¹¹⁸ S. Ciesielski, G. Hryciuk, A. Srebrakowski, Masowe deportacje radzieckie…, s. 69–71.

¹¹⁹ Ibidem, s. 70–72.

¹²⁰ A. Kuczyński, Polacy w Kazachstanie. Zesłania-dziedzictwo-nadzieje-powroty, Krzeszowice 2014, s. 130.

¹²¹ Pełna nazwa tego dokumentu brzmi: „Porozumienie między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej RP i Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich o prawie zmiany obywatelstwa radzieckiego i ewakuacji osób narodowości polskiej i żydowskiej, zamieszkałych w ZSRR oraz prawie zmiany obywatelstwa polskiego osób narodowości rosyjskiej, ukraińskiej, białoruskiej, rusińskiej i litewskiej, zamieszkałych na terytorium Polski, i ich ewakuacji do ZSRR”, W.F. Marciniak, Repatriacja obywateli polskich z głębi ZSRR w latach 1945–1947, Łódź 2014, s. 79.

¹²² Ibidem, s. 80.

¹²³ M. Ruchniewicz, Po powrocie. Losy Sybiraków na terenie powiatu bystrzyckiego w pierwszych latach powojennych, „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 1996, nr 4, s. 489.

¹²⁴ Relacja Wandy Milczanowskiej, córki Stanisława Milczanowskiego – wiceprokuratora Sądu Okręgowego w Równem na Wołyniu, zamordowanego przez NKWD w Kijowie wiosną 1940 r. (zob. Ukraiński ślad Katynia…, s. 33. Pozycja według list dyspozycyjnych NKWD: 42/1942). Nagranie wywiadu, przeprowadzonego 8 lipca 2013 r. we Wrocławiu, znajduje się w zbiorach autora. Wszystkie cytaty zaczerpnięte z niego zostały w tekście głównym opatrzone inicjałami W.M.

¹²⁵ Relacja Ludmiły Seredyńskiej, córki Michała Seredyńskiego – nauczyciela historii, podporucznika rezerwy Wojska Polskiego, jeńca obozu w Starobielsku, zamordowanego przez NKWD w Charkowie wiosną 1940 r. (zob. Rozstrzelani w Charkowie…, s. 173. Pozycja według wykazu akt ewidencyjnych jeńców, którzy opuścili obóz: N 369/2929). Nagrania wywiadów, przeprowadzonych 21 listopada 2012 r. oraz 9 lipca 2013 r. we Wrocławiu, znajdują się w zbiorach autora. Wszystkie cytaty zaczerpnięte z nich zostały w tekście głównym opatrzone inicjałami L.S.

¹²⁶ A. Głowacki, Sowieci wobec Polaków…, s. 418.

¹²⁷ Ibidem, s. 417.

¹²⁸ W. Bonusiak, Polityka ludnościowa i ekonomiczna ZSRR…, s. 179.

¹²⁹ W. Filar, Wydarzenia wołyńskie 1939–1944. W poszukiwaniu odpowiedzi na trudne pytania, Toruń 2007, s. 57–58.

¹³⁰ W. Bonusiak, Polityka ludnościowa i ekonomiczna ZSRR…, s. 187–188.

¹³¹ Idem, Polityka ludnościowa III Rzeszy na okupowanych obszarach ZSRR (1941–1944), Rzeszów 1992, s. 26.

¹³² W. Filar, Wydarzenia wołyńskie…, s. 74.

¹³³ O początkach i ewolucji tego planu zob. Cz. Madajczyk, Wstęp [w:] Generalny Plan Wschodni. Zbiór dokumentów, red. Cz. Madajczyk, wybór i oprac. S. Biernacki, Cz. Madajczyk, B. Meissner, Warszawa 1990, s. 15–50.

¹³⁴ W. Bonusiak, Polityka ludnościowa III Rzeszy…, s. 55–59.

¹³⁵ Ibidem, s. 123.

¹³⁶ Zob. G. Mazur, Niemcy i Sowieci a antypolska akcja UPA [w:] Antypolska akcja OUN-UPA 1943–1944. Fakty i interpretacje, red. G. Motyka, D. Libionka, Warszawa 2002, s. 121–132.

¹³⁷ G. Motyka, Od rzezi wołyńskiej do akcji „Wisła”. Konflikt polsko-ukraiński 1943–1947, Kraków 2011, s. 111. Wołyń został włączony do Komisariatu Rzeszy Ukraina, natomiast całe województwo stanisławowskie, tarnopolskie i wschodnia część lwowskiego, jak Dystrykt Galicja, włączone zostały do GG.

¹³⁸ Szacuje się, że na Wołyniu ubytek ludności polskiej tylko w latach 1939–1941 wyniósł około 45 tys. osób; W. Siemaszko, E. Siemaszko, Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939–1945, t. 1, Warszawa 2000, s. 49.

¹³⁹ Szerzej zob. G. Hryciuk, Akcje UPA przeciwko Polakom po ponownym zajęciu Wołynia i Galicji Wschodniej przez Armię Czerwoną w 1944 roku [w:] Antypolska akcja OUN-UPA…, s. 101–117.

¹⁴⁰ T. Kaczorowska, Dzieci Katynia…, s. 319.

3. W CIENIU ZBRODNI KATYŃSKIEJ

3.1. Korespondencja rodzin z jeńcami

Listy, listy, listy. Listy od rodzin. Ogromna większość zachowana jeszcze w stanie możliwym do odczytania. Dużo jest takich, które przez jeńców zostały napisane w Kozielsku, ale już – nie wysłane. […] Kto ich nie miał w ręku, wydobytych z dołów śmierci, z masy poklejonych trupów – ten może jeszcze dopatrywać się w mordzie katyńskim sprawy, którą dziś należy traktować w płaszczyźnie politycznej rozgrywki. Kto je czytał, zaciskając usta i nos chusteczką, kto wdychał ich słodkawą woń trupią, nad zwłokami »kochanego«, do którego były pisane, dla tego nie ma i nie może być względów innych, jak obowiązek rzucenia prawdy w oczy świata¹.

Józef Mackiewicz

Po ataku ZSRS na Polskę do niewoli sowieckiej dostało się około 240–250 tys. polskich żołnierzy, w tym około 10 tys. oficerów Wojska Polskiego, nie licząc funkcjonariuszy służb mundurowych, m.in. policjantów, staży więziennej i granicznej². Część z nich została zwolniona, inni uciekli, wykorzystując zamęt wojenny. 19 września Klimient Woroszyłow, ludowy komisarz obrony ZSRS, zgodnie z decyzją Biura Politycznego wydał rozkaz przekazania wszystkich jeńców w ręce NKWD³. Stanowiło to jawne pogwałcenie praw i zwyczajów wojennych zawartych w konwencji haskiej z 1907 i konwencji genewskiej z 1929 r. o sposobie traktowania i przetrzymywania jeńców wojennych⁴. Mimo że Związek Sowiecki nie wypowiedział konwencji haskiej, którą ratyfikowała jeszcze carska Rosja, natomiast w Genewie ZSRS podpisał jednie dokument o polepszeniu bytu rannych i chorych żołnierzy na polu walki, władze sowieckie nie zamierzały respektować zwyczajów międzynarodowego prawa⁵.

Polscy oficerowie od momentu dostania się w sowieckie ręce nie mieli możliwości uzyskania informacji o wydarzeniach w okupowanej Polsce, a także – co najważniejsze – o losach swoich rodzin. Już 15 października 1939 r. kadra oficerska w Starobielsku żądała od władz obozowych wyjaśnienia przyczyn zatrzymania (formalnie między Polską a ZSRS nie istniał stan wojny) oraz traktowania zgodnie z prawem międzynarodowym⁶. Rodziny nie wiedziały, co działo się z ich bliskimi, którzy wyruszyli na początku września na front. Polscy jeńcy natomiast żyli w niepewności i strachu o los żon i dzieci, które pozostały w okupowanym kraju. Dopiero 20 listopada udzielono internowanym zgody na wysyłanie kartek do rodzin, jednej na miesiąc. Mogli także otrzymywać wiadomości z kraju od rodzin w takim samym wymiarze⁷. Wszystkie kartki, listy i telegramy wychodzące z obozów były poddawane ścisłej cenzurze. Czytali je funkcjonariusze polityczni, próbując wychwycić informacje o życiu codziennym, nastroju, traktowaniu przez władze obozowe czy wiadomości przedstawiające stosunek jeńców do Związku Sowieckiego. Jeśli korespondencja zawierała niewłaściwe w ich ocenie treści, mogła zostać zatrzymana lub wysłana z zamazanymi fragmentami, uznanymi przez cenzurę za kontrowersyjne. Jednak w kierownictwie obozowym brakowało osób dobrze posługujących się językiem polskim, stąd też owa kontrola nie była dość skuteczna. Jeńcy zdawali sobie sprawę z cenzury, dlatego też nie podejmowali ryzykownych tematów⁸. Pocztówki były pisane w języku polskim, jednak adresatów i nadawców zapisywano w alfabecie rosyjskim. Na awersie każdej pocztówki musiał być odnotowany kraj, obwód, w którym znajdował się obóz, miasto, numer skrzynki pocztowej oraz imię, patronimik i nazwisko jeńca.

Gdy tylko oficerowie zyskali możliwość korespondencji, spieszyli powiadomić rodziny, że żyją i znajdują się w sowieckiej niewoli. Prosili, aby pisać do nich często, lecz krótko i zwięźle, przekazując najważniejsze informacje. Przykładem jest list kpt. rezerwy Henryka Nossowicza z Kozielska datowany na 20 listopada 1939 r.: „Kochane i drogie Dola, Lila i Halusia. Korzystając z możliwości, spieszę powiadomić Was o sobie. Otóż od 18. IX znajduję się w S.S.S.R. Czuję się dość dobrze. Dokucza mi cokolwiek mój artretyzm, ale to do wytrzymania. Myślę ciągle o Was. […] Piszcie do mnie jak najpilniej, opisujcie krótko i zwięźle o swojem życiu. […] Czekam od Was listu. Kochający Was Wasz Henryk”⁹. Jeńcy, starając się ominąć cenzurę, niekiedy przekazywali listy kolegom, którzy z różnych powodów byli zwalniani z obozów, np. poprzez wstawiennictwo ambasady innego kraju i wracając, mogli przekazać wiadomość. Niezwykłym świadectwem takiego właśnie poselstwa jest relacja Stefana Nastarowicza, który razem z ojcem Michałem Nastarowiczem znalazł się w obozie jenieckim w Ostaszkowie. Stefan został zwolniony z obozu wraz z szeregowymi. Po powrocie do Polski wypełnił zadanie powierzone mu przez towarzyszy niedoli, którzy prosili go o powiadomienie rodzin o ich położeniu: „Zacząłem odwiedzać rodziny łódzkich policjantów, według przekazanych mi w Ostaszkowie adresów. Byłem dla nich pierwszym zwiastunem dobrej nowiny”¹⁰. Po wyjściu z obozu Stefan Nastarowicz nigdy już nie spotkał swojego ojca.

Jeńcy starali się nawet instruować rodziny, co dokładnie mają pisać na kartach. Obawiali się, że bliscy mogą zawrzeć informacje np. o sowieckiej okupacji lub wydarzeniach politycznych na świecie: „Pod koniec listopada 1939 r. Mama otrzymała od Ojca króciutki list z Kozielska tej treści: »Jestem zdrów i cały, wkrótce wrócę. Powiedz dzieciom, że tatuś przywiezie im coś pięknego i pisz mi tylko to, o co Cię poproszę«”¹¹. W treści pocztówek jeńcy uspokajali swoje rodziny, zapewniając, że nic im nie jest: „O mnie się nie martwcie, wprawdzie straciłem wszystko, bo nawet książeczkę i Waszą fotografię, ale trudno – Was widzę wyraźnie codziennie oczyma duszy. Zdrów jestem”¹² – pisał ze Starobielska 2 lutego 1940 r. kpt. Stanisław Głowacki. W krótkich słowach starali się nie dokładać swoją sytuacją rodzinom trosk i udręki, ale także rozbudzić nadzieję na przyszłość, w którą – wydaje się – mocno wierzyli: „Nie życzę Wam Wesołych Świąt, bo będą one dla nas wszystkich smutne, ale tylko te jedne – tym milsze i weselsze będą następne. Życzę Wam, i codziennie Boga o to proszę, by Was zachował w zdrowiu i szczęśliwie pozwolił nam wkrótce być razem. Mam głęboką wiarę, że tak będzie, a przyszłość będzie lepszą, szczęśliwszą od przeszłości”¹³.

Kartki od rodzin do obozów zaczęły spływać na przełomie 1939 i 1940 r. Korespondencja była dla więźniów jedyną formą kontaktu z rodzinami, dlatego też każdej wiadomości oczekiwali z niecierpliwością, jak ppor. rezerwy Kazimierz Seweryn, jeniec Kozielska, który 4 marca 1940 r. pisał do żony: „Trzeciego listu jeszcze od Ciebie nie mam i czekam na niego z niecierpliwością, bo każda wiadomość od Ciebie kochana jest dla mnie wszystkim. Kilka słów na odcinku pieniężnym, jako znaki pisane Twoją ręką, było dla mnie większą uciechą jak sam przekaz”¹⁴. Ze względu na trwającą wojnę, treść pocztówek wypełniała troska i niepokój o los rodzin: „Niepokoi mnie najbardziej, czy macie za co żyć […]”¹⁵. Troska ta była jak najbardziej zrozumiała, bowiem wcześniej to mężczyzna zapewniał stabilność finansową rodzinie. Kobieta najczęściej ograniczała się do wychowywania dzieci i zajmowania się domem. Był to naturalny stan rzeczy, szczególnie w tradycyjnych rodzinach oficerskich. Osadzeni prosili czasem rodziny o wysłanie paczek z najpotrzebniejszymi rzeczami, zastrzegając przy tym, aby nie kupować im nic nowego. Mieli oni na uwadze trudy, z jakimi musieli zmagać się ich bliscy podczas okupacji: „Paczki podobno już można przysyłać, więc gdybyś wysłała, to proszę Cię, nie kupuj nic nowego, bo wiem, że Tobie trudno, a zatem wyślij tylko jedną parę bielizny, nocną koszulę, skarpetki i stary sweter, który może mi się jeszcze przydać na wiosenne chłody, może będziesz mogła przysłać ze dwie żyletki do golenia, pieniędzy więcej nie przysyłaj tych starczy mi na dłuższy czas, a za to o ile możesz staraj się dzieciom coś kupić”¹⁶.

Ze względu na to, że rodziny jeńców często traciły swoje dawne miejsca zamieszkania lub zmieniały je pod przymusem, komunikacja z więźniami była znacząco utrudniana. Brak wiadomości odbijał się na nastojach jeńców: „Najdrożsi! Już nie wiem, kogo czy też co winić, ale dotychczas nie miałem żadnej wiadomości o Was. Pisałem przed miesiącem do Was, a także próbowałem nawiązać kontakt […] i nic. A byłem pewny, że do dziś coś otrzymam, bo inni dostają listy. […] Tylko dajcie mi znak o sobie. […] Już dość, bo w gardle… Serdecznie z Wami Henryk”¹⁷. Jeńcy nie zawsze wiedzieli, gdzie znajduje się ich rodzina. Podczas wrześniowych migracji i ucieczek przed nadciągającym okupantem, często żony z dziećmi opuszczały rodzinny dom. Jeńcy, nie mając pewności, gdzie mogą znajdować się ich najbliżsi, pisali do rodziców, informując ich o swoim położeniu i prosząc o niezwłoczne nawiązanie kontaktu z ich wybrankami. Takim przykładem jest list por. rezerwy Edwarda Sztarka z Kozielska datowany na 29 listopada 1939 r., w którym jeniec zanotował: „Drogi Ojcze! Nie wiedząc, gdzie się znajduje obecnie żona moja Stacha i dzieci, usilnie Cię proszę, Drogi Ojcze, o zakomunikowanie Jej, że jestem w Rosji zdrów i cały, i że z wielkim utęsknieniem oczekuję wiadomości o Was Najdrożsi. […] Do mnie można pisać raz w miesiącu pod adresem niżej wskazanym. Oczekuję najrychlejszej wiadomości od Was, Stachy i dopisków do listu od moich najmilszych dzieci. Całuję i ściskam Was wszystkich, mając nadzieję, że wkrótce zobaczymy się”¹⁸.

Brak wiadomości od jeńców mógł być spowodowany wieloma czynnikami. Zatrzymywano bowiem kartki, które zawierały informacje niezaakceptowane przez obozową cenzurę. Wstrzymywano też karnie korespondencję jeńców za zabronione w obozach praktyki religijne i kulturalne lub też inne formy buntu przeciwko przepisom. Jeńcy nigdy nie wiedzieli, czy nadane przez nich wiadomości opuściły obóz. Jeńcy Starobielska w styczniu 1940 r. prosili władze obozowe o możliwość pisania raz na tydzień, a nie raz na miesiąc¹⁹. Innymi czynnikami opóźniającymi przepływ korespondencji były duże odległości w Związku Sowieckim, problemy z dostarczeniem listów na tereny pod okupacją niemiecką lub zwykła opieszałość cenzorów w obozach, którzy przetrzymywali wiadomości nawet kilka tygodni. Wszystko to powodowało, że widomości od jeńców mogły być w drodze nawet dwa do trzech miesięcy. Kpt. Stanisław Głowacki pisał: „Nie wiem czyście ode mnie dostali jaką wiadomość, bo moja karta wysłana w listopadzie wróciła z Przemyśla z dopiskiem, że na Zasanie nie doręczają, potem list z grudnia wrócił przed kilkoma dniami z takim samym dopiskiem, mimo żem adresował na pocztę niemiecką”²⁰. Stąd też w okresie od listopada 1939 r. do marca 1940 r. rodziny mogły wymienić z jeńcami najwyżej trzy lub cztery korespondencje.

Dla rodzin wiadomości z obozów, zaświadczające o tym, że ich bliski żyje, były czymś w rodzaju relikwii, do których bardzo często wracano: „Mama tych kartek uczyła się na pamięć, po czym je nam recytowała. Wieczorami, zamiast bajek, słyszałyśmy, co tato napisał i jak będzie, gdy wróci. Ostatnia karta, jaka doszła ze Starobielska była datowana na marzec. Później już nie było żadnych wiadomości” (L.S.).

Także w pamiętnikach odnalezionych w Katyniu, zapisanych przez jeńców w obozie w Kozielsku, można wyczytać zaniepokojenie i smutek tych osób, które miesiącami czekały na kilka zdań od rodziny. Ppor. rezerwy Dobiesław Jakubowicz od początku niewoli aż do lutego 1940 r. musiał oczekiwać na pierwszy sygnał od bliskich: „[3 stycznia] Czekam niecierpliwie na list od Ciebie Maryś, ogłaszają listy nadeszłe a do mnie nie ma i nie ma, a tak bym chciał otrzymać jakąś wiadomość od Ciebie. [11 stycznia] Listy były, ale nie do mnie. Kiedyż Marysieńko, dostanę od Ciebie kochanie list. Tęsknie bardzo. [16 stycznia] Listy były, dla mnie nie. […] Tęsknie za Tobą kochanie, czekam listu z niecierpliwością i martwię się o Ciebie Maryś. [10 lutego] Nareszcie przyszedł do mnie list. [12 lutego] Cięgle czytam list od Ciebie Maryś […] Tęskno mi Marysieńko bardzo za Wami, tak chciałbym Was widzieć i uściskać i być razem z Wami moje kochane”²¹.

Od połowy marca władze obozowe zaprzestały wysyłania korespondencji. Było to spowodowane przygotowywaniem wszystkich trzech obozów do likwidacji. Rodziny straciły kontakt z bliskimi, nie znając ich dalszych losów. Wszelkimi możliwymi sposobami starały się pozyskać jakiekolwiek informacje: „W 1941 r. mama poprosiła jedną z Rosjanek, która mieszkała w samym Starobielsku i jechała na urlop do domu, o sprawdzenie, co się w tym obozie dzieje. Wróciła ona z wiadomością, że nikogo nie ma i nikt nic nie wie. Jednak to także niczego nie dowodziło” (L.S.). Mimo obaw i niepokoju rodziny były przekonane, że niedługo kontakt z jeńcami zostanie odnowiony lub, co istotniejsze, ich bliscy właśnie wracają do domu.

Wywózki z obozów do miejsc egzekucji rozpoczęły się na początku kwietnia 1940 r. Świadectwem ostatniej drogi jeńców są pamiętniki wydobyte z mogił w Katyniu, w których m.in. możemy przeczytać o rodzinnych wspomnieniach czy o wysłanej korespondencji i niecierpliwym wyczekiwaniu na otrzymanie wiadomości²².

Rodziny polskich jeńców od kwietnia 1940 r. żyły w niepewności, nie mając żadnych wiadomości od swoich bliskich²³. Przełomowy w sprawie wyjaśnienia sprawy losów jeńców Kozielska okazał się kwiecień 1943 r.

3.2. Niemieckie odkrycie i wojna propagandowa

Cały problem Katynia urasta do ogromnej sprawy politycznej, która ewentualnie zatoczy jeszcze szerokie kręgi. Dlatego dyskontujemy ją także według wszelkich reguł sztuki²⁴.

Joseph Goebbels

Smoleńsk oraz pobliskie tereny zostały zajęte przez wojska niemieckie 17 lipca 1941 r., podczas trwającej wojny niemiecko-sowieckiej. Stacjonował tam 537. pułk łączności Grupy Armii „Środek”²⁵. Prawdopodobnie makabrycznego odkrycia jak pierwsi dokonali przymusowo zatrudnieni w Organizacji Todt (OT) polscy robotnicy w lipcu 1942 r. Dzięki informacjom przekazanym przez ludność miejscową natrafili na masowe mogiły polskich obywateli w oficerskich mundurach. Po kilku miesiącach robotnicy OT zmienili miejsce pracy, lecz wskazany obszar oznaczyli dwoma brzozowymi krzyżami²⁶.

Ponownie, rok później, sprawą tajemniczych grobów zainteresował się sekretarz kryminalny Ludwig Voss z oddziału Tajnej Policji Polowej. Jego oddział 18 lutego dokonał rozpoznania terenów i z pomocą chłopów, Iwana Kriwozercowa i Parfiena Kisielewa, odkrył cmentarzysko polskich jeńców²⁷. Po uprzednim przesłuchaniu miejscowej ludności, 28 lutego Voss sporządził raport, który został przesłany do Wydziału Propagandy Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych, a stamtąd trafił on do gen. Alfreda Jodla, szefa Sztabu Operacyjnego Wehrmachtu w Naczelnym Dowództwie Sił Zbrojnych²⁸.

Miesiąc później, 29 marca, dokonano pierwszej ekshumacji grobów pod kierunkiem Gerharda Buhtza, specjalisty pracującego w Zakładzie Medycyny Sądowej na Uniwersytecie Wrocławskim²⁹. Na początku kwietnia Joseph Goebbels, minister oświecenia publicznego i propagandy Trzeciej Rzeszy, dowiedział się o odkryciu i zdecydował o wszczęciu natychmiastowej akcji propagandowej, która była ściśle konsultowana z Adolfem Hitlerem³⁰.

Pierwszy oficjalny komunikat o dokonanym przez NKWD mordzie został ogłoszony w języku angielskim późnym wieczorem 11 kwietnia 1943 r. przez Niemiecką Agencję Informacyjną „Transocean” i był skierowany dla słuchaczy poza granicami Rzeszy oraz krajów okupowanych. Goebbels chciał się najpierw zorientować, jakie wrażenie zrobi ta wiadomość za granicą³¹. Dopiero dwa dni później, 13 kwietnia, o 15.15 czasu środkowoeuropejskiego Radio Berlin nadało komunikat dla mieszkańców Trzeciej Rzeszy i krajów okupowanych o następującej treści: „Ze Smoleńska donoszą, że miejscowa ludność wskazała władzom niemieckim miejsce tajnych egzekucji masowych, wykonywanych przez bolszewików i gdzie GPU³² wymordowało 10.000 polskich oficerów. Władze niemieckie udały się do miejscowości Kosogory, będącej sowieckim uzdrowiskiem, położonym o 16 km na zachód od Smoleńska, gdzie dokonały straszliwego odkrycia. Znalazły dół mający 28 metrów długości i 16 metrów szerokości, w którym znajdowały się ułożone w 12 warstwach trupy oficerów polskich w liczbie 3.000. Byli oni w pełnych mundurach wojskowych częściowo powiązani i wszyscy mieli rany od strzałów rewolwerowych w tyle głowy. […] Ogólna ilość zamordowanych oficerów obliczana jest na 10.000, co odpowiadałoby mniej więcej całości korpusu oficerskiego polskiego, wziętego przez bolszewików do niewoli”³³.

Pierwsze informacje o powziętej na ogromną skalę akcji propagandowej możemy znaleźć także w dziennikach Josepha Goebbelsa³⁴. Pod datą 9 kwietnia 1943 r. minister zapisał: „W pobliżu Smoleńska zostały odkryte masowe groby Polaków. Bolszewicy po prostu zastrzelili tam i wrzucili do masowych grobów około 10 000 polskich jeńców, w tym również jeńców cywilnych, biskupów, intelektualistów, artystów itd. Na tych masowych grobach zasadzili drzewa, aby zatrzeć ślady swojego zbrodniczego czynu. Dzięki wskazówkom udzielonym przez mieszkańców można było dotrzeć do tajemnicy tych rozstrzeliwań, i tak oto ukazuje się potworne spustoszenie ludzkiej duszy”³⁵. Zapiski dotyczące mordu w Katyniu pojawiają się w dziennikach z dużym natężeniem przez kwiecień i maj. Sporadyczne informacje zapisane przez Goebbelsa znajdziemy także w lipcu i wrześniu 1943 r. oraz lutym 1944 i marcu 1945 r.³⁶ Są one świadectwem kalkulacji politycznych, wyrachowania i cynizmu niemieckiego polityka, który z całą mocą piętnuje sowiecki mord. Trudno się jednak dziwić, że Niemcy wykorzystali to wydarzenie dla swoich celów propagandowych. Oficer rezerwy z Wiednia, dziennikarz Gregor Slowenczik, który był także referentem ds. propagandy w dowództwie Wehrmachtu, podczas ekshumacji zwrócił się do polskiego pisarza i publicysty Józefa Mackiewicza, który przybył do Katynia 20 maja 1943 r., tłumacząc niejako eskalację niemieckiej akcji propagandowej: „Proszę pana, nie chodzi tu, po której stronie są nasze sentymenty. Pan jest Polakiem i może jest panu przykro, może pana boli, że robimy taką […] ordynarną propagandę na naszą korzyść z waszej tragedii. Ale chyba musi pan przyznać, że z naszego, niemieckiego punktu widzenia – bylibyśmy chyba auf den Kopf gefallen, na głowę upadli, żeby natrafiwszy na taką gratkę propagandową, nie wyzyskać jej następnie, nie wygrać, nie ukuć z niej akcji politycznej!”³⁷.

Nie wiemy, czy informacje zawarte w dwóch audycjach radiowych z 11 i 13 kwietnia dotarły do wiadomości polskiego społeczeństwa³⁸. Za posiadanie radia groziła bowiem kara śmierci, poza tym nie był to przedmiot powszechnie potrzebny: „Żadnego radia nie mieliśmy, Polakom nie wolno było. Pamiętam, że dowiedziałam się w pracy [w biurze w Winiarach koło Kalisza – przyp. K.Ł.]. Ktoś przeczytał w gazecie »Ostdeutscher Beobachter« i mi powiedział. Wtedy zobaczyłam, że te dane, które są w gazecie niemieckiej, zgadzają się z danymi mojego ojca. Tam było napisane jego nazwisko, data urodzenia oraz informacja, że znaleźli przy nim rzeźbione wieczko. Pamiętam, że się rozpłakałam. Ten Niemiec, u którego pracowałam, powiedział, że mogę iść do domu. Odpowiedziałam mu: »Dziękuję« w języku polskim. Byłam zupełnie rozkojarzona. Idąc do domu, płakałam. Kiedy przyszłam, mama i brat już wiedzieli. Siedzieliśmy razem i płakaliśmy” (B.D.). Taka reakcja mogłaby sugerować, że rodziny początkowo wierzyły w doniesienia. Dopiero z czasem, po zapoznaniu się z opinią innych mieszkańców miasta, sąsiadów, zaczęły nasuwać się wątpliwości. Rodziny wmawiały sobie, że to nie może być prawda. Nigdy wcześniej nie doszło bowiem do podobnego wydarzenia, na taką skalę.

Gazeta „Ostdeutscher Beobachter”, która ukazywała się w Poznaniu, 14 kwietnia opublikowała pierwszy artykuł w tzw. Kraju Warty o zbrodni w Katyniu³⁹. Na terenach Generalnego Gubernatorstwa uliczne megafony zainstalowane w większych miastach od sierpnia 1940 r.⁴⁰ nadawały informacje o odkryciu. Niemiecka machina propagandowa „bombardowała” społeczeństwo ogromną ilością danych. Zostały odnotowane przypadki omdleń i zasłabnięć kobiet, które z megafonów usłyszały nazwiska swojego ojca, męża lub syna⁴¹.

Pierwsze informacje w prasie terenów okupowanych na temat niemieckiego odkrycia opublikował 14 kwietnia „Nowy Kurier Warszawski”. Osoby mieszkające w stolicy wyraźnie zapamiętały ten tragiczny dzień: „Nasza sytuacja była jasna od początku, tj. od 1943 r., gdy »Kurier Warszawski« opublikował listy ekshumowanych. Chyba zaraz na początku ojciec został zidentyfikowany i podano jego nazwisko. […] Pamiętam moment, gdy moja matka wróciła z Warszawy, często tam jeździła, bo to było niewiele ponad godzinę jazdy pociągiem, i powiedziała, że ojciec nie żyje. Jego nazwisko – ze szczegółowymi danymi, wynikającymi z dokumentów, które były przy zwłokach – znalazła na liście opublikowanej przez niemiecką prasę okupacyjną, [pisaną w języku polskim – przyp. K.Ł.] tak zwaną gadzinówkę” (J.L.). Także w Krakowie, w stolicy Generalnego Gubernatorstwa, „Goniec Krakowski” 15 kwietnia opublikował artykuł Na śladach bolszewickiej zbrodni. Odkryto masowe groby polskich oficerów. Smoleńsk świadkiem strasznej tragedji⁴². Na pierwszej stronie można było przeczytać: „Na podstawie doniesień i informacji mieszkańców wsi Gniazdów (Katyń), leżącej w odległości około 15 km na północny wschód od Smoleńska, niemieckie władze wojskowe dokonały w tych dniach poszukiwań na terenie zalesionego wzgórza, zwanego Kozią Górą pod Gniazdowem (Katyń) i przy tej okazji natrafiły na wielkie cmentarzysko pomordowanych oficerów polskich”⁴³.

Niewątpliwie głównym źródłem informacji o niemieckim odkryciu na wschodzie były dla polskiego społeczeństwa gazety. Tomasz Szarota doszedł do wniosku, że Polacy o niemieckim odkryciu dowiedzieli się dopiero z prasy jawnej⁴⁴. W Trzeciej Rzeszy o mordzie pisały m.in. „Völkischer Beobachter”, „Frankfurter Zeitung”, w okupowanym Paryżu m.in. „Pariser Zeitung”, a w okupowanej Pradze „Der Neue Tag”. W Generalnym Gubernatorstwie, Dystrykcie Galicja i Generalnym Komisariacie Litwy wiadomości ukazywały się w prasie niemieckiej pisanej w języku polskim. O Katyniu pisały m.in. „Nowy Kurier Warszawski”, „Goniec Krakowski”, „Goniec Codzienny”, „Gazeta Lwowska”, „Kurier Częstochowski”, „Kurier Radomski”, „Kurier Kielecki”, „Nowy Głos Lubelski”⁴⁵.

Niemiecka propaganda oprócz ambitnego zadania rozbicia koalicji antyhitlerowskiej, miała także na celu wzbudzenie strachu przed nadciągającym ze wschodu bolszewizmem. Goebbels 9 kwietnia 1943 r. zapisał w swoim dzienniku: „Zarządzam, aby masowe groby polskie odwiedzili neutralni dziennikarze akredytowani w Berlinie. Polecam też sprowadzić tam polskich intelektualistów. Powinni przekonać się na własne oczy, co ich czeka, jeżeli faktycznie spełni się wielokrotnie przez nich wyrażane życzenie, aby Niemcy zostali pokonani przez bolszewików”⁴⁶. Innym zamysłem propagandy było przedstawienie Niemców jako jedynych obrońców Europy, wyzwolicieli niosących kulturę na barbarzyński Wschód, pogrążony w komunistycznym systemie. Radio Berlin 14 kwietnia relacjonowało: „Polska delegacja, która w milczeniu i z odkrytymi głowami stoi dziś nad krawędzią tych masowych grobów, jest wobec świata najbardziej nieprzejednanym świadkiem, że my bronimy Europy, kultury honoru wszystkich ludzi wobec nieludzkiego systemu”⁴⁷.

Propagandowe niemieckie wypowiedzi, utrzymywane w patetycznym tonie, wywołały oburzenie i odzew w polskim podziemiu. Członkowie Armii Krajowej w wydawanym 15 kwietnia konspiracyjnym „Biuletynie Informacyjnym” stwierdzili: „Zdajemy sobie sprawę z bestialstwa okupacji sowieckiej na Ziemiach Wschodnich. […] Podziwiamy tylko czelność niemiecką, której mogiły Palmir, Wawra, Oświęcimia, Majdanka i setek miejscowości polskich nie przeszkadzają w szukaniu zbrodniarzy pod Smoleńskiem”⁴⁸.

Interesującym faktem jest to, że również Niemcy negatywnie oceniali wykorzystywanie przez Goebbelsa zbrodni w Katyniu. Regionalny urząd SD (Służby Bezpieczeństwa) w Würzburgu w jednym z raportów z kwietnia 1943 r. stwierdził, że: „Wnikliwy i szczegółowy reportaż o zamordowaniu dwunastu tysięcy polskich oficerów przez GPU [radziecką tajną policję] spotkał się z mieszanym przyjęciem. Zwłaszcza w pewnych grupach inteligencji propaganda głoszona przez radio i prasę została odrzucona. Taki reportaż uznano za przesadzony”⁴⁹. Oczywiście jest to lokalny raport przedstawiony przez SD, niemniej jednak wydaje się, że narastająca propaganda wzbudzała w niemieckim społeczeństwie, przynajmniej w pewnych jego kręgach, wyraźną niechęć.

Odkrycie w Katyniu posłużyło Niemcom do ponownego rozpoczęcia oszczerczej propagandy wobec Żydów, mimo że eksterminacja tej nacji trwała już od początku 1942 r.⁵⁰ Antyżydowska propaganda rozpoczęła się na wyraźne życzenie Adolfa Hitlera. Goebbels, rozmawiając z kanclerzem Rzeszy i przedstawiając mu kolejne propagandowe przedsięwzięcia, stwierdził, że: „Führer zdecydowanie aprobuje moje przedsięwzięcia propagandowe w związku z zamordowaniem 12 000 polskich oficerów. Życzy sobie jeszcze, aby przy tej okazji poruszyć ponownie na jak największą skalę kwestię żydowską”⁵¹. 15 kwietnia gazeta „Völkischer Beobachter” na pierwszej stronie opublikowała artykuł: Masowa zbrodnia w Katyniu – dzieło żydowskich rzeźników⁵². Także Radio Berlin 15 kwietnia przedstawiło komentarz gazety „Berliner Börsen-Zeitung”: „W całej Europie rozbrzmiewa echo straszliwej zbrodni dokonanej przez żydowskich funkcjonariuszy GPU na 12 000 oficerów polskich pod Smoleńskiem”⁵³.

Mimo wiarygodnych dowodów przedstawionych przez stronę niemiecką, polskie społeczeństwo początkowo z dużym dystansem i sceptycyzmem przyjęło wiadomości o wymordowaniu polskich oficerów w Katyniu. Janusz Zawodny w swojej pozycji Katyń stwierdził: „Gdy ogłoszono o odkryciu grobów w Katyniu, mieszkałem w Warszawie. Ogół społeczeństwa polskiego przyjmował, że było to goebbelsowskie oszustwo mające na celu wbicie klina pomiędzy Związek Sowiecki i innych Sprzymierzonych”⁵⁴. Także Goebbels zanotował, że Polacy podeszli do przekazanych informacji z dużą dozą nieufności. Z czasem jednak „burza” wokół sprawy Katynia była tak duża, że informacje te musiały być uznane za prawdziwe: „Według zbiorczego raportu SD nadzwyczaj duże oddziaływanie sprawy Katynia daje się zauważyć w Generalnym Gubernatorstwie. Początkowo Polacy byli skłonni uważać sprawę Katynia za wymysł niemieckiej propagandy. Teraz jednak powoli skłaniają się ku przedłożonym przez nas argumentom i dowodom. Szczególnie w kręgach polskiej arystokracji i byłego stanu oficerskiego zaznacza się głębokie rozgoryczenie w stosunku do Sowietów”⁵⁵. Jacek Chrobaczyński stwierdził, że w latach 1943–1944 zjawisko hekatomby katyńskiej było w Polsce wszechobecne⁵⁶. Z kolei Czesław Madajczyk doszedł do wniosku, że: „Do czasu opublikowania w gazetach zdjęć i nazwisk pomordowanych Polacy wierzyli, że informacja o odkryciu masowych grobów oficerów polskich w Katyniu jest mistyfikacją, dziełem propagandy Goebbelsa”⁵⁷. Niemożliwym jest wskazanie dokładnej daty, od której Polacy zaczęli wierzyć w niemieckie doniesienia. Nie zgadzam się natomiast z argumentacją Czesława Madajczyka jakoby traktowanie przez Polaków Zbrodni Katyńskiej jako mistyfikacji skończyło się wraz z opublikowaniem w gazetach zdjęć i nazwisk pomordowanych. Już 16 kwietnia „Goniec Krakowski” – czyli w drugim numerze traktującym o zbrodni – opublikował pierwszą listę składającą się z szesnastu nazwisk Polaków zidentyfikowanych w Katyniu⁵⁸. Zdjęcia z miejsca ekshumacji pojawiły się następnego dnia, czyli 17 kwietnia⁵⁹. Jednak istotniejsza w tych rozważaniach od wskazania konkretnej daty jest konstatacja, że powyższych opinii dotyczących ogółu polskiego społeczeństwa nie można odnieść do rodzin katyńskich, które tragedia dotknęła w sposób bezpośredni⁶⁰.

Wątpliwości związane z przekazywanymi informacjami spowodowane były polityką okupacyjną niemieckiego agresora. Trzeba bowiem pamiętać, że Polacy od 1939 r. byli obficie „karmieni” propagandą Trzeciej Rzeszy. W przekazach na temat zbrodni Polacy nie widzieli przejawu litości czy współczucia ze strony okupanta, a raczej chłodną i wyrafinowaną kalkulację, która miała wzbudzić w społeczeństwie niechęć do wschodniego sąsiada, a tym samym wybielić wizerunek Niemców: „Wszyscy mówili, żeby nie wierzyć w te informacje, ponieważ są tylko niemiecką propagandą. I nie wierzyliśmy. Uważaliśmy, że to wszystko jest nieprawdą. Nam się to w głowie nie mieściło” (B.D.). Możemy zatem wnioskować, że postrzeganie mordu w Katyniu przez ogół polskiego społeczeństwa także miało istotny wpływ na jego odbiór przez rodziny katyńskie: „Mama wiedziała, że tata się pojawił na liście. Nam nic nie powiedziała. Pamiętam, że szłam z nią ulicą i poszedł do nas znajomy pan, złożył kondolencje. Mama bardzo żywo zaprzeczała, mówiła, że ona w to nie wierzy. Myślę, że ona głównie przez wzgląd na mnie tak zaprzeczała, a może jednak w pierwszym momencie rzeczywiście nie wierzyła” (J.B.). Zastanawiającą kwestią jest to, ile z tych rodzin szczerze nie wierzyło w niemieckie doniesienia, widząc w nich kalkulację polityczną, a ile nie mogło po prostu pogodzić się ze śmiercią bliskiej osoby. Psychologowie uważają, że tragiczne wydarzenie w życiu człowieka, które nacechowane jest ogromnym ładunkiem emocjonalnym, wpływa i zagraża ludzkiej tożsamości. Dotknięty tragedią człowiek, nie jest w stanie podejmować racjonalnych i przemyślanych decyzji, ani interpretować toczących się wokół niego wydarzeń. Ciekawe spostrzeżenie przedstawił Piotr Sztompka, który stwierdził, że trauma u człowieka zachodzi m.in. w momencie nagłej i radykalnej zmiany społecznej⁶¹. O ile jeszcze w okresie trwającej wojny rodziny wierzyły w powrót krewnych i dawnego życia, o tyle nadejście informacji o śmierci męża i ojca raz na zawsze przekreślało te nadzieje. Dodatkowe zamieszanie wprowadzały pomyłki w nazwiskach ofiar, które były sukcesywnie, mimo licznych protestów PCK, zamieszczane w gazetach. Doprowadzało to nierzadko do tragicznych nieporozumień lub rozbudzania nadziei na to, że bliski żyje⁶².

Za tezą o trudnościach w pogodzeniu się z przekazanymi informacjami świadczą – w mojej ocenie – także relacje osób, których bliscy znajdowali się w innych niż Kozielsk obozach jenieckich i więzieniach NKWD. Żaden z tych rozmówców nie zakwestionował wiadomości przekazanych przez niemiecką propagandę. Osoby te wierzyły, że mord na polskich oficerach miał miejsce, bowiem fakty te nie dotyczyły bezpośrednio ich rodzin. Łatwiej więc, bez osobistego zaangażowania, je przyjmowali.

Interesujące podejście reprezentują rodziny, które pamiętały okres zaboru rosyjskiego, były świadkami rewolucji w 1917 r. w Rosji lub w jakikolwiek inny sposób doświadczyły wrogości wschodniego sąsiada: „Nie było cienia wątpliwości. Wiedzieliśmy, że jeńcy zostali wzięci do niewoli przez Rosjan. Poza tym moja mama przeżyła rewolucję 1917 r. w Rosji (bo mieszkała, ze swoją rodziną na terenie Ukrainy) i, pamiętając tamte stosunki, nie miała żadnych wątpliwości, że zbrodnia jest sowieckiego autorstwa” (J.L.). Deportowane rodziny równie mocno były przekonane o winie NKWD: „Miałem wtedy 15 lat. Śledząc bieg wypadków i losy mojego ojca, na 99 proc. byłem pewny, że zrobili to Sowieci. Nie mieliśmy z rodziną żadnych wątpliwości” (A.Z.). W przypadku tych rodzin musimy także wziąć pod uwagę głęboką niechęć do wschodniego sąsiada, która została w nich zaszczepiona bardzo wcześnie i rozwijała się w latach dwudziestolecia międzywojennego⁶³. Można nawet mówić o pewnej tradycyjnej niechęci do Związku Sowieckiego, która po 17 września i okupacji sowieckiej Kresów Wschodnich mocno eskalowała. Wyraźnie wrogą postawę wobec Związku Sowieckiego widać we wspomnieniach Jolanty Klimowicz-Osmańczyk, córki porucznika Wojska Polskiego: „Oględnie mówiąc, głęboką niechęć do wszystkiego, co pochodzi ze Wschodu, wyssałam z mlekiem mojej Matki. W naszym domu wszystko, co łączyło się z bolszewikami i bolszewizmem, było oceniane negatywne i jednoznaczne ze wszystkim najgorszym, co istnieje na ziemi – dziczą i barbarzyństwem”⁶⁴. Analizując powyższe relacje, można dojść do wniosku, że rodziny zamordowanych były podzielone na dwa obozy. Pierwszy, który nie wierzył w niemieckie informacje, uważając je za wymysł i akcję propagandową oraz drugi, który akceptował te wiadomości. Zupełnie inną kwestią jest wskazania winnego tego mordu. Zbierając wywiady, nie spotkałem się z osobą, która twierdziłaby, że w 1943 r. wierzyła w niemiecką winę. Dzisiaj prawda o Zbrodni Katyńskiej jest powszechnie znana i dlatego też nie można wykluczyć, że pewna część z tych osób zmieniła zdanie po przyznaniu się strony sowieckiej w 1990 r. do popełnionego mordu. W czasie wywiadów świadkowie twierdzili, że od początku wierzyli w sowiecką winę. Można jednak przyjąć, że były rodziny, które uważały, że winnymi zbrodni w Katyniu są Niemcy⁶⁵. Biorąc pod uwagę, że ostatnie wiadomości przychodziły do rodzin z obozów na terenie ZSRS, a na początku 1940 r. korespondencja całkowicie ustała, uważam, że większość (nie sposób określić jaka dokładnie liczba) rodzin słusznie wtedy wskazywała NKWD jako winowajców. Nie można także wykluczyć, że postrzeganie winnych zbrodni wśród rodzin z biegiem czasu zmieniało się pod wpływem komunistycznej propagandy i mataczenia w latach powojennych.

Niemcy w swoim komunikacie podali, że liczba zamordowanych polskich obywateli przekroczyła 10 tys. Takie dane przedstawiały również gazety, m.in. „Goniec Krakowski” wydany 16 kwietnia 1943 r., w którym na głównej stronie czytamy: „Bezgraniczne bestjalstwo bolszewików. G.P.U. zlikwidowało cały obóz polskich oficerów. […] 10.000–12.000 oficerów polskich wymordowanych przez bolszewików”⁶⁶. Wiadomość o liczbie ofiar nie jest bez znaczenia, ponieważ odpowiadała ona mniej więcej liczbie całego korpusu oficerskiego, wziętego do niewoli przez Armię Czerwoną po 17 września 1939 r. Niemcy, będąc w posiadaniu informacji, że rząd RP w Londynie poszukuje na terenie ZSRS kadry oficerskiej wziętej do niewoli, uznali, że odnaleźli wszystkich zaginionych oficerów. Szczególnie pod koniec ekshumacji, kiedy został odkopany grób numer osiem, Niemcy pochopnie uznali, że odnaleźli mogiły jeńców Starobielska⁶⁷.

Informacja o liczbie zamordowanych jest bardzo istotna, ponieważ poruszyła również rodziny, których bliscy wysyłali kartki z dwóch pozostałych obozów jenieckich, a po których w 1940 r. ślad także zaginął. Skrupulatnie śledzono ukazujące się gazety niemieckie przedstawiające kolejne nazwiska zabitych: „W 1943 r. Niemcy zaczęli publikować w gadzinówkach nazwiska osób zamordowanych w Katyniu. Była to codzienna lektura, po części optymistyczna, bo na liście pomordowanych mama nie znalazła nazwiska ojca. Wobec tego wciąż żyłyśmy jakąś nadzieją” (L.S.). Liczyli, że ich bliskich spotkał odmienny los: „Pamiętam takie uczucie ulgi: »Nie ma go na liście«. […] Mamusia, wujek, ciocia pochylali się nad jakąś mapą, wojskową, niemiecką: »Gdzie ten Starobielsk? A gdzie ten Katyń?«. Mówili, że w takim razie się uratował, za daleko. To wszystko było tylko złudnymi nadziejami” (A.G-S.). Strach, ulga i wieczna nadzieja, były to najczęstsze uczucia towarzyszące rodzinom, które nie odnalazły danych swoich bliskich na publikowanych przez Niemców „listach śmierci”. Były naturalnie rodziny, które domyślały się, że skoro jeńcy Kozielska zostali zamordowani, los Polaków ze Starobielska i Ostaszkowa musiał być taki sam: „Z upływem lat, między 1941–1946, narodziła się pewność, że oni musieli gdzieś zginąć. Zwłaszcza po ogłoszeniu przez Niemców w 1943 r. odnalezienia w lasku katyńskim zbiorowych mogił byłych jeńców Kozielska, miałem 99,9 proc. pewności, że zostali zgładzeni. Nie było już czekania na tatę. Wszystkie fakty wskazywały na to, że nie mógł być wśród żywych. Sprawa była zamknięta” (A.Z.).

W odpowiedzi na niemieckie doniesienia, 15 kwietnia o godz. 7.15 moskiewskie radio wydało komunikat, w którym strona sowiecka kategorycznie odrzucała oskarżenia, uznając je za oszczercze i jednocześnie obwiniała Niemców o dokonanie tej zbrodni. W oficjalnym stanowisku władz Związku Sowieckiego czytamy: „W ciągu ubiegłych dwóch, trzech dni, oszczercy Goebbelsa rozpowszechniali podłe wymysły, utrzymując, iż władze sowieckie dokonały masowego rozstrzelania polskich oficerów, wiosną 1940 roku w okolicy Smoleńska. Wynajdując tę potworność, szubrawcy niemiecko-faszystowscy nie wahają się przed najbardziej bezwstydnymi i nikczemnymi kłamstwami, starając się pokryć zbrodnie, które – jak to obecnie stało się oczywiste – dokonane były przez nich samych. Niemiecko-faszystowskie doniesienia, w tej sprawie nie pozostawiają żadnej wątpliwości co do tragicznego losu byłych polskich jeńców wojennych, którzy byli zatrudnieni na robotach budowlanych w 1941 roku w okolicach na zachód od Smoleńska i którzy wraz z wielu poddanymi sowieckimi, zamieszkałymi w okolicy Smoleńska, wpadli w ręce oprawców niemiecko-faszystowskich w lecie 1941 roku po wycofaniu się wojsk sowieckich z okręgu Smoleńska”⁶⁸. Następnego dnia opublikowała go rządowa „Izwiestija”.

Znacznie trudniej jest zweryfikować stosunek ludności polskiej do sowieckiego komunikatu. Rodziny wojskowych wziętych do niewoli, które mieszkały na terenach włączonych do Związku Sowieckiego po ostatecznym podziale Polski 28 września 1939 r., 13 kwietnia 1940 r. zostały bowiem deportowane w głąb ZSRS i osadzone w Kazachstanie. Ze względu na ogromny obszar i charakter zesłania osoby te były praktycznie pozbawione dostępu do jakichkolwiek informacji. Niektóre z nich o wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej dowiedziały się dopiero po zakończeniu II wojny światowej: „Spotkałem już po wojnie Polaków, moich rówieśników, którzy też byli wywiezieni, ale nie za Ural, tylko do Republiki Komi, pod Archangielsk, na północ. Znajdowali się w takich miejscach, które były zupełnie odcięte od świata. Moje znajome opowiadały, już po wojnie, że oni wszyscy dowiedzieli się o wybuchu wojny sowiecko-niemieckiej dopiero po paru latach” (A.Z.). Analogicznie, wiadomości o niemieckim odkryciu po prostu rzadko trafiały do deportowanych rodzin: „Myśmy o niczym nie wiedzieli, nie docierały do nas żadne informacje” (A.N.).

Zdarzały się jednak odstępstwa od tego powszechnego zjawiska: „Mieszkając w mieście wojewódzkim, można było zobaczyć gazetę, co prawda nie w kioskach, ale – jak wspomniałem – wywieszano je w gablotach. Istniała również sieć odbiorników radiofonii przewodowej w mieście tzw. »kołchoźników«. Tam, gdzie mieszkaliśmy, w Semipałatyńsku, miałem gniazdko, mieliśmy słuchawki i cały czas słuchałem radia, wszystkich komunikatów. Dlatego jak tylko podali komunikat sowiecki o tym, że Niemcy znaleźli groby katyńskie, na drugi dzień o tym wiedzieliśmy. Wszystko, co TASS pozwolił opublikować, myśmy wiedzieli. Wszystko, co było w radiu, było w gazetach” (A.Z.). Przypadek ten należy jednak zaliczyć do wyjątków. Większość wysiedlonych Polaków o niczym nie wiedziała. Na dodatek, co zupełnie naturalne, rodziny te skupiały się na przeżyciu w ciężkich warunkach, nie przywiązując dużej wagi do przekazywanych informacji, uważając je często nawet za kłamliwe: „Dorośli byli zajęci sprawami bytowymi, pokonywaniem głodu, który tam panował. Ta sprawa nie była bardzo głośno rozpatrywana. Zainteresowanie losami naszych ojców cały czas oczywiście istniało, ale przede wszystkim było zainteresowanie przeżyciem. Ludzie myśleli tylko o tym” (A.Z.).

Tragedia, jaką przeżywały rodziny zesłane do Kazachstanu, w pewnym sensie przyćmiewała informacje przekazywane przez sowiecką propagandę: „Na Syberii była walka o przeżycie. Człowiek nie myślał, że wszystko stracił, i dom, i ojca, i ojczyznę. Tam trzeba było tylko pracować, żeby przeżyć i nie umrzeć z głodu” (A.Bo.)⁶⁹. Nie oznacza to jednak, że rodziny zesłane do Kazachstanu całkowicie zapomniały o swoich bliskich: „Gdy byliśmy wywiezieni, przeżywaliśmy całą tę katorgę. Wielokrotnie na zesłaniu wracało się jednak do pytania, co się stało z naszymi ojcami. Moja matka zdecydowała się napisać jesienią 1940 r. do Stalina. Dostała odpowiedź, choć oczywiście on tego nie czytał, ale jego sekretariat miał widocznie nakazane odpisywać: »Takiego człowieka, Ryszarda Zaleskiego, w Związku Sowieckim nie odnaleziono«” (A.Z.). Niezwykły i poruszający w swoim wydźwięku jest także list dzieci polskich jeńców, które na zesłaniu, napisały do Stalina z prośbą o zwolnienie ojców z obozu w Ostaszkowie. W jego treści czytamy: „My, małe dzieci z wielką prośbą do Wielkiego Ojca Stalina prosimy z gorącego serca, aby nam zwrócono naszych ojców, którzy pracują w Ostaszkowie. Nas przesłali z Zachodniej Białorusi na Sybir i nam nie kazali cokolwiek wziąć ze sobą. Nam teraz żyje się ciężko, u wszystkich dzieci matki [są] nie zdrowe i nie mogą pracować i w ogóle nikt o nas nie myśli, jak my żyjemy i pracy żadnej nie dają. Za to my małe dzieci głodem przymieramy i ślicznie prosimy ojca Stalina, żeby o nas nie zapomniał. My zawsze będziemy w Sowieckim Sojuzie dobrze pracującym narodem tylko nam ciężko żyć bez umiłowanych ojców. Do widzenia ojcze”⁷⁰. List, napisany 20 maja, wpłynął do kancelarii WKP(b) 27 maja 1940 r. Kiedy był pisany, w Kalininie trwały właśnie ostatnie egzekucje jeńców Ostaszkowa, których dokonywał m.in. owiany przerażającą sławą, czołowy stalinowski kat, Wasilij Błochin⁷¹.

Rozgrywki polityczne w sprawie Katynia oraz nasilona niemiecka i sowiecka propaganda skutkowały tym, że ludzie nie do końca wiedzieli, co mają myśleć o niemieckim odkryciu. Jedne rodziny uwierzyły i pogodziły się ze stratą bliskiej osoby, inne (wydaje się, że było ich zdecydowanie więcej) żyły złudnymi nadziejami na powrót zaginionego: „Myśmy na ojca stale czekali. Gdy wkraczały wojska, najpierw Armia Czerwona a następnie polska, pamiętam, że wychodziłam przed dom i szukałam go” (B.D.). Nawet niezaprzeczalne dowody nie mogły odwieść niektórych rodzin od niezachwianej wiary w powrót bliskiego. Zachowanie swojej matki, wdowy po rotmistrzu Wojska Polskiego zamordowanym w Katyniu, opisała we wspomnieniach Maria Magdalena Blombergowa: „W 1943 r. z prasy i radia niemieckiego Mama dowiedziała się o odkryciu grobów w Katyniu pod Smoleńskiem, otrzymała też wiadomość o zidentyfikowaniu ciała Jana Kossowskiego, zanotowanego pod numerem 1388. Nie uwierzyła w tę wiadomość. Cały czas czekała na powrót Męża. Nigdy nie wyszła powtórnie za mąż, choć niejeden raz miała takie propozycje. Z tą wiarą czekała aż do śmierci”⁷².

Akcja propagandowa wokół Katynia urosła do miana największego przedsięwzięcia propagandy narodowego socjalizmu w okresie wojny. Tomasz Głowiński trafnie stwierdził, analizując temat niemieckiej propagandy w polskojęzycznej prasie okupacyjnej, że: „sprawa katyńska przybrała na łamach prasy gadzinowej rozmiary niespotykanej wcześniej akcji propagandowej. Przez praktycznie trzy miesiące utrzymywano ją na pierwszych stronach gazet, podsycając nowymi rewelacjami i rozszerzając o kolejne wątki. Fakty odnoszące się do odkrycia w Katyniu prezentowano, co można stwierdzić z całą pewnością, rzetelnie, praktycznie bez przeinaczeń”⁷³. Jak zanotował minister propagandy Trzeciej Rzeszy: „[…] można stwierdzić, że był to od dłuższego czasu nasz największy szlagier propagandowy”⁷⁴. Akcja została dokładnie przemyślana i opracowana, a okres jej największego nasilenia przypadł na czas od kwietnia, czyli opublikowania pierwszych artykułów w prasie, do czerwca 1943 r., kiedy to zawieszono prace ekshumacyjne w Katyniu⁷⁵. Wielka Brytania i Stany Zjednoczone zdecydowały się milczeć i nie zajmować w sprawie ujawnionych grobów konkretnego stanowiska. Roosevelt i Churchill obawiali się bowiem wystąpienia ZSRS z koalicji. Oznaczało to przyjęcie stalinowskiej wersji wydarzeń, wspartej w 1944 r. pseudonaukowym raportem Komisji Specjalnej Nikołaja Burdenki, której prace polegały głównie na zbieraniu sfabrykowanych dowodów i propagandowej misji rozpowszechniania kłamliwej tezy⁷⁶.

Pomimo niepodważalnych dowodów świadczących o winie NKWD, państwa zachodnie nie sprzeciwiły się sowieckiej wersji wydarzeń. Szczególnie Brytyjczycy starali się odwieść rząd RP od prób dojścia do prawdy⁷⁷. 15 kwietnia 1943 r. premier gen. Władysław Sikorski, w obecności ambasadora Polski w Wielkiej Brytanii, Edwarda Raczyńskiego, spotkał się z premierem Wielkiej Brytanii, Winstonem Churchillem. Tematem rozmów były głównie napięte stosunki polsko-sowieckie. Churchill doszedł do wniosku, że niemieckie doniesienia o Katyniu mogą być prawdziwe, ale dalej dodał: „Wiem do czego bolszewicy są zdolni i jak umieją być okrutni; wszystko to znam i liczne wasze trudności rozumiem. Często, bardzo podzielam wasze stanowisko. Inna atoli polityka nie jest możliwa. Obowiązkiem naszym bowiem jest tak postępować, by uratować postawione przez nas cele zasadnicze i najskuteczniej im służyć”⁷⁸. Natomiast Edward Raczyński w swoich wspomnieniach zanotował krótko: „Mówiliśmy mu [Churchillowi – przyp. K.Ł.], że mamy konkretne dowody świadczące o odpowiedzialności NKWD. Churchill bez zobowiązywania się [without committing himself] okazał, że w to nie wątpi. Powiedział: »Bolszewicy potrafią być bardzo okrutni«. Dodał jednak, że ich bezwzględność jest źródłem siły i naszą [aliantów – przyp. K.Ł.] przewagą, dopóki zniszczenie Niemiec jest najważniejsze”⁷⁹.

Polski rząd w Londynie 17 kwietnia 1943 r. wystosował oświadczenie w sprawie odkrycia grobów w Katyniu. W dokumencie m.in. czytamy: „Nie ma Polaka, który by nie był wstrząśnięty do głębi wiadomością, szerzoną przez propagandę niemiecką z największym rozgłosem, o odkryciu pod Smoleńskiem w grobie wspólnym, zmasakrowanych zwłok zaginionych w ZSRR oficerów polskich i o kaźni, której padli ofiarą. […] Rząd Polski, w imieniu Narodu Polskiego, zaprzecza Niemcom prawa do czerpania ze zbrodni, które zarzuca innym – argumentów w obronie własnej. Pełne hipokryzji oburzenie propagandy niemieckiej nie zakryje przed światem okrutnych ponawianych i trwających wciąż zbrodni dokonywanych na Narodzie Polskim”⁸⁰. Jeszcze tego samego dnia, zastępca delegata PCK w Szwajcarii, Stanisław Albrecht Radziwiłł, złożył na ręce przedstawiciela Międzynarodowego Czerwonego Krzyża notę rządu polskiego z prośbą o zbadanie sprawy mordu w Katyniu. Niestety tożsamą w treści notę złożył także delegat niemiecki⁸¹. Dwa dni później, 19 kwietnia 1943 r. sowiecka „Prawda”, organ KC WKP(b), opublikowała bardzo ostry w swoim wydźwięku artykuł Polscy wspólnicy Hitlera, oskarżając polski rząd m.in. o zwrócenie się do MCK i wspieranie niemieckiej propagandy. W artykule czytamy: „W świetle tych faktów zwrócenie się polskiego Ministerstwa Obrony Narodowej do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża nie może być ocenione inaczej jak bezpośrednia i jawna pomoc hitlerowskim prowokatorom w dziele fabrykowania podłych fałszerstw. […] A ci spośród Polaków, którzy tak chętnie podchwytują hitlerowską fałszywkę, wspierają ją i gotowi są współpracować z hitlerowskimi katami polskiego narodu, wejdą do historii jako pomocnicy ludożercy Hitlera. Naród polski odwróci się od nich jako od ludzi, którzy pomogli przeklętemu wrogowi Polski – Hitlerowi”⁸².

Polska prasa, wydawana w Londynie, było kontrolowana przez Anglików. Artykuły sprawdzane przez cenzurę ukazywały się z białymi plamami w tekstach⁸³. Można to uznać za paradoks, biorąc pod uwagę fakt, że w kraju, w którym przebywał oficjalny rząd RP, dochodziło do manipulacji i prób zatuszowania winy faktycznych sprawców, natomiast na terenach okupowanej Polski ukazywały się artykuły, mające wyłącznie propagandowy charakter, jednak w sporej części odzwierciedlające rzeczywistość. Zabiegi Brytyjczyków miały zminimalizować liczbę aspektów mogących negatywie odbić się na i tak fatalnych stosunkach polsko-sowieckich, rozdrażnić Stalina i w ten sposób doprowadzić do rozłamu w koalicji, na który tak bardzo liczyli Niemcy. Mimo tych zabiegów, 25 kwietnia 1943 r. Związek Sowiecki zerwał stosunki dyplomatyczne z rządem RP⁸⁴. Wiaczesław Mołotow w nocie do ambasadora Polski w ZSRS Tadeusza Romera stwierdził m.in., że strona polska zmówiła się z rządem niemieckim w propagowaniu kłamliwej i oszczerczej propagandy przeciwko Związkowi Sowieckiemu, zadając w ten sposób „zdradziecki cios Związkowi Sowieckiemu”⁸⁵. W rzeczywistości strona polska nikogo nie oskarżała, a jej dążenia do wyjaśnienia okoliczności mordu były powściągliwe i ze wszech miar ugodowe. 28 kwietnia 1943 r. został opublikowany komunikat rządu RP, w którym gabinet gen. Sikorskiego zdecydował się zaprzestać dalszych nacisków na MCK⁸⁶. Polski rząd musiał uznać – głównie pod naciskiem Wielkiej Brytanii – że wniosek upadł. Dla państw zachodnich bowiem najważniejszym celem było przetrwanie koalicji, a działania polskich władz nie wpisywały się w założenia aliantów.

Mimo tego kryzysu aliancki sojusz przetrwał, ponieważ jak trafnie stwierdził brytyjski historyk, George Sanford: „Po 1943 roku, za cenę utrzymania dobrych stosunków ze Stalinem zachodni alianci wyrzekli się zarówno obiektywnej prawdy o Katyniu, jak i poświęcili swojego wiernego, wojennego polskiego sprzymierzeńca”⁸⁷. Dzisiaj nie ma żadnych wątpliwości, że zarówno Churchill jak i Roosevelt doskonale orientowali się, kto jest winnym tego mordu⁸⁸.

Kwestia wskazania winowajców mordu na polskich oficerach wróciła ponownie podczas procesu w Norymberdze⁸⁹. Moskwa dążyła do tego, aby włączyć zbrodnię w Katyniu do ogólnych oskarżeń niemieckich zbrodniarzy przed Trybunałem w Norymberdze. W ten sposób dzięki prawomocnemu wyrokowi sądu zapadłaby wiążąca decyzja o niepodważalnej winie Niemców. Obrona niemiecka odparła jednak nieudolne zarzuty sowieckich oskarżycieli, a Międzynarodowy Trybunał Wojskowy zupełnie pominął kwestię winnych tej zbrodni podczas odczytywania wyroku. O dziwo nawet prokuratura Związku Sowieckiego nie protestowała w tej sprawie⁹⁰.

Rozpoczęcie procesu w Norymberdze wzbudziło w polskim społeczeństwie zaciekawienie, niemniej jednak z zebranych relacji wynika, że rodziny ofiar wcale nie liczyły na wyjaśnienie i wskazanie winowajców: „Śledziliśmy proces, bo byliśmy bardzo ciekawi, czy Niemcy zostaną ukarani. Ale nie liczyliśmy, że te procesy coś wyjaśnią [w sprawie Katynia – przyp. K.Ł.]” (B.D.). Również osoby, które wróciły dopiero z zesłania, były zainteresowane tamtymi wydarzeniami, jednak jak się wydaje, bez większych nadziei na wyjaśnienie sprawy katyńskiej: „Byliśmy już w Polsce, gdy proces norymberski ruszył. Zupełnie nie liczyliśmy jednak na to, że wtedy cokolwiek się wyjaśni, jeśli chodzi o losy naszego ojca. Wiedzieliśmy, że wszystko, co powiedzą, będzie kłamstwem” (A.Z.).

Niemiecka propaganda oficjalnie nie osiągnęła swojego celu, jakim było rozbicie alianckiej koalicji antyhitlerowskiej. Nie wzbudziła również przychylności wobec tak okrutnego dla Polaków okupanta. Bez odpowiedzi pozostaje pytanie, kiedy rodziny katyńskie, które początkowo nie mogły uwierzyć, w to, co się stało, zmieniły zdanie. Czy były to miesiące czy jednak lata? Biorąc pod uwagę fakt, jak długo rodziny, a szczególnie żony, czekały na powrót jeńców i więźniów, stale wysyłając zapytania do różnych organizacji o los bliskiego, skłaniałbym się w stronę tej drugiej możliwości. Innym pytaniem nasuwającym się w tym miejscu, a na które będę starał się znaleźć odpowiedź w dalszej części pracy, jest kwestia, czy łatwiej żyło się rodzinom pogodzonym z myślą o śmierci bliskich.

Podana przez Niemców wiadomość o zlikwidowaniu przez NKWD całego korpusu oficerskiego w liczbie ponad 10 tys. osób wywołała niepokój również wśród rodzin, których bliscy znajdowali się w innych obozach jenieckich. Podobnie jak z jeńcami Kozielska, kontakt z nimi urwał się w kwietniu 1940 r. i mimo usilnych poszukiwań, nie było szans na ich odnalezienie. Mijały miesiące i lata, a oni nie dawali znaku życia⁹¹. Część rodzin – jak przedstawił Adam Zaleski – nie miała wątpliwości, że ich bliskich spotkał ten sam los, co jeńców Kozielska. Inne przez wiele lat wierzyły, że członek ich rodziny żyje, znajduje się w niewoli na terenie Związku Sowieckiego i kiedyś wróci do domu. Te osoby żyły nadzieją, że sprawa mordu w Katyniu na jeńcach Kozielska była odosobnionym przypadkiem: „Katyń to była osobna sprawa. Mama tego nie dopuszczała do wiadomości. Absolutnie tego nie łączyła” (A.B.). Rodziny, których bliski został aresztowany i osadzony w zachodnich obwodach Ukrainy i Białorusi, nie łączyły mordu na polskich oficerach w Katyniu z brakiem wiadomości od swoich bliskich: „W momencie odkrycia grobów w Katyniu w 1943 r. szukaliśmy ojca. Mama i dziadek szukali. Listy były wywieszone na słupach we Lwowie i publikowane w gazetach, ale jego danych nie znaleźliśmy. Dawało to nadzieje, że gdzieś przebywa, że może się odezwie. Do głowy nam nie przyszło, że podobny los mógł również spotkać ojca” (W.M.).

Rodziny zgładzonych Polaków zesłane na Wschód albo nie miały dostępu do informacji, albo zmuszone do ciężkiej pracy i codziennej walki o przetrwanie nieco inaczej do nich podchodziły. Trzeba także pamiętać, że w większości te rodziny dopiero po powrocie do Polski, na fali pierwszej repatriacji, dowiadywały się o losach jeńców Kozielska i „zaginięciu” jeńców Starobielska i Ostaszkowa. Informacje te przekazywane z „drugiej ręki”, w ścisłej konspiracji, w obawie przed prześladowaniami ze strony aparatu represji, często były skażone interpretacją.

O ile niemiecka propaganda o mordzie w Katyniu okres największego nasilenia miała od kwietnia do czerwca 1943 r., o tyle sowiecka najintensywniej działała od stycznia 1944 r. Powołanie Komisji Burdenki oraz liczne publikacje propagujące kłamstwo katyńskie miały na celu zmianę postrzegania tej sprawy i zrzucenia podejrzeń ze Związku Sowieckiego⁹². Jedną z pierwszych prac tego typu była publikacja Prawda o Katyniu, w której Wanda Wasilewska pisała: „Naszych zmarłych jeszcze raz dotknęły plugawe niemieckie łapy. Wywlekli Niemcy z mogił ciała swoich ofiar, rozkrzyczeli na cały świat nikczemne kłamstwo. Biciem, torturami, przekupstwem sfabrykowali świadków. Zniszczyli dokumenty, które świadczyły przeciwko nim. Sfabrykowali »komisje«, które pracowały pod ich dyktando. Zaczęli żerować na trupach polskich oficerów Niemcy i ich słudzy i poplecznicy. Z jednej z wielkich tragedii Polski zrobili brudną, ohydną grę, męczeńską krew zamienili w strumień pomyj. Po raz trzeci otwarły się katyńskie mogiły. Krzyczą, wołają na cały świat. Niemieckimi kulami w czaszkach, dokumentami, dowodami niezbitymi. O niemieckiej straszliwej zbrodni i o niemieckiej straszliwej podłości”⁹³. Ta publikacja jak wiele innych z propagandowego punktu widzenia nie odniosła zamierzonego efektu.

Jak zauważył Wojciech Materski: „Wraz z rozpowszechnieniem polskiej edycji raportu Komisji Burdenki w zasadzie skończyła się w Polsce »lubelskiej« ofensywna propaganda w kwestii zbrodni katyńskiej, ukierunkowana na rozpowszechnianie wersji o niemieckim sprawstwie. Skończyła się, nim zaczęła, bowiem władze […] szybko doszły do konkluzji, iż zamiast drażnić społeczeństwo treściami, które jawnie odrzucają, lepiej sprawę przemilczeć”⁹⁴. Polityka oparta na milczeniu i kłamstwie obowiązywała de facto przez cały okres Polski Ludowej.

3.3. Kłamstwo katyńskie w komunistycznej Polsce

Bywają sytuacje, kiedy w imię najżywotniejszych interesów narodu nawet brudne kłamstwo należy przybierać w szaty prawdy. Tak miała się sprawa z Katyniem⁹⁵.

Władysław Gomułka

Po wstępnych ustaleniach Wielkiej Trójki na konferencji w Teheranie, które zostały potwierdzone w Jałcie, Polska, jak i inne kraje Europy Środkowo-Wschodniej, znalazła się w strefie wpływów Związku Sowieckiego⁹⁶. Granice państwa polskiego uległy zmianie. Tzw. linia Curzona, zaproponowana w 1920 r. jako linia demarkacyjna między Polską a bolszewicką Rosją, wtedy odrzucona, teraz wyznaczała nowe granice Polski na wschodzie. Rekompensatę za utracone niemal wszystkie ziemie, które zostały zajęte przez Związek Sowiecki po ataku na Polskę 17 września 1939 r., miały stanowić te na wschód od Odry i Nysy Łużyckiej oraz południowa część Prus Wschodnich, czyli tzw. Ziemie Odzyskane, jak były nazywane przez komunistyczną propagandę.

Po zakończeniu II wojny światowej rozpoczęły się wielkie migracje ludności. Na tereny Polski powracali Polacy, którzy trafili na przymusowe roboty do Trzeciej Rzeszy lub zostali deportowani w głąb Związku Sowieckiego⁹⁷. Tym ostatnim najczęściej radzono, aby udawali się na tereny Polski centralnej lub Ziem Zachodnich i Północnych. Osoby te poszukiwały swoich rodzin i bliskich oraz miejsca, gdzie mogłyby się zatrzymać i zorganizować sobie na nowo życie w powojennej rzeczywistości: „Transport, składający się z takich samych bydlęcych wagonów jak te, którymi nas wywozili w 1940 r., tylko że niezaplombowanych, zmierzał do Polski na Ziemie Zachodnie. Nasz cały dobytek mieścił się w niewielkiej skrzynce. Wracaliśmy do kraju we trójkę – matka, siostra i ja. Wcześniej uzyskawszy listownie zaproszenie od siostry mamy, mieszkającej z rodziną w Kaliszu, zamierzaliśmy jechać od razu do nich. […]. W ten sposób znaleźliśmy się w Polsce i mieliśmy gdzie się zatrzymać” (A.Z.).

Pociągi wiozące sybiraków zatrzymywały się w różnych miejscowościach Ziem Zachodnich i Północnych. Punktami docelowymi był m.in. Stargard Szczeciński, Kołobrzeg, Piła, Jelenia Góra, Zgorzelec⁹⁸. Najczęściej powracający do Polski zesłańcy nic nie wiedzieli o terenach, na które ich kierowano. Osoby, które nie mogły liczyć na pomoc bliskich, musiały szukać nowego miejsca zamieszkania. Początkowo zajmowano splądrowane mieszkania lub strychy niezniszczonych budynków, nieco później dopiero szukano, np. wolnych gospodarstw: „Można było tam pójść do PUR-u [Powiatowy Urząd Repatriacyjny – przyp. K.Ł.] po zupę, z jakimś naczyniem czy bańką, ale myśmy nawet tego nie mieli. Na tym strychu rozścieliliśmy na ziemi resztki kołder” (A.N.).

Po powrocie i wyborze miejsca do życia dzieci najczęściej rozpoczynały edukację. Zesłańcy, szczególnie osoby deportowane do ZSRS, mieli poważne braki w wykształceniu i spore problemy z językiem polskim. Wybuch wojny skutecznie zahamował możliwość rozwoju: „Moja edukacja wyglądała nie najlepiej. Miałem bowiem skończone tylko pięć klas przedwojennej szkoły powszechnej, rok szkoły rosyjskiej i rok szkoły polskiej w Semipałatyńsku. Skończyłem tam dziewiątą klasę w systemie dziesięciolatki sowieckiej, mając w sumie przed maturą 7 lat nauki szkolnej, zamiast programowych dwunastu. Jesienią 1946 r. dzięki pieniądzom zarobionym na plantacjach cukrowni, mogłem wstąpić do liceum⁹⁹. Zapisałem się do ostatniej klasy, żeby zdać maturę. Z językiem polskim była u mnie tragedia po tych latach wojennych” (A.Z.).

Podczas przyjęć na studia, czy też do pracy, bardzo często w różnego rodzaju ankietach pojawiały się standardowe pytania o ojca. Osoby, których bliski został zamordowany w Katyniu, a jego nazwisko zostało opublikowane w 1943 r., musiały uważać na to, jak wypełniają ankiety czy własne życiorysy: „Zaraz po wyzwoleniu, kiedy starałam się o pracę, musiałam napisać, że mój ojciec został zamordowany przez Niemców. Tak niestety było, człowieka mieli pod lupą” (G.N-Ł.). Obowiązywała tylko jedna wersja wydarzeń dotycząca zbrodni w Katyniu: „Kiedy pytali mnie o ojca, powiedziałam, że zginął w Katyniu, ale nie wypowiadałam się na temat tego, kto go zabił. Wiadomo było, że zrobili to Niemcy, nie było innej wersji” (J.B.).

Warto dodać, że już samo pochodzenie z rodziny oficerskiej przysparzało pewnych trudności. Musiano niekiedy zmieniać swoje dawne miejsca zamieszkania (o ile nie stało się to już podczas wojny) i rozpoczynać życie w innym mieście. W mniejszych miejscowościach wszyscy się bowiem znali, a wobec zmiany ustrojowej, rodziny oficerskie oraz wywodzące się z inteligencji były postrzegane jako element obcy klasowo: „W 1951 r. zdałem maturę, mając 16 lat, i zdecydowałem się iść na studia geologiczne. W międzyczasie okazało się, że ten kierunek w Poznaniu ma być zlikwidowany i przyjmą nas w tej samej ilości do Warszawy i Krakowa. Zdałem egzamin, ale okazało się, że nie zostałem przyjęty z powodu braku miejsc. Wydawało się to wówczas jeszcze normalne, dlatego żeby nie tracić roku, postanowiłem przenieść papiery na archeologię [w Poznaniu – przyp. K.Ł.], gdzie wiadomo było, że nie ma natłoku chętnych. Złożyłem więc papiery, lecz stamtąd również przyszła odpowiedź: »Nieprzyjęty z powodu braku miejsc«. Sytuacja zaczynała się robić nieprzyjemna, bo rozpoczynała się budowa Nowej Huty i młodych ludzi, którzy nie dostali się na studia, kierowano do organizacji »Służba Polsce« do pracy. Bardzo się tego bałem. W związku z tym moja mama ze znajomym profesorem z Wyższej Szkoły Rolniczej, gdzie otwierali nowy kierunek studiów – technologia drewna, na który nie było chętnych, ustalili, że tam mogę złożyć papiery. Stamtąd również przyszła odpowiedź: »Nieprzyjęty z powodu braku miejsc«. To już było jednoznaczne. Mama postanowiła więc, że muszę wyjechać z Poznania. Znalazła mi pracę w PGR [Państwowe Gospodarstwo Rolne – przyp. K.Ł.], jakieś 50 km od Poznania. Częścią gospodarstwa była gorzelnia, w której zostałem referentem surowcowym. Pracowałem tam od listopada 1951 do czerwca 1952 r. Wówczas też zdecydowaliśmy, że będę starał się dostać na studia we Wrocławiu. Tam też trzeba było przedstawić opinię z poprzedniej szkoły lub miejsca pracy. Uzyskałem wówczas z tego PGR-u bardzo pozytywną opinię. Złożyłem dokumenty w postaci świadectwa maturalnego i nowej opinii na Uniwersytet Wrocławski. Zdałem egzamin bardzo dobrze i w 1952 r. rozpocząłem studia. W 1956 r., gdy rozpoczęła się odwilż, profesor Wyższej Szkoły Rolniczej, o którym wspomniałem, uzyskał możliwość zajrzenia do moich wcześniej utajnionych dokumentów. Poszedł zobaczyć, co było w moich papierach, że miałem takie problemy. Okazało się, że liceum w Poznaniu wystawiło mi opinię: »Element obcy klasowo«. We Wrocławiu dostałem się na studia i ukończyłem je w 1957 r. bez żadnych już problemów. Tutaj nie pytali o przeszłość ojca, a jak trzeba było wypełnić ankiety to pisałem, że zginął na wojnie” (J.L.).

W nieco innej sytuacji znalazły się rodziny, których bliscy przebywali w obozach w Starobielsku i Ostaszkowie, bowiem ich losy nie były do końca jasne: „Oczywiście władze uczelni pytały mnie, co się stało z ojcem. Odpowiadałem, że zginął podczas wojny. W tym czasie było wiadomo tylko tyle, że się dostał do niewoli i był w obozie starobielskim […]. Miałem podchwytliwe pytania ze strony organizacji młodzieżowych na Politechnice, np. kiedy starałem się o dom akademicki, pytali, co się stało z ojcem. Odpowiadałem: »Walczył w 1939 r., dostał się do niewoli sowieckiej i stamtąd nie wrócił«. Na ogół nie pytano dalej” (A.Z.). Niektóre rodziny, odpowiadając na pytania o ojca lub wypełniając życiorys, posiłkowały się ostatnimi wiadomościami od zaginionych: „We wszystkich ankietach pisałam, że ojciec, oficer, zaginął w rosyjskiej niewoli. Bo taka była prawda, myśmy więcej nie wiedzieli” (A.G-S.). Najczęściej po takiej odpowiedzi nie dopytywano o ojca, choć już samo stwierdzenie, że był oficerem Wojska Polskiego mogło okazać się ryzykowne: „W 1948 r. przyjechałam do Wrocławia do cioci. Tutaj skończyłam liceum. Chciałam iść na stomatologię, oczywiście zdałam egzaminy, ale niepotrzebnie podałam, że ojciec jest zaginionym oficerem. Napisali, że nie dostałam się z braku miejsc. Wystarczyło to, że pochodziłam z oficerskiej rodziny” (K.G.). Także rodziny policjantów postrzegano jako wrogów demokracji ludowej, a dodatkowo jako kolaborantów z okresu okupacji. Komunistyczna propaganda określała policję z okresu II RP jako „granatową”. Była to formacja utworzona w grudniu 1939 r. na polecenie Hansa Franka, podporządkowana lokalnym komendantom niemieckiej policji porządkowej w Generalnej Guberni, składająca się głównie z przedwojennych polskich policjantów, powołanych do służby pod groźbą śmieci: „Zawsze byliśmy rodziną »granatowego policjanta«, a więc kimś z założenia wrogim ustrojowi PRL. Nie było dla nas mieszkania, były trudności z pracą itp.”¹⁰⁰.

Rodziny Polaków aresztowanych przez NKWD na terenach tzw. Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi, podobnie wypełniały wszystkie ankiety: „W życiorysach odpowiadałam, że nie wiem, co się stało z ojcem, że zginął podczas działań wojennych. Nie chciałam mieć jakiś niepotrzebnych problemów” (W.M.). Wśród rodzin zaginionych jeńców była to najczęściej udzielana odpowiedź. Wynikała ona nie tylko ze strachu przed działaniami komunistycznego aparatu represji, ale także z braku konkretnej wiedzy.

Po wojnie niemal natychmiast rodziny niewierzące w śmierć bliskich rozpoczęły poszukiwania zaginionych, najczęściej poprzez Czerwony Krzyż lub Towarzystwo Pomocy Polakom¹⁰¹: „Wieczne pisanie mamusi do tych wszystkich Czerwonych Krzyży było takim rytuałem. Jeszcze w 1965 r. pisała po całym świecie” (A.G-S.). Nadzieja na powrót zaginionego męża i ojca była wśród tych rodzin niezachwiana. Definiowała ona niejako ich dalsze życie: „Mama już po przyjeździe do Wrocławia zaczęła ojca szukać poprzez Czerwony Krzyż. »W odpowiedzi na list [informacja z PCK odczytana podczas wywiadu – przyp. K.Ł.] z dnia 17 lipca 1946 roku komunikujemy, że w kartotece naszej figuruje ppor. Jan Budziński, urodzony 1905 roku. Wyżej wymieniony jest na liście zaginionych bez wieści w Starobielsku«. Wszyscy na ojca czekałyśmy, mimo rozmaitych informacji. Różne wiadomości krążyły, ale moja mama absolutnie była przekonana, że ojciec żyje. Na biurku stało jego zdjęcie. Ponieważ mama na ojca czekała, wiedziałam, że on gdzieś żyje i że będzie z nami. Mama czekała właściwie do swojej śmierci” (A.B.). Tę wiarę, co naturalne, matki przekazywały także na dzieci oficerów: „W ogóle do głowy nam nie przychodziło, że ojciec nie wróci. Mama jako bajki na dobranoc opowiadała nam, jak to będzie wspaniale, gdy ojciec już wróci. Nadzieja trwała do mamy śmierci” (L.S.). Chęć spotkania ukochanej osoby i tęsknota za nią, ale także brak jakichkolwiek konkretnych informacji na temat jej losów, doprowadzały niekiedy do irracjonalnych zachowań: „Co wieczór szykowała kolację i biegła na dworzec. Wracali ludzie wynędzniali, ale szczęśliwi, mówili: »Tak, znam takiego, przyjedzie jutro, pojutrze«. Następny wieczór był taki sam, kolejny też. […] Mama żyła tylko nadzieją, że Ojciec wróci. Znowu biegła na dworzec”¹⁰². Takie sytuacje trwały długie lata, najpierw podczas wielkich powrotów i migracji ludności po wojnie, ale także później, w drugiej połowie lat pięćdziesiątych XX w. w okresie kolejnej repatriacji ze Związku Sowieckiego¹⁰³. Każda fala powrotów, szczególnie z ZSRS rozbudzała płonne, ale wciąż żywe nadzieje, że tym razem wśród tysięcy repatriantów znajdzie się ojciec, mąż, syn…

Rodziny, których bliski został zamordowany w Katyniu, a jego śmierć potwierdzono podczas ekshumacji w 1943 r., nie zaprzestały jednak poszukiwań: „Wiem, że po zakończeniu wojny długo czekaliśmy na powrót taty. Ciągle się o tym mówiło, bo inni wracali. Czekałam bardzo długo, a jeszcze dłużej śniło mi się, że tato wraca” (J.B.). Nierzadko poszukiwania były bardzo intensywne, prowadzone latami: „Myśmy go szukali w wielu miejscach. Polski Czerwony Krzyż – Londyn 1946 r., Brytyjski Czerwony Krzyż – Londyn 1947 r., Centralne Poszukiwanie Zaginionych Osób – 1946 r., Towarzystwo Pomocy Polskiej – Londyn 1947 r., Polski Czerwony Krzyż – Warszawa 1956, 1958 i jeszcze 1990 r. W 1958 r. otrzymaliśmy nawet wiadomość od Polskiego Czerwonego Krzyża w porozumieniu z Radzieckim Czerwonym Krzyżem” (B.D.).

W rodzinach oficerów każdy dzwonek do drzwi, każdy list rozbudzał płonne nadzieje, że tym razem będzie to wiadomość od poszukiwanego członka rodziny. Wanda Milczanowska wspomina: „Bardzo często, gdy jechałam pociągiem, przyglądałam się mężczyznom i liczyłam, że go znajdę. Po prostu tęskniłam. W Gliwicach zawsze jak przychodził listonosz w latach pięćdziesiątych, myślałam: a może to od ojca, może to od ojca” (W.M.).

Nie wszystkie rodziny były pełne optymizmu w stosunku do losu swojego krewnego. Wraz z upływem czasu dla niektórych osób, które jeszcze po wojnie żywiły najmniejsze nadzieje na powrót, stało się jasne, że poszukiwany członek rodziny już się nie odnajdzie. Brak informacji o losie oficerów ze Starobielska, policjantów z Ostaszkowa, a także Polaków aresztowanych na Kresach Wschodnich nasuwał pytanie o status członków ich rodzin. Także rodziny ofiar zamordowanych w Katyniu musiały sformalizować swoją sytuację. Czy żony mogły ubiegać się o nadanie statusu wdowy? Czy dzieci były sierotami? Odpowiedzi na te pytania miały niebagatelne znaczenie, ponieważ wdowy i sieroty mogły ubiegać się o rentę po zmarłym, a dzieci dodatkowo o stypendium, rozpoczynając studia. Po wojnie trzeba było także uregulować sprawy spadkowe, odzyskać dobra materialne, które przed wojną należały do rodziny. Adam Zaleski tak zapamiętał starania mamy: „Aż do 1989 r. nikt nie starał się wyjaśnić, co się stało z naszymi ojcami. Zastanawialiśmy się więc, jaki był nasz status? Czy ja byłem sierotą czy też nie? Czy moja mama była wdową? To ostatnie pytanie miało szczególne znaczenie. Matka przez sąd starała się określić swój status. Dla władz komunistycznych sprawa ta była drażliwa. Komunistyczny rząd polski postanowił, żeby uznać wszystkie rodziny polskich jeńców wojennych za pozbawione mężów i ojców z zupełnie fikcyjną datą maj 1946. I moja mama przez sąd otrzymała takie paradoksalne zaświadczenie, że owdowiała w maju 1946 r.” (A.Z.).

Zaświadczenia te były potrzebne żonom oficerów głównie po to, aby otrzymać tak potrzebne po wojnie wsparcie finansowe: „Dla celów praktycznych, utrzymania rodziny, w którymś momencie mama złożyła wniosek o uznanie ojca za zmarłego. Sąd wydał takie postanowienie z datą 9 maj 1946 r., godz. 24.00. […] Mama wystąpiła o ten dokument o śmierci ojca, po to żebyśmy dostały rentę” (L.S.). Andrzej Przewoźnik i Jolanta Adamska ocenili, że: „Akty zgonu wystawione rodzinom katyńskim nosiły fałszywe daty […] lub zupełnie przypadkowe, np. data 9 maja 1946 roku”. O ile można je uznać za fałszywe, to niestety na pewno nie były one przypadkowe, ale zgodne z ówczesną literą prawa¹⁰⁴. Sądy odwoływały się do dekretu z 29 sierpnia 1945 r. w sprawie postępowania „o uznanie za zmarłego i o stwierdzenie zgonu”. W paragrafie 1 artykułu 14, czytamy: „Kto zaginął, biorąc udział w działaniach wojennych, może być uznany za zmarłego po upływie roku kalendarzowego, w którym działania wojenne zostały zakończone”¹⁰⁵. W krajach bloku wschodniego dzień ten przypadał na 9 maja 1945 r., co zgodnie z przepisami skutkowało w dokumentach datą dokładnie o rok późniejszą. Czasami wpisywano w nich także ostatni dzień następnego roku po zakończenia działań wojennych, czyli 31 grudnia 1946 r.¹⁰⁶ Stąd też daty 9 maja i 31 grudnia 1946 r. pojawiały się najczęściej w postanowieniach sądowych w przypadku osób biorących udział w działaniach wojennych oraz tych, które zaginęły w nieznanych okolicznościach, przebywając na obszarze objętym konfliktem. Zaginiony mógł zostać uznany za zmarłego, jeżeli został pozbawiony wolności w czasie wojny przez władze obcego państwa (np. aresztowanie, internowanie) oraz jeżeli został osadzony w miejscu, w którym istniało zagrożenie życia (obozy)¹⁰⁷. Sąd w świetle uzyskanych dowodów (np. relacji rodziny i przedstawionych pocztówek z obozu) mógł wyznaczyć inną datę zgonu niż 9 maja czy 31 grudnia. Stwierdzenie zgonu miało moc „aktu zejścia”.

W styczniu 1947 r. wdowa po kpt. Stanisławie Głowackim, jeńcu Starobielska, otrzymała postanowienie sądu grodzkiego w Przemyślu. W pierwszym akapicie wymienione zostały dokumenty uwzględnione w postępowaniu, po których następowało uzasadnienie: „Stanisław Głowacki, syn Gustawa, kapitan służby czynnej 38 p.o. [powinno być „pp”, czyli pułku piechoty – przyp. K.Ł.] w Przemyślu wyjechał we wrześniu 1939 roku na front w kierunku Lwowa, dostał się do niewoli sowieckiej, skąd ostatni raz zawiadomił żonę w marcu 1940 roku z obozu w Starobielsku i odtąd nie ma o nim wiadomości. […] Sąd, uznając jego śmierć za niewątpliwą, stwierdza jego zgon, a jako chwilę śmierci jego przyjmuje w myśl art. 13 cyt. dekretu dzień 31 marca 1940 roku”¹⁰⁸. Ostatnia pocztówka ze Starobielska, która dotarła do rodziny i została przedstawiona w sprawie, pochodziła z marca 1940 r. W stwierdzeniach zgonu, kiedy nie można było ustalić dokładnej daty, przyjmowano ostatni dzień miesiąca, w którym poszukiwany dawał znak życia. W przytoczonym dokumencie, oprócz przyjętej daty zgonu, zadziwia fakt, że podana jest informacja o niewoli sowieckiej. Natomiast w pozyskanym „Wyciągu aktu zejścia” jako miejsce śmierci widnieje Starobielsk. Mimo formalnej prawomocności dokument o uznaniu za zmarłego i stwierdzeniu zgonu mógł zostać uchylony, jeśli okazałoby się, że zaginiony żyje. Sprawami tego typu do końca 1950 r. zajmowały się sądy grodzkie, a kiedy zostały zlikwidowane – sądy powiatowe. Wszystkie tego typu postanowienia były oznaczane sygnaturą „Zg”. Kontrastujące ze stwierdzeniem Sądu Grodzkiego w Przemyślu jest postanowienie Sądu Powiatowego we Wrocławiu z 1951 r., które otrzymałem od Anny Budzińskiej, córki lekarza weterynarii, ppor. rezerwy Jana Budzińskiego, jeńca Starobielska. Sąd jako datę śmierci wskazał 9 maja 1946 r., w uzasadnieniu stwierdzając, że podporucznik „został w sierpniu 1939 r. zmobilizowany do Armii Polskiej w Krakowie jako szef sanitarny jednostki W.P. [Następnie] brał czynny udział w działaniach wojennych polsko-niemieckich w 1939 r., cofając się wraz z wojskami Polskimi przez [przed] Armią hitlerowską na wschód od Krakowa. W pierwszych dniach działań wojennych Jan Budziński dawał znać swojej rodzinie o życiu, natomiast w końcu 1939 r. ustała wszelka wiadomość o życiu i o miejscu jego pobytu”¹⁰⁹. Uzasadnienie jest typowe. Nie pojawia się w nim wzmianka o wkroczeniu Armii Czerwonej i niewoli sowieckiej, mimo że matka Anny Budzińskiej udokumentowała, skąd płynęły wiadomości od męża oraz kiedy kontakt został przerwany.

Rozpatrywanie spraw ofiar Zbrodni Katyńskiej było niewygodne i kłopotliwe dla sądów¹¹⁰, dlatego starały się one zamknąć je jak najszybciej i bez zbędnego gromadzenia dowodów. Były jednak przypadki wyznaczenia przez nie daty śmieci polskich oficerów na 1941 r., kiedy to, według powszechnie przyjętej w krajach komunistycznych wersji, tego mordu dokonali Niemcy. Nie były one jednak zbyt częste. Do takiego przypuszczenia skłania m.in. postanowienie, które w 1951 r. otrzymała rodzina gen. Mieczysława Smorawińskiego zamordowanego w Katyniu. Niemcy mocno eksponowali mord na wysokiej rangi oficerach WP, a nazwisko generała i zdjęcia z ekshumacji pojawiły się w gazetach w okupowanej Polsce, m.in. w „Nowym Kurierze Warszawskim” czy „Gońcu Krakowskim”¹¹¹. Mimo to rodzina oficera otrzymała postanowienie z datą: maj 1946 r.¹¹² Można założyć, że po 1948 r. postanowienia, w których była mowa o sowieckiej niewoli czy o Katyniu (w kontekście 1941 r.) należały do rzadkości. Te rodziny, które decydowały się na przedstawienie dowodów w sprawie w postaci np. pocztówek z obozu kozielskiego, musiały liczyć się z nieprzyjemnymi konsekwencjami: „W 1948 r. moja mama zaczęła się ubiegać o rentę po mężu. Usłyszała, że owszem, należy jej się, ale musi przedstawić dokumenty. W warszawskim sądzie grodzkim na Lesznie złożyła więc, co mogła, w tym najdroższe dla niej pamiątki: ocalony w powstaniu katyński list od męża i jego fotografię. Obiecali je zwrócić za tydzień. Po tygodniu kazali przyjść za dwa, potem za miesiąc, wreszcie poradzili, aby »zamknęła buzię na kłódkę«”¹¹³.

Żony oficerów przy składaniu wniosków o uznanie męża za zmarłego, nie kierowały się chęcią założenia nowej rodziny, ale względami bytowymi i potrzebą zamknięcia pewnego rozdziału w życiu. Większość żon zamordowanych Polaków już nigdy nie wyszła ponownie za mąż¹¹⁴.

Tabela 1. Wykaz liczbowy dotyczący ponownego zamążpójścia żon zamordowanych oficerów.

| Ankiety   | Wywiady  | Wspomnienia  | Razem 
Ogółem  | 64  | 14(2) ¹¹⁵ | 131  | 209 
Tak  | 13  | 1  | 20 ¹¹⁶ | 34 
Nie  | 51  | 13  | 111 ¹¹⁷ | 175 

Źródło: Kolumna „Ankiety” oparta jest na ankietach pozyskanych od Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej, które zostały złożone przez żony oficerów w momencie wstąpienia do dolnośląskiego stowarzyszenia po 1989 r. Wyniki w kolumnie „Wspomnienia” pozyskałem, analizując tomy Pisane miłością. Losy wdów katyńskich, red. A. Spanily, t. 1–3, Gdynia 2000–2003.

„Mama nigdy nie wyszła ponownie za mąż, czekała na ojca. Na biurku stało jego zdjęcie i mama czekała na jego powrót do samego końca, była pewna, że się odnajdzie” (A.B.). Takie zachowanie było związane nie tylko z nadzieją na powrót małżonka, ale także niewiedzą o jego prawdziwym losie: „Moja mama wierzyła aż do 1986 r. [do śmierci – przyp. K.Ł.], że ojciec wróci i podtrzymywała w sobie tę wiarę. Co chwilę się słyszało, że żołnierze wracają. Czyli czekanie trwało od 1939 do 1986 r. w przypadku mamy. Nigdy nie wyszła za mąż. Wszystko było uwarunkowane: jak tatuś wróci” (A.G-S.).

Kwestia ponownego zamążpójścia wdów po oficerach także warta jest kilku zdań nieco szerzej analizy. Nie ulega najmniejszej wątpliwości, że pewna – jak się wydaje mniejsza – część kobiet podjęła decyzję o zawarciu nowego związku. Aby mogła to zrobić, musiała złożyć wspomniany wniosek o uznanie zaginionego męża za zmarłego. Dokładnie regulował to paragraf 1 artykułu 8 prawa małżeńskiego, który głosił, że: „małżonek osoby zaginionej nie może wstąpić w ponowny związek małżeński przed uznaniem jej za zmarłą”¹¹⁸. Ważnym jest, że uznanie jednego ze współmałżonków za zmarłego nie rozwiązywało małżeństwa, następowało to dopiero z chwilą zawarcia nowego związku. Jeśli więc uznany za zmarłego wrócił, małżeństwo nadal trwało. Natomiast jeśli małżonek zawarł nowy związek, poprzednie małżeństwo zostawało rozwiązane definitywnie. Nie mógł zmienić tego nawet powrót osoby uznanej za zmarłą¹¹⁹. Oczywiście w przypadku rodzin katyńskich nie następowało to właściwie nigdy, pomijając nieliczne osoby, którym udało się uniknąć mordu¹²⁰.

Pieniądze, które otrzymywały rodziny jako rentę po zmarłym były niewielkie: „W 1947 r. matka wystąpiła o uznanie ojca za zmarłego i dostawała emeryturę 33 zł na dzieci” (W.M.). Zapomoga w żaden sposób nie poprawiała sytuacji finansowej rodziny: „Trudno to nazwać rentą, zwykłe kpiny. 75 zł dostałam ja, a 100 zł siostra” (L.S.). Trudno również wskazać, od czego zależały wysokości przyznawanych pieniędzy, bowiem były one różne. Dla niektórych rodzin otrzymane kwoty były wręcz poniżające: „To były jakieś śmieszne pieniądze. Tak zabawne, że mama zrezygnowała z renty. Napisała pismo do tej instytucji w Poznaniu, która nam ją przyznała, że my dziękujemy” (A.B.).

Rodziny oficerskie w okresie dwudziestolecia międzywojennego były przyzwyczajone do wysokiego poziomu życia. Wynikało to z zawodowego prestiżu oficera. Również kandydatka na żonę musiała spełniać odpowiednie wymogi. Wojsko zawodowym oficerom zapewniało mieszkanie o dość wysokim standardzie, a z otrzymywanej gaży mogli oni utrzymać swoich bliskich¹²¹. Powojenna rzeczywistość dla tych rodzin przedstawiała się już zupełnie inaczej. Wdowy po oficerach miały poważne problemy ze znalezieniem odpowiedniej pracy, ponieważ przed wojną najczęściej zajmowały się tylko prowadzeniem domu. Dodatkowo wszystko komplikowało pochodzenie. Jak już zostało wspomniane, władza postrzegała te rodziny jako obce klasowo, wywodzące się z burżuazji, którą komunizm zwalczał. Obowiązek utrzymania rodziny bez ojca spadał na dzieci, które wkraczały wówczas w dorosły wiek. Trzeba pamiętać, że osoby, których dzieciństwo przypadało na okres wojny, znacznie szybciej dojrzewały. Ojcowie, często przed wyruszeniem na front lub nawet w treści pocztówek z obozów prosili dzieci, aby opiekowały się matkami i wspierały je w trudnych chwilach. W przypadku tych rodzin niewątpliwie załamał się typowy w dwudziestoleciu międzywojennym patriarchalny model, przyspieszył natomiast proces usamodzielnienia się kobiet i młodzieży¹²²: „Życie po wojnie to była próba zorganizowania sobie na nowo życia. Jedna myśl przyświecała mamie: wszystko będzie jak tatuś wróci. Jak tatuś wróci, muszą być wszystkie obrazy, musi być cały dobytek, który zdobyli przed wojną. Najtragiczniejszym, i do końca największym bólem dla mojej mamy, która zmarła w 1986 r., był fakt, że dopiero wtedy zaczęła sprzedawać obrazy. W czasie wojny udało się jakoś egzystować. Natomiast teraz [w okresie Polski Ludowej – przyp. K.Ł.] poszłam na studia i zaczęłam zarabiać lekcjami fortepianu, brat pracował jako jakiś urzędnik, a mamusia… Było rzeczywiście bardzo trudno, z wielkim bólem poszły na sprzedaż najwartościowsze obrazy. Niby Polska, niby jesteśmy u siebie, a tymczasem trzeba było jakoś egzystować. […] Jak był chleb, mamusia dawała na niego plasterki rzodkiewki. To był rarytas. Nigdy nie pracowała przed wojną. Już za Polski, nauczyła się pisać na maszynie. I chyba w Szczecinie pracowała, wiem, że 60 zł miesięcznie to była jej cała pensja, resztę dorabiał brat i ja lekcjami na fortepianie. Najgorsze były miesiące wakacyjne, kiedy nie zarabiałam. Przysługiwały mi wczasy studenckie i dostawałam dwa turnusy, bo byłam półsierotą. Jakoś się te miesiące wakacyjne przebidowało, a potem zaczynało od nowa. Mamusia we Wrocławiu już w ogóle nie pracowała” (A.G-S.).

Można zauważyć, że matki po wojnie najczęściej zostawały razem z synami lub córkami, nawet wówczas, gdy dorosłe już dzieci zakładały swoje rodziny: „Gdy w roku 1955 wyszłam za mąż za chłopaka z okolic Przemyśla i postanowiliśmy się tu osiedlić. Mama przywędrowała z nami. […] Z chwilą przejścia na emeryturę zamieszkała z nami szczęśliwa, że może być ze swymi ukochanymi wnukami, Hanią i Andrzejem”¹²³.

Warto także wrócić uwagę, że nadzieja na powrót bliskiego najdłużej utrzymywała się u wdów. Dzieci, które wkraczały w dorosłe życie i zakładały własne rodziny, umiały szybciej pogodzić się ze stratą ojca: „Z czasem przestało się oczekiwać, że [ojciec – przyp. K.Ł.] wróci. W 1940 r. dostaliśmy dwie kartki ze Starobielska. No i co dalej? Jest już 1948 r., 1950, już prawie 10 lat, jeszcze można było oczekiwać, później chyba już ta nadzieja nie była podsycana” (A.G-S.).

W PRL obowiązywała tylko sowiecka wersja wydarzeń dotycząca mordu dokonanego na polskich oficerach w Katyniu. Osoby, które ośmielały się kwestionować oficjalnie przyjętą wersję, musiały liczyć się z konsekwencjami. Aparat represji w Polsce od lipca 1944 r. był organizowany na wzór sowiecki, a do końca lat czterdziestych został znacząco rozbudowany. Jego rola do 1948 r. ograniczała się właściwie do likwidacji legalnej opozycji politycznej oraz rozbijania struktur konspiracyjnych. Szybko jednak jako nowy przeciwnik władzy ludowej zostało zdefiniowane całe społeczeństwo, a represje nabrały powszechnego charakteru. W latach 1948–1949 aparat represji rozpoczął na większą skalę inwigilację zwykłych obywateli, wprowadzając rozbudowany system ewidencji¹²⁴.

Władzom Związku Sowieckiego i powojennej Polski zależało na wymazaniu ze świadomości Polaków słowa „Katyń”. W całym okresie PRL wyjaśnienie sprawy mordu na oficerach było niemożliwe, a jakiekolwiek próby w tym kierunku prowadziły do prześladowań zaangażowanych osób ze strony aparatu represji. Paradoksalnie jednak działania podjęte przez komunistów w Polsce, przyczyniły się do większego kultywowania pamięci o ofiarach. Już pod koniec lat czterdziestych polskie społeczeństwo dawało wyrazy swojej dezaprobaty wobec oficjalnej polityki władz w sprawie Katynia. W biuletynach dziennych Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego odnotowywano przejawy wrogiej agitacji względem Związku Sowieckiego. 2 maja 1949 r. w numerze 99 stwierdzono: „30 IV w Częstochowie zdjęto naklejoną na murze ulotkę, na której umieszczony był rysunek trupiej głowy z napisem »Śmierć czerwonym za Katyń, niech żyje generał Anders, precz z komuną«”¹²⁵. Akcji wymierzonych przeciwko władzy i oficjalnej polityce historycznej było znacznie więcej. Powtarzały się one w całym okresie trwania Polski Ludowej z różnym natężeniem, także w momentach burzliwych przełomów politycznych. W 1956 r. Wojewódzki Urząd ds. Bezpieczeństwa Publicznego w Rzeszowie zawiadamiał o pojawieniu się ulotek o antypaństwowym charakterze, na których widniała treść nawiązująca m.in. do wydarzeń w Poznaniu i zachęcająca do rozruchów: „Polacy zbliżają się godziny, kiedy skierujemy lufy karabinów maszynowych na zdrajców narodu polskiego – za Katyń i powstanie warszawskie, za przelaną krew w Poznaniu – Niech żyje Polska i gen. Anders!”¹²⁶.

Za wydarzenie istotne z politycznego punktu widzenia uznać należy powołanie, 18 września 1951 r., przez Izbę Reprezentantów Kongresu Stanów Zjednoczonych komisji, której zadaniem było zbadanie okoliczności Zbrodni Katyńskiej¹²⁷. Została powołana na podstawie rezolucji nr 390, a jej oficjalna nazwa brzmiała: Select Committee to Conduct an Investigation of the Facts, Evidence and Circumstances of the Katyn Forest Massacre (Komisja Specjalna do Przeprowadzenia Śledztwa w sprawie Faktów, Dowodów i Okoliczności Masakry w Lesie Katyńskim). Popularnie była nazywana Komisją Maddena, od nazwiska prawnika i demokraty, który został jej przewodniczącym¹²⁸.

Powołanie tego organu i ponowne zainteresowanie się sprawą mordu w Katyniu, miało szczególny wydźwięk polityczny. Po zakończeniu wojny stało się oczywiste, że nie uda się utrzymać przyjaznych stosunków między Stanami Zjednoczonymi a Związkiem Sowieckim. Początek zimnej wojny spowodował, że USA zerwały z nieformalnym układem o nieporuszaniu kwestii sowieckich zbrodni.

W związku z tym, że sprawa katyńska miała charakter międzynarodowy, komisja zwróciła się z prośbą o współpracę do rządów ZSRS, RP w Warszawie, RP w Londynie oraz RFN. Te dwa ostatnie udzieliły pozytywnej odpowiedzi, deklarując chęć pomocy. Najistotniejsza była odpowiedź ZSRS, ponieważ od niej zależne było stanowisko rządu w Warszawie. Ray Madden wystosował list do Aleksandra Paniuszkina ambasadora ZSRS w Waszyngtonie, w którym informował o prowadzonym śledztwie w sprawie wymordowania tysięcy polskich obywateli w Katyniu. Pismo zawierało także prośbę do rządu ZSRS o ustosunkowanie się do badanej sprawy, przedstawienie niezbędnych dokumentów, a także świadków zbrodni. List został przekazany drogą dyplomatyczną 25 lutego 1952 r. Niemal natychmiast Ministerstwo Spraw Zagranicznych ZSRS¹²⁹ otrzymało od sowieckiego ambasadora w Waszyngtonie informację o przedłożeniu mu owego listu od amerykańskiej komisji. Decyzję w sprawie odpowiedzi na list, ale także reakcji na działania amerykańskiej komisji podjęło Biuro Polityczne KC WKP(b) ze Stalinem, Mołotowem i Berią na czele. Oficjalne stanowisko władze ZSRS zajęły 29 lutego 1952 r.¹³⁰ Tekst „Noty rządu sowieckiego do rządu Stanów Zjednoczonych” został upubliczniony na łamach sowieckiej „Prawdy” po trzech dniach, 3 marca 1952 r.¹³¹ W bardzo agresywniej w odbiorze treści można było m.in. przeczytać, że „wznowienie sprawy zbrodni katyńskiej po upływie ośmiu lat od ogłoszenia orzeczenia oficjalnej komisji [Komisji N. Burdenki – przyp. K.Ł.] może mieć na celu jedynie i tylko rzucenie oszczerstw na Związek Sowiecki i zrehabilitowanie w ten sposób powszechnie potępionych zbrodniarzy hitlerowskich”¹³².

Podjęcie działań w celu zbadania okoliczności mordu na polskich oficerach w Katyniu przez Komisję Maddena wywołało także niezwykle szeroki odzew propagandowy w całym bloku wschodnim, sterowany oczywiście z Moskwy. Władze ZSRS nie zdecydowały się milczeć, ale odpowiedzieć falą agitacji przeciwko Stanom Zjednoczonym i samej komisji, której największe nasilenie przypadło na marzec 1952 r.¹³³ Pierwsze odpowiedziały agencje prasowe w ZSRS i Polsce. W sowieckiej „Prawdzie” i warszawskiej „Trybunie Ludu” 1 marca 1952 r. ukazało się oświadczenie rządu polskiego w Warszawie. W „Trybunie Ludu” na głównej stronie, nad oświadczeniem, wytłuszczonymi literami można było przeczytać: „Naród polski z oburzeniem piętnuje cyniczne prowokacje amerykańskich imperialistów, żerujących na tragicznej śmierci tysięcy obywateli polskich w Katyniu”¹³⁴. Ogrom powziętej akcji propagandowej był powszechnie odczuwalny. Do polskiego społeczeństwa docierały – co oczywiste – tylko jednostronne informacje: „To był chyba rok 1952, rok najgorszego terroru stalinowskiego. Docierały minimalne informacje z Zachodu, a te dotyczące spraw Katynia były wycinane przez cenzurę. W jaki sposób mieliśmy się dowiedzieć, że coś takiego istnieje? Chyba przez Radio Wolna Europa, potwornie zagłuszane” (A.Z.).

W pierwszych latach po wojnie prasa drukowana stanowiła podstawowe źródło informacji. Z czasem jednak wzrosła pozycja radia jako powszechnego nośnika wiadomości. Paweł Szulc wskazuje, że rok 1949 był istotną granicą w dalszym rozwoju radia w Polsce. Powstał wówczas Centralny Urząd Radiofonii¹³⁵. Posiadanie odbiornika – mimo że po wojnie był to towar ekskluzywny – dawało możliwość słuchania zagranicznych audycji. O Katyniu można było usłyszeć z takich rozgłośni radiowych jak BBC, Radio Wolna Europa czy Głos Ameryki. Oczywiście słuchanie zagranicznego radia było nielegalne i podlegało karze aresztowania i osądzenia¹³⁶. W Polsce z kolei powstała w 1949 r. audycja „Fala 49”¹³⁷, a jej rolę Tadeusz Wolsza określił mianem „wentyla bezpieczeństwa” tematów trudnych i często kłopotliwych dla komunistycznych dygnitarzy. Program powstał, aby społeczeństwo mogło ocenić, a nawet skrytykować władzę, natomiast dla stalinowskiego establishmentu i kolejnych komunistycznych elit, było to świetne źródło wiedzy o nastrojach społecznych i poglądach Polaków. Władze liczyły także, że dzięki możliwości wypowiedzenia się na różne tematy, obywatele zaczną darzyć rządzących większą sympatią¹³⁸. Pojawił się również temat Katynia, a do redakcji napływała korespondencja m.in. od rodzin zamordowanych. Przykładem może być list Zofii Felickiej, żony zamordowanego w Katyniu por. Stanisława Felickiego, która pisała: „Czcimy pamięć i groby żołnierzy Związku Radzieckiego, poległych na naszej ziemi, na grobach naszych żołnierzy poległych w różnych krajach stawiają pomniki i czczą ich pamięć. W Katyniu zginęło kilkanaście tysięcy kwiatu narodu polskiego. Czyż byśmy nie mogli wszcząć jakiś starań, aby uczcić pamięć i oznaczyć miejsca ich śmierci jakimś choćby skromnym znakiem. Jeśli Związek Radziecki sam tego nie zrobił do tej pory, uczcijmy ich pamięć w jakiś określony sposób”¹³⁹. Warto zwrócić uwagę, że prawdopodobnie z obawy przed represjami w treści listu nie znajdziemy wskazania przez żonę winnych mordu. Jest on dość neutralny w swoim wydźwięku, czego nie można już powiedzieć o korespondencji Pauliny Cieszkowskiej (podpisanej z imienia i nazwiska), która z okazji wizyty Chruszczowa w Polsce w 1959 r. pisała: „Otóż Pan Chruszczow w swojej mowie tak się wyraził: »Ja nie mam zamiaru drażnić waszych uczuć religijnych, ale właśnie księża żebracy w czarnych sutannach obiecują wam raj, a ja wam obiecuję raj na ziemi« itd. A ja od siebie zapytuję się Fali 56, czy taki raj, jak w Katyniu – bo tam zginął mój mąż”¹⁴⁰.

Przełom lat czterdziestych i pięćdziesiątych XX w. był okresem, kiedy liczba skazywanych za kwestionowanie oficjalnego sowieckiego stanowiska w sprawie Katynia była największa. Osoby publicznie głoszące prawdę o zbrodni były skazywane na więzienie lub obóz pracy. Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego w marcu 1952 r. wprowadziło rozporządzenie, w którym nakazywało odszukanie osób, które ośmielały się głosić nieprawdziwe wersje wydarzeń w sprawie Katynia, w celu aresztowania i pociągnięcia do surowej odpowiedzialności karnej¹⁴¹. W instrukcji nr 6/52 MBP czytamy: „Osoby, którym udowodniono prowokacyjne szerzenie oszczerstw, kolportowanie broszur hitlerowskich i fałszowanych przez okupacyjne władze niemieckie dokumentów »katyńskich«, osoby, którym udowodniono pisanie anonimowych napisów i haseł w miejscach publicznych, wydawanie i kolportowanie ulotek oraz organizatorów zbiorowego słuchania audycji katyńskich »Głosu Ameryki« itp. należy aresztować i pociągnąć do odpowiedzialności sądowej”¹⁴². Niestety, trudno jest sporządzić statystykę i wyodrębnić tylko te przypadki, które dotyczyły samej „sprawy katyńskiej”, bowiem jak twierdzi Przemysław Gasztold-Seń: „prokuratura i sądy miały wiele innych możliwości i paragrafów do karania niepokornych za działalność »antypaństwową«. Władzy było na rękę raczej unikanie procesów »katyńskich«, aby nie upubliczniać samego wydarzenia, skazać je na wieczne zapomnienie”¹⁴³.

Najsilniejsze represje i prześladowania miały miejsce w okresie stalinizmu, jednak także później komuniści zabiegali, aby nikt nie wysuwał niestosownych zarzutów wobec Związku Sowieckiego: „W mojej ocenie, prześladowania z tego tytułu [głoszenia, że Związek Sowiecki jest winny zbrodni w Katyniu – przyp. K.Ł.] skończyło się w zasadzie w 1956 r. Nikt jednak nie mówił głośno, że mu »Ruscy ojca zamordowali w Katyniu«, bo nikt nie był idiotą, »żeby się rzucać pod pociąg«” (J.L.). Działania komunistycznego aparatu represji miały wzbudzić strach i zniechęcać do działalności antypaństwowej. Ostatnie zdanie świadka najtrafniej oddaje atmosferę, jaka panowała wtedy w polskim społeczeństwie. Obawiając się represji, matki przestrzegały swoje dzieci przed publicznym wypowiadaniem się nie tylko o Katyniu, ale także o zaginionych oficerach z pozostałych obozów: „Kiedy byłam starsza, zaczęłam pytać o ojca. Mama z babcią, odbyły ze mną rozmowę, w której pouczały, żebym mówiła, że ojciec nie wrócił z wojny i taką też informację podawała we wszelkich pismach czy ankietach, bo nie znaliśmy jego prawdziwego losu. Mama trzymała mnie w ryzach, żebym o tym nie mówiła, ponieważ bała się represji, bała się, że to może mieć niedobre konsekwencje dla niej, dla pracy, dla życia. To były jeszcze dziwne czasy. W latach pięćdziesiątych ludzie nagle znikali, byli wywożeni, dlatego mama się bardzo bała” (A.B.)¹⁴⁴.

Partia dążyła do kontroli absolutnie każdego aspektu życia społecznego, dlatego w okresie stalinizmu to najbliższa rodzina stanowiła azyl i tylko w domu można było w miarę swobodnie rozmawiać¹⁴⁵. Poza domem temat Katynia był zakazany. Każdy bowiem mógł być potencjalnym donosicielem: „W PRL mówiono, że oczywiście zrobili to Niemcy, bo tak twierdziła komisja Burdenki, i na ten temat oficjalnie się nie mówiło. Ta sprawa nie była do końca wyjaśniona, więc rozmawiało się tylko w domu. Każdy się bał. Nie poruszało się tego tematu nawet między bliskimi znajomymi. Kiedy była mowa o ojcu, mówiło się, że zginął podczas wojny, i tyle” (B.D.). Wszystkie wypowiedzi, nie tylko w sprawie Katynia, ale także te, które wyrażały negatywny stosunek do Związku Sowieckiego, mogły być kontrolowane i przysporzyć kłopotów¹⁴⁶. Opowiadanie o deportacji do ZSRS, gwałtach i zabójstwach żołnierzy Armii Czerwonej czy jakiekolwiek negatywne odnoszenie się do Związku Sowieckiego zwracało uwagę odpowiednich służb: „W 1952 r. dali do wypełnienia ankiety. Napisałem w nich, że ojciec był urzędnikiem państwowym. Zawierały także pytanie, gdzie się przebywało w czasie okupacji. Zgodnie z prawdą napisałam, że w Związku Radzieckim, w północnym Kazachstanie. Po paru dniach wezwał mnie personalny do siebie i zadał pytanie: »W jakich okolicznościach znalazła się pani w Związku Radzieckim?«. A ja, trochę bezczelnie, powiedziałam tak: »Proszę pana, pan wydaje mi się trochę starszy ode mnie, pan wie doskonale, że ja jako dziecko nie pojechałam tam dobrowolnie«. Nie wnikał już w to. Powiedział: »Więcej pytań nie mam, dziękuję«. I tak zostało” (A.N.).

Nawet po 1956 r. i tzw. odwilży, aparat represji dalej wyszukiwał i poddawał represjom ludzi, którzy sprzeciwiali się sowieckiej wersji wydarzeń w Katyniu. Częściej jednak zapadały w tych sprawach wyroki w zawieszeniu. Warto jednak wspomnieć, że sądy, nie były jedyną bronią w ręku komunistycznych władz. Aparat represji prowadził „czynności zapobiegawczo-porządkowe”. W związku z tym osoby, które walczyły o prawdę, były wzywane na komendę na długie i wyczerpujące przesłuchania, zastraszano je, ale także bito i poniżano. Nierzadko rozpowszechniano wobec tych osób nieprawdziwe i krzywdzące plotki, charakteryzując je jako „chore psychicznie” lub „niezrównoważone”¹⁴⁷.

Z politycznego punktu widzenia wydawało się, że 1956 r. przyniesie pewne zmiany. Wskazywał na to chociażby przebieg XX Zjazdu Komunistycznej Partii Związku Sowieckiego, na którym I sekretarz KPZS, Nikita Chruszczow, ujawnił zbrodnicze praktyki stalinowskiego reżimu¹⁴⁸, oraz wybór Władysława Gomułki na I sekretarza PZPR. Wstrząs w partii i społeczeństwie wywołany XX Zjazdem oraz postępująca liberalizacja wywoływały uzasadnione społeczne nadzieje na zmiany w życiu codziennym¹⁴⁹. Nic się jednak nie zmieniło w kwestii katyńskiej. Gomułka zalecił propagandzie partyjnej milczenie na ten temat, a cenzurze eliminowanie wszelkich prób odnoszenia się do niego. Sam poproszony 29 października 1956 r. na spotkaniu z przedstawicielami młodzieży o zajęcia konkretnego stanowiska w kwestii mordu powiedział, że nie może tego zrobić ze względu na brak przesądzających dowodów¹⁵⁰. Była to odpowiedź zdumiewająco liberalna, choć utrzymująca się w nurcie politycznego milczenia. Andrzej Werblan stwierdził nawet, że Gomułka miał przekonanie o winie Związku Sowieckiego, jednak uważał, że wchodzenie w konflikt z ZSRS działałoby wbrew jakimkolwiek interesom Polski¹⁵¹.

Podobno Chruszczow chciał ujawnienia prawdy o sowieckim mordzie. W tym celu w 1957 r. miał zaproponować Gomułce wydanie wspólnego oświadczenia, jednak polski przywódca wyraził sprzeciw¹⁵². Sprawa domniemanej rozmowy pojawiała w 1973 r., kiedy to wśród członków KC PZPR zaczęła krążyć, rozpowszechniona w nakładzie dwustu egzemplarzy, broszura Moich czternaście lat – zwierzenia Władysława Gomułki¹⁵³. Zawierała ona wspomnienia I sekretarza PZPR z okresu, kiedy stał on na czele partii i państwa, a powstać miała w wyniku rozmów przeprowadzonych z Gomułką na wiosnę 1973 r. przez nieznanego bliżej autora podpisanego inicjałami M.S. Fragmenty owych rozmów opublikował w Izraelu polskojęzyczny dziennik „Nowiny-Kurier”¹⁵⁴.

Broszura zawiera interesujące wspomnienia rozmów Gomułki z Chruszczowem, które dotyczą m.in. sprawy zbrodni w Katyniu. Nie pierwszy raz, jak wynika z kontekstu dialogu, dwójka przywódców poruszała właśnie ten temat: „Odpowiedziałem, że doskonale zdaję sobie sprawę, z tego ile to Polska zawdzięcza Związkowi Radzieckiemu, i że o tym nie zapomniałem, ale – dodałem – jeśli już mamy mówić całkiem otwarcie to w przeszłości stało się wiele bardzo złych rzeczy. Napomknąłem o Katyniu… […] nie pierwszy raz w tej sprawie rozmawialiśmy. Jeszcze w 1957 roku, na jednym ze spotkań, Chruszczow sam zaproponował, żeby sprawę Katynia poruszyć publicznie i oficjalnie przyznać, kto dokonał tej zbrodni, oczywiście zwalając wszystko na Stalina. »Jemu i tak wszystko jedno – powiedział wtedy z humorem – jego konto już tak obciążono zbrodniami, że on zniesie jeszcze i to, i nie zrobi mu to różnicy. I tak wszyscy wiedzą, kto to zrobił, a ponieważ my nie chcemy oficjalnie tego przyznać, więc nasze konto jest obciążone«. Właściwie miał rację i żałuję, że wtedy nie poszedłem za jego sugestią. Wtedy nie chciałem, ponieważ w swoim czasie, bezpośrednio po wojnie, bardzo zdecydowanie obciążyłem Niemców tą zbrodnią i zaangażowałem w tym swój osobisty autorytet. […] Powtarzam, że dziś żałuję, że jednak tego wówczas nie zrobiłem, nie rozumiałem wtedy, że mój autorytet byłby na tym zyskał, gdybym w odpowiedniej formie […] powiedział prawdę o Katyniu”¹⁵⁵. Problem w tym, że były I sekretarz PZPR zaprzeczył wszystkiemu, włącznie z udzielaniem komuś podobnego wywiadu. W swoich wspomnieniach ocenił broszurę mianem: „paszkwilu spreparowanego […] z polecenia kierowniczej góry partyjnej”¹⁵⁶. Poważne wątpliwości, co do autentyczności tego źródła, budzi fakt, że autor notatek z rozmów z Gomułką jest bliżej nieznany. Także wydawnictwo im. Legionów Polskich, które z upoważnienia redakcji „Nowiny-Kurier” w 1981 r. przedrukowało ten tekst, zaznaczyło w pierwszym akapicie, że nie może zagwarantować autentyczności tekstu, który w ich ocenie nosi jedynie takie znamiona¹⁵⁷. Broszura, co oczywiste, szybko stała się bardzo popularna. O jej treści informowała prasa brytyjska, a także Radio Wolna Europa. To źródło nie daje nam jednak podstaw do stwierdzenia, że w drugiej połowie lat pięćdziesiątych istniała realna szansa na ujawnienie prawdy o sowieckim mordzie. Zdecydowana większość historyków skłania się ku stwierdzeniu, że broszura jest tylko apokryfem¹⁵⁸.

Inicjatywa, która miała na celu rozliczenie się ze zbrodniami stalinowskimi w ZSRS, początkowo przyniosła I sekretarzowi dużą popularność. Szybko jednak napotkała na opór warstwy partyjnej¹⁵⁹. Albina Noskowa zauważyła, że: „destrukcyjny dla systemu stalinowskiego potencjał zawarty w dokumencie, […] dość szybko został zablokowany”¹⁶⁰. W 1957 r. doszło nawet do próby obalenia Chruszczowa przez grupę członków Prezydium KC KPZS, na której czele stał Mołotow, jednak polityczny zamach się nie powiódł. Cała grupa została wykluczona ze składu Prezydium i KC¹⁶¹. Noskowa oceniła Chruszczowa jako przekonanego komunistę, wierzącego w wyższość socjalizmu, ale także niekonsekwentnego krytyka stalinizmu i wątpliwego zwolennika głębokich zmian w systemie, który przestraszył się wydarzeń w Polsce i na Węgrzech w 1956 r., interpretując je jako zagrożenie dla komunizmu¹⁶². Jest zatem mało realne, aby on sam wyszedł z tak odważną propozycją jak ujawnienie prawdy o Katyniu. Konsekwencje, jakie mogłaby taka informacja wywołać w całym bloku wschodnim, nie mieściły się bowiem w dialektyce odwilży¹⁶³.

Z przeprowadzonych wywiadów wynika, że rodziny zamordowanych oficerów nie wiązały szczególnych nadziei z zachodzącymi w tym czasie przemianami politycznymi czy też wielkimi kryzysami władzy partyjnej w PRL: „Nie miałem żadnych nadziei, co do ujawnienia losów ojca. Zaskoczeniem dla mnie w 1989 r. było to, że ten system rozpadł się bez jednego wystrzału” (A.Z.). Nawet wydarzenia 1956 r. i widoczna odwilż przeszła jakby bez echa we wspomnieniach rodzin: „Takich nadziei to nie budziło […]. Ale same przemiany niczego nie zmieniły w naszej sytuacji” (L.S.).

Polska jako kraj okupowany przez dwa systemy totalitarne poniosła największe straty ludnościowe i demograficzne w Europie. Życie w niepełnej rodzinie, bez matki, a zdecydowanie częściej bez ojca, było czymś zupełnie naturalnym w powojennej Polsce. Dzieci polskich oficerów nie czuły się więc nieswojo w kontaktach z rówieśnikami: „Nie miałam żadnych kompleksów. Po wojnie nas – półsierot – była przewaga. Normą stało się, że ktoś miał mamę, babkę i ciotkę, natomiast nie miał ojca. To była sytuacja powszechna” (L.S.). Rodziny składające się z samych kobiet były czymś zupełnie naturalnym: „Takich dzieci było sporo po wojnie, więc nie byłam jakimś dziwnym zjawiskiem. Po prostu moja rodzina składała się z mamy i babci. To było normalne. Nie czułam się nieszczęśliwa” (A.B.). Każda rodzina odczuwała brak ojca na swój sposób, a świadomość powszechności tego zjawiska nie przynosiła przecież ulgi: „Byłam półsierotą, zazdrościłam moim koleżankom, które po maturze szły z ojcem do kawiarni czy na dancing. Moja matka nigdy nie wyszła za mąż, całkowicie się nam poświęciła. Rośliśmy z takim garbem psychicznym spowodowanym brakiem ojca i pełnej rodziny” (W.M.).

Różnego rodzaju święta były szczególnym czasem wspomnień i zadumy. Podczas świąt Bożego Narodzenia pozostawiało się pusty talerz, mając w pamięci tych, którzy odeszli. 1 listopada, w dzień Wszystkich Świętych, rodziny pozostawiały znicz w symbolicznym miejscu. Jednak święta zamiast radości niosły ze sobą najczęściej smutek i przygnębienie: „Najgorszym dla mnie momentem były dwa święta w roku, mianowicie: Wielkanoc i Boże Narodzenie. Do dzisiaj odczuwam taką hamowaną świąteczną radość, chociaż mam rodzinę i wnuki. Zawsze sobie przypominam ten smutny moment, kiedy siadaliśmy w trójkę: tylko mamusia, brat i ja, a na stole stała fotografia tatusia. To były zawsze smutne święta. Dlatego oddychałam z ulgą, kiedy się kończyły. To jest dla mnie nie do wytłumaczenia, jak mogę przez tyle lat mieć ranę w sercu, która się nie goi” (A.G-S.). Okres świąteczny był szczególnym czasem, który rozbudzał na nowo płonne nadzieje na powrót zaginionego członka rodziny: „Święta zawsze były smutne. Liczyłam, że może on wróci w ten dzień. Matka starała się, aby odbudować dawną atmosferę. Ubierała choinkę i nie szczędziła ani czasu, ani pieniędzy, aby nam te święta jak najbardziej urozmaicić, aby zachować tradycję. Zawsze był pozostawiony talerz dla ojca” (W.M.). Podczas takich okazji często rodziny wspominały ostatnią wspólną wigilię przed rozpoczęciem wojny. „Była ostatnia wigilia w 1938 r. Pamiętam, jak rozsunęły się drzwi, ojciec mnie wziął na ręce i wniósł do tego drugiego pokoju, gdzie była zapalona choinka” (W.M.).

W latach siedemdziesiątych, szczególnie w Wielkiej Brytanii, dał się zauważyć wzrost zainteresowania opinii publicznej kwestią mordu w Katyniu. Niewątpliwe wpływ na to miały pojawiające się tam publikacje o zbrodni¹⁶⁴ oraz działalność tzw. Katyn Lobby, którego członkom, m.in. brytyjskim politykom i intelektualistom, zależało na ostatecznym wyjaśnieniu okoliczności tej sprawy¹⁶⁵. Na ożywioną dyskusję wokół sprawy Katynia wpływ miał także odtajniony w 1972 r. pierwszy raport Owena O’Malleya, brytyjskiego ambasadora przy rządzie RP na uchodźstwie w Londynie w latach 1943–1945, z 24 maja 1943 r.¹⁶⁶ Nie pozostawiał on złudzeń, że winnymi mordu byli funkcjonariusze NKWD.

Najważniejszym wydarzeniem, które wywołało duże poruszenie szczególnie w Związku Sowieckim, było powstanie 18 października 1971 r. w Londynie honorowego komitetu, mającego za cel wybudowanie pomnika ku czci poległych polskich oficerów. Działał on pod nazwą The Katyn Memorial Found Committee (Fundusz na rzecz Budowy Pomnika Katyńskiego)¹⁶⁷. Strona sowiecka w licznych agresywnych démarches ustosunkowała się do wydarzeń w Wielkiej Brytanii¹⁶⁸. Mimo ostrego sprzeciwu oraz działań rządu sowieckiego, które miały uniemożliwić postawienie pomnika, obelisk został oficjalnie odsłonięty 18 września 1976 r. Na uroczystości przybyło około 8 tys. osób. Zaproszenia otrzymało trzydzieści sześć ambasad, mimo to nie przybyli przedstawiciele państw Europy Zachodniej. Wielka Brytania także odmówiła przysłania oficjalnej delegacji¹⁶⁹. Wdawanie się rządu brytyjskiego w międzynarodowe utarczki ze Związkiem Sowieckim, a także rządem PRL, nie leżało bowiem w jego politycznym interesie. Wątpliwe jest także, aby takie posunięcia dyplomatyczne mogłyby cokolwiek wówczas zmienić. Jedyną formą walki o katyńską prawdę były oddolne ruchy społeczne.

W Polsce, szczególnie w połowie lat siedemdziesiątych, można było zauważyć zaostrzenie przepisów dotyczących sprawy katyńskiej, które mogło wynikać z prowadzonych w Wielkiej Brytanii działań antysowieckich: „W 1976 r. odwiedził mnie w mieszkaniu dzielnicowy z pytaniem o ojca. Pokazałam mu zdjęcie, a on zaczął zadawać pytania: »A gdzie mieszkał?«, »A jaki jest jego ostatni adres?«. Ten człowiek chyba nie miał pojęcia, o co pyta, bo jak mu powiedziałam, że ostatni adres to Starobielsk na Ukrainie dopytywał: »Ale dokładny adres«. Usiłowałam się dowiedzieć, o co mu dokładnie chodzi. Okazało się, że kazali mu po prostu zadać jakieś pytania i on to zrobił. Rozkaz przyszedł z Komitetu Wojewódzkiego, więc zaczęliśmy się dowiadywać, dlaczego. Dostaliśmy z kolei odpowiedź, że na rozkaz Warszawy. Ponieważ zostawiłam sobie nazwisko ojca, trafili do mnie. […] Przyjechał również mój daleki kuzyn i dowiedział się, że w Londynie wyszła lista zaginionych na terenie Związku Radzieckiego i jest na niej mój ojciec. W Londynie odsłonięto pomnik katyński. Później nikt już się do mnie nie odzywał i nie przychodził. To było dość niezwykłe, ponieważ do nikogo innego się w tej sprawie nie zwrócono, nasz był odosobnionym przypadkiem” (L.S.).

Wiadomości o powstaniu pomnika w Londynie były przez władzę zatajane i fałszowane: „Nie docierały do nas żadne informacje, ponieważ nie mieliśmy znajomych za granicą. Nikt, kto miał, nie dzielił się z nami takimi nowinami. Ludzie sobie aż tak nie ufali” (A.B.).

Oprócz pomnika w Londynie odsłonięto również podobny monument w Sztokholmie w listopadzie 1975 r. Wydarzenia poza blokiem wschodnim zmuszały Związek Sowiecki do ostrych w wymowie not dyplomatycznych. Stało się jasne, że zmowa milczenia poza blokiem państw komunistycznych zaczyna się rozpadać. Jednak w Polsce starano się możliwie najdokładniej zwalczać wszelkie nawiązania do mordu. Przysłuchiwano się wszelkim publicznym wystąpieniom. Inwigilacji podlegały zakłady pracy, miejsca publicznych spotkań, takie jak szkoły, uczelnie i kościoły: „Przed 1980 r. w trakcie wykładu organizowanego dla zakładu pracy, prelegent opowiadał o obozach i mój mąż się wyrwał z pytaniem o Katyń i jego sprawców. Prelegent odpowiedział, że są pewne poszlaki, natomiast mój mąż na drugi dzień dostał wymówienie z pracy” (L.S.).

Temat zbrodni w Katyniu był przede wszystkim podejmowany na początku lat osiemdziesiątych. Powstanie Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” rozbudziło wśród Polaków nadzieje na odzyskanie wolności i ostateczne rozstrzygnięcie sprawy Zbrodni Katyńskiej: „Wszyscy wstąpili do »Solidarności« z wielkim entuzjazmem i wielką nadzieją, że wreszcie ta wolność przyjdzie. Oczekiwaliśmy wolności, bo wolność jest równoznaczna z prawdą” (A.B.). Jak zauważył Wojciech Materski: „Rozpoczął się zaledwie kilkunastomiesięczny, ale niezmiernie ważny, swoisty festiwal wolności. Nikt już nie bał się mówić o Katyniu, o rzeczywistych sprawcach tego mordu”¹⁷⁰.

W maju 1981 r. powstał w Warszawie Komitet Budowy Pomnika Ofiar Zbrodni Katyńskiej, którego najważniejszym zadaniem było zebranie pieniędzy na wybudowanie monumentu. Dzięki zaangażowaniu braci Melaków, przede wszystkim Andrzeja i Stefana, oraz wsparciu społeczeństwa, cel udało się zrealizować. 31 sierpnia 1981 r. na Cmentarzu Wojskowym Stare Powązki w Warszawie, w tzw. Dolince Katyńskiej, odsłonięto czteroipółmetrowy kamienny krzyż z napisem „Katyń 1940”. Zaraz po uroczystościach, które były obserwowane przez Służbę Bezpieczeństwa, w nocy pomnik został rozmontowany i wywieziony w nieznanym kierunku¹⁷¹. Tzw. Dolinka Katyńska była szczególnym miejscem dla osób, które sprzeciwiały się funkcjonowaniu w Polsce kłamstwa katyńskiego – ustawiano tam znicze, kładziono kwiaty i transparenty z hasłami jasno wskazującymi winnych mordu. Eksponowanie daty miało znaczenie kluczowe, bowiem napis „Katyń 1940” stanowił jasne przeciwstawienie się wersji promowanej przez władzę komunistyczną, czyli wskazywania roku 1941, w którym to Niemcy mieli dokonać mordu.

Na cmentarzach, jeszcze w okresie komunistycznej cenzury, zaczęły pojawiać się symboliczne nagrobki, epitafia i krzyże, które upamiętniały zamordowanych i zaginionych Polaków. Historyk Jerzy Łojek, syn zamordowanego w Katyniu mjr. WP i doktora medycyny Leopolda Łojka, przed śmiercią w 1986 r. w swoim testamencie zanotował: „Na grobie mojej Matki na Cmentarzu Powązkowskim znajduje się symboliczny napis Jemu [ojcu – przyp. K.Ł.] poświęcony. Tekst brzmi: »ur. 13 I 1987, zamordowany w kwietniu 1940 (wolne miejsce) spoczywa na obcej ziemi«. Proszę mojego brata, Tadeusza Łojka, lub mojego bratanka Piotra, aby – skoro stanie się to możliwe – w wolne miejsce wkuto uzupełnienie: w Katyniu przez NKWD”¹⁷². Dla rodzin, których los bliskich w większości nie był oficjalnie potwierdzony, takie miejsca pełniły funkcje azylu, zastępczego miejsca spoczynku swojego bliskiego: „Mamusia umarła, jak powiedziałam w 1986 r., i ja chcąc jakoś upamiętnić tatę, na grobie mamusi dałam taki napis: »Wdowa po Stanisławie Głowackim kapitanie 38 pp. w Przemyślu zaginionym w 1940 r. w Starobielsku«” (A.G-S.). Nie brakowało także rodzin, które na płytach umieszczały słowo „Katyń”. W przypadku stawiania nagrobka wiele zależało od wykonawcy: „Wykonawca płyty nagrobnej był pełen obaw i napisał: »zmarł w Katyniu« zamiast »zamordowany w Katyniu«, oraz datę: rok 1941 zamiast 1940. Dopiero w 1989 r. zmieniliśmy »1« na »0«”¹⁷³.

Porozumienia sierpniowe i zalegalizowanie „Solidarności”, w moim przekonaniu, były jedynymi wydarzeniami politycznymi, które wśród rodzin katyńskich rozbudziły autentyczne nadzieje na zmiany i ostateczne wskazanie sprawców mordu. Jednak szybko i gwałtownie przerwał tę wiarę wybuch stanu wojennego 13 grudnia 1981 r. i zdelegalizowanie „Solidarności” 174.

W latach 1976–1989 opozycja prowadziła bardzo ożywioną walkę przeciwko kłamstwu katyńskiemu. Główne działania opierały się na łamaniu cenzury i monopolu informacyjnego. Przełom lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych był czasem, kiedy niezależne oficyny wydawnicze publikowały znane i cenione, ale zakazane przez cenzurę, dzieła. Przedrukowano takie prace jak Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów, Na nieludzkiej ziemi Józefa Czapskiego czy W cieniu Katynia Stanisława Swianiewicza¹⁷⁵. W 1977 r. ukazała się sygnowana przez Społeczny Instytut Pamięci Narodowej im. Józefa Piłsudskiego broszura Katyń. Praca ta wydawana była w różnych formach i podpisywana pseudonimami, np. Jan Abramski i Ryszard Żywiecki (pierwsze i ostatnie nazwisko z listy katyńskiej) czy Ryszard Zieliński¹⁷⁶. W latach 1976–1989 broszura ta została wydana aż trzydzieści dwa razy. Zawierała rozważania autorów na temat tła historycznego zbrodni, procesu i drogi do mordu, a także samych reperkusji. Autorzy jednoznacznie wskazywali NKWD jako organ odpowiedzialny za rozstrzelanie oficerów¹⁷⁷. Druga najczęściej wówczas publikowana praca, Wojna z narodem widziana od środka Ryszarda Kuklińskiego, została wydana dwadzieścia sześć razy¹⁷⁸. Pokazuje to jak duże było zapotrzebowanie społeczeństwa na literaturę katyńską i chęć dowiedzenia się czegoś więcej o tym mordzie.

Druga połowa lat osiemdziesiątych przyniosła zmiany w samym Związku Sowieckim. W 1985 r. Michaił Gorbaczow został wybrany sekretarzem generalnym KC KPZS i zapoczątkował proces przekształceń w ZSRS zwany „pierestrojką”. Sygnałem nadchodzących zmian było podpisanie 21 kwietnia 1987 r. w Moskwie przez Michaiła Gorbaczowa i Wojciecha Jaruzelskiego „Deklaracji o współpracy polsko-sowieckiej w dziedzinie ideologii, nauki i kultury”. Enuncjacja odnosiła się m.in. do sprawy białych plam w historii obu krajów¹⁷⁹.

Coraz częściej sprawa katyńska pojawiała się w wystąpieniach publicznych, także za sprawą licznych pytań ze strony przybyłych słuchaczy. Interesujące są dokumenty wytworzone pod koniec lat osiemdziesiątych przez Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych we Wrocławiu. W informacji dziennej z 15 października 1987 r. dotyczącej sytuacji na terenie województwa wrocławskiego czytamy: „Zwraca się także uwagę, że obecnie wytwarza się najlepszy klimat w stosunkach polsko-radzieckich od czasu powstania PRL. Przejawem tego jest także publiczne mówienie o tematach tabu, jakim do niedawna był Katyń, który ostatnio był wymieniany z okazji święta WP”¹⁸⁰. W treści tej notatki uwagę zwraca sformułowanie: „tabu, jakim do niedawna był Katyń”, z którego jasno wynika, że w kraju zmieniła się atmosfera wokół tej zbrodni. Dowodem na to był choćby wykład Andrzeja Ajnenkiela 26 października 1987 r., który odbył się w kościele pw. Matki Boskiej Nieustającej Pomocy we Wrocławiu. Ceniony historyk i prawnik „na wstępie […] zdefiniował pojęcie »białych plam«. Następnie przedstawił chronologicznie fakty będące ich przedmiotem od traktatu ryskiego do powstania warszawskiego, akcentując zwłaszcza datę 17 września 1939 roku i »zbrodnie ludobójstwa« w okresie stalinowskim. […] Wykład nie zadowolił części słuchaczy, którzy w dyskusji poruszyli sprawy m.in. Katynia. Mówiono nie o »białych plamach«, lecz o »brudnych i czerwonych«, domagano się ukarania winnych zbrodni ludobójstwa. […] Stwierdził, że jest optymistą i liczy na wyjaśnienie przez stronę radziecką »białych plam« w ramach głasnosti”¹⁸¹. Podczas wystąpienia obecnych było około sto pięćdziesiąt osób. Przypadek tego wykładu kontrastuje z sytuacją przedstawioną powyżej w relacji Ludmiły Seredyńskiej. Jeszcze pod koniec lat siedemdziesiątych za pytanie dotyczące Katynia można było zostać usuniętym z pracy lub ponieść inne konsekwencje. Dekadę później w szerokim gronie otwarcie dyskutowano na temat tej zbrodni. 28 kwietnia 1988 r. w Urzędzie Rady Ministrów miał wystąpienie Czesław Madajczyk, który poruszył nie tylko kwestię katyńską, ale także sprawę układu Ribbentrop–Mołotow, napaści ZSRS na Polskę 17 września 1939 r., układu Sikorski–Majski 30 lipca 1941 r. oraz innych ważnych dla wzajemnych stosunków polsko-sowieckich zagadnień. Na dwudziestu pięciu stronach maszynopisu ceniony historyk zakreślił burzliwe stosunki polsko-sowieckie w świetle najnowszych badań, przedstawiając m.in. stan wiedzy na temat Zbrodni Katyńskiej i wskazując dlaczego wszystkie poszlaki i dotychczas poznane informacje wskazują na winę Związku Sowieckiego¹⁸².

Liczne informacje dotyczące pojawiających się na murach napisów przez cały okres PRL także jasno pokazują, że społeczeństwo nie zapomniało o Katyniu. W Oławie na murze koszar wojsk sowieckich namalowana została szubienica z napisem „Za Katyń i nie tylko”¹⁸³. Oczywiście tego typu akcje nadal były intensywnie śledzone przez aparat represji, który prowadził działania zmierzające do ustalenia winnych. W styczniu 1989 r. przez nieznanych sprawców został zamordowany ksiądz prałat Stefan Niedzielak. Duchowny, szczególnie mocno związany ze środowiskiem rodzin katyńskich, był pomysłodawcą i współtwórcą sanktuarium „Poległym na Wschodzie”. To bestialskie morderstwo miało zastraszyć nie tylko środowisko katyńskie, ale także wszystkich, którzy jawnie krytykowali zbrodnie w Związku Sowieckim i PRL¹⁸⁴.

W Warszawie w lipcu 1988 r. Centrum Badań Opinii Społecznej (CBOS) przeprowadziło sondaż na temat zbrodni w Katyniu. Polakom zadano m.in. pytanie o winnych dokonania tego mordu. 49,5 proc. dorosłych respondentów wskazało Związek Sowiecki, wśród młodzieży wynik ten był jeszcze większy i wyniósł 68,4 proc. Tylko 6,5 proc. dorosłych i 9,3 proc. młodzieży odpowiedziało, że winnymi zbrodni w Katyniu są Niemcy¹⁸⁵.

Badania te pokazały, że polityka oparta na zastraszaniu, represjach i fałszowaniu historii poniosła klęskę. Polacy nie tylko nie zapomnieli, co wydarzyło się w Katyniu, lecz w większości przypadków doskonale zdawali sobie sprawę, kto jest sprawcą tej zbrodni.

W czerwcu 1989 r. nadeszły długo wyczekiwane pierwsze wolne wybory, w wyniku których zmienił się układ sił w kraju. Komitet Obywatelski „Solidarność” odniósł bezsprzeczne zwycięstwo, natomiast dotychczasowa władza komunistyczna niespodziewaną i druzgocącą klęskę¹⁸⁶. 24 sierpnia 1989 r., po żmudnym procesie tworzenia nowego rządu, Tadeusz Mazowiecki został wybrany przez Sejm na pierwszego niekomunistycznego premiera Polski¹⁸⁷. Wraz z przemianami politycznymi ponownie wzrosły nadzieje na ostateczne rozwiązanie sprawy Zbrodni Katyńskiej. Rodziny ofiar zaczęły organizować w większych miastach spotkania, w celu zrzeszenia wszystkich żyjących bliskich zamordowanych oficerów. Rozpoczęły się pielgrzymki do Katynia: „1989 to był piękny rok, bo szukaliśmy kontaktów. Pojawiła się potrzeba spotkania i porozmawiania, bo w końcu można było. Ludzie się garnęli z całego województwa wrocławskiego i nie tylko, chcieli znać prawdę. Zaczęły kursować pociągi, najpierw do Katynia” (A.B.).

Podczas zjazdów ludzie spotykali swoich sąsiadów, znajomych z pracy czy nawet przyjaciół i zazwyczaj dopiero wówczas dowiadywali się, że bliscy spotykanych na co dzień osób także byli przetrzymywani w jednym z trzech obozów: „Nie przypominam sobie, bym wcześniej znał kogoś, kogo ojciec również przebywał w jednym z tych trzech obozów, dopiero stowarzyszenie Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej nas złączyło. Alinę [Głowacką-Szłapową – przyp. K.Ł.] znałem od bardzo dawna, od lat pięćdziesiątych, ale nie wiedziałem, że jej ojciec również był w obozie [w Starobielsku – przyp. K.Ł.]. Wtedy, na studiach i po nich, nie rozmawiało się na takie tematy” (A.Z.).

Przytoczona relacja pokazuje, jak bardzo rodziny ofiar zbrodni obawiały się rozmawiać o swoich ojcach. Nawet w gronie przyjaciół i znajomych był to temat poruszany niechętnie i rzadko. Trzeba także zaznaczyć, że mimo zakłamania i powszechnego strachu przed mówieniem o ojcu publicznie, w domu pamięć o wydarzeniach z okresu wojny była podtrzymywana. Pokolenie dzieci ofiar Zbrodni Katyńskiej przekazywały i wciąż przekazują informacje o swoich ojcach wnukom i prawnukom. Osoby, które walczyły w wojnie obronnej we wrześniu 1939 r., a wcześniej często także na frontach I wojny światowej i wojny polsko-bolszewickiej bezsprzecznie urastały do rangi bohaterów, obrońców ojczyzny i prawdziwych patriotów. Takie rozmowy, szczególnie u rodzin katyńskich o tradycjach oficerskich, dla których najważniejsza była ojczyzna, były czymś zupełnie naturalnym: „Starałem się przekazywać pamięć o moim ojcu rodzinie, żonie i dzieciom. Moi synowie, mimo że urodzili się w czasach PRL-u, doskonale wiedzieli, co to jest władza komunistyczna, totalitaryzm – byli więc odpowiednio wychowani i przygotowani” (A.Z.).

Pokolenie, które urodziło się już w wolnej Polsce, od najmłodszych lat uczy się, czym dla ich rodziny była Zbrodnia Katyńska: „Mój syn mówi swojemu siedmioletniemu synowi: »To jest szklanka, z której pił twój pradziadek, bo twój pradziadek był…«, i pokazuje się albumy. Gloryfikuję swój dom, Bogu dziękuję za moich rodziców, którzy tak mnie ukształtowali, że mogłam przekazać te wartości swoim dzieciom. Hasło »Bóg–Honor–Ojczyzna« było u nas na co dzień” (A.G-S.).

Po wyzwoleniu Polski z kleszczy komunizmu, rodziny katyńskie zbyt długo zmuszane do życia w kłamstwie, bardzo chętnie uczęszczały na spotkania: „To był naturalny odruch – znaleźć się we wspólnocie ludzi o podobnych losach ojców. Dzieliliśmy się swoimi przeżyciami i wspomnieniami. Swoimi działaniami chcieliśmy uczcić pamięć o naszych ojcach” (A.G-S.). Wiele osób wśród ludzi o podobnych doświadczeniach znalazło prawdziwych przyjaciół, ludzi niemal tak bliskich jak rodzina: „Przyszłam na pierwsze spotkanie rodzin katyńskich, ponieważ wiedziałam, że znajdę się wśród osób, które dotknęło to samo nieszczęście, i że one mnie najlepiej zrozumieją. Przyszłam na spotkanie z radością i nadzieją na informacje, kontakty, że będzie można poczuć się bezpiecznie, wśród swoich” (A.B.). Spotkania rodzin zamordowanych służyły również jako publiczne fora, gdzie można było przedstawiać najnowsze informacje w sprawie Zbrodni Katyńskiej: „Ucieszyłem się, że coś takiego powstaje. Sam nie uczestniczyłem w tworzeniu rodziny katyńskiej. Na początku lat dziewięćdziesiątych powstało takie forum, na którym można było referować sprawy z ostatniej historii. Miałem więc sporo odczytów w rodzinie katyńskiej. Te spotkania były bardzo owocne. Powstało miejsce, gdzie można było wspominać tych ludzi i dochodzić powoli do prawdy, a myśmy długo czekali na tę prawdę” (A.Z.).

Ważnym dniem dla rodzin katyńskich, ale także dla całego polskiego społeczeństwa, okazał się 13 kwietnia 1990 r., kiedy agencja prasowa TASS oficjalnie poinformowała, że mordu na polskich oficerach dokonało NKWD. Moskiewskie radio i telewizja podały tę informację w dość enigmatycznej formie: „W ostatnim czasie archiwiści i historycy sowieccy odnaleźli pewne dokumenty dotyczące polskich wojskowych przetrzymywanych w obozie kozielskim, starobielskim i ostaszkowskim NKWD ZSRR. Wynika z nich, że w kwietniu–maju 1940 r. na około 15 tys. polskich oficerów, przetrzymywanych w tych trzech obozach, 394 osoby przeniesiono do obozu griazowieckiego. Natomiast zasadnicza część została »przekazana do dyspozycji« zarządów NKWD odpowiednio obwodu smoleńskiego, woroszyłowgradskiego i kalinińskiego i nigdzie więcej w sprawozdaniach statystycznych NKWD nie była wykazywana. Całość ujawnionych materiałów archiwalnych pozwala na wysunięcie wniosku o bezpośredniej odpowiedzialności Berii, Mierkułowa i ich pomocników za zbrodnię w Lesie Katyńskim. Strona sowiecka, wyrażając głęboki żal w związku z tragedią katyńską, oświadcza, że stanowiła ona jedno z najcięższych przestępstw stalinizmu”¹⁸⁸. 13 kwietnia 1990 r. prezydent ZSRS Michaił Gorbaczow wręczył gen. Wojciechowi Jaruzelskiemu, ówczesnemu prezydentowi Polski, dwie teczki, w których znajdowały się imienne listy wywozowe jeńców z Kozielska i Ostaszkowa oraz imienny wykaz akt ewidencyjnych jeńców przebywających w Starobielsku¹⁸⁹. Ten pierwszy krok na drodze do poznania prawdy o Zbrodni Katyńskiej był dalece niesatysfakcjonujący¹⁹⁰. Strona sowiecka wyraziła żal, ale nie przeprosiła narodu polskiego za mord i pół wieku ciążącego na wzajemnych stosunkach kłamstwie.

Decyzja o ujawnieniu zbrodni dokonanej przez NKWD była na Gorbaczowie wymuszona. Już w 1989 r. najbliżsi doradcy sekretarza generalnego ostrzegali go, że prawdopodobnie nie uda się uniknąć wyjaśnień w kwestii Katynia. Gorbaczow jednak uciekał od odpowiedzialności. W lutym 1990 r. otrzymał notatkę od Walentina Falina, najbliższego doradcy do spraw międzynarodowych, z której dowiedział się, że trzej historycy Jurij Zoria, Walentina Parsadanowa i Natalia Lebiediewa odkryli dokumentację dotyczącą ruchów Wojsk Konwojowych NKWD wiosną 1940 r. Materiały te wskazywały, że od kwietnia do maja 1940 r. trwały intensywne transporty polskich jeńców z Kozielska do Smoleńska, ze Starobielska do Charkowa oraz z Ostaszkowa do Kalinina (ocenie Twer). Co istotne, wszystkie te transporty odbywały się tylko w jedną stronę – składy z miejsc przeznaczenia wracały puste. Historycy, o czym ostrzegał Gorbaczowa Falin, już przygotowali i złożyli do druku publikacje naukowe, które mogą wywołać burzę w opinii publicznej. Nawet taka sytuacja nie zmusiła Gorbaczowa do przekazania polskiej stronie wszystkich najważniejszych dokumentów Zbrodni Katyńskiej. Nakazał on w oficjalnym stanowisku oskarżyć o zbrodnię NKWD, Berię jako szefa organu oraz Mierkułowa, jego zastępcę, nie wspominając nic o najwyższym kierownictwie ZSRS. W ten sposób Gorbaczow sugerował, że mordu na blisko 22 tys. osób samowolnie dokonało NKWD, bez wytycznych Biura Politycznego i samego Stalina, co oczywiście było niedorzeczne¹⁹¹.

Gorbaczow w swym mataczeniu i dwulicowości poszedł jednak o krok dalej. 3 listopada 1990 r. w tajnym rozporządzeniu po wizycie w ZSRS Krzysztofa Skubiszewskiego, ministra spraw zagranicznych Polski, zlecił Akademii Nauk ZSRS, Prokuraturze, Ministerstwu Obrony i Komitetowi Bezpieczeństwa Państwowego (KGB) kwerendę: „celem ujawnienia materiałów archiwalnych, dotyczących wydarzeń i faktów z historii sowiecko-polskich stosunków dwustronnych, w których wyniku poniosła straty Strona Sowiecka. Dane te wykorzystać – jeśli okaże się to niezbędne – w rozmowach ze Stroną Polską o problematyce »białych plam«”¹⁹². Rozporządzenie Gorbaczowa przyczyniło się do stworzenia w sowieckiej prasie sprawy tzw. anty-Katynia. Szukający sensacji pseudohistorycy i publicyści szybko stworzyli bowiem mit „polskiej zbrodni” na jeńcach sowieckich wziętych do niewoli w 1920 r., zupełnie pomijając fakt, że nie mordowano ich z premedytacją strzałem w potylicę, ale zmarli z powodu fatalnych warunków sanitarnych w polskich obozach, panujących tam chorób i niedożywienia¹⁹³. Już w 1994 r. rosyjski konsul Boris Szardakow powiedział w Krakowie: „Józef Piłsudski utworzył w 1920 r. obozy koncentracyjne dla jeńców wojennych – żołnierzy i oficerów Armii Czerwonej, w których zamordowano bez sądu 60 tys. osób […]. Józef Piłsudski jest takim samym zbrodniarzem, jak Józef Stalin”¹⁹⁴. Działanie Gorbaczowa było więc niczym innym jak wyrachowaną grą polityczną, która miała na celu propagandowe zagłuszenie Zbrodni Katyńskiej. Z żalem trzeba stwierdzić, że sprawa tzw. anty-Katynia funkcjonuje w rosyjskiej prasie i opinii publicznej do dzisiaj.

Ważnym dniem dla dalszego odtajnienia historii Zbrodni Katyńskiej był 14 października 1992 r., kiedy prezydentowi Polski, Lechowi Wałęsie, wręczono kopie kluczowych sowieckich dokumentów w tej sprawie. W materiałach przekazanych przez Rudolfa Pichoję, przewodniczącego komitetu ds. archiwów przy rządzie Federacji Rosyjskiej, znalazły się m.in. notatka Berii do Stalina z wnioskiem o rozstrzelanie polskich obywateli, wyciąg z protokołu Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940 r. z decyzją o rozstrzelaniu jeńców wojennych i więźniów oraz – wspomniana wcześniej – notatka Aleksandra Szelepina, szefa KGB, z 3 marca 1959 r. sugerująca m.in. zniszczenie 21 857 teczek personalnych ofiar zbrodni¹⁹⁵. Dopiero wtedy ujawniono wcześniej nieznany aspekt Zbrodni Katyńskiej – prócz jeńców obozów specjalnych, zamordowano także 7305 obywatelach polskich przetrzymywanych w więzieniach NKWD tzw. Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi, którzy na podstawie decyzji Berii z 22 marca 1940 r. zostali przetransportowani do więzień w Kijowie, Charkowie, Chersoniu i Mińsku¹⁹⁶.

W maju 1994 r. gen. Andriej Chomicz, zastępca szefa Służby Bezpieczeństwa Ukrainy, przekazał prokuratorowi Stefanowi Śnieżce wykaz więziennych akt osobowych 3435 obywateli II RP, osadzonych w więzieniach zachodnich obwodów Ukrainy i rozstrzelanych na mocy decyzji z 5 marca 1940 r.¹⁹⁷ Mimo że od ujawnienia tzw. ukraińskiej listy katyńskiej minęło ponad 20 lat, do dzisiaj nie został odnaleziony imienny wykaz osób rozstrzelanych na Białorusi¹⁹⁸. Jak dotąd, najdokładniejszą próbę rekonstrukcji tzw. białoruskiej listy katyńskiej podjęło Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia, we współpracy z Ośrodkiem KARTA, Radą Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa oraz Instytutem Pamięci Narodowej. Efektem tych prac była wydana w 2015 r. publikacja autorstwa Macieja Wyrwy zawierająca 908 biogramów¹⁹⁹.

Sprawa Zbrodni Katyńskiej, mimo wielu lat badań, nadal nie została w pełni wyjaśniona. Większość odpowiedzi nurtujących historyków na pewno zawierają teczki osobowe ofiar. Nie wiemy jednak, czy propozycja Szelepina o ich zniszczeniu została zrealizowana. Stałyby się bowiem cennym źródłem jednostkowych losów ofiar, a w przypadku więźniów wskazałyby wszystkie miejsca rozstrzelania i pochówku. Warto bowiem pamiętać, że Bykownia niedaleko Kijowa jest miejscem pochowania tylko części zamordowanych z tzw. ukraińskiej listy katyńskiej. Nadal niewiele wiadomo o losie osób, które zostały przewiezione do Charkowa i Chersonia. Nie ma nawet pewności, czy docelowe więzienia wskazane w rozkazie Berii z 22 marca są rzeczywistymi miejscami kaźni. Podobna sytuacja dotyczy osób zamordowanych na Białorusi. Brak tzw. białoruskiej listy katyńskiej jest słusznie nazywany przez niektórych historyków największą niewiadomą w dotychczasowym stanie wiedzy o Zbrodni Katyńskiej²⁰⁰. Owych zagadek można byłoby jeszcze wskazać wiele. Wszystkie dotykają w sposób szczególny rodzin ofiar. Nadal bowiem żyją potomkowie, którzy nie znają nawet miejsca pochówku swoich bliskich, nie mogą pojechać na grób, złożyć kwiatów i zapalić znicza. Dotyczy to zdecydowanej większości rodzin 7305 zamordowanych więźniów.

¹ J. Mackiewicz, Dymy nad Katyniem [w:] idem, Ponary, Katyń, [b.m.w.] 1985, s. 29.

² W. Materski, Na widecie. II Rzeczpospolita wobec Sowietów 1918–1943, Warszawa 2005, s. 560.

³ Ibidem, s. 577.

⁴ A. Przewoźnik, J. Adamska, Katyń. Zbrodnia…, s. 50.

⁵ W. Bonusiak, Polityka ludnościowa i ekonomiczna ZSRR…, s. 166.

⁶ Dok. nr 62 [w:] Katyń. Dokumenty zbrodni, t. 1…, s. 191.

⁷ Ppor. rezerwy Julian Budzyn, jeniec obozu w Kozielsku, w swoim pamiętniku pod datą 20 listopada 1939 r. zanotował: „Dziś ogłosili nam możliwość korespondencji z krajem – powiedzieli co wolno pisać i jak, 1 raz na miesiąc – wolno też otrzymać 1 raz z kraju korespondencję”. Zob. S.M. Jankowski, Czterdziestu co godzinę, Warszawa 2001, s. 127.

⁸ S. Kalbarczyk, Zbrodnia Katyńska po 70 latach…, s. 7; szerzej o korespondencji obozowej zob. S. Jaczyński, Zagłada oficerów Wojska Polskiego w Wschodzie. Wrzesień 1939–maj 1940, Warszawa 2006, s. 187–192. Zachowane listy i pocztówki z obozów zob. Słowa tęsknoty. Zachowane listy jeńców Kozielska, Ostaszkowa i Starobielska, oprac. E. Gruner-Żarnoch, M.D. Wołągiewicz, Szczecin 1996.

⁹ Fragment listu kpt. rezerwy Henryka Nossowicza z Kozielska do rodziny datowany na 20 XI 1939 r. Dokument udostępniony przez Halinę Strzałkowską. Henryk Nossowicz podczas pobytu w Kozielsku prowadził notatnik, który kończy się zapisem: „g. 12. w drodze do Smoleń(ska)”; zob. S.M. Jankowski, Czterdziestu…, s. 261–278.

¹⁰ T. Kaczorowska, Dzieci Katynia…, s. 110.

¹¹ Pisane miłością…, t. 3, s. 556.

¹² Fragment pocztówki kpt. Stanisława Głowackiego do rodziny ze Starobielska datowanej na 5 II 1940 r. Dokument udostępniony przez Alinę Głowacką-Szłapową.

¹³ Ibidem.

¹⁴ Fragment pocztówki ppor. rezerwy Kazimierza Seweryna do rodziny z Kozielska datowanej na 4 III 1940 r. Dokument udostępniony przez Marię Seweryn.

¹⁵ Fragment pocztówki kpt. Henryka Zakrzewskiego do rodziny ze Starobielska datowanej na 28 XI 1939 r. Dokument udostępniony przez Krystynę Gołębiowską.

¹⁶ Fragment drugiej pocztówki ppor. rezerwy Kazimierza Seweryna do rodziny z Kozielska datowanej na 11 II 1940 r. Dokument udostępniony przez Marię Seweryn.

¹⁷ Fragment drugiej pocztówki kpt. Henryka Zakrzewskiego. Brak daty, prawdopodobnie pocztówka pochodzi z początku 1940 r.

¹⁸ Fragment listu por. rezerwy Edwarda Sztarka do ojca z Kozielska datowany na 29 XI 1939 r. Dokument udostępniony przez Barbarę Dworzak.

¹⁹ Dok. nr 160 [w:] Katyń. Dokumenty zbrodni, t. 1…, s. 365.

²⁰ Fragment drugiej pocztówki kpt. Stanisława Głowackiego do rodziny ze Starobielska datowanej na 2 III 1940 r. Dokument udostępniony przez Alinę Głowacką-Szłapową.

²¹ Pamiętniki znalezione w Katyniu, przedm. J.K. Zawodny, Paryż–Warszawa 1990, s. 45–50.

²² Podczas ekshumacji grobów w Katyniu Niemcy zabezpieczyli pamiętniki i notatniki polskich jeńców. Materiały dowodowe wyciągnięte z grobów zostały przewiezione do Krakowa, a następnie do Wrocławia. Dalsze losy ponad 3 tys. eksponatów odnalezionych w grobach są skomplikowane i owiane tajemnicą. Wiele wskazuje na to, że skrzynie z pamiątkami po zamordowanych oficerach zostały spalone w Radebeul koło Drezna przed nadchodzącą Armią Czerwoną; zob. A. Przewoźnik, J. Adamska, Katyń. Zbrodnia…, s. 302–319. Pamiętniki, które zostały w Krakowie przepisane w czterech kopiach, doczekały się opracowania i wydania w 1989 r. i, w wersji rozszerzonej o pięć pamiętników, w 1990 r.; zob. S.M. Jankowski, Pamiętniki znane i nieznane, „Zeszyty Katyńskie” 2001, nr 13, s. 113–120.

²³ Wersja tego podrozdziału, dotycząca korespondencji jeńców z rodzinami, została opublikowana wraz z bogatym materiałem źródłowym w tekście popularnonaukowym; zob. K. Łagojda, Nim zamilkli na zawsze, „Pamięć.pl – Biuletyn IPN” 2015, nr 4.

²⁴ J. Goebbels, Dzienniki, t. 3: 1943–1945, oprac. i tłum. E.C. Król, Warszawa 2014 [zapis z 17 IV 1943 r.], s. 42.

²⁵ E.C. Król, Polska i Polacy w propagandzie narodowego socjalizmu w Niemczech 1919–1945, Warszawa 2006, s. 424.

²⁶ A. Kwiatkowska-Viatteau, Katyń. Wybór publicystyki 1943–1988 i „Lista Katyńska”, Londyn 1988, s. 9.

²⁷ Ibidem, s. 8–10.

²⁸ Cz. Madajczyk, Dramat katyński, Warszawa 1989, s. 35.

²⁹ E.C. Król, Polska i Polacy…, s. 412.

³⁰ Szerzej o propagandzie dotyczącej Katynia zob. Ibidem, s. 411–439.

³¹ A.K. Kunert, „Żołnierze naszej wolności…” Ujawnienie zbrodni katyńskiej 11–15 IV 1943 [w:] Charków–Katyń–Twer–Bykownia. W 70. rocznicę zbrodni katyńskiej, red. A. Kola, J. Sziling, Toruń 2011, s. 16. Paweł Jaworski przedstawia interesujące rozważania dotyczące interpretacji wydarzeń związanych z Katyniem przez rząd szwedzki: zob. P. Jaworski, Marzyciele i oportuniści. Stosunki polsko-szwedzkie w latach 1939–1945, Warszawa 2009, s. 167–177.

³² GPU – Gosudarstwiennoje politiczeskoje uprawlenije – Państwowy Zarząd Polityczny przy Ludowym Komisariacie Spraw Wewnętrznych w Związku Sowieckim, policja polityczna w ZSRS w latach 1922–1923, zrodzona na fundamentach bolszewickiej Czeki (WCzK). W latach 1923–1934 – OGPU, następnie w 1934 r. już jako GUGB włączona w struktury NKWD. W 1941 r. OGPU (jako GUGB) zostało wyłączone z NKWD i funkcjonowało w strukturach NKGB do 1946 r. Niemcy jednak w swoich propagandowych komunikatach konsekwentnie posługiwali się dawną nazwą NKWD.

³³ Zbrodnia Katyńska w świetle dokumentów…, s. 85. Warto zwrócić uwagę, że w wielu publikacjach dotyczących Zbrodni Katyńskiej podaje się błędną datę pierwszego niemieckiego komunikatu – 13 kwietnia 1943 r. W swoich publikacjach najmocniej zwracał uwagę na ten błąd Andrzej Krzysztof Kunert; zob. A.K. Kunert, „Żołnierze naszej wolności…”…, przyp. 2, s. 12; idem, Katyń. Ocalona pamięć, Warszawa 2010, s. 197; idem, Kiedy ujawniono prawdę o Katyniu?, „Niepodległość” 1996, t. 28, s. 168–173.

³⁴ Goebbels w swoich dziennikach zanotował łącznie aż 39 notatek dotyczących Katynia.

³⁵ J. Goebbels, Dzienniki, t. 3…, [zapis z 9 IV 1943 r.], s. 36.

³⁶ Zapiski Goebbelsa odnośnie Katynia znajdziemy także w pracy: E. Guz, Goebbels o Polsce i sojuszniczym ZSRR, Warszawa 1999, s. 62–72.

³⁷ J. Mackiewicz, Dymy nad Katyniem…, s. 12–13. Praca, która ukazała się w drugim obiegu poza komunistyczną cenzurą, zawiera przedruk dwóch reportaży Józefa Mackiewicza; jeden z nich, Dymy nad Katyniem, będący opisem pobytu w Katyniu, został opublikowany po raz pierwszy na łamach „Lwów i Wilno” 1947, nr 10, nr 11.

³⁸ T. Szarota, Okupowanej…, s. 415.

³⁹ A.K. Kunert, „Żołnierze naszej wolności…”, s. 24.

⁴⁰ T. Szarota, Okupowanej…, s. 258.

⁴¹ K. Skarżyński, Katyń, Paryż 1990, s. 26.

⁴² „Goniec Krakowski”, 15 IV 1943 r. [nr 88, s. 1].

⁴³ Ibidem.

⁴⁴ T. Szarota, Okupowanej…, s. 415.

⁴⁵ O niemieckiej propagandzie w prasie zob. P. Łysakowski, Prasa niemiecka o Katyniu. Jak niemiecka propaganda przedstawiała w 1943 r. sprawę mordu popełnionego na polskich oficerach, „Zeszyty Katyńskie” 1990, nr 1, s. 88–114; T. Głowiński, Sprawa katyńska w oficjalnej polskojęzycznej prasie codziennej w Generalnym Gubernatorstwie: kwiecień–lipiec 1943, „Niepodległość” 1996, t. 28, s. 135–167; G. Szopa, Zbrodnia katyńska w świetle polskojęzycznej prasy okupacyjnej, „Rocznik Historyczno-Archiwalny” 2004, t. 18, s. 121–145. Interesujący zbiór artykułów z gazet, które poruszały sprawę odkrycia w Katyniu w 1943 r., znajduje się w pracy: Las Katyński 1943. Reportaże z ekshumacji ofiar Katynia, oprac. i red. B. Tarkowska, Warszawa 2014. Znajdziemy w niej odpisy stu gazet wydawanych w 1943 r. przez Niemców w okupowanej Polsce m.in. „Nowego Kuriera Warszawskiego”, „Gońca Krakowskiego”, „Kuriera Częstochowskiego”, „Kuriera Kieleckiego” i „Gazety Lwowskiej”. Liczne przykłady wydawnictw niemieckich w Generalnym Gubernatorstwie, Dystrykcie Galicja i Generalnym Komisariacie Litwy podaje T. Wolsza, „Katyń to już na zawsze katy i katowani”. W „polskim Londynie” o sowieckiej zbrodni w Katyniu (1940–1956), Warszawa 2008, przyp. 56–63, s. 28–30. Zbrodnię Katyńską ukazaną w prasie słowackiej przedstawia M. Lacko, Masakra katyńska a Słowacja. Obraz tragedii w prasie słowackiej wiosną 1943 roku, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2005, nr 2, s. 219–236. Autor wyjaśnia, że choć prasa słowacka podlegała niemieckiej propagandzie, było w niej miejsce na autonomiczne komentarze. Wskazuje także na ciekawe różnice w postrzeganiu zbrodni przez Słowaków i Czechów, które leżały u podstaw wydarzeń lat 1938–1939. Nieco inne spojrzenie prezentuje P. Suk, Odkrycie masowych grobów w Katyniu oraz problematyka polska w prasie Protektoratu Czech i Moraw w okresie od kwietnia do czerwca 1943 roku, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2005, nr 2, s. 237–254. Autor skupił się głównie na niemieckich instrukcjach dla prasy czeskiej, przeglądzie artykułów w prasie codziennej oraz wykazie najważniejszych opinii pojawiających się w komentarzach dziennikarzy i redaktorów analizowanej prasy.

⁴⁶ J. Goebbels, Dzienniki, t. 3…, [zapis z 9 IV 1943 r.], s. 36.

⁴⁷ Cyt. za: A.K. Kunert, „Żołnierze naszej wolności…”, s. 26.

⁴⁸ Cyt. za: T. Szarota, Okupowanej…, s. 415; zob. szerzej: B. Chrzanowski, Zbrodnia katyńska w świetle wydawnictw podziemnych 1943–1944 [w:] Charków–Katyń–Twer–Bykowania…, s. 107–127.

⁴⁹ Cyt. za: I. Kershaw, Hitler, Niemcy i ostateczne rozwiązanie, tłum. R. Bartołd, Poznań 2010, s. 270.

⁵⁰ Zob. szerzej: ibidem, s. 159–281.

⁵¹ J. Goebbels, Dzienniki, t. 3…, [zapis z 15 IV 1943 r.], s. 40.

⁵² Cyt. za: F. Kadell, Kłamstwo katyńskie. Historia pewnej manipulacji. Fakty, dokumenty, świadkowie, tłum. J. Pasieka, Wrocław 2008, s. 62.

⁵³ Cyt. za: A.K. Kunert, „Żołnierze naszej wolności…”, s. 27.

⁵⁴ J.K. Zawodny, Katyń, Lublin–Paryż 1989, s. 35.

⁵⁵ J. Goebbels, Dzienniki, t. 3…, [zapis z 1 V 1943 r.], s. 61–62.

⁵⁶ J. Chrobaczyński, Dramatyczny rok 1943. Postawy i zachowania społeczeństwa polskiego w rozstrzygającym roku II wojny światowej, Rzeszów–Kraków 2012, s. 372.

⁵⁷ Cz. Madajczyk, Dramat katyński…, s. 48.

⁵⁸ „Goniec Krakowski”, 16 IV 1943 r. [nr 89, s. 1].

⁵⁹ „Goniec Krakowski”, 17 IV 1943 r. [nr 90, s. 1–2].

⁶⁰ Nie podejmuję się w tym miejscu wskazania innych kategorii tej analizy. Jest to zadanie dla psychologów i socjologów. Być może przedstawione w tej książce relacje posłużą badaczom wspomnianych dziedzin do próby podjęcia tematu.

⁶¹ S. Kapralski, Trauma i pamięć zbiorowa. Przypadek Jedwabnego [w:] Stawanie się społeczeństwa. Szkice ofiarowane Piotrowi Sztompce z okazji 40-lecia pracy naukowej, red. A. Flis, Kraków 2006, s. 632; P. Sztompka, Socjologia. Analiza społeczeństwa, Kraków 2003, s. 456–457.

⁶² K. Skarżyński, Katyń…, s. 27; por. Pisane miłością…, t. 3, s. 330.

⁶³ Zob. M. Zaremba, Wielka trwoga…, s. 53–70.

⁶⁴ Pisane miłością…, t. 1, s. 175.

⁶⁵ W wielu wywiadach, które przeprowadziłem nie tylko na potrzeby pracy magisterskiej, nie spotkałem się z takim poglądem. W przeanalizowanych wspomnieniach stwierdzenie o winie Niemców pojawia się bardzo rzadko.

⁶⁶ „Goniec Krakowski”, 16 IV 1943 r. [nr 89, s. 1].

⁶⁷ A. Przewoźnik, J. Adamska, Katyń. Zbrodnia…, s. 263.

⁶⁸ Zbrodnia Katyńska w świetle dokumentów…, s. 86.

⁶⁹ Świadek myli Syberię z Kazachstanem lub używa potocznego określenia. Anna Bocheńska została zesłana do wsi Pieszkowce w północnym Kazachstanie.

⁷⁰ Dok. 206 [w:] Katyń. Dokumenty zbrodni, t. 2…, s. 332.

⁷¹ Akcja rozstrzeliwania jeńców Ostaszkowa trwała od 5 kwietnia do 22 maja 1940 r. O karierze Błochina zob. N. Pietrow, Poczet katów…, s. 119–132, 204–206.

⁷² Pisane miłością…, t. 1, s. 194.

⁷³ T. Głowiński, Sprawa katyńska w oficjalnej polskojęzycznej prasie…, s. 164.

⁷⁴ J. Goebbels, Dzienniki, t. 3…, [zapis z 8 V 1943 r.], s. 72. Pod datą 20 maja 1943 r. minister propagandy zanotował: „W kraju nie potrzebuję już więcej eksploatować tematu Katynia; dotąd przedstawiony materiał podziałał na niemiecką opinię publiczną w zupełności przekonująco”. Od tego czasu można zauważyć wyraźne ograniczenie rozważań na temat Katynia.

⁷⁵ T. Głowiński, O nowy porządek europejski. Ewolucja hitlerowskiej propagandy politycznej wobec Polaków w Generalnym Gubernatorstwie 1939–1945, Wrocław 2000, s. 304.

⁷⁶ W. Wasilewski, Sowieckie komisje kłamstwa: NKWD–NKGB i Burdenki [w:] idem, Ludobójstwo…, s. 120. Szerzej o Komisji Burdenki zob. N. Lebiediewa, Komisja specjalna i jej przewodniczący Burdenko, „Zeszyty Katyńskie” 2008, nr 23, s. 56–101; W. Materski, Z początków wojny propagandowej wokół zbrodni katyńskiej. Sowiecka Komisja Specjalna (tzw. Komisja Burdenki) [w:] Represje sowieckie wobec narodów Europy…, s. 19–28.

⁷⁷ Szerzej zob. J. Tebinka, „Wielka Brytania dotrzyma lojalnie swojego słowa”. Winston S. Churchill a Polska, Warszawa 2013, s. 134–148.

⁷⁸ Dok. nr 16 [w:] Na najwyższym szczeblu. Spotkania premierów Rzeczypospolitej Polskiej i Wielkiej Brytanii podczas II wojny światowej, oprac. M.K. Kamiński, J. Tebinka, Warszawa 1999, s. 84. Za udostępnienie tej pozycji serdeczne podziękowania składam Piotrowi Ossowskiemu, doktorantowi Instytutu Historii Uniwersytetu Łódzkiego.

⁷⁹ E. Raczyński, In allied London. The wartime diaries of the Polish Ambassador, intro. by Sir J. Wheeler-Bennett, Liverpool–London 1962, s. 171. Dziennik polskiego ambasadora ukazał się najpierw w języku polskim w Londynie w 1960 r. W pracy korzystam z wydania angielskiego, ponieważ nie dotarłem do wersji polskiej.

⁸⁰ Dok. nr 5 [w:] Katyń. Dokumenty zbrodni, t. 4: Echa Katynia. Kwiecień 1943–marzec 2005, oprac. W. Materski i in., Warszawa 2006, s. 47.

⁸¹ Dok. nr 11 [w:] Zbrodnia Katyńska 1940. Polacy w Wielkiej Brytanii wobec ludobójstwa katyńskiego 1943–1989, wstęp, wybór i oprac. B. Polak, M. Polak, Koszalin 2013, s. 26. W kwestii daty złożenia prośby przez rząd RP w Londynie do MCK o zbadanie miejsca mordu oraz tożsamego pisma złożonego przez niemieckiego delegata występują rozbieżności: por. T. Wolsza, „Katyń to już na zawsze katy i katowani”…, s. 19; A. Przewoźnik, J. Adamska, Katyń. Zbrodnia…, s. 227; T.A. Kisielewski, Katyń. Zbrodnia i kłamstwo…, s. 148; W. Wasilewski, Sprawa katyńska na tle międzynarodowym: 1940–1943 [w:] idem, Ludobójstwo…, s. 44; Cz. Madajczyk, Dramat katyński…, s. 45–46.

⁸² Dok. nr 7 [w:] Katyń. Dokumenty zbrodni, t. 4…, s. 51–52.

⁸³ P. Gontarczyk, Katyń: PPR-owska szkoła kłamstwa, „Pamięć.pl – Biuletyn IPN” 2013, nr 4.

⁸⁴ Więcej zob. W. Materski, Zerwanie stosunków polsko-sowieckich [w:] Historia dyplomacji polskiej, t. 5: 1939–1945, red. W. Michowicz, Warszawa 1999, s. 319–396.

⁸⁵ Dok. nr 88 [w:] Polish-Soviet relations 1918–1943. Official documents issued by the polish embassy in Washington by authority of the government of the Republic of Poland, Washington 1943, s. 245–246.

⁸⁶ T. Wolsza, „Katyń to już na zawsze katy i katowani”…, s. 24; por. W. Wasilewski, Kłamstwo Katyńskie – narodziny i trwanie [w:] Zbrodnia Katyńska. W kręgu…, s. 69.

⁸⁷ G. Sanford, Zbrodnia katyńska a stosunki polsko-sowieckie w latach 1941–1943, „Zeszyty Katyńskie” 2006, nr 21.

⁸⁸ W. Materski, Dyplomacja RP 1939–1945 [w:] M. Kornat, W. Materski, Między pokojem a wojną…, s. 66.

⁸⁹ A. Basak, Historia pewnej mistyfikacji. Zbrodnia katyńska przed Trybunałem Norymberskim, Wrocław 1993; zob. też F. Kadell, Kłamstwo katyńskie. Historia…, 123–141.

⁹⁰ D. Gabrel, Historia postępowań w sprawie Zbrodni Katyńskiej [w:] Zbrodnia Katyńska. W kręgu…, s. 23–24.

⁹¹ J. Mackiewicz, Sprawa mordu katyńskiego. Ta książka była pierwsza, Londyn 2009, s. 202–206.

⁹² Zob. Komunikat Komisji Specjalnej do ustalenia i zbadania okoliczności rozstrzelania przez niemieckich najeźdźców faszystowskich w lesie katyńskim jeńców wojennych – oficerów polskich, Moskwa 1944.

⁹³ W. Wasilewska, Mord w Katyniu [w:] Prawda o Katyniu, Moskwa 1944, s. 5.

⁹⁴ W. Materski, Mord katyński. Siedemdziesiąt lat drogi do prawdy, Warszawa 2010, s. 67.

⁹⁵ W. Gomułka, Pamiętniki, t. 2, red. A. Werblan, Warszawa 1994, s. 289.

⁹⁶ K. Kersten, Jałta…, s. 9.

⁹⁷ Zob. eadem, Repatriacja ludności polskiej…, s. 206–225; J. Czerniakiewicz, Repatriacja ludności polskiej z ZSRR 1944–1948, Warszawa 1987.

⁹⁸ M. Ruchniewicz, Po powrocie…, s. 492.

⁹⁹ Często rodziny z zesłania wracały bez żadnych bagaży, bez możliwości powrotu do dawnych domów. Zarobione pieniądze pozwalały wówczas na utrzymanie się i rozpoczęcie nauki.

¹⁰⁰ Pisane miłością…, t. 1, s. 26.

¹⁰¹ Towarzystwo Pomocy Polakom powstało w 1946 r. w Londynie, kontynuując działalność Polskiego Czerwonego Krzyża na obczyźnie. Towarzystwo oprócz przejęcia zadań od PCK, zajmuje się opieką nad byłymi żołnierzami Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, ludźmi w podeszłym wieku, schorowanymi i niepełnosprawnymi. O okolicznościach, w których doszło do powstania TPP więcej zob. W. Hładkiewicz, Towarzystwo Pomocy Polakom w Londynie. Relief Society for Poles 1946–1990, Zielona Góra 1993.

¹⁰² Pisane miłością…, t. 2, s. 459–460.

¹⁰³ Więcej zob. M. Ruchniewicz, Repatriacja ludności polskiej z ZSRR w latach 1955–1959, Warszawa 2000.

¹⁰⁴ A. Przewoźnik, J. Adamska, Katyń. Zbrodnia…, s. 397.

¹⁰⁵ Prawo osobowe. Postępowanie o ubezwłasnowolnienie, postępowanie o uznanie za zmarłego i stwierdzenie zgonu, oprac. I. Różański, Kraków 1946, s. 61.

¹⁰⁶ Ibidem, s. 77.

¹⁰⁷ Ibidem, s. 64.

¹⁰⁸ Postanowienie Sądu Grodzkiego w Przemyślu, sygn. Zg. 23/47, 22 I 1947 r. Dokument pozyskany z prywatnych zbiorów Aliny Głowackiej-Szłapowej.

¹⁰⁹ Postanowienie Sądu Powiatowego we Wrocławiu, sygn. Zg. 183/50, 30 IV 1951 r. Dokument pozyskany z prywatnych zbiorów Anny Budzińskiej.

¹¹⁰ Szerzej o postanowieniach sądowych w kwestii uznania za zmarłą ofiarę Zbrodni Katyńskiej zob.: K. Łagojda, Ofiary Katynia na wokandzie, „Pamięć.pl – Biuletyn IPN” 2015, nr 2.

¹¹¹ Już w pierwszym numerze, z 14 kwietnia 1943 r., na głównej stronie „Nowego Kuriera Warszawskiego” zwrócono uwagę na śmierć gen. Smorawińskiego, ale także innych wysokiej rangi wojskowych: „Delegacja Polaków z Ferdynandem Goetlem na czele ogląda wstrząsające cmentarzysko – Wśród ofiar gen. Smorawiński, gen. Bohaterewicz i płk. Hałaciński” (niemieckie gazety podawały rożne warianty nazwiska gen. Bohaterewicza: „Bohatyrewicz” lub „Bohatyrowicz”), zob. „Nowy Kurier Warszawski”, 14 IV 1943 r. [nr 89, s. 1]. W numerze następnym „Nowego Kuriera Warszawskiego”, z 15 kwietnia, pojawiło się zdjęcie z ekshumacji gen. Smorawińskiego i Bohaterewicza, zob. „Nowy Kurier Warszawski”, 15 IV 1943 r. [nr 90, s. 1]. Z kolei „Goniec Krakowski” zdjęcia z ekshumacji dwóch generałów opublikował 17 kwietnia 1943 r., zob. „Goniec Krakowski”, 17 IV 1943 r. [nr 90, s. 1].

¹¹² Zbrodnia Katyńska. Teki edukacyjne IPN, oprac. D. Gorajczyk i in., Kraków–Warszawa 2014, karta nr 11.

¹¹³ T. Kaczorowska, Dzieci Katynia…, s. 135.

¹¹⁴ Swoją tezę podpieram cząstkowymi badaniami statystycznymi i przedstawiam w postaci tabeli. Po 1989 r. do Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej zapisały się 52 wdowy po zamordowanych. 11 z nich wyszło ponownie za mąż. Do tej statystyki należy dodać 12 wdów, które nie należały do stowarzyszenia, ale członkami były ich dzieci i poświadczyły stan cywilny matek. Z tej grupy, tylko 2 kobiety wyszły ponownie za mąż. Stąd też poniższa tabela w pierwszej kolumnie przedstawia ogół 64 przeanalizowanych ankiet (statystyka została opracowana dzięki pomocy sekretarza Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej, Ludmiły Seredyńskiej). Spośród moich rozmówców 13 z 16 pytanych potwierdziło, że ich matki nie wyszły ponownie za mąż, często mimo licznych oświadczyn. Należy nadmienić, że w przypadku 3 pozostałych kobiet tylko jedna zawarła powtórny związek małżeński, 2 pozostałe nie przeżyły wojny. Zatem na 78 wdów objętych badaniem, tylko 14 zdecydowało się na ponowne małżeństwo (pierwsze kolumny tabeli). Aby rozszerzyć badaną grupę, zdecydowałem się na przeanalizowanie dzieła Pisane miłością, które zawiera 273 wspomnienia, głównie córek i synów o matkach (w tomach znajdują się także wspomnienia wnuków i samych wdów). Z tej liczby wyselekcjonowałem wspomnienia, które dotyczyły wdów po jeńcach obozów w Kozielsku, Starobielsku, Ostaszkowie oraz przetrzymywanych w więzieniach tzw. Zachodniej Ukrainy. Badanie nie objęło kobiet, które nie przeżyły wojny. Odrzuciłem także wspomnienia żon Polaków, których los pozostaje do tej pory nieznany oraz członków Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej, którzy zostali objęci poprzednim badaniem. W 131 wspomnieniach odnalazłem bezpośrednie lub pośrednie informacje o życiu osobistym wdów. Tylko 20 z nich wyszło ponownie za mąż, 9 z tych kobiet było żonami Polaków zamordowanych w Katyniu. W 111 przypadkach kobiet, które zostały same, 42 były wdowami po zamordowanych w Katyniu. Reasumując, spośród wszystkich 209 przypadków, tylko 34 kobiety wyszły ponownie za mąż, co daje wynik 16 proc. Oczywiście dane te są niepełne wobec tysięcy wdów po ofiarach Zbrodni Katyńskiej. Niemniej jednak w tych cząstkowych badaniach widać, że większość żon wiele lat po wojnie wciąż czekała na powrót swojego męża. Nie można wykluczyć, że na taki wynik miał również wpływ wiek kobiet po zakończeniu II wojny światowej. Z analizowanych wspomnień widać jednak, że kobiety po wojnie, chciały przede wszystkim pomóc swoim dzieciom w dalszej drodze życiowej. Zamieszkiwały razem z nimi, wychowywały wnuki i zajmowały się domem, czyli robiły to, do czego były przyzwyczajone w okresie międzywojennym. Oczywiście podejmowały także pracę zarobkową, jednak brak wyuczonego zawodu często ograniczał możliwości. Trzeba także pamiętać, że kobiety te najczęściej wywodziły się z inteligencji w II RP. W tamtych czasach rzeczą naturalną był dobór partnera wywodzącego się z tej samej warstwy społecznej – podczas wojny właśnie inteligencja poniosła największe straty. Różnica w liczbie mężczyzn i kobiet była ogromna i wyniosła 2,3 mln, zob. M. Zaremba, Wielka trwoga…, przyp. 113, s. 128. Wyniki badań dotyczących ponownego małżeństwa żon zamordowanych oficerów zob.: K. Łagojda, Pamięć o ojcu…, s. 110.

¹¹⁵ Liczba w nawiasie oznacza wyłączone z badania wywiady, gdyż matki moich rozmówców zginęły w czasie wojny.

¹¹⁶ Spośród 20 kobiet, które ponownie wyszły za mąż, 9 było żonami oficerów zamordowanych w Katyniu.

¹¹⁷ Spośród 111 kobiet, które nie wyszły ponownie za maż, 42 były żonami oficerów zamordowanych w Katyniu.

¹¹⁸ Prawo osobowe. Postępowanie…, s. 78.

¹¹⁹ Ibidem, s. 78–79.

¹²⁰ Stanisław Jaczyński podaje liczbę 395 osób z obozów kozielskiego, starobielskiego i ostaszkowskiego, którym udało się uniknąć egzekucji. Zob. S. Jaczyński, Ocaleni od zagłady…, s. 10.

¹²¹ Na marginesie tych rozważań warto zauważyć, że jeszcze w okresie dwudziestolecia międzywojennego zawód, sytuacja majątkowa małżonków oraz pochodzenie determinowały decyzję o zawarciu małżeństwa. Niewątpliwą rolę w jej podjęciu odgrywali także rodzice pary. Niemożliwym jest, aby dokładnie określić, jaki wpływ przy doborze partnerów życiowych pełniły prawdziwe uczucia. Nie ulega wątpliwości, że normy społeczne nie czyniły z uczuć warunku sine qua non do zawarcia małżeństwa. Dotyczyło to nie tylko Polski, ale także innych krajów europejskich. Niemniej jednak z przedstawionych powyżej danych procentowych, dotyczących ponownego wyjścia za mąż, możemy wnioskować, że w przypadku rodzin oficerskich uczucia odgrywały pewną rolę. Być może miłość nie była najważniejszym czynnikiem przed ślubem, jednak nie oznacza to, że nie mogła ona zrodzić się po nim, zob. A. Prost, Granice i obszary prywatności [w:] Historia życia prywatnego. Od I wojny światowej do naszych czasów, t. 5, red. A. Prost, G. Vincent, tłum. K. Skawina, A. Pierchała, E. Trojańska, Wrocław–Warszawa–Kraków 2006, s. 100–108. Za wskazanie tej pozycji serdeczne podziękowania składam dr. hab. Piotrowi Badynie, pracownikowi Instytutu Historycznego Uniwersytetu Wrocławskiego.

¹²² M. Zaremba, Wielka trwoga…, s. 128.

¹²³ Pisane miłością…, t. 1, s. 184.

¹²⁴ Aparat bezpieczeństwa w latach 1944–1956. Taktyka, strategia, metody, cz. 2: Lata 1948–1949, oprac. A. Paczkowski, Warszawa 1996, s. 5–7.

¹²⁵ Biuletyny dzienne Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego 1949–1950, wybór i oprac. Ł. Kamiński, Warszawa 2004, s. 221.

¹²⁶ Biuletyny Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego. Grudzień 1954–listopad 1956, oprac. W. Chudzik i in., Warszawa 2009, s. 695.

¹²⁷ O amerykańskiej komisji więcej zob. W. Wasilewski, Kongres USA wobec Zbrodni Katyńskiej (1951–1952) [w:] Zbrodnia Katyńska. W kręgu…, s. 89–108; idem, Propaganda kłamstwa kontra „Komisja Katyńska” Izby Reprezentantów USA, „Zeszyty Katyńskie” 2008, nr 23, s. 102–131; F. Kadell, Kłamstwo katyńskie. Historia…, s. 158–186.

¹²⁸ A. Przewoźnik, J. Adamska, Katyń. Zbrodnia…, s. 392.

¹²⁹ Od 1946 r. Ludowy Komisariat Spraw Zagranicznych został przemianowany na Ministerstwo Spraw Zagranicznych.

¹³⁰ Więcej zob. W. Wasilewski, Decyzja Politbiura WKP(b) z 29 II 1952 r. ZSSR wobec komisji katyńskiej Izby Reprezentantów USA, „Dzieje Najnowsze” 2013, nr 1, s. 107–133.

¹³¹ Ibidem, s. 119.

¹³² Dok. nr 90 [w:] Katyń. Dokumenty zbrodni, t. 4…, s. 438.

¹³³ W. Wasilewski, Decyzja Politbiura…, s. 132.

¹³⁴ „Trybuna Ludu”, 1 III 1952 r. [nr 61, s. 1.].

¹³⁵ P. Szulc, „Instrument wychowania człowieka socjalizmu”. Polskie Radio Szczecin w latach 1949–1955 [w:] Wokół zjazdu szczecińskiego 1949 r., red. P. Knap, Szczecin 2011, s. 116.

¹³⁶ P. Gasztold-Seń, Siła przeciw prawdzie. Represje aparatu bezpieczeństwa PRL wobec osób kwestionujących oficjalną wersję Zbrodni Katyńskiej [w:] Zbrodnia Katyńska. W kręgu…, s. 138.

¹³⁷ Po 1956 r. audycja zmieniła nazwę na „Fala 56”, a później także na „Fala 80”.

¹³⁸ T. Wolsza, „To co widziałem przekracza swą grozą najśmielsze fantazje”. Wojenne i powojenne losy Polaków wizytujących Katyń w 1943 roku, Warszawa 2015, s. 316–317.

¹³⁹ Cyt. za: ibidem, s. 327.

¹⁴⁰ Cyt. za: ibidem; więcej zob. s. 316–332.

¹⁴¹ P. Gasztold-Seń, Siła przeciw prawdzie…, s. 132. O prześladowaniach w okresie stalinowskim zob. M. Golon, Kary za prawdę o zbrodni Stalina. Represje polskich organów bezpieczeństwa w okresie stalinowskim (1944–1956) wobec osób ujawniających władze ZSRR jako sprawców zbrodni katyńskiej w świetle inwentarza dokumentacji przechowywanej w zasobie archiwalnym Instytutu Pamięci Narodowej [w:] Charków–Katyń–Twer–Bykownia…, s. 225–240.

¹⁴² Cyt. za: A. Przewoźnik, Proces odkrywania prawdy i upamiętniania ofiar [w:] Białe plamy – czarne plamy. Sprawy trudne w relacjach polsko-rosyjskich (1918–2008), red. A.D. Rotfeld, A. W. Torkunow, Warszawa 2010, s. 301.

¹⁴³ P. Gasztold-Seń, Siła przeciw prawdzie…, s. 133.

¹⁴⁴ Por. K. Kersten, Refleksje wokół pamięci Katynia [w:] eadem, Między wyzwoleniem a zniewoleniem. Polska 1944–1956, Londyn 1993, s. 165.

¹⁴⁵ J. Żarnowski, Epoka powojenna: 1945–1989 [w:] I. Ihnatowicz, A. Mączak, B. Zientara, J. Żarnowski, Społeczeństwo polskie od X do XX wieku, Warszawa 2006, s. 703.

¹⁴⁶ K. Kersten, Refleksje wokół…, s. 170.

¹⁴⁷ P. Gasztold-Seń, Siła przeciw prawdzie…, s. 133, 141.

¹⁴⁸ Warto mieć na uwadze, że przemówienie I sekretarza KC KPZS odnosiło się głównie do czystek wśród działaczach partii i oficerach Armii Czerwonej w latach 1937–1938, a nie zbrodni Stalina w ogóle.

¹⁴⁹ P. Machcewicz, Polski rok 1956, Warszawa 1993, s. 12–74.

¹⁵⁰ Stanowisko Gomułki w tej sprawie zob. A. Przewoźnik, J. Adamska, Katyń. Zbrodnia…, 405.

¹⁵¹ W. Gomułka, Pamiętniki, t. 2…, przyp. 15, s. 293; zob. A. Werblan, Gomułka odpowiada studentom, „Prawo i Życie” 1991, nr 44.

¹⁵² F. Kadell, Kłamstwo katyńskie. Historia…, s. 189.

¹⁵³ W literaturze możemy spotkać także nieco inny tytuł Moje czternaście lat. W przedruku, z którego korzystałem, tytuł był taki, jak zapisałem w tekście głównym.

¹⁵⁴ W. Materski, Mord katyński…, s. 58.

¹⁵⁵ W. Gomułka, Moich czternaście lat: 1956–1970, [b.m.w.] 1981, s. 19–20.

¹⁵⁶ Idem, Pamiętniki, t. 2…, s. 292.

¹⁵⁷ Idem, Moich…, s. 1.

¹⁵⁸ W. Wasilewski, Odzyskać prawdę, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2011, nr 8–9; M. Golon, Zbrodnia katyńska w propagandzie PRL (1944–1989). 45 lat fałszowania historii [w:] Charków–Katyń–Twer. W sześćdziesiątą rocznicę zbrodni, red. A. Kola, J. Sziling, Toruń 2001, s. 50–51; J. Eisler, Siedmiu wspaniałych. Poczet pierwszych sekretarzy KC PZPR, Warszawa 2014, s. 244–246, więcej zob. K. Łagojda, Chruszczow i Gomułka rozmawiają o Katyniu, „Pamięć.pl – Biuletyn IPN” 2016, nr 4.

¹⁵⁹ S. Swianiewicz, W cieniu…, s. 343–348.

¹⁶⁰ A. Noskowa, XX Zjazd KPZR i tajny referat Nikity Siergiejewicza Chruszczowa. Próba rozliczenia ze stalinizmem czy taktyczna manipulacja [w:] Rok 1956 w Polsce i jego rezonans w Europie, red. J. Szymoniczek, E.C. Król, Warszawa 2009, s. 106.

¹⁶¹ N. Pietrow, Poczet katów…, s. 18.

¹⁶² A. Noskowa, XX Zjazd KPZR i tajny…, s. 119.

¹⁶³ W 1962 r., czyli 11 lat przed ukazaniem się „wspomnień” Gomułki, Józef Mackiewicz jednoznacznie wypowiedział się na temat wystąpienia Chruszczowa i jego referatu. Stwierdził, że nie było szans na ujawnienie prawdy o Katyniu, bowiem I sekretarz KC KPZS nie potępił w swoim referacie wszystkich zbrodni Stalina, ale tylko te, które dotyczyły szeregów aparatu partyjnego i oficerów Armii Czerwonej; J. Mackiewicz, Dlaczego Chruszczew nie mógł wspomnieć o Katyniu [w:] idem, Katyń – zbrodnia bez sądu i kary, oprac. J. Trznadel, „Zeszyty Katyńskie” 1997, nr 7, s. 398–402.

¹⁶⁴ Jako najważniejsze należy wymienić prace Louisa FitzGibbona, m.in. Katyn – A Crime without Parallel, intro. C. FitzGibbon, London 1971; The Katyn Cover up, London 1972; Unpitied and unknown. Katyn… Bologoye… Dergachi, foreword by Lord G. Brown, London 1975; czy Katyn – Triumph of Evil, foreword by S. Soboniewski, Dublin 1975, która w pierwszej części zatytułowanej The Crime stanowi znaczny przedruk książki wydanej w 1971 r. Prace te powstały głównie w oparciu o dokumenty zgromadzone przez rząd polski na uchodźstwie w latach 1941–1946.

¹⁶⁵ W. Materski, Mord katyński…, s. 61–64.

¹⁶⁶ Zob. Katyn. Despatches of Sir Owen O’ Malley to the British Government, foreword The Lord Barnby, intro. by L. FitzGibbon, London 1972. W języku polskim raporty zostały wydane i kolportowane przez Instytut Katyński, zob. Raporty Katyńskie Ambasadora O’Malley’a, Kraków 1980.

¹⁶⁷ Szerzej o brytyjskim komitecie zob. L. FitzGibbon, The Katyn Memorial, foreword by Prince E. Lubomirski, London 1977; idem, Unpitied and unknown…, s. 407–427; E. Maresch, Katyń 1940. Dowody zdrady Zachodu: Dokumenty z brytyjskich archiwów, tłum. M. Urbański, Warszawa 2014, s. 350–366. Warto mieć na uwadze, że Louis FitzGibbon był jednym z inicjatorów budowy pomnika oraz jego honorowym sekretarzem.

¹⁶⁸ Zob. m.in.: Dok. nr 99 [w:] Katyń. Dokumenty zbrodni, t. 4…, s. 454–455; więcej zob. W. Wasilewski, Związek Sowiecki wobec podejmowania sprawy Katynia w Wielkiej Brytanii, „Zeszyty Katyńskie” 2007, nr 22, s. 79–97.

¹⁶⁹ A. Przewoźnik, J. Adamska, Katyń. Zbrodnia…, s. 414–415.

¹⁷⁰ W. Materski, Katyń. Od kłamstwa…, s. 138.

¹⁷¹ Idem, Mord katyński…, s. 69. O tzw. Dolince Katyńskiej zob. program z cyklu „Z filmoteki bezpieki”, odc. 40. Gościem prowadzącego Cezarego Gmyza był Witold Wasilewski. Program jest do obejrzenia pod adresem internetowym: http://pamiec.pl/pa/ipn-notacje-ipn-tv/z-filmoteki-bezpieki/15126,IPN-TV-Z-filmoteki-bezpiekiquot-odc-40-Dolinka-Katynska.html [dostęp: 29 VII 2015 r.]

¹⁷² J. Łojek, Dzieje sprawy Katynia, Białystok 1989, s. 1.

¹⁷³ Pisane miłością…, t. 2, s. 565.

¹⁷⁴ Zob. A. Paczkowski, Wojna polsko-jaruzelska. Stan wojenny w Polsce 13 XII 1981–22 VII 1983, Warszawa 2006.

¹⁷⁵ A. Przewoźnik, Proces odkrywania prawdy…, s. 302.

¹⁷⁶ W. Wasilewski, Pamięć Katynia. Działania opozycji [w:] idem, Ludobójstwo…, s. 226.

¹⁷⁷ J. Abramski, R. Żywiecki, Katyń, Warszawa 1977.

¹⁷⁸ C. Kuta, Niezależny ruch wydawniczy 1980–1989 [w:] NSZZ Solidarność 1980–1989. Ruch społeczny, t. 2, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010, s. 290. Za wskazanie tej pozycji serdeczne podziękowania składam dr. Kamilowi Dworaczkowi, pracownikowi Oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN we Wrocławiu.

¹⁷⁹ A. Przewoźnik, J. Adamska, Katyń. Zbrodnia…, s. 428.

¹⁸⁰ AIPN Wr, 053/2522, t. 2, Informacja dzienna dotycząca sytuacji na terenie województwa wrocławskiego w dniu 15 X 1987 r., k. 211. Dostęp do powyższych dokumentów WUSW we Wrocławiu otrzymałem w trakcie stażu odbytego w OBEP IPN we Wrocławiu w okresie od czerwca do sierpnia 2015 r. Dokumenty te nie stanowiły przedmiotu osobnej kwerendy badawczej w czasie przygotowywania publikacji.

¹⁸¹ Ibidem, Informacja dzienna dotycząca sytuacji na terenie województwa wrocławskiego w dniu 26 X 1987 r., k. 177–178.

¹⁸² Cz. Madajczyk, Stosunki polsko-radzieckie w świetle najnowszych badań. Wykład wygłoszony w Urzędzie Rady Ministrów w dniu 28 kwietnia 1988 r., Warszawa 1988, s. 12–19.

¹⁸³ AIPN Wr, 053/2522, t. 1, Informacja dzienna dotycząca sytuacji na terenie województwa wrocławskiego w dniu 7 VI 1987 r., k. 41, 47, 52.

¹⁸⁴ W. Materski, Katyń. Od kłamstwa…, s. 143.

¹⁸⁵ Opinia publiczna o zbrodni w Katyniu. Komunikat z badań, Warszawa 1988, s. 5; por. A. Zawistowski, Zbrodnia Katyńska w edukacji formalnej i nieformalnej w okresie III RP. Próba zarysu [w:] Zbrodnia Katyńska. W kręgu…, s. 171–184.

¹⁸⁶ Więcej zob. P. Codogni, Wybory czerwcowe 1989 roku. U progu przemiany ustrojowej, Warszawa 2012.

¹⁸⁷ A. Friszke, Polska. Losy państwa i narodu 1939–1989, Warszawa 2003, s. 464–467.

¹⁸⁸ Dok. nr 121 [w:] Katyń. Dokumenty zbrodni, t. 4…, s. 504–505.

¹⁸⁹ A. Przewoźnik, Proces odkrywania prawdy…, s. 304–305.

¹⁹⁰ W związku z oficjalnym stanowiskiem strony sowieckiej, 28 kwietnia 1990 r. sejm RP podjął w tej sprawie uchwałę, podkreślając wagę sowieckiego oświadczenia, jako ważnego kroku „w kierunku porozumienia i pojednania narodu polskiego z narodami Związku Sowieckiego”, ale i zwracając uwagę na brak wskazania miejsc pochówku jeńców Starobielska i Ostaszkowa oraz zbrodnicze akty dokonane na ludności polskiej po zajęciu terenów wschodnich II RP przez Armię Czerwoną w 1939 r. i później, w 1944 i 1945 r.; zob. Dok. nr 124 [w:] Katyń. Dokumenty zbrodni, t. 4…, s. 507. Więcej o uchwałach polskiego sejmu w sprawie katyńskiej zob. G. Kowalski, Sejm Rzeczypospolitej Polskiej wobec zbrodni katyńskiej [w:] Katyń 1940. Walka o prawdę, red. W. Lis, Toruń 2012, s. 123–138.

¹⁹¹ W. Materski, Mord katyński…, s. 76–78; idem, Katyń. Od kłamstwa…, s. 153–154.

¹⁹² Dok. 126 [w:] Katyń. Dokumenty zbrodni, t. 4…, s. 512.

¹⁹³ W. Materski, Katyń. Nasz ból…, s. 134–137. Według ustaleń Zbigniewa Karpusa w polskich obozach od lutego 1919 do października 1921 r. zmarło ok. 16–18 tys. sowieckich jeńców. Zob. Z. Karpus, Jeńcy i internowani rosyjscy i ukraińscy na terenie Polski w latach 1918–1924, Toruń 1997, s. 167–169.

¹⁹⁴ Cyt. za: A. Przewoźnik, J. Adamska, Katyń. Zbrodnia…, s. 572.

¹⁹⁵ Oryginał notatki zob. Dok. nr 10 [w:] Katyń. Dokumenty ludobójstwa…, s. 42. Od 28 IV 2010 r.: http://rusarchives.ru/publication/katyn/05.shtml [dostęp: 10 XI 2014 r.]. Szerzej o samej notatce i jej znaczeniu dla historyków zob. W. Wasilewski, Zagadka notatki Szelepina [w:] idem, Ludobójstwo…, s. 177–186.

¹⁹⁶ Notatka Szelepina ma kluczowe znacznie w kwestii ustalenia całościowej liczby zgładzonych Polaków. O grupie zamordowanych więźniów wspomina także notatka Berii dla Stalina i wyciąg z protokołu posiedzeń Biura Politycznego WKP(b) z 5 marca 1940 r., jednak widnieje tam liczba 11 tys. Ta różnica w liczbie między decyzją Politbiura, a faktyczną liczbą rozstrzelanych więźniów stanowi do dzisiaj zagadkę, zob. rozkaz Berii o „rozładowaniu” więzień USRS i BSRS, Dok. nr 27 [w:] Katyń. Dokumenty zbrodni, t. 2…, s. 83–84.

¹⁹⁷ Szerzej zob. A. Przewoźnik, J. Adamska, Katyń. Zbrodnia…, s. 532–550.

¹⁹⁸ O białoruskiej liście katyńskiej więcej zob. S. Kalbarczyk, Białoruska lista katyńska – brakujący element prawdy o zbrodni katyńskiej, „Zeszyty Katyńskie” 2008, nr 23, s. 135–145; idem, Przedmioty odnalezione w Bykowni i Kuropatach świadczą o polskości ofiar, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2007, nr 10–11, s. 47–54.

¹⁹⁹ Zob. M. Wyrwa, Nieodnalezione ofiary Katynia? Lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940, Warszawa 2015. Biogramy osób podzielone są na trzy części, w zależności od stopnia prawdopodobieństwa śmierci na skutek decyzji z 5 marca 1940 r.

²⁰⁰ W. Wasilewski, Katyń w archiwach rosyjskich. Stan i perspektywa badań w 2014 r. [w:] idem, Ludobójstwo…, s. 273–274; zob. też W. Materski, Dokumentacja zbrodni katyńskiej, a materiały śledztwa katyńskiego Naczelnej Prokuratury Wojskowej Federacji Rosyjskiej [w:] Katyń 1940. Walka…, s. 155–173. W Dolnośląskiej Rodzinie Katyńskiej znajduje się jedna osoba, której losy ojca wskazują, że może on znajdować się na tzw. białoruskiej liście katyńskiej. Anna Naczke nadal nie wie, gdzie zginął jej ojciec, Aleksander Morżało, więziony w Grodnie na tzw. Zachodniej Białorusi oraz Mińsku. O zawiłej historii tej rodziny i poszukiwaniach Aleksandra Morżały więcej zob. K. Łagojda, Tropem listy białoruskiej, „Pamięć.pl – Biuletyn IPN” 2014, nr 4. Krótki opis tej postaci znajduje się także w biogramach przygotowanych przez Teofila Mikulskiego: zob. idem, Biogramy jeńców: Kozielsk, Starobielsk, Ostaszków, Ukraina, zaginieni, Wrocław 1999, s. 295–296. Maciej Wyrwa umieścił postać Aleksandra Morżały w części pierwszej swojej pracy, która zawiera 231 biogramów osób zaginionych, wobec których – według dostępnych do tej pory źródeł – zachodzi największe prawdopodobieństwo, że padły ofiarą szeroko rozumianej Zbrodni Katyńskiej, a ostatni ślad pochodzi z więzienia w Mińsku: idem, Nieodnalezione ofiary…, s. 72.

4. STOWARZYSZENIE DOLNOŚLĄSKA RODZINA KATYŃSKA

Jeśli zapomnę o nich, Ty, Boże na niebie,

zapomnij o mnie¹.

Adam Mickiewicz

Wobec zachodzących w Związku Sowieckim zmian, związanych z pieriestrojką, przeobrażenia sceny politycznej w Polsce w 1989 r. nie groziły żadną interwencją wojsk Układu Warszawskiego. Wprawdzie z propozycją zbrojnego przeciwdziałania zmianom w PRL wyszedł przywódca Rumunii, Nicolae Ceaușescu, został jednak zignorowany przez Michaiła Gorbaczowa². Był to znak poważnych przeobrażeń zachodzących w całym bloku wschodnim. Władza Związku Sowieckiego miała świadomość kryzysu systemu socjalistycznego i jego sprzeczności z potrzebami ówczesnego społeczeństwa. Nadszedł również czas, aby wyjaśnić kwestie „białych plam” w historii ZSRS i innych krajów bloku. W opracowaniu przygotowanym przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych ZSRS z lutego 1989 r. można przeczytać: „Ze szczególną ostrością wystąpił problem »białych plam« w historii naszych stosunków z kilkoma krajami socjalistycznymi. Chodzi tu o wątpliwości dotyczące radziecko-niemieckiego paktu z 1939 roku, »sprawy katyńskiej«, wydarzeń z 1956 roku na Węgrzech, kryzysu w Czechosłowacji w 1968 roku i innych. Odwlekanie prac nad oceną tych wydarzeń z pozycji »nowego myślenia« wywołuje rozdrażnienie w określonych kręgach społecznych zainteresowanych krajów i owocuje brakiem zaufania różnych warstw społeczeństwa do naszej polityki głasnosti”³.

Upragniony upadek ustroju komunistycznego w Polsce dał początek narodzinom legalnych stowarzyszeń, kół i innych organizacji, które zrzeszały w swoich szeregach osoby poszkodowane na Wschodzie podczas II wojny światowej.

4.1. Początek działalności rodzin katyńskich we Wrocławiu w latach 1989–1991

21 listopada 1989 r. we Wrocławiu doszło do pierwszego spotkania osób spokrewnionych z Polakami zamordowanymi w ZSRS na podstawie decyzji Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940 r. Do Klubu Międzynarodowej Prasy i Książki przybyło ponad siedemdziesiąt osób, również takie, które nie były bezpośrednio spokrewnione z ofiarami, lecz pragnęły dowiedzieć czegoś więcej o zbrodni w Katyniu⁴. Podczas posiedzenia ustalono, że do momentu formalnego zarejestrowania, związek będzie działał jako Koło Rodziny Katyńskiej przy Związku Sybiraków⁵. Na zebraniu powołano komitet założycielski, składający się z piętnastu osób:

1. Wacław Kamiński, ur. 18 VIII 1929 r. w Wilnie,

2. Zygmunt Topolewski, ur. 7 XII 1922 r. w Nieszawie,

3. Jadwiga Czerkawska, ur. 20 IV 1930 r. w Chełmie Lubelskim,

4. Krystyna Syposz-Borowska, ur. 20 IV 1940 r. w Równym,

5. Teresa Krawczyk, ur. 15 XI 1930 r. w Przasnyszu,

6. Anna Budzińska-Koźlik, ur. 3 V 1937 r. w Łucku,

7. Zdzisław Herduś, ur. 23 IX 1935 r. w Kowalu,

8. Gustaw Bochenek, ur. 4 VI 1924 r. Nowym Sączu,

9. Maria Seweryn, ur. 7 IX 1937 r. w Równem,

10. Jerzy Peszyński, ur. 15 VIII 1927 r. w Wilnie,

11. Wiesław Kacprzyński, ur. 22 XII 1931 r. w Dawidgródku,

12. Adolf Paluch, ur. 24 II 1923 r. w Nieświeżu,

13. Jerzy Szymanek ur. 6 III 1927 r. w Białej Podlaskiej,

14. Maria Litwin, ur. 15 VIII 1930 r. w Przemiwółkach,

15. Stanisław Węgrzyn, ur. 22 XI 1925 r. w Złoczowie.

W tym samym pomieszczeniu odbyła się również pierwsza wystawa poświęcona ekshumacji grobów w Katyniu w 1943 r.⁶, która wzbudziła ogromne zainteresowanie i emocje, dlatego można było ją oglądać do połowy grudnia. Podczas spotkania część osób opowiadała o swoich wrażeniach i spostrzeżeniach z pierwszej pielgrzymki do Katynia, która została zorganizowana przez ks. prałata Stanisława Orzechowskiego w dniach 28–31 października 1989 r.⁷

Wraz z początkiem nowego roku rozwijały się kolejne inicjatywy upubliczniania informacji o Katyniu. We wrocławskim Ratuszu 2 marca 1990 r. została otwarta ekspozycja Zginęli w Katyniu, zorganizowana przez Muzeum Historii Fotografii w Krakowie. Na wystawie można było zobaczyć fotografie z ekshumacji grobów oraz rodzinne pamiątki związane ze zbrodnią w Katyniu⁸. Również w marcu w Klubie Dziennikarza we Wrocławiu został wyświetlony film dokumentalny Andrzeja Androchowicza Świadectwo zbrodni ukazujący historię mordu. W wydarzeniu tym również uczestniczyli członkowie Koła Rodziny Katyńskiej.

Przełomową datą dla wyjaśnienia tajemnicy zniknięcia polskich jeńców z obozów specjalnych stał się 13 kwietnia 1990 r. Tego dnia Michaił Gorbaczow wręczył Wojciechowi Jaruzelskiemu dwie teczki zawierające kserokopie dokumentów dotyczących likwidacji trzech obozów specjalnych w 1940 r. Dla osób, których ojcowie zginęli w Katyniu, 13 kwietnia był dniem potwierdzenia odpowiedzialności Związku Sowieckiego za zbrodnię, natomiast dla tych, których ojcowie zaginęli bez wieści w dwóch pozostałych obozach, przede wszystkim był dniem, kiedy oficjalnie dowiedzieli się o śmierci swoich bliskich. Rodziny zamordowanych jeńców ze Starobielska spotkały się 24 kwietnia ze Stanisławem Ropuszyńskim⁹, któremu, jako jeńcowi tego obozu, udało się uniknąć śmierci¹⁰. Wraz z pojawieniem się nowych informacji o Zbrodni Katyńskiej do Koła zaczęło zapisywać się coraz więcej osób. Wtedy też podjęto bardziej intensywne prace w celu sformalizowania jego statutu.

28 września 1991 r. doszło do spotkania piętnastoosobowej grupy inicjatywnej. Jako pierwszy punkt posiedzenia został zatwierdzony wniosek o założeniu stowarzyszenia o nazwie Dolnośląska Rodzina Katyńska oraz jego statut. Wyłoniono również główny komitet założycielski w składzie:

1. Przewodniczący – Wacław Kamiński,

2. Członek – Krystyna Syposz-Borowska,

3. Członek – Zygmunt Topolewski,

4. Członek – Teresa Krawczyk,

5. Członek – Jadwiga Czerkawska.

Komitet zobowiązał się do podjęcia działań rejestracyjnych stowarzyszenie¹¹.

14 października 1991 r. wrocławski komitet założycielski złożył wniosek o zarejestrowanie¹². Po rozpatrzeniu podania przez Sąd Wojewódzki we Wrocławiu, 17 grudnia 1991 r. postanowieniem o sygnaturze I 1 Ns Rej. st. 131/91, stowarzyszenie Dolnośląska Rodzina Katyńska rozpoczęło swoją oficjalną działalność¹³.

Dokumentem, który reguluje zadania stowarzyszenia, jego strukturę organizacyjną, a także sposób działania jest statut. Akt ten składa się z siedmiu głównych rozdziałów, w których łącznie znajduje się trzydzieści osiem paragrafów. Jednym z najistotniejszych jest rozdział pierwszy poświęcony celom stowarzyszenia¹⁴. Statut określa ich siedem. Za najważniejszy cel można uznać ujawnienie i utrwalenie w pamięci polskiego społeczeństwa prawdziwych losów obywateli, którzy po wkroczeniu Armii Czerwonej na tereny kraju znaleźli się w obozach jenieckich i więzieniach NKWD, a wiosną 1940 r. zostali rozstrzelani w Katyniu i innych miejscach byłego Związku Sowieckiego. Rodziny katyńskie chcą również upamiętnić wszystkie miejsca męczeństwa i kaźni polskich obywateli. Ważnym stwierdzeniem jest domaganie się zadośćuczynienia moralnego i materialnego dla członków rodzin zamordowanych oficerów. Warto jednak zaznaczyć, że w większości przypadków (takie stanowisko przedstawiają członkowie Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej, z którymi rozmawiałem), rodzinom pomordowanych oficerów zależy jedynie na wyjaśnieniu całej prawdy o Zbrodni Katyńskiej, pomijając w tym kontekście kwestie zadośćuczynienia finansowego ze strony Federacji Rosyjskiej. Brak współpracy strony rosyjskiej przy ostatecznym rozwiązaniu „śledztwa katyńskiego” spowodowało, że rodziny katyńskie złożyły formalną skargę do Trybunału Spraw Człowieka w Strasburgu. Tzw. „skarga katyńska”, która dotyczyła głównie złamania przez stronę rosyjską rzetelnego postępowania sądowego i poniżającego traktowania rodzin pomordowanych, została zarejestrowana przez Trybunał 9 czerwca 2009 r. i otrzymała nr 29520/09. Nie wnosiła natomiast żądań finansowych¹⁵. 21 października 2013 r. Trybunał wydał wyrok oddalający zarzuty strony polskiej.

Innymi, ważnymi celami, które zostały ujęte w statucie są: roztaczanie opieki nad osobami starszymi, które należą do stowarzyszenia, przeciwstawianie się przejawom totalitaryzmu i wszelkiej nietolerancji, zagrożeniom wolności człowieka oraz podjęcie współpracy z innymi organizacjami o podobnych założeniach. Przez realizowanie swoich postanowień stowarzyszenie uważa m.in. podejmowanie starań u centralnych władz RP o nawiązanie kontaktów z władzami byłego ZSRS w celu odszukania wszystkich miejsc mordu, umieszczenie tam tablic informujących o prawdziwych losach polskich obywateli, dotarcie do nieznanych i nieodnalezionych dotąd dokumentów, a także możliwie jak najdokładniejsze wyjaśnienie wszystkich aspektów zbrodni oraz upamiętnienie miejsc pochówku poprzez zbudowanie cmentarzy wojennych.

Z perspektywy lat, które minęły od spisania w statucie zamierzeń stowarzyszenia, wiemy, że większość z nich została zrealizowana. Dostępne dokumenty o Zbrodni Katyńskiej pozwalają na wydawanie publikacji o charakterze edukacyjnym. Społeczeństwo w mniejszym lub większym stopniu jest świadome prawdziwych wydarzeń i rozmiarów sowieckiego ludobójstwa. Część miejsc pochówku ciał Polaków – bo niestety nie wszystkie – doczekała się cmentarzy wojennych, do których przybywają pielgrzymki z różnych krajów. Pewne kwestie nadal jednak czekają na wyjaśnienie.

Rozdział trzeci statutu traktuje o prawach i obowiązkach członków organizacji. Dzielą się oni na trzy kategorie: zwyczajnych, wspierających i honorowych¹⁶. Do pierwszej z nich należy najbliższa rodzina ofiary zbrodni, do drugiej zaliczane są osoby popierające działalność organizacji oraz deklarujące szeroko pojętą pomoc. Ostatnią kategorię tworzą osoby szczególnie zasłużone dla stowarzyszenia. Tylko członkowie zwyczajni mają czynne i bierne prawo wyborcze podczas wyborów Rady Stowarzyszenia. Do ich obowiązków należy dbanie o rozwój i cele stowarzyszenia, przestrzeganie postanowień statutu, branie udziału w pracach stowarzyszenia oraz regularne opłacanie składek członkowskich. Niewywiązywanie się z nich przez okres dwunastu miesięcy skutkuje skreśleniem z listy członków.

Czwarty rozdział traktuje o podziale władz stowarzyszenia na: ogólne zebranie członków, Radę Stowarzyszenia oraz Komisję Rewizyjna. Według statutu ogólne zebranie członków posiada największą władzę. Do zakresu kompetencji tego organu należy m.in. zmiana statutu oraz jego uchwalanie, wybór Rady Stowarzyszenia oraz Komisji Rewizyjnej, analizowanie sprawozdań Rady i Komisji Rewizyjnej, przyznawanie godności członka honorowego, uchwalanie planów działania i ocena ich realizacji oraz rozwiązanie stowarzyszenia. Oczywiście wszystkie decyzje uchwalane są większością głosów (50 proc. plus 1).

Rada Stowarzyszenia musi składać się z nieparzystej liczby osób – minimum siedmiu. Z tego grona wybierany jest prezes, dwóch wiceprezesów, sekretarz oraz skarbnik, którzy pełnią swoje funkcje przez okres trzech lat. Do najważniejszych zadań Rady należy: wykonywanie decyzji podjętych podczas zebrania ogólnego, realizacja celów zawartych w statucie, przyjmowanie i skreślanie członków, składanie wniosku o wysokość składek oraz ich zbieranie, reprezentowanie stowarzyszenia, nadzorowanie finansów, składanie sprawozdań z działalności stowarzyszenia, współpraca z osobami lub instytucjami, które są zainteresowane działalnością organizacji, decydowanie o tworzeniu lub likwidacji jej struktur.

Organem decyzyjnym jest także Komisja Rewizyjna, która składa się z trzech do pięciu członków, wśród których wybierany jest przewodniczący. W skład Komisji Rewizyjnej nie mogą wchodzić osoby, które działają w Radzie Stowarzyszenia. Do podstawowych funkcji Komisji Rewizyjnej należy: kontrolowanie działalności stowarzyszenia przynajmniej raz w roku, sprawdzanie czy składki członkowskie zostały opłacone, sporządzanie raportów z działalności Komisji, analiza wydatków i przychodów stowarzyszenia, wnioskowanie o udzielenie absolutorium Radzie. Decyzje podjęte przez Komisję Rewizyjną uchwalane są zwykłą większością głosów podczas głosowania jawnego.

Statut zezwala również na tworzenie kół, które mogą być zakładane poza Wrocławiem. O ich utworzeniu lub likwidacji decyduje Rada Stowarzyszenia. Powinny składać się z minimum dziesięciu członków, podlegają one stowarzyszeniu i obowiązuje je ten sam statut.

Końcowe punkty statutu zawierają informacje dotyczące kwestii finansowych. Czytamy w nim, że na majątek stowarzyszenia składają się ruchomości, nieruchomości oraz inne fundusze. Fundusz organizacji zawiera: wpisowe i składki członkowskie, różnego rodzaju darowizny, dotacje, kwesty oraz dochody z imprez. Wszelkie dokumenty dotyczące spraw finansowych wymagają dwóch podpisów: prezesa lub jednego z dwóch wiceprezesów oraz skarbnika bądź ewentualnie innego upoważnionego członka Rady.

Ewentualne zmiany statutu lub decyzję o rozwiązaniu stowarzyszenia podejmuje ogólne zebranie członków większością 2/3 głosów. Aby decyzja była wiążąca, potrzebna jest obecność przynajmniej połowy członków mających prawo głosowania. Gdyby doszło do rozwiązania stowarzyszenia, ogólne zebranie członków powołuje Komisję Likwidacyjną oraz decyduje o pozostałym majątku.

Stowarzyszenie z siedzibą we Wrocławiu na początku swojego istnienia obejmowało działaniem aż siedem województw: wrocławskie, opolskie, legnickie, wałbrzyskie, jeleniogórskiego, zielonogórskiego i gorzowskiego. Dzisiaj, ze względu na nowy podział administracyjny, obejmuje tereny Dolnego Śląska.

Omówiony powyżej statut zyskał moc prawną dopiero 22 lutego 2000 r. decyzją Sądu Okręgowego we Wrocławiu o numerze 82/91¹⁷. Nie udało się ustalić przyczyn, z powodu których statut został zarejestrowany ponad 8 lat po organizacji.

Na początku oficjalnej działalności stowarzyszenie nie posiadało własnego lokalu. Miejscem tymczasowych spotkań był Klub Śląskiego Okręgu Wojskowego, który mieścił się przy ulicy Pretficza 24 we Wrocławiu¹⁸. Pierwsza stała siedziba stowarzyszenia mieściła się w Okręgu Poczty na ulicy Powstańców Śląskich 134¹⁹. Lokal udostępniany był za darmo, a dodatkowo stowarzyszenie mogło korzystać z jego wyposażenia – telefonu i kserokopiarki, również nie uiszczając żadnych opłat. Miejsce to jako siedziba stowarzyszenia zostało pozyskane w lipcu 1992 r. Po jakimś czasie poczta wycofała się z finansowania lokalu. Nie mogąc sprostać znacznym kosztom wynajmu tego miejsca, Rada Stowarzyszenia zdecydowała o zmianie lokalizacji. Na nową siedzibę została wybrana Komenda Garnizonu WP na ulicy Sztabowej 44. Stamtąd stowarzyszenie przeniosło się do Miejskiej Biblioteki Publicznej przy ulicy Parkowej 38/40, gdzie mieści się do dzisiaj. Natomiast pierwsze zebranie plenarne obyło się w byłym klubie sportowym „Burza” przy ulicy Kołłątaja we Wrocławiu²⁰.

4.2. Działalność stowarzyszenia w latach 1992–2000

Po oficjalnym zarejestrowaniu stowarzyszenia przez Sąd Wojewódzki we Wrocławiu, 25 stycznia 1992 r. doszło do zebrania ogólnego, na którym przedstawiciele stowarzyszenia wybrali członków Rady. Skład został przedstawiony w dokumencie wystosowanym do Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu w dniu 20 lutego 1992 r. 21

1. Prezes – Wacław Kamiński,

2. Wiceprezes – Zdzisław Herduś,

3. Wiceprezes – Teresa Kaczmarek,

4. Sekretarz – Jadwiga Czerkawska,

5. Skarbnik – Teresa Krawczyk,

6. Członek – Anna Budzińska-Koźlik,

7. Członek – Zygmunt Topolewski,

8. Członek – Mieczysław Jach,

9. Członek – Anna Maćkowska.

Była to pierwsza Rada Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej, która zgodnie z prawem rozpoczęła swoją trzyletnia kadencję. Nie dotrwała jednak do końca w wyżej przedstawionym składzie²². 26 marca 1994 r. rezygnację złożyła Teresa Krawczyk oraz Anna Maćkowska. Zapadła wówczas decyzja o poszerzeniu liczby miejsc o dodatkowe dwa²³:

1. Członek – Danuta Baran,

2. Członek – Maria Jabłońska,

3. Członek – Maria Litwin,

4. Skarbnik – Bolesław Prorok.

W ten sposób Rada została powiększona do jedenastu osób. 4 listopada 1994 r. z funkcji wiceprezesa zrezygnował Zdzisław Herbuś. W związku z tym, że zbliżał się koniec kadencji, nie zdecydowano się na kolejne wybory do Rady, tak aby składała się ona z nieparzystej liczby członków, jak określa to paragraf 22 statutu²⁴. Pierwsza Rada Stowarzyszenia zakończyła swoją działalność 18 lutego 1995 r. w dziesięcioosobowym składzie²⁵.

W czasie tych trzech lat znacznie wzrosła liczba wszystkich członków stowarzyszenia, których było wówczas blisko pięciuset. Dzięki zabiegom Zofii Świtalskiej, późniejszej prezes, stowarzyszenie przeniosło się do lokalu Okręgu Poczty na ulicy Powstańców Śląskich 134²⁶. W tym okresie miało też miejsce znaczące osiągnięcie, jakim było odsłonięcie Krzyża Katyńskiego na murze Kościoła św. Wawrzyńca w 1990 r. oraz wybudowanie przy tym samym kościele Kaplicy Katyńskiej²⁷. Wartym zaznaczenia wydarzeniem było również zainstalowanie w 1992 r., przez koło z Opola ośmiometrowego krzyża w Ostaszkowie przy brzegu jeziora Seliger oraz wmurowanie tablicy pamiątkowej w byłym gmachu NKWD w Twerze²⁸. W 1994 r. została sprowadzona do Wrocławia ziemia z Katynia, Charkowa i Miednoje. Umieszczono ją w urnie i złożono do ściany Golgoty Wschodu u ojców Redemptorystów. W tym samym roku na cmentarzu Grabiszyńskim i Osobowickim powstały dwa krzyże ku czci ofiar zbrodni²⁹.

W działalności stowarzyszenia nie brakowało również innych ważnych inicjatyw. Podczas pierwszego spotkania rodzin katyńskich w 1989 r., zrodził się pomysł postawienia pomnika, który będzie upamiętniał mord na polskich obywatelach. W 1993 r. rozpoczęto działania, które miały na celu postawienie we Wrocławiu monumentu. W 1994 r. został wybrany komitet ds. budowy pomnika na czele z Aliną Głowacką-Szłapową³⁰. Innym ważnym przedsięwzięciem była zbiórka pieniędzy na wyhaftowanie sztandaru stowarzyszenia, który miał kosztować około 15 mln starych złotych³¹. Sztandar wraz z wybraną delegacją miał pełnić funkcję reprezentatywną i towarzyszyć wszystkim ważniejszym wydarzeniom z życia stowarzyszenia.

Wraz z formalnym odejściem starej Rady, 18 lutego 1995 r. została powołana nowa w liczbie jedenastu osób. Również w tym przypadku nie obyło się bez zmian. Rada zakończyła swoją działalność w siedmioosobowym składzie³²:

1. Prezes – Krystyna Syposz-Borowska,

2. Wiceprezes – Anna Budzińska-Koźlik,

3. Wiceprezes – Jadwiga Czerkawska,

4. Sekretarz – Gizela Nałęcz-Łączyńska,

5. Skarbnik – Bolesław Prorok,

6. Członek – Maria Jabłońska,

7. Członek – Maria Litwin.

Dolnośląska Rodzina Katyńska, w której skład wchodziło jedno koło rodzin katyńskich z Opola, w 1995 r. zrzeszała łącznie 496 członków. Ze względu na przypadającą 55. rocznicę Zbrodni Katyńskiej, 14 grudnia 1993 r. prezydent Lech Wałęsa ustanowił rok 1995 Międzynarodowym Rokiem Katyńskim³³. Dla nowej Rady był to więc rok szczególny, a rocznica niejako wyznaczała kierunek jej działalności. W Opolu, 5 marca, czyli w rocznicę wydania decyzji o wymordowaniu polskich obywateli, odbyło się poświęcenie krzyża do pomnika Golgoty Wschodu, który miał stanąć na cmentarzu komunalnym. Dokładnie miesiąc później, 5 kwietnia kilkuosobowa delegacja Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej wyjechała do Warszawy, by tam uczestniczyć w otwarciu Międzynarodowego Roku Katyńskiego, które miało miejsce podczas posiedzenia Senatu Uniwersytetu Warszawskiego³⁴.

Stowarzyszenie doczekało się również swojego sztandaru. Pracę nad jego wykonaniem trwały od końca 1994 r. 23 kwietnia 1995 r., podczas światowego zjazdu rodzin katyńskich w Częstochowie, ks. kapelan Zdzisław Peszkowski poświęcił sztandar Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej, której delegacja liczyła aż sto dziesięć osób. Po powrocie z Częstochowy, rozpoczęły się przygotowania pielgrzymki do Katynia i Miednoje. Reprezentacja Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej uczestniczyła 4 czerwca w uroczystym wmurowaniu aktu erekcyjnego pod przyszły cmentarz. Taka sama uroczystość odbyła się tydzień później, 11 czerwca, w Miednoje³⁵.

Innym bardzo doniosłym wydarzeniem dla działalności stowarzyszenia było przyznanie mu Krzyża Srebrnego Virtuti Militari przez Kapitułę Orderu Wojennego. Uroczystość odbyła się 17 września 1995 r.

Stowarzyszenie starało się powiększać liczbę tzw. miejsc pamięci, dlatego też obok krzyży z cmentarzy Osobowickiego i Grabiszyn postawiono obeliski z tablicą upamiętniającą 55. rocznicę Zbrodni Katyńskiej³⁶. Dodatkowo przy obelisku na cmentarzu Grabiszyńskim zostały wmurowane indywidualne epitafia³⁷. Zgodnie z paragrafem 8 podpunktem 2 statutu, który mówi o organizowaniu odczytów, prelekcji i spotkań edukacyjnych, 14 listopada w Szkole Podstawowej nr 2 w Jelczu-Laskowicach odbyły się uroczystości poświęcenia ziemi przywiezionej z Katynia. Wydarzeniu towarzyszyły oczywiście spotkania z młodzieżą³⁸.

Międzynarodowy Rok Katyński obfitował w działania stowarzyszenia. Jego zwieńczeniem była wspólna pielgrzymka rodzin katyńskich do Watykanu na prywatną audiencję u Ojca Świętego Jana Pawła II. Spotkanie odbyło się 13 kwietnia 1996 r., w rocznicę nadania przez Niemców informacji o odkryciu grobów w Katyniu.

W 1996 r. Rada podjęła prace ewidencyjne. Do stu pięciu członków stowarzyszenia, którzy w latach 1993–1996 nie opłacali składek oraz nie uczestniczyli w spotkaniach, wysłano listy. Sześćdziesięciu sześciu, którzy nie odpowiedzieli, zawieszono w przynależności³⁹. Również w 1996 r. doszło do wielu ważnych spotkań. W kwietniu dyrektor Zakładu im. Ossolińskich we Wrocławiu, Adolf Juzwenko, spotkał się z rodzinami i wygłosił referat pt. „Katyń. Czym jest w dziejach Polski?”. W czerwcu Andrzej Przewoźnik podczas spotkania we Wrocławiu przedstawił temat „Cmentarze wojskowe na wschodzie”. Warto również wspomnieć o działalności socjalnej w omawianym okresie. W grudnia 1995 r. Rada wysłała 250 kg odzieży, książek oraz żywności dla Polaków żyjących na Wołyniu jako dar świąteczny. W czasie kataklizmu powodziowego w 1997 r. grupa odwiedziła poszkodowanych we Wrocławiu, Opolu, Nysie i okolicach, przekazując pomoc finansową, która napłynęła z rodzin katyńskich z Warszawy, Gdyni, Kielc, Radomia i Krakowa⁴⁰.

Mimo wszechstronnej działalności, nadal nierozstrzygnięta pozostawała sprawa budowy pomnika czy renowacji Kaplicy Katyńskiej w kościele św. Wawrzyńca, która ucierpiała podczas powodzi⁴¹.

Walne zebranie wyborcze, które odbyło się 20 września 1997 r., pożegnało ustępującą Radę, wybierając nową w składzie⁴²:

1. Prezes – Krystyna Syposz-Borowska,

2. Wiceprezes – Alina Głowacka-Szłapowa,

3. Wiceprezes – Maria Matlachowska,

4. Sekretarz – Ludmiła Seredyńska,

5. Skarbnik – Bolesław Prorok,

6. Członek – Anna Budzińska-Koźlik,

7. Członek – Teresa Klincewicz,

8. Członek – Dagny Kosiba,

9. Członek – Teresa Myszka.

29 września 1997 r. Sąd Wojewódzki zatwierdził wybrany skład. Również podczas tej kadencji nie zabrakło zmian personalnych. Ze stanowiska prezesa Rady 28 października 1999 r. zrezygnowała Krystyna Syposz-Borowska. 12 listopada 1999 r. uzasadniła swoją decyzję, stwierdzając: „Decyzja moja jest ostateczna i nieodwołalna. Powodem mojej rezygnacji jest brak odporności psychicznej do dalszego pełnienia tak odpowiedzialnej funkcji”. Do końca kadencji Rada działała bez prezesa. Wprawdzie 20 listopada 1999 r. odbyło się zebranie ogólne, ale podczas głosowania został wybrany jedynie członek Rady w osobie Marii Marszałek, tak aby liczba osób była nieparzysta i zgodna ze statutem⁴³. Czas kadencji został dodatkowo przedłużony o dziewięć tygodni. Było to spowodowane przeciągającymi się w czasie sprawami związanymi z odsłonięciem Pomnika Ofiar Katynia 22 września 2000 r. oraz obchodami sześćdziesiątej rocznicy Zbrodni Katyńskiej⁴⁴. W grudniu 1999 r. Rada Stowarzyszenia powołała, odpowiedzialny za obchody tej rocznicy, komitet organizacyjny w składzie⁴⁵:

1. Przewodniczący – Adam Zaleski,

2. Członek – Barbara Dworzak,

3. Członek – Irena Korecka,

4. Członek – Zygmunt Łunkiewicz,

5. Członek – Józef Osóbka.

Plan obchodów obejmował m.in.: mszę św. 4 marca 2000 r. pod przewodnictwem kard. Henryka Gulbinowicza, wydanie broszury Zbrodnia Katyńska autorstwa Adama Zaleskiego, spotkanie w muzeum Arsenał ze Stanisławem Mikke, uczestnikiem ekshumacji w Katyniu, Charkowie i Miednoje oraz odsłonięcie Pomnika Ofiar Katynia⁴⁶. 13 kwietnia 2000 r. delegacja Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej na zaproszenie premiera oraz marszałka sejmu wzięła udział w głównych uroczystościach w Warszawie ku czci pomordowanych Polaków⁴⁷.

W omawianym okresie trzech lat, od 1997 do 2000 r. zwiększyła się liczba nowych członków stowarzyszenia. Zapisało się czterdzieści sześć osób, lecz trzydzieści innych odeszło⁴⁸. Warto jednak zauważyć, że wśród nowych członków byli wnukowie i wnuczki pomordowanych oficerów⁴⁹. W tym okresie rodziny odwiedziły ponad czterdzieści szkół na terenie całego województwa dolnośląskiego⁵⁰. Ze względu na ogólnopolski konkurs pt. „Katyń – Golgota Wschodu” ogłoszony przez Ministerstwo Edukacji Narodowej, często to właśnie młodzież szukała bezpośredniego kontaktu z członkami stowarzyszenia⁵¹. Również Gimnazjum nr 25 we Wrocławiu, które znajduje się na ulicy Orzechowej 62, wyszło z inicjatywą nazwania swojej szkoły imieniem Ofiar Katynia.

Oprócz corocznych pielgrzymek na Jasną Górę, w 2000 r. zostały poczynione przygotowania do wyjazdu na uroczystości poświęcenia cmentarzy w Katyniu, Charkowie i Miednoje. Podmiotem odpowiedzialnym za organizacje wyprawy była Federacja Rodzin Katyńskich⁵². Dolnośląska Rodzina Katyńska otrzymała do dyspozycji trzydzieści siedem miejsc w pociągu – siedemnaście dla osób, które chciały udać się do Charkowa, jedenaście do Miednoje oraz dziewięć do Katynia. Z powodu większej ilości chętnych do wyjazdu, Federacja zgodziła się na dodatkowe trzy miejsca. W ten sposób na poświęcenie cmentarzy wojennych z Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej pojechało czterdzieści osób⁵³.

Koło w Opolu, które przyczyniło się do postawienia krzyża oraz wybudowania pomnika na cmentarzu komunalnym w swoim mieście, w 2000 r. zrezygnowało z dalszej pracy w obrębie stowarzyszenia, usamodzielniając się⁵⁴.

Działalność stowarzyszenia przez 8 lat obfitowała w wiele ważnych wydarzeń. Niewątpliwie zwieńczeniem tego okresu był dzień 22 września 2000 r., kiedy to po wielu trudach w parku im. Juliusza Słowackiego stanął Pomnik Ofiar Katynia. Następujące po sobie Rady Stowarzyszenia starały się realizować najważniejsze postanowienia statutu oraz wypełniać zadania, które nie zostały sfinalizowane podczas działalności poprzedników. Stawianie krzyży, obelisków, indywidualnych epitafiów, pielgrzymki oraz wyjazdy do miejsc kaźni, wszystko to miało na celu kultywowanie pamięci o poległych, ale również zaznaczenie swojej obecności i przekazywanie prawdy polskiemu społeczeństwu.

4.3. Miejsca pamięci

Według Jana Assmanna, profesora egiptologii Uniwersytetu w Heidelbergu, w obrębie pamięci zbiorowej możemy wyróżnić pamięć komunikacyjną oraz pamięć kulturową⁵⁵. Pierwsza z nich opiera się na relacjach świadków historii i ich wizji przeszłości. Pamięć kulturowa natomiast następuje w momencie zanikania pamięci komunikacyjnej, czyli śmierci świadków, i objawia się w sferze wizualnej np. pomników⁵⁶. Warto w tym miejscu przytoczyć słowa Aleidy Assmann, która twierdzi, że: „mamy dziś do czynienia nie z samolikwidacją, lecz odwrotnie: z eskalacją zagadnienia pamięci. Bierze się to stąd, że pamięć doświadczenia świadków historii, by jej w przyszłości bezpowrotnie nie utracić, musi zostać przełożona na kulturową pamięć potomnych. Żywa pamięć ustępuje miejsca pamięci wspartej na mediach, która posiłkuje się materialnymi nośnikami, takimi jak pomniki, miejsca pamięci, muzea i archiwa”⁵⁷.

Z inspiracji Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej powstały także Pomnik Pamięci Katynia i Syberii na cmentarzu Swojczyce, tablica w kościele św. Marcina na Ostrowie Tumskim, witraż w kościele św. Maksymiliana Kolbe oraz Krzyż Katyński na cmentarzu przy ulicy Bardzkiej we Wrocławiu.

Największą inicjatywą podjętą przez stowarzyszenie było wybudowanie pomnika. Pomysł ten powstał już podczas pierwszego spotkania rodzin katyńskich w 1989 r., jednak bezpośrednie działania, które miały na celu postawienie we Wrocławiu monumentu, rozpoczęły się w 1994 r.⁵⁸ Zebranie plenarne członków stowarzyszenia 10 grudnia 1994 r. powołało komitet ds. budowy Pomnika Ofiar Katynia w składzie⁵⁹:

1. Członek – Zofia Frąckiewicz,

2. Członek – Hanna Gucwińska,

3. Członek – Zbigniew Kluz,

4. Członek – Józef Osóbka,

5. Członek – Adam Zaleski,

6. Przewodnicząca – Alina Głowacka-Szłapowa.

Głównymi założeniami powołanego komitetu były: uzyskanie odpowiedniej lokalizacji na budowę pomnika, przeprowadzone konkursu na projekt monumentu oraz zgromadzenie wystarczających funduszy⁶⁰.

Pod koniec 1994 r. odbył się zamknięty konkurs na projekt monumentu, zorganizowany przez wrocławską Państwową Wyższą Szkołę Sztuk Plastycznych. Spośród sześciu prac, jury pod przewodnictwem Konrada Jarodzkiego wybrało propozycję Alojzego Gryta⁶¹. Projekt przedstawiał połamane krzyże i kraty, a całość miała być wykonana z żelbetonu. Wytypowany projekt został jednak jednogłośnie odrzucony przez zebranie plenarne Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej⁶².

Starania o przyznanie miejsca pod pomnik trwały od kwietnia 1995 do czerwca 1996 r.⁶³ Rada Miasta Wrocław przedstawiła dwie propozycje. Pierwsza zakładała budowę na ulicy Gajowickiej, w dzielnicy Krzyki, naprzeciw hotelu Wieniawa. Druga natomiast dotyczyła ulicy Nowowiejskiej w północnej części dzielnicy Śródmieście. Komitetowi zależało, aby pomnik stanął w miejscu uczęszczanym przez turystów odwiedzających miasto, dlatego też pomysły Rady nie spotkały się z aprobatą. Wymarzonym miejscem był park im. Juliusza Słowackiego obok Panoramy Racławickiej. 4 czerwca 1996 r., po długich negocjacjach, komitet uzyskał zgodę na ulokowanie pomnika w sąsiedztwie Panoramy⁶⁴.

Największym problemem było oczywiście zebranie odpowiedniej sumy pieniędzy na zrealizowanie projektu. Rada Miasta Wrocław nie zdecydowała się na wsparcie finansowe, usprawiedliwiając się wykorzystanym budżetem. Stowarzyszenie pozbawione pomocy miasta, było zmuszone zbierać pieniądze innymi sposobami, licząc na ofiarność ludzi lub prywatnych inwestorów. Mimo ciężkiej sytuacji finansowej i nadal nierozstrzygniętego konkursu na projekt pomnika, przedstawiciele Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej nie zrezygnowali z zamierzonego celu. Zaczęto organizować zbiórki pieniężne przed kościołami, cmentarzami, różnego rodzaju koncertami i targami. Łącznie kwestowano 131 razy⁶⁵. Na inne źródła finansowe składały się osobiste zaliczki członków stowarzyszenia, wpłaty na konto bankowe od wielu firm i instytucji oraz osób prywatnych⁶⁶. Po uzyskaniu zgody w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji do 31 grudnia 1997 r. zorganizowano sprzedaż cegiełek⁶⁷.

Poprzedni nieudany konkurs pochłonął sporą część zgromadzonych funduszy. Dolnośląska Rodzina Katyńska podjęła się zorganizowania kolejnego razem ze Stowarzyszeniem Architektów Polskich w celu obniżenia jego kosztów⁶⁸. Został on przeprowadzony w terminie od 16 września 1996 r. do 29 stycznia 1997 r. i cieszył się znacznie większym prestiżem niż poprzedni, ponieważ miał charakter ogólnopolski i otwarty. Z całej Polski napłynęły dwadzieścia cztery prace, a co ważne, wszyscy autorzy, często uznane osoby w świecie polskiej architektury, zrezygnowały z honorarium⁶⁹. Postawiono jednak warunki co do wyglądu przyszłego pomnika. Członkom stowarzyszenia zależało, aby zawierał on nazwy obozów, gdzie przetrzymywano jeńców oraz miejsca ich egzekucji. Miało to na celu pokazanie i uświadomienie obywatelowi, że Zbrodnia Katyńska to nie tylko sam Katyń. Rozstrzygnięcie konkursu nastąpiło 29 stycznia 1997 r., a zwycięzcą został rzeźbiarz z Warszawy Tadeusz Tchórzewski⁷⁰.

Uchwałą nr 1 z 15 marca 1997 r. stowarzyszenie rozwiązało komitet ds. budowy pomnika. Decyzja ta była spowodowana wypełnieniem wszystkich zamierzonych wcześniej celów, do których komitet został zobligowany⁷¹. Kolejna uchwała zakładała powołanie pełnomocnika, który będzie nadzorował dalsze prace budowlane. To stanowisko objęła dotychczasowa przewodnicząca komitetu, Alina Głowacka-Szłapowa⁷².

Pierwszy etap prac, oprócz uzyskania lokalizacji, wyboru projektu pomnika i zebrania funduszy, zakładał otrzymanie pozwolenia na budowę od miejskiego konserwatora Wojewódzkiego Wydziału Architektury oraz Wydziału Ochrony i Kształtowania Środowiska⁷³. Pojawiły się jednak problemy natury administracyjnej. Wydział Architektury Urbanistyki i Nadzoru Budowlanego na podstawie decyzji nr 2852-I/97 z dnia 8 grudnia 1997 r. nie wyraził zgody na podjęcie budowy na danym terenie, twierdząc: „nasza opinia co do lokalizacji Pomnika Ofiar Katynia pozostaje negatywna”⁷⁴. Była to odpowiedź na wcześniejsze zażalenie pełnomocnika ds. budowy pomnika Aliny Głowackiej-Szłapowej. W dalszej części dokumentu czytamy: „Art. 46 ust. 3 w/w ustawy – wnioskodawcy, który nie uzyskał prawa do terenu, nie przysługuje roszczenie o zwrot nakładów poniesionych w związku z otrzymaną decyzją warunków zabudowy i zagospodarowania terenu. Uzyskanie przez wnioskodawcę praw do terenu wymagałoby geodezyjnego wydzielenia części parku miejskiego, dla którego opracowana została i pozytywnie zaopiniowana, koncepcja rewaloryzacji przewidująca m.in. w miejscu proponowanej lokalizacji pomnika – łąkę kwietną stanowiącą symboliczne »odtworzenie« odcinka Fosy Miejskiej”⁷⁵. Z przedstawionej treści wynika, że lokalizacja pomnika naruszała przyszłe plany Wydziału Ochrony Środowiska na odtworzenie historycznej fosy. Na szczęście plany te okazały się trudne do zrealizowania i Wydział wycofał się z poprzednich decyzji. Oficjalne pozwolenie na budowę monumentu stowarzyszenie uzyskało 23 kwietnia 1998 r.⁷⁶

Nie był to jednak koniec problemów związanych z lokalizacją pomnika. Powiatowy Inspektorat Nadzoru Budowlanego dla miasta Wrocławia 22 listopada 1999 r. stwierdził: „Służby eksploatacyjne MPWiK [Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji – przyp. K.Ł.] odnotowały fakt budowania pomnika na trasie czynnej magistrali wodociągowej DN 800 mm w Parku J. Słowackiego przy ul. Purkyniego. Awaria magistrali o tym przekroju zagraża obiektom Muzeum Panoramy Racławickiej zlokalizowanym w jej bezpośrednim sąsiedztwie […]. Prosimy o natychmiastowe wstrzymanie prac przy budowie pomnika z uwagi na konieczność zmiany jego lokalizacji”⁷⁷. Również i ten problem został rozwiązany, ponieważ jak się później okazało, obliczenia dotyczące trasy czynnej magistrali wodociągowej, zostały błędnie sporządzone. Wcześniej, bo 22 września 1999 r., nastąpiło wmurowanie kamienia węgielnego pod budowę pomnika. Kamień został poświęcony przez papieża Jana Pawła II w 1996 r. w Rzymie podczas audiencji rodzin katyńskich⁷⁸. W 2000 r., w sześćdziesiątą rocznicę zbrodni, stowarzyszenie zdecydowało się na sprzedaż publikacji o charakterze edukacyjnym autorstwa wspomnianego wyżej, emerytowanego profesora Politechniki Wrocławskiej, Adama Zaleskiego, którego ojciec w 1940 r. dostał się do niewoli sowieckiej i został zamordowany w Charkowie. Dodatkowo w styczniu 2000 r., razem z dyrekcją Muzeum Panoramy Racławickiej i Związkiem Polskich Artystów Plastyków we Wrocławiu, została zorganizowana aukcja dzieł sztuki, a dochód z niej przeznaczony na budowę pomnika⁷⁹. Uroczyste odsłonięcie oraz poświęcenie Pomnika Ofiar Katynia nastąpiło 22 września 2000 r. w obecności policji, Wojska Polskiego, radnych miasta, duchownych oraz członków stowarzyszenia⁸⁰. Oficjalnego otwarcia dokonał Andrzej Przewoźnik, natomiast kard. Henryk Gulbinowicz poświęcił monument. Najważniejsze słowa, które były zwieńczeniem ideowego programu tej uroczystości zawarła Alina Głowacka-Szłapowa, zwracając się do najmłodszych jej uczestników: „To dla was, droga młodzieży, jest ta uroczystość. Ufamy, że nie zmarnujecie tego przekazu”⁸¹.

Pomnik o powierzchni całkowitej 380 m kw., wykonany z kostki granitowej, zbudowany jest na planie krzyża o wymiarach 10 na 11 m. Liczba kostek ułożonych obok siebie wynosi 22 tys., a każda z nich symbolizuje ofiarę zbrodni. W miejscu, gdzie przecinają się ramiona, ulokowane są cztery postumenty, które w całości symbolizują ściany grobowca. W centrum krzyża znajduje się rzeźba: Pieta Katyńska, która trzyma zamordowanego oficera. Wszystkie detale tej rzeźby zostały wykonane z wielką starannością. Jeniec w tylnej części głowy ma ranę wlotową po strzale oraz skrępowane na plecach ręce. Od strony wschodniej znajduje się najwyższy postument, na którym góruje pochylony ku dołowi czarny Anioł Śmierci symbolizujący ludobójstwo dokonane przez NKWD. Łączna wysokość tego postumentu wraz z aniołem wynosi 7 m⁸².

Matka opłakująca poległych jeńców, symbol bólu po utraconych, wzbija wzrok w Anioła, który w swoich rękach trzyma miecz, skierowany na wykonaną z brązu patynowanego tablicę w języku polskim, na której widnieje napis: „Wiosną 1940 roku z rozkazu Stalina strzałem w tył głowy zamordowano w Katyniu, Miednoje, Charkowie i w nieznanych miejscach byłego ZSSR 22 tysiące polskich oficerów, policjantów i innych jeńców z obozów Kozielsk, Ostaszków, Starobielsk. W hołdzie pomordowanym pomnik ten z inicjatywy stowarzyszenia »Dolnośląska Rodzina Katyńska« ufundowali rodacy. Wrocław, w roku 1999”⁸³. Na tylnej ścianie postumentu, na którym znajduje się anioł, umieszczone są kolejne cztery tablice w języku angielskim, francuskim, niemieckim i rosyjskim. Zapisany jest na nich ten sam tekst, który widnieje w języku polskim⁸⁴. Dwie boczne ściany grobowca, zawierają na południowej stronie nazwy obozów jenieckich, a na północnej miejsca kaźni. Wszystkie płyty grobowca zostały wykonane z granitu z kopalni MorStone w Strzegomiu. Rzeźby Pieta Katyńska i Anioł Śmierci oraz tablice zostały odlane z brązu B–555⁸⁵.

Marek Perzyński obrazowo ocenił monument słowami: „Obok tego pomnika nie można przejść obojętnie”⁸⁶. Każdego dnia można zauważyć ludzi zatrzymujących się przy nim, aby w chwili zadumy wspomnieć ofiary tego mordu.

5 marca 2008 r. miał miejsce akt przekazania miastu Wrocław Pomnika Ofiar Katynia. Dokumenty podpisali pełnomocnik ds. budowy pomnika Alina Głowacka-Szłapowa oraz prezes Bolesław Prorok. Tego samego dnia w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich została otwarta wystawa „Katyń, pamiętamy – »synowie wolni«”⁸⁷. Dwa lata później, 11 października 2010 r., Dolnośląska Rodzina Katyńska przekazała Ossolineum sześć tomów dokumentów z lat 1994–2000 dotyczących historii powstawania monumentu⁸⁸.

Najnowszą inicjatywą, podjętą przez Dolnośląską Rodzinę Katyńską, jest budowa Kaplicy Katyńskiej w kościele pw. św. Elżbiety we Wrocławiu. Ks. prałat płk January Wątroba w 2008 r. przeznaczył miejsce w kościele pod adaptację kaplicy⁸⁹. Uroczyste otwarcie nastąpiło w siedemdziesiątą piątą rocznicę Zbrodni Katyńskiej, a dokładnie w Dzień Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej, 13 kwietnia 2015 r.

4.4. Działalność stowarzyszenia w latach 2001–2012

Każda Rada Stowarzyszenia, która kończyła okres trzyletniej kadencji, sporządzała raport ze swojej działalności. Ze względu na zmieniające się jej składy, sprawozdania różnią się od siebie szczegółowością opisu, zawartymi informacjami czy też sposobem ich przedstawiania. Dlatego też nie byłem w stanie odtworzyć działalności stowarzyszenia za okres od 2003 do 2007 r. Nie należy jednak na tej podstawie wyciągać wniosku, że Rady w tym okresie nie wywiązywały się ze swoich obowiązków. Ze względu na to, że działalność organizacji nie zmieniła się w stosunku do lat poprzednich, w tej części rozdziału ograniczyłem się jedynie do wybiórczego przedstawienia poszczególnych wydarzeń.

W lutym 2001 r. Związek Sybiraków, przy którym działało koło do momentu formalnego zarejestrowania, zorganizował zebranie w rocznicę pierwszych deportacji. Na spotkaniu wspominano okres wywózek i życie na terenach Związku Sowieckiego. Wielu członków stowarzyszenia przybyło tego dnia, aby wraz z sybirakami wspomnieć wydarzenia minionych lat, trzeba bowiem pamiętać, że wśród rodzin katyńskich znajdują się osoby, które 13 kwietnia 1940 r., podczas drugiej masowej deportacji zostały wywiezione na tereny Kazachstanu⁹⁰. 5 marca przypadła rocznica wydania ludobójczej decyzji najwyższych władz sowieckich o rozstrzelaniu polskich jeńców obozów specjalnych oraz więzień zachodnich obwodów Ukrainy i Białorusi. Dlatego też 3 marca została otwarta wystawa Kłamstwo katyńskie. 4 marca w kościele garnizonowym w asyście kompanii honorowej odbyła się msza święta, której przewodniczył o. Stanisław Golec⁹¹.

Wraz z zakończeniem pracy przy budowie Pomnika Ofiar Katynia i jego uroczystym odsłonięciu rodziny katyńskie zyskały miejsce, przy którym mogły odbywać się wszystkie ważniejsze dla stowarzyszenia wydarzenia. Kwiecień dla tych rodzin zawsze był miesiącem Zbrodni Katyńskiej, mimo że dopiero w 2007 r. sejm RP oficjalnie uznał 13 kwietnia Dniem Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej. Jak co roku w kwietniu rodziny katyńskie uczestniczyły w pielgrzymce na Jasnej Górze razem z kapelanem ks. Zdzisławem Peszkowskim, a po wspólnej mszy odbyła się droga krzyżowa⁹². Na początku nowego tysiąclecia członkowie stowarzyszenia wciąż dbali o budowę nowych miejsc pamięci. W maju miało miejsce odsłonięcie tablicy pamiątkowej ufundowanej przez Związek Więźniów Politycznych Okresu Stalinowskiego. W napisie „Katyń”, widniejącym na tablicy, znalazła się ziemia z Katynia, Charkowa i Miednoje, która została dostarczona przez członków stowarzyszenia. Innym ważnym wydarzeniem było poświęcenie 29 maja witraża upamiętniającego Zbrodnię Katyńską w kościele pod wezwaniem św. Maksymiliana Kolbe we Wrocławiu. Proboszcz Czesław Majda zaprosił Dolnośląską Rodzinę Katyńską do wzięcia udziału w tej uroczystości⁹³. Składanie kwiatów przy nowo wybudowanym pomniku w ważne dla stowarzyszenia dni, niekoniecznie związane ze Zbrodnią Katyńską, stało się tradycją.

Brak stałego miejsca i częste zmiany siedziby stowarzyszenia utrudniały działalność organizacji. Dokumenty na czas poszukiwania nowego lokum były przechowywane w domach jej członków, z tego też powodu część z nich została zagubiona. W związku z tym dalszy opis działalności stowarzyszenia rozpoczyna się od roku 2008.

13 kwietnia 2008 r. w Warszawie pod przewodnictwem marszałka sejmu, Bronisława Komorowskiego, odbyły się pierwsze obchody Dnia Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej. Stowarzyszenie Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej było reprezentowane przez ówczesnego prezesa Bolesława Proroka, Halinę Kulę, Ludmiłę Seredyńską-Iwaniuk, Teresę Gwarę oraz poczet sztandarowy. 19 kwietnia podobne odchody odbyły się we Wrocławiu. Były to wzniosłe dla stowarzyszenia wydarzenia ze względu na oficjalnie ustanowiony w 2007 r. kwiecień miesiącem Zbrodni Katyńskiej. Po mszy w kościele św. Elżbiety, wszyscy zebrani przeszli pod Pomnik Ofiar Katynia, gdzie przemówienie wygłosił Grzegorz Schetyna, odnosząc się m.in. do spraw politycznych i ich wpływu na wyjaśnienie wszystkich aspektów Zbrodni Katyńskiej⁹⁴.

Miesiąc kwiecień był i jest czasem wzmożonych działań członków stowarzyszenia. Organizowane są prelekcje, spotkania ze świadkami historii, które mają na celu przypomnienie i podtrzymanie w pamięci wydarzeń poprzedniego wieku. Podczas spotkania z młodzieżą 16 kwietnia 2008 r. w Gimnazjum nr 25 przy ulicy Orzechowej we Wrocławiu, Bolesław Prorok, Zofia Frąckiewicz-Kukla oraz Adam Zaleski opowiedzieli młodzieży o Zbrodni Katyńskiej, wspominając również swoich ojców⁹⁵. Członkowie Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej starają się także uczestniczyć w uroczystościach zaprzyjaźnionych stowarzyszeń, m.in. Związku Sybiraków, którzy swoje dni obchodzą 17 września, w rocznicę napaści Związku Sowieckiego na Polskę⁹⁶. Mimo podeszłego wieku wielu członków wciąż uczestniczy w wyjazdach do miejsc pamięci na Wschodzie. W dniach od 8 do 13 czerwca został zorganizowany wyjazd do Tweru, Ostaszkowa, Miednoje oraz Katynia. Znaczącej pomocy przy pokryciu kosztów wyjazdu udzielił prezydent Wrocławia. W listopadzie natomiast Bronisław Komorowski brał udział w wyjeździe do Charkowa, gdzie obecni byli dwaj członkowie stowarzyszenia. 15 października 2008 r. miało miejsce poświęcenie kolejnego Krzyża Katyńskiego, który stanął na cmentarzu przy ulicy Bardzkiej⁹⁷.

W ostatnich latach działalności dolnośląskiej organizacji wzrosła jej aktywność edukacyjna oraz udział w konferencjach i sesjach naukowych⁹⁸. 15 czerwca Krzyż Katyński na ulicy Bardzkiej został przekazany pod opiekę młodzieży ze Szkoły Podstawowej nr 23 we Wrocławiu. Ta sama szkoła 12 listopada zaprosiła Bolesława Proroka na uroczysty apel z okazji Święta Niepodległości⁹⁹. Była to kolejna okazja, by podzielić się z młodzieżą wiedzą o Zbrodni Katyńskiej i przedstawić obraz czasów minionych widziany przez pryzmat świadka historii.

Teresa Gwara oraz Bolesław Prorok uczestniczyli w maju w corocznej sesji naukowej na Zamku Królewskim w Warszawie pt. „Zbrodnia Katyńska – Naród, Państwo, Rodzina”. Część z zaprezentowanych na konferencji wystąpień została opublikowana w numerze 24 „Zeszytów Katyńskich”¹⁰⁰.

W siedemdziesiątą rocznicę Zbrodni Katyńskiej członkowie stowarzyszenia brali również udział w wielu audycjach radiowych oraz telewizji, opowiadając o działalności organizacji, a także o tle historycznym Zbrodni Katyńskiej z perspektywy świadka historii. 7 kwietnia 2010 r., na zaproszenie prezesa Federacji Rodzin Katyńskich, Bolesław Prorok wziął udział w wizycie w Katyniu, lecąc rządowym samolotem z premierem Donaldem Tuskiem, jedenastu innych członków stowarzyszenia uczestniczyło w pielgrzymce do Katynia pociągiem rządowym. Uroczystości na cmentarzu wojskowym przerwała wiadomość o katastrofie samolotu prezydenckiego 10 kwietnia 2010 r. W tym samym dniu arcybiskup Marian Gołębiowski odprawił mszę w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu w intencji ofiar katastrofy¹⁰¹. We Wrocławiu główne uroczystości poświęcone Zbrodni Katyńskiej odbyły się 13 kwietnia pod pomnikiem w parku Juliusza Słowackiego. Miały one podobny charakter jak w poprzednich latach, z tą różnicą, że odnoszono się do tragicznych wydarzeń sprzed kilku dni. Na łamach gazet oraz w radiu członkowie Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej wypowiadali się o wpływie Zbrodni Katyńskiej na ich życie oraz katastrofie prezydenckiego samolotu¹⁰².

Ciekawą inicjatywą, która rozpoczęła się już w 2009 r., było sadzenie „Dębów Pamięci”. Stowarzyszenie Parafiada, które powstało w 1992 r., podjęło się zorganizowania ogólnopolskiej akcji sadzenia dębów w ramach programu „Katyń, ocalić od zapomnienia”¹⁰³. Każde drzewo miało symbolizować jedną z ofiar mordu. Na terenie całej Polski zostało ich posadzonych około 3,5 tys. Również we Wrocławiu wielu przedstawicieli Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej zdecydowało się na poparcie tej akcji. Członkowie stowarzyszenia uczestniczyli również w różnego rodzaju apelach, odczytach i referatach na terenie całego Dolnego Śląska.

Tak samo jak w poprzednich latach, również w nowym 2011 r. działalność stowarzyszenia skupiła się na kontaktach z młodzieżą oraz obecności w różnego rodzaju uroczystościach. Wciąż trwała ogólnopolska akcja „Katyń, ocalić od zapomnienia”, w której aktywny udział brali członkowie rodziny katyńskiej¹⁰⁴.

13 kwietnia 2012 r., podczas obchodów Dnia Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej, Adam Zaleski uczestniczył w uroczystościach w kościele św. Katarzyny. Spotkanie, co trzeba zauważyć, poświęcone było nie Zbrodni Katyńskiej, ale głównie katastrofie smoleńskiej. Adam Zaleski podczas wystąpienia na koniec spotkania, bardzo mocno zaznaczył, że porównywanie tych dwóch tragedii jest wysoce niestosowne¹⁰⁵. W związku z wydarzeniami z 10 kwietnia 2010 r. oraz działalnością pewnych ugrupowań, które porównują wydarzenia z 1940 i 2010 r., członkowie stowarzyszenia starają się podkreślać podczas publicznych wystąpień, że łączenie tych dwóch tragedii jest bardzo niebezpieczne dla pokolenia młodych osób. Bowiem przy braku znajomości podstawowych faktów o Zbrodni Katyńskiej może dojść do zatarcia się różnic między tymi wydarzeniami.

W sprawozdaniu, w podrozdziale o działalności edukacyjnej, znalazła się również informacja o działaniu autora niniejszej książki: „Do Rady Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej zgłosił się student Wydziału Historii Uniwersytetu Wrocławskiego p. Krzysztof Łagojda z prośbą o możliwość przeprowadzenia serii wywiadów ze wskazanymi osobami przez DRK. Student ten wybrał jako temat swojej pracy dyplomowej losy rodzin katyńskich w latach 1939–1945 i 1945–2012 oraz (o co p. Łagojda wystąpił pisemnie do DRK) historię działalności naszego Stowarzyszenia”¹⁰⁶. Zastanawiającym jest, że od początku istnienia stowarzyszenia, nikt wcześniej nie zgłosił się z propozycją przeprowadzenia wywiadów z tymi rodzinami i napisania pracy o ich życiu. Od czasu do czasu do stowarzyszenia zgłaszają się jednak uczniowie szkół, którzy biorą udział w różnego rodzaju konkursach naukowych, a jednym z wymogów jest np. przeprowadzenie wywiadu z bliskim ofiary Zbrodni Katyńskiej. Zachowanie młodzieży cieszy członków stowarzyszenia, którzy z ochotą pomagają młodym badaczom, ale też daje nadzieję, że pamięć o zbrodni sowieckiego aparatu represji i życiu rodzin zamordowanych przetrwa w kolejnych pokoleniach.

Warto również wspomnieć, że członkowie stowarzyszenia sami wychodzą z inicjatywą kształcenia młodego pokolenia. Od 2010 r. eksponowana jest ruchoma wystawa autorstwa Aliny Głowackiej-Szłapowiej „Zachować pamięć”. W 2012 r. była ona prezentowana w kilku szkołach, placówkach kultury i oświaty oraz wielu innych miejscach¹⁰⁷. Do dzisiaj cieszy się sporym zainteresowaniem dyrektorów placówek, którzy deklarują chęć przedstawienia jej swoim uczniom.

Interesującym wydarzeniem z życia stowarzyszenia było otwarcie wystawy internetowej przez Muzeum Wojska Polskiego, w którym znajduje się Muzeum Katyńskie. 12 kwietnia do Warszawy zostały zaproszone rodziny katyńskie, które miały okazję oglądać sylwetki dwustu ofiar Zbrodni Katyńskiej. Prace nad rozszerzeniem bazy wciąż trwają. Członkowie dolnośląskiego stowarzyszenia, którzy odpowiedzieli na zaproszenie ministra obrony narodowej, Tomasza Siemoniaka, oraz dyrektora Muzeum Wojska Polskiego byli pod wrażeniem organizacji i przygotowanego przedsięwzięcia¹⁰⁸. Inicjatywa ma na celu ciągłe kultywowanie pamięci o ofiarach zbrodni, a wychodząc naprzeciw współczesnym trendom jest ona prezentowana w formie elektronicznej.

4.5. Członkowie stowarzyszenia i jego przyszłość

Po 25 latach oficjalnej działalności, z blisko pięciuset członków w 1995 r. dzisiaj pozostało jedynie 155¹⁰⁹. Przytłaczająca większość to córki i synowie zamordowanych oficerów, ze średnią wieku przekraczającą 75 lat. Oznacza to, że w niedalekiej przyszłości dalsze istnienie Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej może stanąć pod dużym znakiem zapytania. Chcąc poznać opinie o przyszłości stowarzyszenia, rozmawiałem z jego członkami. Są to ludzie całkowicie świadomi swojego wieku, dlatego też przyszłość organizacji widzą w pokoleniu wnuków i prawnuków. Wiedzą, że po ich działalności pozostaną miejsca pamięci oraz różnego rodzaju publikacje i wystawy. Nie mam wątpliwości, że ludziom tym przede wszystkim zależy, aby przetrwała w młodym pokoleniu pamięć o Zbrodni Katyńskiej, także dlatego, że od katastrofy samolotu prezydenckiego pod Smoleńskiem w 2010 r., diametralne różnice między tymi dwoma wydarzeniami bywają zacierane. Jest to bardzo niebezpieczne zjawisko, które w znaczący sposób może wpływać na świadomość kształtującego się młodego pokolenia. Rodziny katyńskie widzą również zagrożenie w umniejszaniu roli historii w dzisiejszej edukacji. Młodzież coraz rzadziej wybiera historię na maturze, uważając ją za przedmiot mało interesujący, ale również taki, który nie wiąże się z możliwością zdobycia dobrej pracy.

Działalność oświatowa wśród młodzieży, jak się wydaje, jest najistotniejszym celem i głównym założeniem polityki stowarzyszenia. Niestety większość jego członków, ze względu na podeszły wiek, nie jest w stanie brać aktywnego udziału w życiu organizacji. Nie ulega wątpliwości, że jej przyszłość zależy więc od młodszego pokolenia, wnuków, prawnuków i innych krewnych, lub od otwarcia się stowarzyszenia na inne osoby, niespokrewnione z ofiarami zbrodni, ale zainteresowane ciągłym kultywowaniem pamięci o Zbrodni Katyńskiej. Obecna działalność stowarzyszenia jest zasługą jedynie garstki osób, najbardziej aktywnych i wytrwałych w przekazywaniu wiedzy. Drugie i trzecie pokolenie osób spokrewnionych z ofiarami zbrodni po prostu nie odczuwa tak dużego obowiązku kultywowania pamięci o swoich dziadkach i pradziadkach. Osoby te, zajęte życiem osobistym, nierzadko nie chcą rozpamiętywać przeszłości. Kiedy zabraknie chętnych do prowadzenia dalszej działalności stowarzyszenia, zostanie ono rozwiązane, a wszelkie dokumenty przekazane do wybranego archiwum. W ten sposób po tych rodzinach pozostanie niezatarty ślad, nie tylko w postaci pomników, krzyży i obelisków, ale także dokumentów, sprawozdań i protokołów, które będą służyć historykom w ocenie działalności stowarzyszenia. Niniejsze rozważania są jedynie moimi odczuciami po zapoznaniu się z działalnością stowarzyszenia i po kontakcie z jego aktywnymi członkami. Przyszłość pokaże, czy przedstawione w tym podrozdziale hipotezy potwierdziły się.

Tabela 1. Liczba członków stowarzyszenia z podziałem na stopień pokrewieństwa z ofiarą zbrodni.

Członkowie Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej we Wrocławiu

stan na 15 stycznia 2013 r.

Stopień pokrewieństwa | Kozielsk –Katyń | Starobielsk – Charków | Ostaszków – Miednoje | Inne miejsca | Razem
Żona | 3 | - | - | - | 3
Brat | - | - | 1 | - | 1
Syn | 8 | 7 | 8 | 2 | 25
Córka | 20 | 24 | 33 | 16 | 93
Razem | 31 | 31 | 42 | 18 | 122
Wnuk | 4 | 2 | 2 | 1 | 9
Wnuczka | 3 | 5 | 4 | 5 | 17
Razem | 7 | 7 | 6 | 6 | 26
Bratanek/ Siostrzeniec | - | - | - | - | -
Bratanica / Siostrzenica | 2 | 1 | 1 | - | 4
Razem | 2 | 1 | 1 | - | 4
Inni krewni ♂ | 1 | 1 | 1 | - | 3
Inni krewni ♀ | 1 | 3 | 2 | 1 | 7
Razem | 2 | 4 | 3 | 1 | 10
Łącznie | 42 | 43 | 52 | 25 | 162

Źródło: Analiza statystyczna członków DRK w zależności od stopnia pokrewieństwa. Stan na 15 stycznia 2013 r.

Tabela 2. Liczba członków stowarzyszenia z podziałem na stopień pokrewieństwa z ofiarą zbrodni.

Członkowie Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej we Wrocławiu stan na 16 lutego 2015 r.
Stopień pokrewieństwa | Kozielsk –Katyń | Starobielsk – Charków | Ostaszków – Miednoje | Inne miejsca | Razem
Żona | 1 (-2) | - | - | - | 1 (-2)
Brat | - | - | - (-1) | - | - (-1)
Syn | 8 | 7 | 8 | 1 (-1) | 24 (-1)
Córka | 21 (+1) | 20 (-4) | 31 (-2) | 16 | 88 (-5)
Razem | 30 (-1) | 27 (-4) | 39 (-3) | 17 (-1) | 113 (-9)
Wnuk | 4 | 2 | 2 | 1 | 9
Wnuczka | 3 | 5 | 4 | 5 | 17
Razem | 7 | 7 | 6 | 6 | 26
Bratanek/ Siostrzeniec | 1 (+1) | - | - | - | 1 (+1)
Bratanica / Siostrzenica | 2 | 1 | 1 | - | 4
Razem | 3 (+1) | 1 | 1 | - | 5 (+1)
Inni krewni ♂ | 1 | 2 (+1) | 1 | - | 4
Inni krewni ♀ | 1 | 3 | 2 | 1 | 7
Razem | 2 | 5 (+1) | 3 | 1 | 11 (+1)
Łącznie | 42 | 40 (-3) | 49 (-3) | 24 (-1) | 155 (-7)

Źródło: Analiza statystyczna członków DRK w zależności od stopnia pokrewieństwa. Stan na16 lutego 2015 r.

W tabeli nr 2 w nawiasach zostały podane wartości wzrostu lub spadku liczby członków w stosunku do poprzedniej analizy z 2013 r. Na tym przykładzie widać dokładnie, że ze 122 członków stowarzyszenia najbliższego pokrewieństwa z ofiarą zbrodni (żona, brat, syn, córka) pozostało jedynie stu trzynastu. W przeciągu dwóch lat zmarło lub odeszło dziewięć osób. Organizacja nie prowadzi dokładnych danych statystycznych, dlatego nie sposób ocenić, ilu członków zmarło, a ilu zostało skreślonych z listy. Lekki przyrost możemy zauważyć w kolumnach „bratanek/siostrzeniec” oraz „inni krewni”¹¹⁰. Niestety dotyczy on zaledwie jednej osoby.

Trzeba jednak zauważyć, że w związku z nieodnalezieniem dotąd tzw. białoruskiej listy katyńskiej, pewne osoby nie wiedzą o możliwości dołączenia do stowarzyszenia lub nie mogą dostarczyć stosownych dokumentów. Można założyć, że odnalezienie białoruskiej listy spowodowałoby chwilowe zwiększenie liczby członków stowarzyszenia. Taka sytuacja miała miejsce po przekazaniu stronie polskiej tzw. ukraińskiej listy katyńskiej w 1994 r. oraz w 2012 r., kiedy otwarto najnowszy Cmentarz Wojenny w Bykowni pod Kijowem. W 2013 r. w porównaniu z ostatnią analizą statystyczną z 2011 r. można było zaobserwować wzrost liczby członków w kolumnie „Inne miejsca LU (lista ukraińska)”. W 2011 r. do stowarzyszenia należało dziewiętnaście osób spokrewnionych z ofiarami z ukraińskiej listy¹¹¹, natomiast w 2013 r. odnotowano przyrost o sześć. Obecnie jednak liczba ta zmniejszyła się o jedną osobę i wynosi dwadzieścia cztery.

Z tabeli z 2015 r. jasno wynika, że oprócz synów i córek oraz jednej wdowy, w stowarzyszeniu działają czterdzieści dwie osoby. Wciąż jednak zdarzają się przypadki wstępowania do stowarzyszenia córek i synów zamordowanych oficerów. 16 lutego 2015 r., czyli w dniu, w którym została sporządzona najnowsza analiza statystyczna, do dolnośląskiej organizacji zapisał się syn policjanta zamordowanego w Kalininie. Osoba ta należała wcześniej do rodziny katyńskiej w Chicago i Katowicach.

Za przykry aksjomat uznać jednak trzeba, że z biegiem kolejnych lat, liczba córek i synów w naturalny sposób będzie spadała. Obawiam się, że nawet odnalezienie tzw. białoruskiej listy katyńskiej, której istnienia nie jesteśmy pewni, nie zmieniłoby tego kierunku. Odchodzi bowiem następne pokolenie rodzin ofiar Zbrodni Katyńskiej, stąd też najbardziej zasadnym pytaniem, na które nie sposób teraz odpowiedzieć jest, ile jeszcze lat dolnośląska organizacja będzie działać? Pytanie to dotyczy wszystkich rodzin katyńskich na terenie całej Polski tworzących federację.

Warto poruszyć również kwestię wykształcenia osób należących do dolnośląskiej organizacji. Czas edukacji przytłaczającej części jej członków przypadł na okres II wojny światowej. Podczas niemieckiej i sowieckiej okupacji polskie szkoły były zamykane, a uczenie się języka polskiego surowo zabronione. Na podstawie udostępnionych mi dokumentów oraz raportów wynika, że w 2013 r. ze 162 osób należących do stowarzyszenia aż dziewięćdziesiąt jeden ma wykształcenie wyższe, trzy z nich stopień doktora oraz jedna tytuł profesora. Sześćdziesiąt osób ma wykształcenie średnie, a tylko siedem podstawowe¹¹². Z przedstawionych danych należy wnioskować, że ani okres wojny, ani spowinowacenie z ofiarą zbrodni w czasach PRL nie wpłynęło aż tak bardzo na zdobycie odpowiedniego wykształcenia. Dane te łamią utarty w literaturze stereotyp, że rodziny ofiar Zbrodni Katyńskiej, ze względu na pokrewieństwo, nie były przyjmowane na studia lub miały problemy z ich ukończeniem. W rzeczywistości wiele zależało od tego, czy po wojnie rodziny przyznawały się do swojego pochodzenia i jak odpowiadały na pytania związane z ojcem.

***

Okres rozpadu systemu komunistycznego w Polsce, kiedy w społeczeństwie nastała silna potrzeba wyjaśnienia wielu niewiadomych z historii Związku Sowieckiego i Polski, był szczególnym czasem dla rodzin katyńskich. 13 kwietnia 1990 r. wyzwolony naród oficjalnie poznał prawdziwego winowajcę zbrodni, ale nie wszystkie jej aspekty zostały tego dnia wyjaśnione. Powolne odkrywanie prawdy trwa do dzisiaj. Niemniej jednak przyznanie się strony sowieckiej było jednym z najbardziej przełomowych wydarzeń w życiu rodzin katyńskich. W końcu po 45 latach sankcjonowanych politycznie kłamstw i milczenia, poznały informacje, których wcześniej mogły się jedynie domyślać. Założenie stowarzyszenia, a także powstanie federacji rodzin, było swoistym manifestem wyjścia z ukrycia i niewoli kłamstwa. W 1990 r. ruszył powolny proces odkrywania wszystkich aspektów Zbrodni Katyńskiej. Trzeba jednak przyznać, biorąc pod uwagę politykę władz rosyjskich, że trudno z nadzieją oczekiwać wyjaśnienia pozostałych zagadek w tej sprawie. Na początku lat dziewięćdziesiątych XX w. otwarcie pisano o sowieckiej przeszłości i o zbrodniczym charakterze rządów Stalina. Ten nurt zaczął się powoli zmieniać w nowym stuleciu. Coraz częściej było słychać głosy mówiące o roli Stalina w wyzwoleniu Europy z jarzma niemieckiej okupacji. Zaczęto gloryfikować sowiecką przeszłość i głośno o niej mówić, milcząc przy tym o zbrodniach reżimu. Doskonałym tego przykładem było śledztwo katyńskie prowadzone przez Naczelną Prokuraturę Wojskową najpierw ZSRS, a potem Federacji Rosyjskiej w latach 1990–2004¹¹³. Miało ono na celu ustalenie z imienia i nazwiska pełnej listy ofiar, wskazanie winnych zarówno podjęcia, jak i wykonania decyzji o zbrodni, a także określenie jej kwalifikacji prawnej¹¹⁴. 21 września 2004 r. śledztwo zostało umorzone „z powodu śmierci winnych”, choć informacja o zakończeniu dochodzenia została ogłoszona dopiero 11 marca 2005 r. na specjalnej konferencji prasowej. Prokuratura nie zakwalifikowała Zbrodni Katyńskiej jako ludobójstwa, które nie ulega przedawnieniu. Nikita Pietrow podaje, że według nieoficjalnych informacji jako winnych wskazano wysokich rangą funkcjonariuszy NKWD z Berią na czele, wyłączając odpowiedzialność Stalina i członków Biura Politycznego. Natomiast czyny funkcjonariuszy NKWD uznano za zwykłe „nadużycie władzy”¹¹⁵. Na dodatek klauzulą tajności zostało objętych 116 ze 183 tomów postępowania. Umorzenie śledztwa i zatajenie akt było niczym innym jak ochroną najwyższych władz ZSRS przed oskarżeniem.

Po katastrofie polskiego samolotu prezydenckiego, 10 kwietnia 2010 r., nastąpiła seria ważnych gestów Federacji Rosyjskiej w sprawie śledztwa katyńskiego. Do 2011 r. przekazanych zostało stronie polskiej łącznie 148 tomów śledztwa. Jednak na tym polityka dobrej woli strony rosyjskiej się zakończyła. Nie przekazano już pozostałych 35 tomów, de facto zawierających najprawdopodobniej kluczowe informacje dotyczące rezultatów i wniosków ze śledztwa katyńskiego¹¹⁶. Analizując dotychczasowe postępowanie Federacji Rosyjskiej w kwestii Katynia oraz rozliczania się z najnowszej historii, nie należy oczekiwać jej spektakularnych ruchów dyplomatycznych w tych sprawach. Szczególnie jeśli weźmiemy także pod uwagę niezwykle agresywną politykę zagraniczną naszego sąsiada. Ta przykra konkluzja dotyka przede wszystkim najbliższych krewnych ofiar zbrodni, których niestety z roku na rok jest coraz mniej.

Słowa poety, Jacka Bukowskiego, najtrafniej podsumowują sytuację, w jakiej znalazły się rodziny zamordowanych oficerów:

Los jeńców z tych obozów

był tragiczny. Ale jakże tragiczny był

i wciąż jest los żywych

– rodzin jeńców;

zamknięte usta,

bo nie można było nic powiedzieć,

skrępowane ręce,

bo nie można było nic zrobić.

Tragiczny los tych,

którzy nie mogli upomnieć się

o swoich najbliższych.

O ilu już się nikt nie upomni,

bo i najbliżsi pomarli?

Katyń

to nie tylko zbrodnia,

nie tylko sprawa prawdy historycznej;

Katyń

– to również życie tych, którzy stracili

ojców, mężów, braci i synów.

Los żyjących bywa często tragiczniejszy niż los umarłych¹¹⁷.

¹ A. Mickiewicz, Dziady, cz. III, nota red. S. Pigoń, Warszawa 1974, s. 35.

² A. Dudek, Z. Zblewski, Utopia nad Wisłą. Historia Peerelu, Warszawa–Bielsko–Biała 2008, s. 353; zob. A. Jabłoński, Rola ZSRR w kształtowaniu sytuacji społeczno-politycznej w Europie środkowo-wschodniej [w:] Ewolucja życia politycznego Polski po stanie wojennym, red. A. Antoszewski, J. Sommer, Wrocław 1990, s. 328–362.

³ Dok. nr 40 [w:] Polska 1986–1989: koniec systemu, t. 3, red. A. Dudek, A. Friszke, Warszawa 2002, s. 229.

⁴ Kalendarium Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej 1989 [oprac. K. Syposz-Borowska], s. 1.

⁵ Sprawozdanie z X-letniej działalności Stowarzyszenia Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej złożone na zebraniu ogólnym członków DRK w dniu 20 XI 1999 roku, s. 1.

⁶ Kalendarium Dolnośląskiej…, s. 1.

⁷ Ibidem; data pierwszej pielgrzymki do Katynia została zaczerpnięta ze strony internetowej stowarzyszenia Dolnośląska Rodzina Katyńska: http://www.sdrk.pl/dzialalnosc.html [dostęp: 11 XI 2014 r.]; w kalendarium widnieje data 1 listopada, który jest dniem powrotu rodzin z pielgrzymki.

⁸ Kalendarium Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej 1990 [oprac. K. Syposz-Borowska], s. 2; w kalendarium podana jest niepoprawna data wystawy 2 lutego 1990 r.

⁹ Stanisław Ropuszyński (1920–1995) – dr hab. inż., profesor Politechniki Wrocławskiej; aresztowany 17 września 1939 r. jako żołnierz 24. Pułku Artylerii w Jarosławcu, 28 września trafił, przez Charków, do Starobielska, skąd został zwolniony 18 października. Jego wspomnienia na temat pobytu w obozie specjalnym zostały opublikowane w „Roczniku Lwowskim” w 1999 r.

¹⁰ Kalendarium Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej 1990…, s. 3.

¹¹ Protokół z posiedzenia Grupy Inicjatywnej postulującej założenie stowarzyszenia Dolnośląska Rodzina Katyńska we Wrocławiu z dnia 28 IX 1991 r.

¹² Wniosek do Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu, 14 X 1991 r.

¹³ Postanowienie Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu o sygn. I 1 Ns Rej. st. 131/91 z dnia 17 XII 1991 r. Federacja Rodzin Katyńskich została oficjalnie zarejestrowała rok później, 3 grudnia 1992 r.

¹⁴ Statut Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej, s. 2.

¹⁵ Zob. I.C. Kamiński, E. Łosińska, Skarga katyńska, Kraków 2015; I.C. Kamiński, „Skargi katyńskie” przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka w Strasburgu [w:] Zbrodnia Katyńska. W kręgu…, s. 154–170; idem, Skargi katyńskie przed Europejskim Trybunałem Spraw Człowieka, „Zeszyty Katyńskie 2006, nr 21, s. 15–27; idem, Kto i jak może występować przed Europejskim Trybunałem Spraw Człowieka w sprawie Zbrodni Katyńskiej, „Zeszyty Katyńskie” 2009, nr 24, s. 129–131. O poniżającym traktowaniu rodzin przez stronę rosyjską zob. A. Gurjanow, Sprawa katyńska w sądach rosyjskich 2007–2009, „Zeszyty Katyńskie” 2009, nr 24, s. 100–128.

¹⁶ Statut Dolnośląskiej…, s. 3–4.

¹⁷ Ibidem, s. 10.

¹⁸ Siedziby Rady DRK we Wrocławiu, b.p.

¹⁹ Sprawozdanie z X-letniej działalności…, s. 1.

²⁰ Siedziby Rady DRK…, b.p. Niestety dokumenty traktujące o siedzibach stowarzyszenia nie podają dokładnych dat zmiany lokali.

²¹ Zawiadomienie do Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu, Wydział I Cywilny Sekcja Rejestrowa z dnia 20 II 1992 r.

²² Sprawozdanie Rady Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej za okres 25 I 1992–18 II 1995, s. 1.

²³ Ibidem, s. 2. Powód, dla którego obie kobiety zrezygnowały z miejsc w Radzie, nie został przedstawiony w dokumencie.

²⁴ Statut Dolnośląskiej…, s. 6.

²⁵ Sprawozdanie Rady Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej za okres 25 I 1992–18 II 1995, s. 2.

²⁶ Ibidem, s. 3; Dokument nie podaje dokładnej liczby członków stowarzyszenia w okresie od 25 I 1992 r. do 18 II 1995 r.

²⁷ Miejsca pamięci oraz inne formy uczczenia pomordowanych zorganizowane przez Dolnośląską Rodzinę Katyńską, s. 2.

²⁸ Sprawozdanie Rady Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej za okres 25 I 1992–18 II 1995, s. 4.

²⁹ Ibidem.

³⁰ Sprawozdanie Rady Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej za okres 25 I 1992–18 II 1995, s. 5.

³¹ Ibidem, s. 6.

³² Sprawozdanie z działalności Rady za okres 1 III 1995 r. do 20 IX 1997 r., s. 1; pełny skład Rady nie został przedstawiony w dokumencie.

³³ Zob. przemówienie Lecha Wałęsy związane w 55. rocznicą zbrodni: U stóp katyńskiego krzyża. Przemówienie Prezydenta RP Lecha Wałęsy na uroczystościach w Katyniu 4 czerwca 1995 roku, „Zeszyty Katyńskie” 1996, nr 6, s. 476–479.

³⁴ Sprawozdanie z działalności Rady za okres 1 III 1995 r. do 20 IX 1997 r., s. 1.

³⁵ Ibidem, s. 2.

³⁶ Ibidem.

³⁷ Miejsca pamięci oraz inne formy uczczenia pomordowanych…, s. 2.

³⁸ Sprawozdanie z działalności Rady za okres 1 III 1995 r.–20 IX 1997 r., s. 2.

³⁹ Ibidem, s. 3.

⁴⁰ Ibidem, s. 5.

⁴¹ Ibidem, s. 6.

⁴² Sprawozdanie z działalności Rady Stowarzyszenia Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej w okresie kadencji 20 IX 1997 r.–9 XII 2000 r., s. 1.

⁴³ Ibidem.

⁴⁴ Ibidem, s. 2.

⁴⁵ Ibidem, s. 5.

⁴⁶ Ibidem. Dokładna nazwa pracy Adama Zaleskiego nosi tytuł: Zbrodnia katyńska, czyli o zbiorowej zagładzie polskich oficerów dokonanej w trzech miejscach, a nazwanej imieniem jednego z nich: o życiu w obozie starobielskim w okresie od października 1939 r. do maja 1940 r., Wrocław 2000.

⁴⁷ Sprawozdanie z działalności Komitetu Organizacyjnego Obchodów 60. Rocznicy Zbrodni Katyńskiej, s. 5.

⁴⁸ Dokument nie wskazuje, ile z tych osób zmarło, a ile zdecydowało się wypisać ze stowarzyszenia lub zostało skreślonych z listy.

⁴⁹ Sprawozdanie z działalności Rady Stowarzyszenia Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej w okresie kadencji 20 IX 1997 r.–9 XII 2000 r., s. 2.

⁵⁰ Ibidem, s. 3.

⁵¹ Ibidem, s. 2.

⁵² Ibidem, s. 3

⁵³ Ibidem, s. 4.

⁵⁴ Ibidem, s. 7.

⁵⁵ M. Saryusz-Wolska, Wprowadzenie [w:] Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka, red. M. Saryusz-Wolska, Kraków 2009, s. 28.

⁵⁶ Ibidem, s. 28–31.

⁵⁷ A. Assmann, Przestrzenie pamięci. Formy i przemiany pamięci kulturowej [w:] Pamięć zbiorowa i kulturowa…., s. 106.

⁵⁸ Sprawozdanie z X-letniej działalności…, s. 5.

⁵⁹ Sprawozdanie z działalności Komitetu Budowy Pomnika Ofiar Katynia we Wrocławiu za okres 10 XII 1994 r.–20 IX 1997 r., s. 1.

⁶⁰ Ibidem.

⁶¹ Rodziny Katyńskie…, s. 279.

⁶² Ibidem.

⁶³ Sprawozdanie z działalności Komitetu Budowy Pomnika Ofiar Katynia…, s. 1.

⁶⁴ Ibidem.

⁶⁵ A. Głowacka-Szłapowa, Pomnik Ofiar Katynia [folder], s. 14.

⁶⁶ Ibidem.

⁶⁷ Sprawozdanie z działalności Komitetu Budowy Pomnika Ofiar Katynia…, s. 2.

⁶⁸ Sprawozdanie Komitetu Budowy Pomnika Ofiar Katynia we Wrocławiu złożone na plenarnym zebraniu członków Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej w dniu 15 III 1997 r., s. 1.

⁶⁹ Ibidem.

⁷⁰ Tadeusz Tchórzewski (ur. 1956 r.) – absolwent Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie (ukończona z wyróżnieniem w 1981 r. na Wydziale Rzeźby); autor wielu wystaw i pomników w kraju i za granicą (m.in. monumentów Jana Pawła II w Lublinie, marszałka Piłsudskiego w Warszawie).

⁷¹ Protokół z zebrania plenarnego stowarzyszenia z dnia 15 III 1997 r.

⁷² Ibidem.

⁷³ Sprawozdanie pełnomocnika d/s Budowy Pomnika Ofiar Katynia złożone na zebraniu sprawozdawczo-wyborczym Stowarzyszenia Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej w dniu 9 XII 2000 r.

⁷⁴ Decyzja Wydziału Ochrony i Kształtowania Środowiska nr OKS-Z-2212/181/97 z dnia 19 XII 1997 r.

⁷⁵ Ibidem.

⁷⁶ A. Głowacka-Szłapowa, Pomnik…, s. 2.

⁷⁷ Decyzja Powiatowego Inspektoratu Nadzoru Budowlanego dla m. Wrocław nr 5350/RT-ED/99 z dnia 22 XI 1999 r.

⁷⁸ A. Głowacka-Szłapowa, Pomnik…, s. 2.

⁷⁹ Sprawozdanie z działalności Rady Stowarzyszenia Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej w okresie kadencji 20 IX 1997 r.–9 XII 2000 r., s. 6.

⁸⁰ Ibidem.

⁸¹ Fragment przemówienia Aliny Głowackiej-Szłapowej pozyskany z nagrania uroczystości (cyfrowy zapis live. Edycja i produkcja Zbigniew Jędrych, BPU-J Audio, Wrocław 2000).

⁸² A. Głowacka-Szłapowa, Pomnik…, s. 4.

⁸³ Ibidem, s. 8.

⁸⁴ Ibidem, s. 7.

⁸⁵ Ibidem, s. 14.

⁸⁶ M. Perzyński, Wrocław dla dociekliwych. Pomniki, tajemnice kościołów i klasztorów, kresowe pamiątki, Wrocław 2008, s. 52.

⁸⁷ Sprawozdanie z działalności Rady Stowarzyszenia „Dolnośląska Rodzina Katyńska” w 2008 r., s. 4.

⁸⁸ Akt przekazania dokumentów budowy we Wrocławiu Pomnika Ofiar Katynia Zakładowi Narodowemu im. Ossolińskich.

⁸⁹ Porozumienie spisane pomiędzy parafią wojskowo-cywilną p.w. św. Elżbiety we Wrocławiu a Dolnośląską Rodziną Katyńską.

⁹⁰ Sprawozdanie z działalności Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej na zebraniu ogólnym w dniu 9 VI 2001 r., s. 1.

⁹¹ Ibidem, s. 1–2.

⁹² Ibidem, s. 2–3.

⁹³ Ibidem, s. 3.

⁹⁴ Sprawozdanie z działalności Rady Stowarzyszenia „Dolnośląska Rodzina Katyńska” w 2008 r., s. 1.

⁹⁵ Ibidem, s. 2.

⁹⁶ Ibidem, s. 1.

⁹⁷ Ibidem, s. 3.

⁹⁸ Sprawdzanie z działalności Rady Stowarzyszenia „Dolnośląska Rodzina Katyńska” w 2009 r., s. 3–4.

⁹⁹ Ibidem, s. 3.

¹⁰⁰ Ibidem, s. 4. W numerze 24 „Zeszytów Katyńskich” swoje artykuły opublikowali znani badacze, m.in. Witold Kulsza, Adam D. Rotfeld, Nikita Pietrow czy Ireneusz C. Kamiński. Dodatkowo znalazły się w nim przemówienia marszałka sejmu Bronisława Komorowskiego i prezydenta RP na uchodźstwie Ryszarda Kaczorowskiego.

¹⁰¹ Sprawozdanie z działalności Stowarzyszenia „Dolnośląska Rodzina Katyńska” w 2010 r., s. 1.

¹⁰² Ibidem, s. 2–3.

¹⁰³ Ibidem, s. 6–7.

¹⁰⁴ Stowarzyszenie „Dolnośląska Rodzina Katyńska” we Wrocławiu. Działalność w 2011 r., s. 2.

¹⁰⁵ Sprawozdanie z działalności stowarzyszenia „Dolnośląska Rodzina Katyńska” w 2012 r., s. 1.

¹⁰⁶ Ibidem.

¹⁰⁷ Ibidem, s. 2. Warto chociażby wymienić: Liceum Ogólnokształcące nr 2 w Brzegu (18 XI 2011–8 I 2012 r.), Gminną Izbę Pamięci w Kątach Wrocławskich (1–31 X 2012 r.), Muzeum Miejskie w Scytowie (1–28 XI 2012 r.), Centrum Kultury w Dziadowej Kłodzie (30 XI–31 XII 2012 r.)

¹⁰⁸ Ibidem, s. 3.

¹⁰⁹ 16 lutego 2015 r. stowarzyszenie liczyło 155 osób. Ze względu na wiek członków organizacji należy pamiętać, że dane te ulegają ciągłym zmianom. Wciąż jednak zdarzają się przypadki wstępowania do wrocławskiej organizacji.

¹¹⁰ Pod terminem „Inni krewni” należy rozumieć zięciów i prawnuków.

¹¹¹ Analiza statystyczna członków DRK w zależności od stopnia pokrewieństwa w stosunku do ofiar zbrodni katyńskiej. Stan na dzień 31 XII 2011 r.

¹¹² Wykaz wykształcenia członków Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej, b.p.

¹¹³ Śledztwo formalnie rozpoczęło się we wrześniu 1990 r., kiedy istniał jeszcze Związek Sowiecki. Szerzej zob. W. Materski, Katyń. Od kłamstwa…, s. 161–178.

¹¹⁴ N. Pietrow, Poczet katów…, s. 167.

¹¹⁵ Ibidem, przyp. 1, s. 166.

¹¹⁶ W. Materski, Katyń. Od kłamstwa…, s. 211.

¹¹⁷ Cyt. za: W. Wołk-Jezierska, Kulisy zbrodni katyńskiej, Wrocław 2005, s. 176.

DOKUMENTY

Nr 1. List por. rezerwy Edwarda Sztarka z Kozielska do ojca, datowany na 29 listopada 1939 r.(ze zbiorów Barbary Dworzak).

Nr 2. List oficera zwolnionego z obozu w Starobielsku, napisany na prośbę kolegi, ppor. rezerwy Jana Budzińskiego, do jego rodziny informujący o losie więźnia, datowany na 29 grudnia 1939 r. (ze zbiorów Anny Budzińskiej).

Nr 3. Pocztówka kpt. Stanisława Głowackiego ze Starobielska do rodziny, datowana na 5 lutego 1940 r. (ze zbiorów Aliny Głowackiej-Szłapowej).

Nr 4. Pocztówka kpt. Stanisława Głowackiego ze Starobielska do rodziny, datowana na 2 marca 1940 r.(ze zbiorów Aliny Głowackiej-Szłapowej).

Nr 5. Pocztówka ppor. rezerwy Kazimierza Seweryna z Kozielska do rodziny, datowana na 11 lutego 1940 r. (ze zbiorów Marii Seweryn).

Nr 6. Pocztówka ppor. rezerwy Kazimierza Seweryna z Kozielska do rodziny, datowana na 4 marca 1940 r.(ze zbiorów Marii Seweryn).

Nr 7. Pocztówka kpt. Henryka Zakrzewskiego ze Starobielska do rodziny, datowana na 28 listopada 1939 r. (ze zbiorów Krystyny Gołębiowskiej).

Nr 8. Pocztówka kpt. Henryka Zakrzewskiego ze Starobielska do rodziny, data nadania nieczytelna (ze zbiorów Krystyny Gołębiowskiej).

Nr 9. Odpowiedź MCK z 20 lipca 1942 r. na zapytanie Seweryny Zakrzewskiej o miejsce pobytu męża kpt. Henryka Zakrzewskiego oraz brata, Tadeusza Chełchowskiego (ze zbiorów Krystyny Gołębiowskiej).

„Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża potwierdza odbiór Pani pisma z dnia 31.5.42 w sprawie Henryka Zakrzewskiego i Tadeusza Chełchowskiego. Postaramy się spełnić Pani życzenie i niezwłocznie powiadomić, jak tylko otrzymamy informację. Z wyrazami należnego szacunku” (tłum. Krzysztof Ruchniewicz).

Nr 10. Postanowienie Sądu Grodzkiego w Przemyślu z 1947 r. stwierdzające zgon kpt. Stanisława Głowackiego na 31 marca 1940 r. (ze zbiorów Aliny Głowackiej-Szłapowej).

WYKAZ ŹRÓDEŁ

Wywiady

BOCHEŃSKA Anna, ur. 22 lutego 1927 r., córka Jakuba Panachidy – emerytowanego przodownika Policji Państwowej w Tłumaczu w woj. stanisławowskim. Więziony w Stanisławowie (tzw. Zachodnia Ukraina). Miejsca śmierci i pochówku pozostają nieznane (tzw. ukraińska lista katyńska). Wywiad przeprowadzony 8 lipca 2013 r.

BUCZYŁKO Janina, ur. 24 listopada 1935 r., córka Władysława Błaszczakiewicza – farmaceuty, por. rezerwy WP, jeńca obozu w Kozielsku, zamordowanego i pochowanego w Katyniu. Wywiad przeprowadzony 28 marca 2013 r.

BUDZIŃSKA Anna, ur. 3 maja 1937 r., córka Jana Budzińskiego – lekarza weterynarii, ppor. rezerwy WP, jeńca obozu w Starobielsku, zamordowanego w Charkowie, pochowanego w Piatichatkach. Wywiady przeprowadzone 21 listopada 2012 r. i 11 sierpnia 2013 r.

DWORZAK Barbara, ur. 8 czerwca 1927 r., córka Edwarda Sztarka – ekonomisty, urzędnika, por. rezerwy WP, jeńca obozu w Kozielsku, zamordowanego i pochowanego w Katyniu. Wywiad przeprowadzony 6 grudnia 2012 r.

GŁOWACKA-SZŁAPOWA Alina, ur. 29 maja 1929 r., córka Stanisława Głowackiego – kpt. WP, jeńca obozu w Starobielsku, zamordowanego w Charkowie, pochowanego w Piatichatkach. Wywiady przeprowadzone 9 czerwca 2012 r., 17 lipca 2012 r., 17 listopada 2012 r. i 8 lipca 2013 r.

GOŁĘBIOWSKA Krystyna, ur. 25 kwietnia 1928 r., córka Henryka Zakrzewskiego – kpt. WP, jeńca obozu w Starobielsku, zamordowanego w Charkowie, pochowanego w Piatichatkach. Wywiad przeprowadzony 16 listopada 2012 r.

GOMAN Zuzanna, ur. 1926 r., córka Leona Słomińskiego – starszego przodownika Policji Państwowej, jeńca obozu w Ostaszkowie, zamordowanego w Kalininie (Twer), pochowanego w Miednoje. Wywiady przeprowadzone 3 września 2012 r. i 10 października 2012 r.

LIBICKI Jacek, ur. 28 września 1934 r., syn Janusza Libickiego – profesora ekonomii, por. rezerwy WP, jeńca obozu w Kozielsku, zamordowanego i pochowanego w Katyniu. Wywiady przeprowadzone 17 lipca 2012 r., 4 września 2012 r. i 6 grudnia 2012 r.

MILCZANOWSKA Wanda, ur. 6 kwietnia 1935 r., córka Stanisława Milczanowskiego – wiceprokuratora Sądu Okręgowego w Równem, przebywającego w więzieniu w Dubnie, zamordowanego w Kijowie, pochowanego w Bykowni (tzw. ukraińska lista katyńska). Wywiad przeprowadzony 8 lipca 2013 r.

MYSZKA Teresa, ur. 20 lutego 1928 r., córka Józefa Kulenty – przodownika Straży Więziennej, jeńca obozu w Ostaszkowie, zamordowanego w Kalininie (Twer), pochowanego w Miednoje. Wywiad przeprowadzony 26 stycznia 2013 r.

NACZKE Anna, ur. 25 października 1929 r., córka Aleksandra Morżało – przodownika Policji Państwowej w Wołkowysku. Więziony w Grodnie (tzw. Zachodnia Białoruś). Miejsca śmierci i pochówku pozostają nieznane. Wywiad przeprowadzony 6 kwietnia 2013 r.

NAŁĘCZ-ŁĄCZYŃSKA Gizela, ur. 28 września 1927 r., córka Oskara Knela – kpt. WP, jeńca obozu w Kozielsku, zamordowanego i pochowanego w Katyniu. Wywiad przeprowadzony w dniu 5 grudnia 2012 r.

SEREDYŃSKA Ludmiła, ur. 18 maja 1937 r., córka Michała Seredyńskiego – nauczyciela historii, ppor. rezerwy WP, jeńca obozu w Starobielsku, zamordowanego w Charkowie, pochowanego w Piatichatkach. Wywiady przeprowadzone 21 listopada 2012 r. i 9 lipca 2013 r.

SEWERYN Maria, ur. 7 września 1937 r., córka Kazimierza Seweryna – ekonomisty, urzędnika, ppor. rezerwy WP, jeńca obozu w Kozielsku, zamordowanego i pochowanego w Katyniu. Wywiad przeprowadzony 3 kwietnia 2013 r.

STRZAŁKOWSKA Halina, ur. 11 czerwca 1923 r., córka Henryka Nossowicza – kpt. rezerwy WP, jeńca obozu w Kozielsku, zamordowanego i pochowanego w Katyniu. Wywiad przeprowadzony 3 kwietnia 2013 r.

ZALESKI Adam, ur. 31 maja 1928 r., syn Ryszarda Zaleskiego, handlowca – kpt. rezerwy WP, jeńca obozu w Starobielsku, zamordowanego w Charkowie, pochowanego w Piatichatkach. Wywiady przeprowadzone 18 czerwca 2012 r., 5 września 2012 r., 13 listopada 2012 r. i 9 lipca 2013 r.

Dokumenty stowarzyszenia Dolnośląska Rodzina Katyńska

Akt przekazania dokumentów budowy Pomnika Ofiar Katynia we Wrocławiu Zakładowi Narodowemu im. Ossolińskich.

Analiza statystyczna członków DRK w zależności od stopnia pokrewieństwa. Stan na 31 grudnia 2011 r.

Analiza statystyczna członków DRK w zależności od stopnia pokrewieństwa. Stan na 15 stycznia 2013 r.

Analiza statystyczna członków DRK w zależności od stopnia pokrewieństwa. Stan na 16 lutego 2015 r.

Decyzja Powiatowego Inspektoratu Nadzoru Budowlanego dla m. Wrocław nr 5350/RT-ED/99 z 22 listopada 1999 r.

Decyzja Wydziału Ochrony i Kształtowania Środowiska nr OKS-Z-2212/181/97 z 19 grudnia 1997 r.

Głowacka-Szłapowa Alina, Pomnik Ofiar Katynia (folder).

Kalendarium Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej 1989, oprac. Krystyna Syposz-Borowska.

Kalendarium Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej 1990, oprac. Krystyna Syposz-Borowska.

Kronika Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej 1989–1992.

Miejsca pamięci oraz inne formy uczczenia pomordowanych zorganizowane przez Dolnośląska Rodzinę Katyńską [b.d.].

Porozumienie spisane pomiędzy parafią wojskowo-cywilną p.w. św. Elżbiety we Wrocławiu a Dolnośląską Rodziną Katyńską [b.d.].

Postanowienie Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu o sygn. I 1 Ns Rej. st. 131/91 z 17 grudnia 1991 r.

Protokół z posiedzenia Grupy Inicjatywnej postulującej założenie stowarzyszenia „Dolnośląska Rodzina Katyńska” we Wrocławiu z 28 września 1991 r.

Protokół z zebrania plenarnego stowarzyszenia z 15 marca 1997 r.

Siedziby Rady DRK we Wrocławiu [b.d.].

Sprawozdanie Rady Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej za okres od 25 stycznia 1992 do 18 lutego 1995 r.

Sprawozdanie z działalności Rady za okres od 1 marca 1995 r. do 20 września 1997 r.

Sprawozdanie z działalności Rady Stowarzyszenia Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej w okresie od 20 września 1997 r. do 9 grudnia 2000 r.

Sprawozdanie z działalności Rady Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej w latach 2001, 2002 i 2003.

Sprawozdanie z działalności Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej na zebraniu ogólnym z 9 czerwca 2001 r.

Sprawozdanie z rocznej działalności Rady Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej za rok 2002.

Sprawozdanie z działalności Rady Stowarzyszenia „Dolnośląska Rodzina Katyńska” w 2008 r.

Sprawdzanie z działalności Rady Stowarzyszenia „Dolnośląska Rodzina Katyńska” w 2009 r.

Sprawozdanie z działalności Stowarzyszenia „Dolnośląska Rodzina Katyńska” w 2010 r.

Stowarzyszenie „Dolnośląska Rodzina Katyńska” we Wrocławiu. Działalność w 2011 r.

Sprawozdanie z działalności stowarzyszenia „Dolnośląska Rodzina Katyńska” w 2012 r.

Sprawozdanie z działalności Komitetu Budowy Pomnika Ofiar Katynia we Wrocławiu za okres od 10 grudnia 1994 do 20 września 1997 r.

Sprawozdanie Komitetu Budowy Pomnika Ofiar Katynia we Wrocławiu złożone na plenarnym zebraniu członków Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej 15 marca 1997 r.

Sprawozdanie pełnomocnika ds. Budowy Pomnika Ofiar Katynia złożone na zebraniu sprawozdawczo-wyborczym Stowarzyszenia Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej 9 grudnia 2000 r.

Sprawozdanie z działalności Komitetu Organizacyjnego Obchodów Sześćdziesiątej Rocznicy Zbrodni Katyńskiej [b.d.].

Sprawozdanie z dziesięcioletniej działalności Stowarzyszenia Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej złożone na zebraniu ogólnym członków DRK 20 listopada 1999 r.

Statut Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej.

Wniosek do Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z 14 października 1991 r.

Wykaz wykształcenia członków Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej [b.d.].

Zawiadomienie do Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu, Wydział I Cywilny Sekcja Rejestrowa z 20 lutego 1992 r.

Zebranie Delegatów Komitetu Założycielskiego Federacji Rodzin Katyńskich, Katowice 21 września 1991 r.

Zbiory prywatne

Gryps kpt. rezerwy Henryka Nossowicza do rodziny z 30 października 1939 r.

List kpt. rezerwy Henryka Nossowicza z obozu w Kozielsku do rodziny z 20 listopada 1939 r.

Pocztówka por. rezerwy Edwarda Sztarka z obozu w Kozielsku do ojca z 29 listopada 1939 r.

Pocztówki kpt. Stanisława Głowackiego z obozu w Starobielsku do rodziny z 5 lutego i 2 marca 1940 r.

Pocztówka kpt. Henryka Zakrzewskiego z obozu w Starobielsku do rodziny z 28 listopada 1939 r.

Pocztówki ppor. rezerwy Kazimierza Seweryna z obozu w Kozielsku do rodziny z 11 lutego i 4 marca 1940 r.

Postanowienie Sądu Grodzkiego w Przemyślu, syg. Zg. 23/47, 22 stycznia 1947 r.

Postanowienie Sądu Powiatowego we Wrocławiu, syg. Zg. 183/50, 30 kwietnia 1951 r.

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział we Wrocławiu

AIPN Wr, 053/2522, t. 1 [Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych we Wrocławiu, Informacje dzienne, 1 stycznia 1987–30 czerwca 1987].

AIPN Wr, 053/2522, t. 2 [Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych we Wrocławiu, Informacje dzienne, 1 lipca 1987–30 grudnia 1987].

Wydawnictwa źródłowe

Agresja sowiecka na Polskę w świetle dokumentów. 17 września 1939, t. 1: Geneza i skutki agresji, wybór i oprac. Czesław Grzelak, Stanisław Jaczyński, Eugeniusz Kozłowski, red. nauk. Eugeniusz Kozłowski, Warszawa 1994.

Agresja sowiecka na Polskę w świetle dokumentów. 17 września 1939, t. 2: Działania wojsk Frontu Ukraińskiego, wybór i oprac. Czesław Grzelak, Stanisław Jaczyński, Eugeniusz Kozłowski, red. nauk. Stanisław Jaczyński, Warszawa 1996.

Agresja sowiecka na Polskę w świetle dokumentów. 17 września 1939, t. 3: Działania wojsk Frontu Białoruskiego, wybór i oprac. Czesław Grzelak, Stanisław Jaczyński, Eugeniusz Kozłowski, red. nauk. Czesław Grzelak, Warszawa 1995.

Aparat bezpieczeństwa w latach 1944–1956. Taktyka, strategia, metody, cz. 2: Lata 1948–1949, oprac. Andrzej Paczkowski, Warszawa 1996.

Białe plamy. ZSRR – Niemcy 1939–941. Dokumenty i materiały dotyczące stosunków radziecko-niemieckich w okresie od kwietnia 1939 r. do lipca 1941 r., Wilno 1990.

Charków. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, oprac. Jerzy Ciesielski i in. [pod kier. Jędrzeja Tucholskiego, współpr. Krystian Bedyński, Dariusz Manja, red. merytor. Jędrzej Tucholski, Wanda Krystyna Roman], Warszawa 2003.

Deportacje obywateli polskich z Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi w 1940 roku, wybór i oprac. nauk. Wasilij Christoforow i in., Warszawa–Moskwa 2003.

Rozstrzelani w Katyniu. Alfabetyczny spis 4410 jeńców polskich z Kozielska rozstrzelanych w kwietniu–maju 1940, według źródeł sowieckich, polskich i niemieckich, [seria: Indeks Represjonowanych, t. 1], red. Maria Skrzyńska-Pławińska i in., Warszawa 1995.

Rozstrzelani w Charkowie. Alfabetyczny spis 3739 jeńców polskich ze Starobielska rozstrzelanych w kwietniu–maju 1940, według źródeł sowieckich i polskich, [seria: Indeks Represjonowanych, t. 2], red. Maria Skrzyńska-Pławińska i in., Warszawa 1996.

Rozstrzelani w Twerze. Alfabetyczny spis 6314 jeńców polskich z Ostaszkowa rozstrzelanych w kwietniu–maju 1940 i pogrzebanych w Miednoje, według źródeł sowieckich i polskich, [seria: Indeks Represjonowanych, t. 3], red. Maria Skrzyńska-Pławińska i in., Warszawa 1997.

Katyń. Dokumenty ludobójstwa. Dokumenty i materiały archiwalne przekazane Polsce 14 października 1992 r., tłum. Wojciech Materski, Warszawa 1992.

Katyń. Dokumenty zbrodni, t. 1: Jeńcy nie wypowiedzianej wojny. Sierpień 1939–marzec 1940, oprac. Wojciech Materski i in., Warszawa 1995.

Katyń. Dokumenty zbrodni, t. 2: Zagłada. Marzec–czerwiec 1940, oprac. Wojciech Materski i in., Warszawa 1998.

Katyń. Dokumenty zbrodni, t. 3: Losy ocalałych. Lipiec 1940–marzec 1943, oprac. Wojciech Materski i in., Warszawa 2001.

Katyń. Dokumenty zbrodni, t. 4: Echa Katynia. Kwiecień 1943–marzec 2005, oprac. Wojciech Materski i in., Warszawa 2006.

Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, oprac. Jan Kiński i in., Warszawa 2000.

Komunikat Komisji Specjalnej do ustalenia i zbadania okoliczności rozstrzelania przez niemieckich najeźdźców faszystowskich w lesie katyńskim jeńców wojennych – oficerów polskich, Moskwa 1944.

Las Katyński 1943. Reportaże z ekshumacji ofiar Katynia, oprac. i red. Barbara Tarkowska, Warszawa 2014.

Miednoje. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, t. 1–2, oprac. Zuzanna Gajowniczek i in., Warszawa 2006.

Na najwyższym szczeblu. Spotkania premierów Rzeczypospolitej Polskiej i Wielkiej Brytanii podczas II wojny światowej, oprac. Marek Kazimierz Kamiński, Jacek Tebinka, Warszawa 1999.

Okupacja sowiecka (1939–1941) w świetle tajnych dokumentów. Obywatele polscy na kresach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej pod okupacją sowiecką w latach 1939–1941, wybór, oprac., wstęp Krzysztof Jasiewicz, Tomasz Strzembosz, Marek Wierzbicki, Warszawa 1996.

Opinia publiczna o zbrodni w Katyniu. Komunikat z badań, Warszawa 1988.

Polish-Soviet relations 1918–1943. Official documents issued by the polish embassy in Washington by authority of the government of the Republic of Poland, Washington 1943.

Polscy jeńcy wojenni w ZSSR: 1939–1941, t. 1, tłum. i oprac. Wojciech Materski, Warszawa 1992.

Polska 1986–1989: koniec systemu, [Materiały międzynarodowej konferencji, Miedzeszyn, 21–23 października 1999], t. 3: Dokumenty, red. Antoni Dudek, Andrzej Friszke, Warszawa 2002.

Raporty Katyńskie Ambasadora O’Malley’a, Kraków 1980.

Raporty z ziem wcielonych do III Rzeszy (1942–1944), red. Zbigniew Mazur, Aleksandra Pietrowicz, Maria Rutowska, Poznań 2004.

Układ Sikorski–Majski. Wybór dokumentów, wybór i oprac. Eugeniusz Duraczyński, Warszawa 1990.

Ukraiński ślad Katynia, oprac. Zuzanna Gajowniczek, wstęp Jędrzej Tucholski, Warszawa 1995.

„Zachodnia Białoruś” 17 IX 1939–22 VI 1941. Deportacje Polaków z północno-wschodnich ziem II Rzeczypospolitej 1940–1941, oprac. Władimir Adamuszko i in., tłum. Małgorzata Słoń-Nowaczek, Warszawa 2001.

Zbrodnia Katyńska w świetle dokumentów, z przedm. Władysława Andersa, oprac. Józef Mackiewicz, Londyn 1962.

Zbrodnia Katyńska 1940. Polacy w Wielkiej Brytanii wobec ludobójstwa katyńskiego 1943–1989, wstęp, wybór i oprac. Bogusław Polak, Michał Polak, Koszalin 2013.

Zbrodnia Katyńska. Teki edukacyjne IPN, oprac. Dariusz Gorajczyk i in., Kraków-Warszawa 2014.

Prasa

„Goniec Krakowski” 1943.

„Nowy Kurier Warszawski” 1943.

„Trybuna Ludu” 1952.

Wspomnienia, dzienniki

Goebbels Joseph, Dzienniki, t. 1: 1923–1939, oprac. i tłum. Eugeniusz Cezary Król, Warszawa 2013.

Goebbels Joseph, Dzienniki, t. 2: 1939–1943, oprac. i tłum. Eugeniusz Cezary Król, Warszawa 2013.

Goebbels Joseph, Dzienniki, t. 3: 1943–1945, oprac. i tłum. Eugeniusz Cezary Król, Warszawa 2014.

Gomułka Władysław, Moich czternaście lat: 1956–1970, [Łódź] 1981.

Gomułka Władysław, Pamiętniki, t. 2, red. Andrzej Werblan, Warszawa 1994.

Kaczorowska Teresa, „Kiedy jesteście, mniej boli…”. Losy dzieci katyńskich, Gdynia 2003.

Kaczorowska Teresa, Dzieci Katynia, Warszawa 2010.

Kann Maria, Niebo nieznane, Warszawa 1964.

Okupacja i ruch oporu w dzienniku Hansa Franka 1939–1945, t. 1: 1939–1942, wybór i oprac. Stanisław Płoski i in., Warszawa 1970.

Pamiętniki znalezione w Katyniu, przedm. Janusz Kazimierz Zawodny, Paryż–Warszawa 1990.

Pisane miłością. Losy wdów katyńskich, t. 1, red. Regina Nazar, Izabella Skąpska, Andrzej Spanily, Gdynia 2000.

Pisane miłością. Losy wdów katyńskich, t. 2, red. Andrzej Spanily, Gdynia 2001.

Pisane miłością. Losy wdów katyńskich, t. 3, red. Andrzej Spanily, Gdynia 2003.

Zaleski Adam, Wspomnienia lwowskie, kazachstańskie i inne, Wrocław 2014.

Słowa tęsknoty. Zachowane listy jeńców Kozielska, Ostaszkowa i Starobielska, oprac. Ewa Gruner-Żarnoch, Maria Danuta Wołągiewicz, Szczecin 1996.

Wybrana literatura

Abarinow Władimir, Oprawcy z Katynia, tłum. Walentyna Dworak, Klaudia Rumińska, Kraków 2007.

Abrams Lynn, Oral history theory, London 2010.

Aly Götz, Obciążeni. „Eutanazja” w nazistowskich Niemczech, tłum. Viktor Gronowicz, Wołowiec 2015.

Assmann Aleida, Przestrzenie pamięci. Formy i przemiany pamięci kulturowej [w:] Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Kraków 2009.

Auschwitz 1940–1945. Węzłowe zagadnienia z dziejów obozu: t. 1: Założenie i organizacja obozu; t. 2: Więźniowie – życie i praca; t. 3: Zagłada; t. 4: Ruch oporu; t. 5: Epilog, red. Wacław Długoborski, Franciszek Piper, Oświęcim-Brzezinka 1995.

Ausserordentliche Befriedungsaktion 1940. Akcja AB na ziemiach polskich. Materiały z sesji naukowej (6–7 listopada 1986 r.), red. Zygmunt Mańkowski, Warszawa 1992.

„A więc wojna…” Ludność cywilna we wrześniu 1939 r. / „It’s War…” The Civilian Population in September 1939, wstęp Sławomir Kalbarczyk, Maria Wardzyńska, Warszawa–Lublin 2009.

Baczyński Krzysztof Kamil, Śpiew z pożogi, Warszawa 1947.

Bartoszewski Władysław, Dni walczącej stolicy. Kronika powstania warszawskiego, Warszawa 2008.

Bartoszewski Władysław, Powstanie Warszawskie, wybór tekstów, oprac. Andrzej Krzysztof Kunert, Warszawa 2009.

Basak Adam, Historia pewnej mistyfikacji. Zbrodnia katyńska przed Trybunałem Norymberskim, Wrocław 1993.

Biuletyny dzienne Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego 1949–1950, wybór i oprac. Łukasz Kamiński, Warszawa 2004.

Biuletyny Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego. Grudzień 1954–listopad 1956, oprac. Wanda Chudzik, Mirosław Filipiak, Jakub Gołębiewski, Warszawa 2009.

Bloch Marc, Pochwała historii czyli o zawodzie historyka, tłum. Wanda Jedlicka, przedm. Witold Kula, Warszawa 1960.

Boćkowski Daniel, Jak pisklęta z gniazd. Dzieci polskie w ZSRR w okresie II wojny światowej, Warszawa–Wrocław 1995.

Boćkowski Daniel, Czas nadziei. Obywatele Rzeczypospolitej Polskiej w ZSRR i opieka nad nimi placówek polskich w latach 1940–1943, Warszawa 1999.

Boćkowski Daniel, Na zawsze razem. Białostocczyzna i Łomżyńskie w polityce radzieckiej w czasie II wojny światowej (IX 1939–VIII 1944), Warszawa 2005.

Boćkowski Daniel, Kuropaty – białoruski Katyń, „Zeszyty Katyńskie” 2002, nr 15.

Boćkowski Daniel, Problem „polskiego pana” w ujęciu historyczno-lingwistycznym KC KP(B) Białorusi [w:] Wokół spraw trudnych, bolesnych i zapomnianych. Studia i szkice, red. Elżbieta Kowalczyk i in., Łódź 2014.

Bonusiak Włodzimierz, Polityka ludnościowa III Rzeszy na okupowanych obszarach ZSRR (1941–1944), Rzeszów 1992.

Bonusiak Włodzimierz, Polska podczas II wojny światowej, Rzeszów 1999.

Bonusiak Włodzimierz, Polityka ludnościowa i ekonomiczna ZSRR na okupowanych ziemiach polskich w latach 1939–1941: („Zachodnia Ukraina” i „Zachodnia Białoruś”), Rzeszów 2006.

Bregman Aleksander, Najlepszy sojusznik Hitlera. Studium o współpracy niemiecko-sowieckiej 1939–1941, Warszawa 1997.

Broszat Martin, 200 lat niemieckiej polityki wobec Polski, tłum. Elżbieta Kazimierczak, Witold Leder, Warszawa 1999.

Chmielarz Andrzej, Działania 64 dywizji Wojsk Wewnętrznych NKWD przeciwko polskiemu podziemiu [w:] Wojna domowa czy nowa okupacja? Polska po roku 1944, red. Andrzej Ajnenkiel, Wrocław–Warszawa–Kraków 1998.

Chmielarz Andrzej, Kategorie represji stosowanych przez okupanta niemieckiego wobec obywateli polskich [w:] Polska 1939–1945 Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami, red. Wojciech Materski, Tomasz Szarota, Warszawa 2009.

Chrobaczyński Jacek, Dramatyczny rok 1943. Postawy i zachowania społeczeństwa polskiego w rozstrzygającym roku II wojny światowej, Rzeszów–Kraków 2012.

Chrzanowski Bogdan, Niwiński Piotr, Okupacja niemiecka i sowiecka – próba analizy porównawczej (wybrane zagadnienia), „Pamięć i Sprawiedliwość” 2008, nr 1.

Chrzanowski Bogdan, Zbrodnia katyńska w świetle wydawnictw podziemnych 1943––1944 [w:] Charków–Katyń–Twer–Bykownia. W 70. rocznicę zbrodni katyńskiej, red. Andrzej Kola, Jan Sziling, Toruń 2011.

Ciesielski Stanisław, Polacy w Kazachstanie w latach 1940–1946. Zesłańcy lat wojny, Wrocław 1996.

Ciesielski Stanisław, Gułag. Radzieckie obozy koncentracyjne 1918–1953, Warszawa 2010.

Ciesielski Stanisław, Hryciuk Grzegorz, Srebrakowski Aleksander, Masowe deportacje radzieckie w okresie II wojny światowej, Wrocław 1994.

Ciesielski Stanisław, Hryciuk Grzegorz, Srebrakowski Aleksander, Masowe deportacje ludności w Związku Radzieckim, Toruń 2003.

Ciesielski Stanisław, Materski Wojciech, Paczkowski Andrzej, Represje sowieckie wobec Polaków i obywateli polskich, Warszawa 2002.

Codogni Paulina, Wybory czerwcowe 1989 roku. U progu przemiany ustrojowej, Warszawa 2012.

Dębski Sławomir, Między Berlinem a Moskwą. Stosunki niemiecko-sowieckie 1939––1941, Warszawa 2007.

Dębski Sławomir, Układ monachijski i pakt Ribbentrop–Mołotow siedemdziesiąt lat później – problemy, interpretacje, oddziaływanie [w:] Kryzys 1939 roku w interpretacjach polskich i rosyjskich historyków, red. Sławomir Dębski, Michaił Narinski, Warszawa 2009.

Dudek Antoni, Zblewski Zdzisław, Utopia nad Wisłą. Historia Peerelu, Warszawa––Bielsko-Biała 2008.

Dzierżanowska Agnieszka, Pawłoś Dariusz, Polacy na robotach przymusowych w Trzeciej Rzeszy (metody rekrutacji, sposób traktowania, liczebność) [w:] Polska 1939–1945. Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami, red. Wojciech Materski, Tomasz Szarota, Warszawa 2009.

Eberhardt Piotr, Migracje polityczne na ziemiach polskich (1939–1950), Poznań 2010.

Eberhardt Adam, Gniazdowski Mateusz, Jaskułowski Tytus, Krzysztofowicz Maciej, Szkody wyrządzone Polsce podczas II wojny światowej przez agresora niemieckiego. Historia dociekań i szacunków [w:] Problem reparacji, odszkodowań i świadczeń w stosunkach polsko-niemieckich 1944–2004, t. 1: Studia, red. Witold M. Góralski, Warszawa 2004.

Eisler Jerzy, Grudzień 1970. Geneza, przebieg, konsekwencje, Warszawa 2012.

Eisler Jerzy, Siedmiu wspaniałych. Poczet pierwszych sekretarzy KC PZPR, Warszawa 2014.

Engle Eloise, Paananen Lauri, Wojna zimowa. Sowiecki atak na Finlandię 1939–1940, tłum. Janina Sałajczyk, Gdańsk 2001.

Fallaci Oriana, Wywiad z władzą, tłum. Hanna Borkowska, Warszawa 2012.

Filar Władysław, Wydarzenia wołyńskie 1939–1944. W poszukiwaniu odpowiedzi na trudne pytania, Toruń 2007.

Filipkowski Piotr, Historia mówiona i wojna. Doświadczenie obozu koncentracyjnego w perspektywie narracji biograficznych, Wrocław 2010.

FitzGibbon Louis, Unpitied and unknown. Katyn… Bologoye… Dergachi, foreword by Lord George Brown, London 1975

FitzGibbon Louis, The Katyn Memorial, foreword by Prince Eugene Lubomirski, London 1977.

Friszke Andrzej, Polska. Losy państwa i narodu 1939–1989, Warszawa 2003.

Gabrel Dariusz, Historia postępowań w sprawie Zbrodni Katyńskiej [w:] Zbrodnia Katyńska. W kręgu prawdy i kłamstwa, red. Sławomir Kalbarczyk, Warszawa 2010.

Gałczyński Konstanty Ildefons, Liryka 1926–1953, wybór i wstęp Artur Międzyrzecki, Warszawa 1962.

Gasztold-Seń Przemysław, Siła przeciw prawdzie. Represje aparatu bezpieczeństwa PRL wobec osób kwestionujących oficjalną wersję Zbrodni Katyńskiej [w:] Zbrodnia Katyńska. W kręgu prawdy i kłamstwa, red. Sławomir Kalbarczyk, Warszawa 2010.

Głowacki Albin, Sowieci wobec Polaków na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej 1939–1941, Łódź 1997.

Głowacki Albin, Sytuacja prawna obywateli polskich w ZSRR w latach 1939–1945 [w:] Położenie ludności polskiej na terytorium ZSRR i wschodnich ziemiach II Rzeczypospolitej w czasie II wojny światowej, red. Adam Marszałek, Toruń 1990.

Głowacki Albin, Deportacje dzieci i młodzieży w głąb Związku Sowieckiego w latach 1940–1941 [w:] Polskie dzieci na tułaczych szlakach 1939–1950, red. Janusz Wróbel, Joanna Żelazko, Warszawa 2008.

Głowacki Albin, Ogólne założenia sowieckiej polityki okupacyjnej w Polsce, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2008, nr 1.

Głowacki Albin, Przymusowo wcieleni do Armii Czerwonej, w tym pełniący służbę w tzw. strojbatalionach [w:] Polska 1939–1945. Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami, red. Wojciech Materski, Tomasz Szarota, Warszawa 2009.

Głowiński Tomasz, O nowy porządek europejski. Ewolucja hitlerowskiej propagandy politycznej wobec Polaków w Generalnym Gubernatorstwie 1939–1945, Wrocław 2000.

Głowiński Tomasz, Sprawa katyńska w oficjalnej polskojęzycznej prasie codziennej w Generalnym Gubernatorstwie: lipiec–sierpień 1943, „Niepodległość” 1996, t. 28.

Gniazdowski Mateusz, „Ustalić liczbę zabitych na 6 milionów ludzi”. Dyrektywa Jakuba Bermana dla Biura Odszkodowań Wojennych przy Prezydium Rady Ministrów, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2008, nr 1.

Golon Mirosław, Zbrodnia katyńska w propagandzie PRL (1944–1989). 45 lat fałszowania historii [w:] Charków–Katyń–Twer. W sześćdziesiątą rocznicę zbrodni, red. Andrzej Kola, Jan Sziling, Toruń 2001.

Golon Mirosław, Kary za prawdę o zbrodni Stalina. Represje polskich organów bezpieczeństwa w okresie stalinowskim (1944–1956) wobec osób ujawniających władze ZSRR jako sprawców zbrodni katyńskiej w świetle inwentarza dokumentacji przechowywanej w zasobie archiwalnym Instytutu Pamięci Narodowej [w:] Charków––Katyń–Twer–Bykownia. W 70. rocznicę zbrodni katyńskiej, red. Andrzej Kola, Jan Sziling, Toruń 2011.

Gontarczyk Piotr, Katyń: PPR-owska szkoła kłamstwa, „Pamięć.pl – Biuletyn IPN” 2013, nr 4.

Grzelak Czesław, Dziennik sowieckiej agresji. Wrzesień 1939, Warszawa 1994.

Grzelak Czesław, Kresy w czerwieni. Agresja Związku Sowieckiego na Polskę w 1939 roku, Warszawa 2001.

Gurjanow Aleksander, Cztery deportacje 1940–41, „Karta” 1994, nr 12.

Gurjanow Aleksander, Sprawa katyńska w sądach rosyjskich 2007–2009, „Zeszyty Katyńskie” 2009, nr 24.

Guz Eugeniusz, Goebbels o Polsce i sojuszniczym ZSRR, Warszawa 1999.

Hanson Joanna, Nadludzkiej poddani próbie. Ludność cywilna Warszawy w powstaniu 1944 r., Warszawa 2004.

Hilberg Raul, Sprawcy, ofiary, świadkowie. Zagłada Żydów 1933–1945, tłum. Jerzy Giebułtowski, Warszawa 2007.

Hilberg Raul, Zagłada Żydów europejskich, tłum. Jerzy Giebułtowski, t. 1–3, Warszawa 2014.

Hryciuk Grzegorz, Akcje UPA przeciwko Polakom po ponownym zajęciu Wołynia i Galicji Wschodniej przez Armię Czerwoną w 1944 roku [w:] Antypolska akcja OUN-UPA 1943–1944. Fakty i interpretacje, red. Grzegorz Motyka, Dariusz Libionka, Warszawa 2003.

Jabłoński Andrzej, Rola ZSRR w kształtowaniu sytuacji społeczno-politycznej w Europie środkowo-wschodniej [w:] Ewolucja życia politycznego Polski po stanie wojennym, red. Andrzej Antoszewski, Jerzy Sommer, Wrocław 1990.

Jaczyński Stanisław, Zagłada oficerów Wojska Polskiego w Wschodzie. Wrzesień 1939–maj 1940, Warszawa 2006.

Jaczyński Stanisław, Ocaleni od zagłady. Losy oficerów polskich ocalałych z masakry katyńskiej, Warszawa 2012.

Jaczyński Stanisław, Stan badań nad zbrodnią katyńską z perspektywy 65 lat, „Zeszyty Katyńskie” 2005, nr 204.

Jankowski Stanisław Maria, Czterdziestu co godzinę, Warszawa 2001.

Jankowski Stanisław Maria, Pamiętniki znane i nieznane, „Zeszyty Katyńskie” 2001, nr 13.

Jasiewicz Krzysztof, Strzembosz Tomasz, Wierzbicki Marek, Ogólna charakterystyka okupacji sowieckiej na ziemiach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej w latach 1939–1941 [w:] Okupacja sowiecka 1939–1941 w świetle tajnych dokumentów. Obywatele polscy na kresach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej pod okupacją sowiecką w latach 1939–1941, wybór, oprac. Krzysztof Jasiewicz, Tomasz Strzembosz, Marek Wierzbicki, Warszawa 1996.

Jasiewicz Krzysztof, Wokół teorii Wiktora Suworowa. Przygotowania do sowieckiego ataku na III Rzeszę jako podstawowa przyczyna Zbrodni Katyńskiej [w:] Wokół spraw trudnych, bolesnych i zapomnianych. Studia i szkice, red. Elżbieta Kowalczyk i in., Łódź 2014.

Jastrzębski Włodzimierz, Hitlerowskie wysiedlenia z ziem polskich wcielonych do Rzeszy w latach 1939–1945, Poznań 1968.

Jaworski Paweł, Marzyciele i oportuniści. Stosunki polsko-szwedzkie w latach 1939––1945, Warszawa 2009.

Jaźwiński Piotr, Oficerowie i dżentelmeni. Życie prywatne i służbowe kawalerzystów Drugiej Rzeczpospolitej, Warszawa 2011.

Kaczmarek Ryszard, Polacy w Wehrmachcie, Kraków 2010.

Kadell Franz, Kłamstwo katyńskie. Historia pewnej manipulacji. Fakty, dokumenty, świadkowie, tłum. Jerzy Pasieka, Wrocław 2008.

Kadell Franz, Katyń w oczach Zachodu, tłum. Marcin Barcz, Warszawa 2012.

Kalbarczyk Sławomir, Polscy pracownicy nauki, ofiary zbrodni sowieckich w latach II wojny światowej. Zamordowani, więzieni, deportowani, Warszawa 2001.

Kalbarczyk Sławomir, Białoruska lista katyńska – brakujący element prawdy o zbrodni katyńskiej, „Zeszyty Katyńskie” 2008, nr 23.

Kalbarczyk Sławomir, Przedmioty odnalezione w Bykowni i Kuropatach świadczą o polskości ofiar, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2007, nr 10–11.

Kalbarczyk Sławomir, Zbrodnia Katyńska po 70 latach: krótki przegląd ustaleń historiografii [w:] Zbrodnia Katyńska. W kręgu prawy i kłamstwa, red. Sławomir Kalbarczyk, Warszawa 2010.

Kalbarczyk Sławomir, Święto Niepodległości za drutami, „Pamięć.pl – Biuletyn IPN” 2014, nr 11.

Katyń. Zbrodnia i propaganda. Niemieckie fotografie dokumentacyjne ze zbiorów Instytutu Zachodniego, oprac. Krzysztof Szczepanik, Janusz Zgudka, Poznań 2003.

Kamiński Ireneusz Cezary, Łosińska Ewa, Skarga katyńska, Kraków 2015.

Kamiński Ireneusz Cezary, Skargi katyńskie przed Europejskim Trybunałem Spraw Człowieka, „Zeszyty Katyńskie” 2006, nr 21.

Kamiński Ireneusz Cezary, Kto i jak może występować przed Europejskim Trybunałem Spraw Człowieka w sprawie Zbrodni Katyńskiej, „Zeszyty Katyńskie” 2009, nr 24.

Kamiński Ireneusz Cezary, „Skargi katyńskie” przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka w Strasburgu [w:] Zbrodnia Katyńska. W kręgu prawdy i kłamstwa, red. Sławomir Kalbarczyk, Warszawa 2010.

Kapralski Sławomir, Trauma i pamięć zbiorowa. Przypadek Jedwabnego [w:] Stawanie się społeczeństwa. Szkice ofiarowane Piotrowi Sztompce z okazji 40-lecia pracy naukowej, red. Andrzej Flis, Kraków 2006.

Karpus Zbigniew, Jeńcy i internowani rosyjscy i ukraińscy na terenie Polski w latach 1918–1924, Toruń 1997.

Kempner Robert Max Wasilii, Trzecia Rzesza w krzyżowym ogniu pytań, tłum. Karol Bunsch, Kraków 1975.

Kershaw Ian, Hitler, Niemcy i ostateczne rozwiązanie, tłum. Robert Bartołd, Poznań 2010.

Kershaw Ian, Führer. Walka do ostatniej kropli krwi, tłum. Grzegorz Siwek, Kraków 2012.

Kersten Krystyna, Repatriacja ludności polskiej po II wojnie światowej. Studium historyczne, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1974.

Kersten Krystyna, Jałta w polskiej perspektywie, Londyn–Warszawa 1989.

Kersten Krystyna, Refleksje wokół pamięci Katynia [w:] Eadem, Między wyzwoleniem a zniewoleniem. Polska 1944–1956, Londyn 1993.

Kersten Krystyna, Kłopoty ze świadkiem historii [w:] Eadem, Pisma rozproszone, wybór i oprac. Tomasz Szarota i Dariusz Libionka, Toruń 2005.

Kersten Krystyna, Pamięć i uprawianie historii [w:] Eadem, Pisma rozproszone, wybór i oprac. Tomasz Szarota i Dariusz Libionka, Toruń 2005.

Kierzkowski Michał, Historia mówiona – próba definicji pojęcia, „Wrocławski Rocznik Historii Mówionej” 2014, R. 4.

Kisielewski Tadeusz Antoni, Katyń. Zbrodnia i kłamstwo, Poznań 2009.

Kornat Marek, Polska 1939 roku wobec paktu Ribbentrop–Mołotow. Problem zbliżenia niemiecko-sowieckiego w polityce zagranicznej II Rzeczypospolitej, Warszawa 2002.

Kornat Marek, Polityka równowagi 1934–1939. Polska miedzy Wschodem a Zachodem, Kraków 2007.

Kornat Marek, Polityka zagraniczna Polski 1938–1939. Cztery decyzje Józefa Becka, Gdańsk 2012.

Kornat Marek, Droga Niemiec do paktu Ribbentrop–Mołotow i sprawy polskie (wydarzenia i interpretacje), „Pamięć i Sprawiedliwość” 2008, nr 1.

Kornat Marek, Polska miedzy Niemcami a Związkiem Sowieckim (1938–1939). Koncepcje polityczne ministra Józefa Becka i sytuacja międzynarodowa [w:] Kryzys 1939 roku w interpretacjach polskich i rosyjskich historyków, red. Sławomir Dębski, Michaił Narinski, Warszawa 2009.

Kornat Marek, Układy o nieagresji z ZSRR (1932) i Niemcami (1934) oraz ich znaczenie dla Europy i polskiej polityki zagranicznej [w:] Marek Kornat, Wojciech Materski, Między pokojem a wojną. Szkice o dyplomacji polskiej lat 1918–1945, Warszawa 2015.

Korzeniewski Bartosz, Transformacja pamięci. Przewartościowania w pamięci przeszłości a wybrane aspekty funkcjonowania dyskursu publicznego o przeszłości w Polsce po 1989 roku, Poznań 2010.

Kowalska Ewa, Przeżyć, aby wrócić! Polscy zesłańcy lat 1940–1941 w ZSRR i ich losy do roku 1946, Warszawa 1998.

Kowalska Ewa, Młyny czasu. Jan Boroń od Orzechówki do Starobielska, Warszawa 2014.

Kowalska Ewa, Przymusowe przesiedlenia obywateli polskich z kresów wschodnich II Rzeczpospolitej na wschodnie obszary ukraińskiej i białoruskiej SRR oraz Besarabii w latach 1939–1941 [w:] Polska 1939–1945. Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami, red. Wojciech Materski, Tomasz Szarota, Warszawa 2009.

Kowalska Ewa, Zesłańcze doświadczenia rodzin zamordowanych oficerów z obozów specjalnych NKWD (w świetle dokumentów radzieckich i zbiorów Muzeum Katyńskiego) [w:] Sybir. Doświadczenie-pamięć, red. Albin Głowacki, Białystok 2015.

Kowalski Grzegorz, Sejm Rzeczypospolitej Polskiej wobec zbrodni katyńskiej [w:] Katyń 1940. Walka o prawdę, red. Wojciech Lis, Toruń 2012.

Krall Hanna, Zdążyć przed Panem Bogiem, Warszawa 1977.

Król Eugeniusz Cezary, Polska i Polacy w propagandzie narodowego socjalizmu w Niemczech 1919–1945, Warszawa 2006.

Kucharski Wojciech, Historia mówiona – uwagi metodologiczne na marginesie programu zbierania relacji żołnierzy Armii Krajowej we Wrocławiu [w:] Nie tylko walka... Żołnierze Armii Krajowej w powojennym Wrocławiu i na Dolnym Śląsku, red. Grzegorz Kowal, Wojciech Kucharski, Jarosław Maliniak, Grzegorz Strauchold, Wrocław 2010.

Kwiatkowska-Viatteau Aleksandra, Katyń. Wybór publicystyki 1943–1988 i „Lista Katyńska”, Londyn 1988.

Kuczyński Antoni, Wysiedlenie i podróż w nieznane [w:] Życie codzienne polskich zesłańców w ZSRR w latach 1940–1946. Studia, red. Stanisław Ciesielski, Wrocław 1997.

Kuczyński Antoni, Polacy w Kazachstanie. Zesłania-dziedzictwo-nadzieje-powroty, Krzeszowice 2014.

Kudela-Świątek Wiktoria, Nieznośny ciężar przekazu, czyli o przekładzie źródeł mówionych w badaniach oral history, „Wrocławski Rocznik Historii Mówionej” 2012, R. 2.

Kunert Andrzej Krzysztof, Katyń. Ocalona pamięć, Warszawa 2010.

Kunert Andrzej Krzysztof, Kiedy ujawniono prawdę o Katyniu?, „Niepodległość” 1996, t. 28.

Kunert Andrzej Krzysztof, „Żołnierze naszej wolności...”. Ujawnienie zbrodni katyńskiej 11–15 IV 1943 [w:] Charków–Katyń–Twer–Bykownia. W 70. rocznicę zbrodni katyńskiej, red. Andrzej Kola, Jan Sziling, Toruń 2011.

Kurkowska-Budzan Marta, Antykomunistyczne podziemie zbrojne na Białostocczyźnie. Analiza współczesnej symbolizacji przeszłości, Kraków 2009.

Kurkowska-Budzan Marta, Informator, świadek historii, narrator – kilka wątków epistemologicznych i etycznych oral history, „Wrocławski Rocznik Historii Mówionej” 2011, R. 1.

Kurtyka Janusz, Wprowadzenie [w:] Zbrodnia Katyńska. W kręgu prawdy i kłamstwa, red. Sławomir Kalbarczyk, Warszawa 2010.

Kurtyka Janusz, Gluza Zbigniew, Przedmowa [w:] Polska 1939–1945. Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami, red. Wojciech Materski, Tomasz Szarota, Warszawa 2009.

Kusiak Franciszek, Życie codzienne oficerów Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 1992.

Kuta Cecylia, Niezależny ruch wydawniczy 1980–1989 [w:] NSZZ Solidarność 1980–1989. Ruch społeczny, t. 2, red. Łukasz Kamiński, Grzegorz Waligóra, Warszawa 2010.

Lacko Martin, Masakra katyńska a Słowacja. Obraz tragedii w prasie słowackiej wiosną 1943 roku, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2005, nr 2.

Lebiediewa Natalia, Katyń. Zbrodnia przeciwko ludzkości, tłum. Kazimierz Bidakowski, Warszawa 1998.

Lebiediewa Natalia, Materski Wojciech, Zastanawiający dokument. Przyczynek do hipotezy o związku akcji AB ze zbrodnią katyńską, „Zeszyty Katyńskie” 1999, nr 10.

Lebiediewa Natalia, Komisja specjalna i jej przewodniczący Burdenko, „Zeszyty Katyńskie” 2008, nr 23.

Libionka Dariusz, Akcja Reinhardt – Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie, Warszawa 2004.

Łagojda Krzysztof, Niemiecka i sowiecka propaganda o mordzie w Katyniu w świetle wywiadów z dziećmi oficerów Wojska Polskiego [w:] Słowa w służbie nienawiści, red. Alicja Bartuś, Oświęcim 2013.

Łagojda Krzysztof, „Jak tatuś wróci”. Życie codzienne rodzin katyńskich w latach 1945–1989 w świetle wywiadów z członkami Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej. Studium wybranych aspektów [w:] Letnia Szkoła Historii Najnowszej 2013. Referaty, red. Anna Maria Adamus, Łukasz Kamiński, Warszawa 2014.

Łagojda Krzysztof, Pamięć o ojcu. Refleksje z rozmów z rodzinami katyńskimi. Rekonesans badawczy, „Wrocławski Rocznik Historii Mówionej” 2014, R. 4.

Łagojda Krzysztof, Zarys działalności Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej we Wrocławiu po 1989 r., „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 2014, nr 4.

Łagojda Krzysztof, Deportacja ludności polskiej w kwietniu 1940 r. w świetle dyrektyw NKWD i relacji wysiedlonych rodzin. Próba analizy porównawczej, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2015, nr 1.

Łagojda Krzysztof, Tropem listy białoruskiej, „Pamięć.pl – Biuletyn IPN” 2014, nr 4.

Łagojda Krzysztof, Ofiary Katynia na wokandzie, „Pamięć.pl – Biuletyn IPN” 2015, nr 2.

Łagojda Krzysztof, Nim zamilkli na zawsze, „Pamięć.pl – Biuletyn IPN” 2015, nr 4.

Łagojda Krzysztof, Chruszczow i Gomułka rozmawiają o Katyniu, „Pamięć.pl – Biuletyn IPN” 2016, nr 4.

Łojek Jerzy, Dzieje sprawy Katynia, Białystok 1989.

Łuczak Czesław, Polscy robotnicy przymusowi w Trzeciej Rzeszy podczas II wojny światowej, Poznań 1974.

Łuczak Czesław, Polityka ludnościowa i ekonomiczna hitlerowskich Niemiec w okupowanej Polsce, Poznań 1979.

Łuczak Czesław, Losy polskiej nauki i nauczania akademickiego w okresie hitlerowskiej okupacji. Wykład wygłoszony na inauguracji roku akademickiego 1980/1981 w UAM, Poznań 1981.

Łuczak Czesław, Zagłada, Warszawa 1989.

Łuczak Czesław, Praca przymusowa Polaków w Trzeciej Rzeszy i na okupowanych przez nią terytoriach innych państw (1939–1945), Poznań 2001.

Łysakowski Piotr, Prasa niemiecka o Katyniu. Jak niemiecka propaganda przedstawiała w 1943 r. sprawę mordu popełnionego na polskich oficerach, „Zeszyty Katyńskie” 1990, nr 1.

Mackiewicz Józef, Dymy nad Katyniem [w:] idem, Ponary, Katyń, [b.m.w.] 1985.

Mackiewicz Józef, Katyń. Zbrodnia bez sądu i kary, oprac. Jacek Trznadel, „Zeszyty Katyńskie” 1997, nr 7.

Mackiewicz Józef, Sprawa mordu katyńskiego. Ta książka była pierwsza, Londyn 2009.

Madajczyk Czesław, Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, t. 1–2, Warszawa 1970.

Madajczyk Czesław, Faszyzm i okupacje 1938–1945. Wykonywanie okupacji przez państwa Osi w Europie, t. 1, Poznań 1983.

Madajczyk Czesław, Stosunki polsko-radzieckie w świetle najnowszych badań. Wykład wygłoszony w Urzędzie Rady Ministrów w dniu 28 kwietnia 1988 r., Warszawa 1988.

Madajczyk Czesław, Dramat katyński, Warszawa 1989.

Madajczyk Czesław, Wstęp [w:] Generalny Plan Wschodni. Zbiór dokumentów, red. Czesław Madajczyk, wybór i oprac. Stanisław Biernacki, Czesław Madajczyk, Blanka Meissner, Warszawa 1990.

Marciniak Wojciech Franciszek, Repatriacja obywateli polskich z głębi ZSRR w latach 1945–1947, Łódź 2014.

Maresch Eugenia, Katyń 1940. Dowody zdrady Zachodu: Dokumenty z brytyjskich archiwów, tłum. Marek Urbański, Warszawa 2014.

Marks Stephan, Dlaczego poszli za Hitlerem? Psychologia narodowego socjalizmu w Niemczech, tłum. Agnieszka Gadzała, Warszawa 2009.

Materski Wojciech, Tarcza Europy. Stosunki polsko-sowieckie 1918–1939, Warszawa 1994.

Materski Wojciech, Na widecie. II Rzeczpospolita wobec Sowietów 1918–1943, Warszawa 2005.

Materski Wojciech, Katyń. Nasz ból powszedni, Warszawa 2008.

Materski Wojciech, Mord katyński. Siedemdziesiąt lat drogi do prawdy, Warszawa 2010.

Materski Wojciech, Katyń. Od kłamstwa ku prawdzie, Warszawa 2012.

Materski Wojciech, Zerwanie stosunków polsko-sowieckich [w:] Historia dyplomacji polskiej, t. 5: 1939–1945, red. Waldemar Michowicz, Warszawa 1999.

Materski Wojciech, Katyń – motywy i przebieg zbrodni (pytania, wątpliwości), „Zeszyty Katyńskie” 2000, nr 12.

Materski Wojciech, Z początków wojny propagandowej wokół zbrodni katyńskiej. Sowiecka Komisja Specjalna (tzw. Komisja Burdenki) [w:] Represje sowieckie wobec narodów Europy 1944–1956, red. Dariusz Rogut, Arkadiusz Adamczyk, Zelów 2005.

Materski Wojciech, Wprowadzenie [w:] Polska 1939–1945. Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami, red. Wojciech Materski, Tomasz Szarota, Warszawa 2009.

Materski Wojciech, Dokumentacja zbrodni katyńskiej, a materiały śledztwa katyńskiego Naczelnej Prokuratury Wojskowej Federacji Rosyjskiej [w:] Katyń 1940. Walka o prawdę, red. Wojciech Lis, Toruń 2012.

Materski Wojciech, Dlaczego Stalin kazał ich zamordować. Rozmowa z badaczem zbrodni katyńskiej, [rozmowę przeprowadził Mirosław Maciorowski], „Gazeta Wyborcza” 14 IX 2015, dod. „Ale Historia” nr 37.

Materski Wojciech, Dyplomacja RP 1939–1945 [w:] Marek Kornat, Wojciech Materski, Między pokojem a wojną. Szkice o dyplomacji polskiej lat 1918–1945, Warszawa 2015.

Mazur Grzegorz, Niemcy i Sowieci a antypolska akcja UPA [w:] Antypolska akcja OUN-UPA 1943–1944. Fakty i interpretacje, red. Grzegorz Motyka, Dariusz Libionka, Warszawa 2003.

Mickiewicz Adam, Powrót taty, Lwów 1906.

Mickiewicz Adam, Dziady, cz. III, nota red. Stanisław Pigoń, Warszawa 1974.

Mikulski Teofil, Biogramy jeńców: Kozielsk, Starobielsk, Ostaszków, Ukraina, zaginieni, Wrocław 1999.

Milewski Jan Jerzy, Wstęp [w:] Obława augustowska – lipiec 1945 r. Wybór źródeł, red. Jan Jerzy Milewski, Anna Pyżewska, Białystok 2010.

Motyka Grzegorz, Od rzezi wołyńskiej do akcji „Wisła”. Konflikt polsko-ukraiński 1943–1947, Kraków 2011.

Motyka Grzegorz, Na białych Polaków obława. Wojska NKWD w walce z polskim podziemiem 1944–1953, Kraków 2014.

Mularczyk Andrzej, Katyń. Post mortem: opowieść filmowa, Warszawa 2007.

Noskowa Albina, XX Zjazd KPZR i tajny referat Nikity Siergiejewicza Chruszczowa. Próba rozliczenia ze stalinizmem czy taktyczna manipulacja [w:] Rok 1956 w Polsce i jego rezonans w Europie, red. Joanna Szymoniczek, Eugeniusz Cezary Król, Warszawa 2009.

Nijakowski Lech Michał, Regionalne zróżnicowanie pamięci o II wojnie światowej [w:] Piotr Tadeusz Kwiatkowski, Lech Michał Nijakowski, Barbara Szacka, Andrzej Szpociński, Między codziennością a wielką historią. Druga wojna światowa w pamięci zbiorowej społeczeństwa polskiego, Gdańsk–Warszawa 2010.

Obława Augustowska – lipiec 1945 r., red. Ewa Rogalewska, Białystok 2010.

Paczkowski Andrzej, Polacy pod obcą i własną przemocą [w:] Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania, przedm. Krystyna Kersten, Warszawa 1999.

Paul Allen, Katyń. Stalinowska masakra i tryumf prawdy, tłum. Zofia Kunert, Warszawa 2010.

Perzyński Marek, Wrocław dla dociekliwych. Pomniki, tajemnice kościołów i klasztorów, kresowe pamiątki, Wrocław 2008.

Piekałkiewicz Janusz, Polski wrzesień. Hitler i Stalin rozdzierają Rzeczpospolitą, Warszawa 2004.

Pietrow Nikita, Kto rozstrzeliwał Polaków [w:] Rosja a Katyń, red. Anna Dzienkiewicz, Warszawa 2010.

Pietrow Nikita, Nowy ład Stalina. Sowietyzacja Europy 1945–1953, tłum. Justyna Prus-Wojciechowska, Katarzyna Syska, Warszawa 2015.

Pietrow Nikita, Poczet katów katyńskich, tłum. Justyna Prus-Wojciechowska, Warszawa 2015.

Piotrowski Bernard, Wojna radziecko-fińska, (zimowa) 1939–1940. Legendy, niedomówienia, realia, Poznań 1997.

Piper Franciszek, Ilu ludzi zginęło w KL Auschwitz. Liczba ofiar w świetle źródeł i badań 1945–1990, Oświęcim 1992.

Piper Franciszek, Kontrowersje wokół liczby ofiar KL Auschwitz [w:] Polska 1939–1945. Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami, red. Wojciech Materski, Tomasz Szarota, Warszawa 2009.

Portelli Alessandro, What makes oral history different? [w:] The oral history reader, red. Robert Perks, Alistair Thomson, Londyn–New York 2003.

Prawo osobowe. Postępowanie o ubezwłasnowolnienie, postępowanie o uznanie za zmarłego i stwierdzenie zgonu, oprac. Ignacy Różański, Kraków 1946.

Prost Antoine, Granice i obszary prywatności [w:] Historia życia prywatnego. Od I wojny światowej do naszych czasów, t. 5: Od I wojny światowej do naszych czasów red. Antoine Prost, Gerard Vincent, tłum. Katarzyna Skawina, Antoni Pierchała, Edyta Trojańska, Wrocław–Warszawa–Kraków 2006.

Przewoźnik Andrzej, Adamska Jolanta, Katyń. Zbrodnia, prawda, pamięć, Warszawa 2010.

Przewoźnik Andrzej, Adamska Jolanta, Zbrodnia Katyńska. Mord, kłamstwo, pamięć, Kraków 2011.

Przewoźnik Andrzej, Proces odkrywania prawdy i upamiętniania ofiar [w:] Białe plamy – czarne plamy. Sprawy trudne w relacjach polsko-rosyjskich (1918–2008), red. Adam D. Rotfeld, Anatolij W. Torkunow, Warszawa 2010.

Raczyński Edward, In allied London. The wartime diaries of the Polish Ambassador, introd. by Sir John Wheeler-Bennett, Liverpool–London 1962.

Ratkowska-Widlarz Lucyna, Narracje (relacje świadków) w warsztacie antropologa kultury. Pamięć i antropologia, „Wrocławski Rocznik Historii Mówionej” 2011, R. 1.

Reżimy totalitarne wobec ludzi nauki 1939–1945. Uniwersytet Jagielloński: Sonderaktion Krakau, Zbrodnia Katyńska, oprac. Jolanta Adamska, Warszawa 2007.

Richie Aleksandra, Warszawa 1944. Tragiczne powstanie, tłum. Zofia Kunert, Warszawa 2014.

Rodziny Katyńskie, red. Włodzimierz Dusiewicz, Andrzej Spanily, Gdynia 2001.

Rokuszewska-Pawełek Alicja, Chaos i przymus. Trajektorie wojenne Polaków – analiza biograficzna, Łódź 2002.

Roszkowski Wojciech, Najnowsza historia Polski 1914–1945, Warszawa 2003.

Ruchniewicz Krzysztof, Polskie zabiegi o odszkodowania niemieckie w latach 1944/45–1975, Wrocław 2007.

Ruchniewicz Małgorzata, Repatriacja ludności polskiej z ZSRR w latach 1955–1959, Warszawa 2000.

Ruchniewicz Małgorzata, Po powrocie. Losy Sybiraków na terenie powiatu bystrzyckiego w pierwszych latach powojennych, „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 1996, nr 4.

Rutowska Maria, Wysiedlenia ludności polskiej z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa 1939–1941, Poznań 2003.

Sanford George, Zbrodnia katyńska a stosunki polsko-sowieckie w latach 1941–1943, „Zeszyty Katyńskie” 2006, nr 21.

Saryusz-Wolska Magdalena, Wprowadzenie [w:] Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Kraków 2009.

Setkiewicz Piotr, Krematoria i komory gazowe Auschwitz, „Głosy Pamięci”, t. 6, Oświęcim 2010.

Setkiewicz Piotr, Pierwsze informacje o zagładzie Żydów w Auschwitz [w:] Słowa w służbie nienawiści, red. Alicja Bartuś, Oświęcim 2013.

Siemaszko Władysław i Ewa, Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939–1945, t. 1, Warszawa 2000.

Siomkajło Alina, Katyń w pomnikach świata, Warszawa 2002.

Skarżyński Kazimierz, Katyń, Paryż 1990.

Słucz Siergiej, Długa droga Stalina do ugody z Hitlerem, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2009, nr 1.

Smirnow Władisław, Konferencja monachijska i sowiecko-niemiecki pakt o nieagresji w dyskusjach historyków rosyjskich [w:] Kryzys 1939 roku w interpretacjach polskich i rosyjskich historyków, red. Sławomir Dębski, Michaił Narinski, Warszawa 2009.

Snyder Timothy, Skrwawione ziemie. Europa między Hitlerem a Stalinem, tłum. Bartłomiej Pietrzyk, Warszawa 2015.

Sowa Andrzej Leon, Kto wydał wyrok na miasto? Plany operacyjne ZWZ AK (1940–1944) i sposoby ich realizacji, Kraków 2016.

Stachiewicz Wacław, Wierności dochować żołnierskiej. Przygotowania wojenne w Polsce 1935–1939 oraz kampania 1939 w relacjach i rozważaniach szefa Sztabu Głównego i szefa Sztabu Naczelnego Wodza, oprac. Marek Tarczyński, Warszawa 1998.

Starachowicz Zygmunt, Sonderaktion Krakau. Wspomnienia z akcji przeciwko profesorom uniwersyteckim w Krakowie (6–10 listopada 1939 roku), wstęp i oprac. Katarzyna Starachowicz, Franciszek Wasyl, Gdańsk 2012.

Suk Pavel, Odkrycie masowych grobów w Katyniu oraz problematyka polska w prasie Protektoratu Czech i Moraw w okresie od kwietnia do czerwca 1943 roku, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2005, nr 2.

Sułek Leon Antoni, Wojenne losy Polaków żołnierzy Armii Czerwonej (1940–1945), „Zeszyty Historyczne” 1992, z. 99.

Swianiewicz Stanisław, W cieniu Katynia, Warszawa 1990.

Szacka Barbara, Czas przeszły, pamięć, mit, Warszawa 2006.

Szacka Barbara, II wojna światowa w pamięci rodzinnej [w:] Piotr Tadeusz Kwiatkowski, Lech Michał Nijakowski, Barbara Szacka, Andrzej Szpociński, Między codziennością a wielką historią. Druga wojna światowa w pamięci zbiorowej społeczeństwa polskiego, Gdańsk-Warszawa 2010.

Szarota Tomasz, Karuzela na placu Krasińskich. Studia i szkice z lat wojny i okupacji, Warszawa 2007.

Szarota Tomasz, Okupowanej Warszawy dzień powszedni, Warszawa 2010.

Szarota Tomasz, Wprowadzenie [w:] Polska 1939–1945. Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami, red. Wojciech Materski, Tomasz Szarota, Warszawa 2009.

Szopa Grzegorz, Zbrodnia katyńska w świetle polskojęzycznej prasy okupacyjnej, „Rocznik Historyczno-Archiwalny” 2004, t. 18.

Sztompka Piotr, Socjologia. Analiza społeczeństwa, Kraków 2003.

Szuchta Robert, Trojański Piotr, Zrozumieć Holokaust. Książka pomocnicza do nauczania o zagładzie Żydów, Warszawa 2012.

Tebinka Jacek, „Wielka Brytania dotrzyma lojalnie swojego słowa”. Winston S. Churchill a Polska, Warszawa 2013.

Tebinka Jacek, Polityka zagraniczna Wielkiej Brytanii i Francji – od appeasementu do powstrzymywania [w:] Kryzys 1939 roku w interpretacjach polskich i rosyjskich historyków, red. Sławomir Dębski, Michaił Narinski, Warszawa 2009.

Thompson Paul, The voice of the past. Oral history [w:] The oral history reader, red. Robert Perks, Alistair Thomson, Londyn–New York 2003.

Trznadel Jacek, Katyń – ostatnia droga, „Zeszyty Katyńskie” 1990, nr 1.

Ubity w Katyni. Kniga pamiati polskich wojennoplennych – uznikow Kozielskogo łagieria NKWD, rasstrielannych po rieszeniju Politbiuro CK WKP(b) ot 5 marta 1940 goda, sost. Aleksandr Gurjanow, Moskwa 2015.

Wardzyńska Maria, Był rok 1939. Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce. Intelligenzaktion, Warszawa 2009.

Wardzyńska Maria, Kategorie obozów pod okupacją niemiecką w latach II wojny światowej [w:] Polska 1939–1945. Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami, red. Wojciech Materski, Tomasz Szarota, Warszawa 2009.

Wasilewska Wanda, Mord w Katyniu [w:] Prawda o Katyniu, Moskwa 1944.

Wasilewski Witold, Związek Sowiecki wobec podejmowania sprawy Katynia w Wielkiej Brytanii, „Zeszyty Katyńskie” 2007, nr 22.

Wasilewski Witold, Propaganda kłamstwa kontra „Komisja Katyńska” Izby Reprezentantów USA, „Zeszyty Katyńskie” 2008, nr 23.

Wasilewski Witold, Współpraca sowiecko-niemiecka a zbrodnia katyńska, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2009, nr 1.

Wasilewski Witold, Kłamstwo Katyńskie – narodziny i trwanie [w:] Zbrodnia Katyńska. W kręgu prawdy i kłamstwa, red. Sławomir Kalbarczyk, Warszawa 2010.

Wasilewski Witold, Kongres USA wobec Zbrodni Katyńskiej (1951–1952) [w:] Zbrodnia Katyńska. W kręgu prawdy i kłamstwa, red. Sławomir Kalbarczyk, Warszawa 2010.

Wasilewski Witold, Odzyskać prawdę, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2011, nr 8–9.

Wasilewski Witold, Decyzja Politbiura WKP(b) z 29 II 1952 r. ZSSR wobec komisji katyńskiej Izby Reprezentantów USA, „Dzieje Najnowsze” 2013, nr 1.

Wasilewski Witold, Sprawa katyńska – 70 lat historii [w:] idem, Ludobójstwo. Kłamstwo i walka o prawdę. Sprawa Katynia 1940–2014, Łomianki 2014.

Wasilewski Witold, Sprawa katyńska na tle międzynarodowym: 1940–1943 [w:] idem, Ludobójstwo. Kłamstwo i walka o prawdę. Sprawa Katynia 1940–2014, Łomianki 2014.

Wasilewski Witold, Sowieckie komisje kłamstwa: NKWD–NKGB i Burdenki [w:] idem, Ludobójstwo. Kłamstwo i walka o prawdę. Sprawa Katynia 1940–2014, Łomianki 2014.

Wasilewski Witold, Zagadka notatki Szelepina [w:] idem, Ludobójstwo. Kłamstwo i walka o prawdę. Sprawa Katynia 1940–2014, Łomianki 2014.

Wasilewski Witold, Pamięć Katynia. Działania opozycji [w:] idem, Ludobójstwo. Kłamstwo i walka o prawdę. Sprawa Katynia 1940–2014, Łomianki 2014.

Wasilewski Witold, Katyń w archiwach rosyjskich. Stan i perspektywa badań w 2014 r. [w:] idem, Ludobójstwo. Kłamstwo i walka o prawdę. Sprawa Katynia 1940–2014, Łomianki 2014.

Werblan Andrzej, Gomułka odpowiada studentom, „Prawo i Życie” 1991, nr 44.

Wojtkowiak Jakub, Radziecko-polski konflikt zbrojny we wrześniu 1939 r. [w:] Kryzys 1939 roku w interpretacjach polskich i rosyjskich historyków, red. Sławomir Dębski, Michaił Narinski, Warszawa 2009.

Wolsza Tadeusz, „Katyń to już na zawsze katy i katowani”. W „polskim Londynie” o sowieckiej zbrodni w Katyniu (1940–1956), Warszawa 2008.

Wolsza Tadeusz, „To co widziałem przekracza swą grozą najśmielsze fantazje”. Wojenne i powojenne losy Polaków wizytujących Katyń w 1943 roku, Warszawa 2015.

Wołk-Jezierska Witomiła, Kulisy zbrodni katyńskiej, Wrocław 2005.

Wróbel Janusz, Represje sowieckie wobec mieszkańców Polski centralnej w latach 1945–1947 [w:] Represje sowieckie wobec narodów Europy 1944–1956, red. Dariusz Rogut, Arkadiusz Adamczyk, Zelów 2005.

Wyrwa Maciej, Nieodnalezione ofiary Katynia? Lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940, Warszawa 2015.

Wysiedlenia, wypędzenia i ucieczki 1939–1959. Atlas ziem Polski, red. Witold Sienkiewicz, Grzegorz Hryciuk, Warszawa 2008.

Zagłada polskich elit. Akcja AB-Katyń, [red. Anna Piekarska], Warszawa 2006.

Zaleski Adam, Zbrodnia katyńska, czyli o zbiorowej zagładzie polskich oficerów dokonanej w trzech miejscach, a nazwanej imieniem jednego z nich: o życiu w obozie starobielskim w okresie od października 1939 r. do maja 1940 r., Wrocław 2000.

Zamorski Kazimierz, Autor pierwszej książki o Katyniu [w:] Nad twórczością Józefa Mackiewicza. Szkice, red. Marek Zybura, Warszawa 1990.

Zaremba Marcin, Wielka trwoga. Polska 1944–1947. Ludowa reakcja na kryzys, Kraków 2012.

Zawistowski Andrzej, Zbrodnia Katyńska w edukacji formalnej i nieformalnej w okresie III RP. Próba zarysu [w:] Zbrodnia Katyńska. W kręgu prawdy i kłamstwa, red. Sławomir Kalbarczyk, Warszawa 2010.

Zawodny Janusz Kazimierz, Katyń, Lublin–Paryż 1989.

Zawodny Janusz Kazimierz, Powstanie Warszawskie w walce i dyplomacji, Warszawa 1994.

Zinczenko Ołeksandr, Katyń. Śladami polskich oficerów, tłum. Ola Hnatiuk, Olszanica 2015.

Zwolski Marcin, Represje wobec ludności cywilnej po wkroczeniu Armii Czerwonej w latach 1944–1945 [w:] Polska 1939–1945. Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami, red. Wojciech Materski, Tomasz Szarota, Warszawa 2009.

Żarnowski Janusz, Epoka dwóch wojen [w:] Ireneusz Ihnatowicz, Antoni Mączak, Benedykt Zientara, Janusz Żarnowski, Społeczeństwo polskie od X do XX wieku, Warszawa 2006.

Żarnowski Janusz, Epoka powojenna: 1945–1989 [w:] Ireneusz Ihnatowicz, Antoni Mączak, Benedykt Zientara, Janusz Żarnowski, Społeczeństwo polskie od X do XX wieku, Warszawa 2006.

Żerko Stanisław, Niemiecka polityka zagraniczna 1933–1939, Poznań 2005.

Żerko Stanisław, Niemiecka polityka zagraniczna w przededniu II wojny światowej [w:] Kryzys 1939 roku w interpretacjach polskich i rosyjskich historyków, red. Sławomir Dębski, Michaił Narinski, Warszawa 2009.

WYKAZ SKRÓTÓW

AB Ausserordentliche Befriedungsaktion (Akcja AB)

AIPN Wr Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział we Wrocławiu

AK Armia Krajowa

BBC British Broadcasting Corporation (Brytyjska Korporacja Nadawcza)

BP Biuro Polityczne

BSRS Białoruska Socjalistyczna Republika Sowiecka

CBOS Centrum Badań Opinii Społecznej

CCCP Sojuz sowietskich socyalisticzeskich riespublik (Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich)

DRK Dolnośląska Rodzina Katyńska

gen. generał

Gestapo Geheime Staatspolizei (Tajna Policja Państwowa)

GG Generalne Gubernatorstwo

GPU Gosudarstwiennoje politiczeskoje uprawlenije (Państwowy Zarząd Polityczny)

GTU Gławnoje transportnoje uprawlenije (Główny Zarząd Transportu)

IPN Instytut Pamięci Narodowej

KC Komitet Centralny

KC KPZS Komitet Centralny Komunistycznej Partii Związku Sowieckiego

KC PZPR Komitet Centralny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej

KGB Komitiet gosudarstwiennoj biezopasnosti (Komitet Bezpieczeństwa Państwowego)

KL Konzentrationslager (Obóz koncentracyjny)

kpt. kapitan

MBP Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego

MCK Międzynarodowy Czerwony Krzyż

MPWiK Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji

NKGB Narodnyj komissariat gosudarstwiennoj biezopasnosti – (Ludowy Komisariat Bezpieczeństwa Państwowego)

NKWD Narodnyj komissariat wnutriennich dieł (Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych)

NSDAP Nationalsozialistische Deutsche Arbeiter Partei (Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotnicza)

NSZZ Niezależny Samorządny Związek Zawodowy

OBEP IPN Oddziałowe Biuro Edukacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej

OGPU Objedinionnoje gosudarstwiennoje politiczeskoje uprawlenije (Zjednoczony Państwowy Zarząd Polityczny)

OT Organizacja Todt

OUN Orhanizacija ukrajinśkych nacjonalistiw (Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów)

PCK Polski Czerwony Krzyż

PGR Państwowe Gospodarstwo Rolne

por. porucznik

ppor. podporucznik

PPR Polska Partia Robotnicza

PRL Polska Rzeczpospolita Ludowa

PUR Państwowy Urząd Repatriacyjny

PZPR Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

RKL Rada Komisarzy Ludowych

RP Rzeczpospolita Polska

RSHA Reichssicherheitshauptamt (Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy)

SB Służba Bezpieczeństwa

SD Sicherheitsdienst (Służba Bezpieczeństwa)

SMIERSZ Gławnoje uprawlenije kontrrazwiedki SMIERSZ (Smiert’ szpionam) (Główny Zarząd Kontrwywiadu SMIERSZ [Śmierć Szpiegom])

SRS Socjalistyczna Republika Sowiecka

SS Schutzstaffeln der NSDAP (formacje ochronne NSDAP)

TASS Tielegrafnoje Agientstwo Sowietskogo Sojuza (Telegraficzna Agencja Związku Sowieckiego)

TPP Towarzystwo Pomocy Polakom

UB Urząd Bezpieczeństwa

UPA Ukrajinśka powstancza armija (Ukraińska Powstańcza Armia)

USRS Ukraińska Socjalistyczna Republika Sowiecka

WCzK Wsierossijskaja czriezwyczajnaja komissija po bor’bie s kontrriewolucyjej i sabotażom (Wszechrosyjska Komisja Nadzwyczajna do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem)

WKP(b) Wsiesojuznaja kommunisticzeskaja partija (bolszewikow) (Wszechzwiązkowa Komunistyczna Partia [bolszewików])

WP Wojsko Polskie

WUSW Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych

ZMP Związek Młodzieży Polskiej

ZMS Związek Młodzieży Socjalistycznej

ZSRR Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich

ZSRS Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich

INDEKS NAZWISK

Nazwiska zapisane kursywą nie występują w tekście głównym. Na podanych stronach znajdują się jednak ich wypowiedzi oznaczone inicjałami.

A

A.B. zob. Budzińska-Koźlik Anna

A.Bo. zob. Bocheńska Anna

A.G-S. zob. Głowacka-Szłapowa Alina

A.N. zob. Naczke Anna

A.Z. zob. Zaleski Adam

Abakumow Wiktor

Abarinow Władimir

Abrams Lynn

Abramski Jan

Adamczyk Arkadiusz

Adamska Jolanta

Adamus Anna Maria

Adamuszko Władimir

Ajnenkiel Andrzej

Aly Götz

Anders Władysław

Androchowicz Andrzej

Antoszewski Andrzej

Assmann Aleida

Assmann Jan

B

B.D. zob. Dworzak Barbara

Baczyński Krzysztof Kamil

Badyna Piotr

Baran Danuta

Barnby Vernon Willey

Bartel Kazimierz

Bartołd Robert

Bartuś Alicja

Basak Adam

Beck Józef

Beria Ławrientij Pawłowicz

Berling Zygmunt

Berman Jakub

Bidakowski Kazimierz

Biernacki Stanisław

Bloch Marc

Blombergowa Maria Magdalena

Błaszczakiewicz Władysław

Błochin Wasilij Michajłowicz

Bochenek Gustaw

Bocheńska Anna

Boćkowski Daniel

Bohaterewicz Bronisław

Bonusiak Włodzimierz

Borkowska Hanna

Bormann Martin

Bregman Aleksander

Broszat Martin

Brown George

Buczyłko Janina

Budzińska Anna zob. Budzińska-Koźlik Anna

Budzińska-Koźlik Anna

Budziński Jan

Budzyn Julian

Buhtz Gerhard

Bukowski Jacek

Bunsch Karol

Burdenko Nikołaj Nilowicz

C

Canawa Ławrientij

Ceaușescu Nicolae

Chełchowski Tadeusz

Chmielarz Andrzej

Chomicz Andriej

Chopin Fryderyk

Chrobaczyński Jacek

Chruszczow Nikita Siergiejewicz

Chrzanowski Bogdan

Chudzik Wanda

Churchill Winston

Ciesielski Stanisław

Cieszkowska Paulina

Codogni Paulina

Czapski Józef

Czerkawska Jadwiga

Czerniakiewicz Jan

D

Dębski Sławomir

Długoborski Wacław

Dudek Antoni

Duraczyński Eugeniusz

Dworaczek Kamil

Dworzak Barbara

Dzierżanowska Agnieszka

Dżugaszwili Jakow Josifowicz

E

Eberhardt Adam

Eberhardt Piotr

Eisler Jerzy

Engle Eloise

F

Falin Walentin

Fallaci Oriana

Felicka Zofia

Felicki Stanisław

Filar Władysław

Filipkowski Piotr

FitzGibbon Constantine

FitzGibbon Louis

Flis Andrzej

Frank Hans

Frąckiewicz Zofia zob. Frąckiewicz-Kukla Zofia

Frąckiewicz-Kukla Zofia

Friszke Andrzej

G

Gabrel Dariusz

Gadzała Agnieszka

Gajowniczek Zuzanna

Gałczyński Konstanty Ildefons

Gasztold-Seń Przemysław

Giebułtowski Jerzy

Gluza Zbigniew

Głowacka-Szłapowa Alina

Głowacki Albin

Głowacki Stanisław

Głowiński Tomasz

Gmyz Cezary

Gniazdowski Mateusz

G.N-Ł. zob. Nałęcz-Łączyńska Gizela

Goebbels Joseph

Goetel Ferdynand

Golec Stanisław

Golon Mirosław

Gołębiowska Krystyna

Gołębiowski Marian

Goman Zuzanna

Gomułka Władysław

Gontarczyk Piotr

Gorajczyk Dariusz

Gorbaczow Michaił Siergiejewicz

Gorgonow Iwan Iwanowicz

Góralski Witold M.

Gronowicz Viktor

Gruner-Żarnoch Ewa

Gryt Alojzy

Grzelak Czesław

Grzybowski Wacław

Gucwińska Hanna

Gulbinowicz Henryk

Gurjanow Aleksander

Guz Eugeniusz

Gwara Teresa

H

H.S. zob. Strzałkowska Halina

Hałaciński Andrzej

Herduś Zdzisław

Hilberg Raul

Himmler Heinrich

Hitler Adolf

Hładkiewicz Wiesław

Hnatiuk Ola

Hryciuk Grzegorz

I

Ihnatowicz Ireneusz

J

J.B. zob. Buczyłko Janina

J.L. zob. Libicki Jacek

Jabłońska Maria

Jabłoński Andrzej

Jach Mieczysław

Jaczyński Stanisław

Jakubowicz Dobiesław

James William

Jan Paweł II

Jankowski Stanisław Maria

Jarodzki Konrad

Jaruzelski Wojciech

Jasiewicz Krzysztof

Jaskułowski Tytus

Jastrzębski Włodzimierz

Jaworski Paweł

Jaźwiński Piotr

Jedlicka Wanda

Jelcyn Borys

Jędrych Zbigniew

Jodl Alfred

Juzwenko Adolf

K

Kacprzyński Wiesław

Kaczmarek Ryszard

Kaczmarek Teresa

Kaczorowska Teresa

Kaczorowski Ryszard

Kadell Franz

Kaganowicz Łazar Moisiejewicz

Kalbarczyk Sławomir

Kalinin Michaił Iwanowicz

Kamiński Ireneusz Cezary

Kamiński Łukasz

Kamiński Marek Kazimierz

Kamiński Wacław

Kann Maria

Kapralski Sławomir

Karpus Zbigniew

Kazimierczak Elżbieta

Kempner Robert Max Wasilii

Kershaw Ian

Kersten Krystyna

K.G. zob. Gołębiowska Krystyna

Kierzkowski Michał

Kiński Jan

Kisielew Parfien Gawriłowicz

Kisielewski Tadeusz Antoni

Klimowicz-Osmańczyk Jolanta

Klincewicz Teresa

Kluz Zbigniew

Knap Paweł

Kola Andrzej

Komogorow Wiktor

Komorowski Bronisław

Korecka Irena

Kornat Marek

Korzeniewski Bartosz

Kosiba Dagny

Kossowski Jan

Kossut

Kowal Grzegorz

Kowalczyk Elżbieta

Kowalska Ewa

Kowalska Izabela

Kowalski Grzegorz

Kozłowski Eugeniusz

Krall Hanna

Krawczyk Teresa

Kriwozercow Iwan

Król Eugeniusz Cezary

Krzysztofowicz Maciej

Książek Małgorzata

Książkowa Julianna

Kucharski Wojciech

Kuczyński Antoni

Kudela-Świątek Wiktoria

Kühnel Oskar

Kukliński Ryszard

Kula Halina

Kula Witold

Kulenta Józef

Kulesza Witold

Kunert Andrzej Krzysztof

Kunert Zofia

Kurkowska-Budzan Marta

Kurtyka Janusz

Kusiak Franciszek

Kuta Cecylia

Kwiatkowska-Viatteau Aleksandra

Kwiatkowski Piotr Tadeusz

L

L.S. zob. Seredyńska-Iwaniuk Ludmiła

Lacko Martin

Langner Władysław

Lebiediewa Natalia

Leder Witold

Lewandowska Izabela

Libicki Jacek

Libicki Janusz

Libionka Dariusz

Lipski Józef

Lis Wojciech

Litwin Maria

Lubomirski Eugene

Ł

Łagojda Krzysztof

Łojek Jerzy

Łojek Leopold

Łojek Tadeusz

Łosińska Ewa

Łuczak Czesław

Łunkiewicz Zygmunt

Łysakowski Piotr

M

M.S. zob. Seweryn Maria

Machcewicz Paweł

Maciorowski Mirosław

Mackiewicz Józef

Maćkowska Anna

Madajczyk Czesław

Madden Ray

Majda Czesław

Majski Iwan Michajowicz

Maliniak Jarosław

Mańkowski Zygmunt

Marciniak Wojciech Franciszek

Maresch Eugenia

Marks Stephen

Marszałek Adam

Marszałek Maria

Materski Wojciech

Matlachowska Maria

Mazowiecki Tadeusz

Mazur Grzegorz

Mazur Zbigniew

Mączak Antoni

Meissner Blanka

Melak Andrzej

Melak Stefan

Michowicz Waldemar

Mickiewicz Adam

Mierkułow Wsiewołod Nikołajewicz

Międzyrzecki Artur

Mikojan Anastas Iwanowicz

Mikke Stanisław

Mikulski Teofil

Milczanowska Wanda

Milczanowski Stanisław

Milewski Jan Jerzy

Moczarski Kazimierz

Model Walter

Mołotow Wiaczesław Michajłowicz

Morżało Aleksander

Mościcki Ignacy

Motyka Grzegorz

Mularczyk Andrzej

Murynowa

Myszka Teresa

N

Naczke Anna

Nałęcz-Łączyńska Gizela

Narinski Michaił

Nastarowicz Michał

Nastarowicz Stefan

Niedzielak Stefan

Nijakowski Lech Michał

Niwiński Piotr

Noskowa Albina

Nossowicz Henryk

O

O’Malley Owen

Olszańskażona majora

Orzechowski Stanisław

Osóbka Józef

Ossowski Piotr

P

Paananen Lauri

Paczkowski Andrzej

Paluch Adolf

Panachida Jakub

Paniuszkin Aleksandr Siemionowicz

Parsadanow Walentin

Pasieka Jerzy

Paul Allen

Pawińska Elżbieta

Pawłoś Dariusz

Perks Robert

Perzyński Marek

Peszkowski Zdzisław

Peszyński Jerzy

Pichoja Rudolf

Piekałkiewicz Janusz

Pierchała Antoni

Pietrow Nikita

Pietrowicz Aleksandra

Pigoń Stanisław

Piłsudski Józef

Piotrowski Bernard

Piper Franciszek

Płoski Stanisław

Polak Bogusław

Polak Michał

Popowmajor

Portelli Alessandro

Potiomkin Władimir

Prorok Bolesław

Prost Antoine

Prus-Wojciechowska Justyna

Przewoźnik Andrzej

Pyżewska Anna

R

Raczyński Edward

Radziwiłł Stanisław Albrecht

Ratkowska-Widlarz Lucyna

Ribbentrop Joachim von

Richie Aleksandra

Rodziewiczowa

Rogalewska Ewa

Rogut Dariusz

Rokossowski Konstanty

Rokuszewska-Pawełek Alicja

Romer Tadeusz

Roosevelt Franklin Delano

Ropuszyński Stanisław

Roszkowski Wojciech

Rotfeld Adam D.

Różański Ignacy

Ruchniewicz Krzysztof

Ruchniewicz Małgorzata

Rutowska Maria

Rydz-Śmigły Edward

S

Sałajczyk Janina

Sanford George

Saryusz-Wolska Magdalena

Schetyna Grzegorz

Schütze Fritz

Seredyńska Ludmiła zob. Seredyńska-Iwaniuk Ludmiła

Seredyńska-Iwaniuk Ludmiła

Seredyński Michał

Setkiewicz Piotr

Seweryn Kazimierz

Seweryn Maria

Siemaszko Ewa

Siemaszko Władysław

Siemoniak Tomasz

Sienkiewicz Witold

Sikorski Władysław

Siwek Grzegorz

Skarżyński Kazimierz

Skawina Katarzyna

Skrzyńska-Pławińska Maria

Skubiszewski Krzysztof

Slowenczik Gregor

Słomiński Leon

Słoń-Nowaczek Małgorzata

Smirnow Władisław

Smorawiński Mieczysław

Soboniewski Stefan

Sommer Jerzy

Sowa Andrzej Leon

Spanily Andrzej

Srebrakowski Aleksander

Stachiewicz Wacław

Stalin Józef Wissarionowicz

Starachowicz Katarzyna

Starachowicz Zygmunt

Starzyński Stefan

Strauchold Grzegorz

Strzałkowska Halina

Strzembosz Tomasz

Suk Pavel

Sulimirskagenerałowa

Sułek Leon Antoni

Swianiewicz Stanisław

Syposz-Borowska Krystyna

Syska Katarzyna

Szacka Barbara

Szardakow Boris

Szarota Tomasz

Szczepanik Krzysztof

Szelepin Aleksander

Sziling Jan

Szolc Maria

Szopa Grzegorz

Szpociński Andrzej

Sztark Edward

Sztark Stanisława

Sztompka Piotr

Szuchta Robert

Szulc Paweł

Szymanek Jerzy

Szymoniczek Joanna

Ś

Śnieżka Stefan

Świtalska Zofia

T

T.M. zob. Myszka Teresa

Tarczyński Marek

Tarkowska Barbara

Tchórzewski Tadeusz

Tebinka Jacek

Thomson Alistair

Topolewski Zygmunt

Torkunow Anatolij W.

Trojańska Edyta

Trojański Piotr

Trznadel Jacek

Tucholski Jędrzej

Tusk Donald

U

Urbański Marek

V

Vincent Gerard

Voss Ludwig

W

W.M. zob. Milczanowska Wanda

Wajda Andrzej

Waligóra Grzegorz

Wałęsa Lech

Wardzyńska Maria

Wasilewska Wanda

Wasilewski Witold

Wasyl Franciszek

Wawrykowie

Wątroba January

Werblan Andrzej

Węgrzyn Stanisław

Wheeler-Bennett John

Wierzbicki Marek

Wojtkowiak Jakub

Wolsza Tadeusz

Wołągiewicz Maria Danuta

Wołk-Jezierska Witomiła

Woroszyłow Klimient Jefriemowicz

Wróbel Janusz

Wrzesiński Wojciech

Wyrwa Maciej

Z

Z.G. zob. Goman Zuzanna

Zagebillaryngolog

Zakrzewska Seweryna

Zakrzewski Henryk

Zaleski Adam

Zaleski Ryszard

Zamorski Kazimierz

Zamoyscyhrabiostwo

Zaremba Marcin

Zawistowski Andrzej

Zawodny Janusz Kazimierz

Zblewski Zdzisław

Zgudka Janusz

Zieliński Ryszard

Zientara Benedykt

Zinczenko Ołeksandr

Znaniecki Florian

Zoria Jurij

Zwolski Marcin

Zybura Marek

Ż

Żarnowski Janusz

Żelazko Joanna

Żerko Stanisław

Żywiecki Ryszard

Table of Contents

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Spis treści

Uwagi wstępne

1. Tło historyczne i antecedencje

1.1. Zarys sytuacji międzynarodowej w przededniu II wojny światowej

1.2. Wybrane aspekty represji niemieckich wobec narodu polskiego

1.3. Wybrane aspekty represji sowieckich wobec narodu polskiego w latach 1939–1941

1.4. Wybrane aspekty represji sowieckich wobec narodu polskiego w latach 1944–1945

2. Życie rodzin katyńskich w czasie dwóch okupacji

2.1. Wojna obronna i okupacja niemiecka

2.2. Początek okupacji sowieckiej i życie na zesłaniu

2.3. Losy rodzin, które uniknęły deportacji

3. W cieniu Zbrodni Katyńskiej

3.1. Korespondencja rodzin z jeńcami

3.2. Niemieckie odkrycie i wojna propagandowa

3.3. Kłamstwo katyńskie w komunistycznej Polsce

4. Stowarzyszenie Dolnośląska Rodzina Katyńska

4.1. Początek działalności rodzin katyńskich we Wrocławiu w latach 1989–1991

4.2. Działalność stowarzyszenia w latach 1992–2000

4.3. Miejsca pamięci

4.4. Działalność stowarzyszenia w latach 2001–2012

4.5. Członkowie stowarzyszenia i jego przyszłość

Dokumenty

Wykaz źródeł

Wywiady

Dokumenty stowarzyszenia Dolnośląska Rodzina Katyńska

Zbiory prywatne

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział we Wrocławiu

Wydawnictwa źródłowe

Prasa

Wspomnienia, dzienniki

Wybrana literatura

Wykaz skrótów

Indeks nazwisk